Caput IX.
0314A
Argumentum.—
At vero cuncta illa crimina, quae falso Christianis objiciuntur, vera in Gentibus accusatoribus deprehendi; apud illos sacrificia
humana, et olim in aperto, et nunc in occulto committi; homicidia laetis in theatro oculis spectari; infanticidia quotidie
abjecto, necato etiam partu, vel abortu coacto perpetrari; sanguinem quoque gladiatorum recens necatorum sitiri; humanum pabulum
de ferinis quaeri; imo in seipsos invicem incendi: Christianos contra, ab omni cruore, animalium etiam, abhorrere; apud illos
incestum quotidie committi, cum, per scortationem vagam et gnatorum abjectionem, liberi etiam a parentibus ignorentur; quae
cuncta a Christianis, utpote castis, continentibus, veneris etiam licitiae (prout nonnulli apud
0314B
illos) expertibus, longissime abesse; neque haec de Christianis ab ullis credi posse, nisi qui credant, et ipsi illa faciant,
et ex se de aliis judicent.
Haec quo magis refutaverim, a vobis fieri ostendam
0314C
A vobis fieri ostendam. Porphyrius apud Theodoret. p. 108. et 109. Craec. Aff. cur Ἓθέτο γὰρ, φησὶν, ἐν Ῥόδῳ, etc.
Mactabatur enim, inquit, XVI.
kalend. Novembris homo apud Rhodios in honorem Saturni: quod, cum perdiu servatum fuisset, in consuetudinem abiit. quemdam
enim ex iis, qui publica sententia damnati essent ad capitale supplicium, adusque Saturnalia vivum asservabant:
addit ibidem alios populos, qui in infandum hunc ritum consenserint. Imo notat Lactantius Inst. div. I. 13. in Historia sacra
Eunii olim fuisse scriptum:
Saturnum et Opem, caeterosque tunc homines, humanam carnem solitos esitare; verum primum Jovem leges hominibus moresque condentem
edicto
0314D
prohibuisse, ne liceret eo cibo vesci. Itaque
cujus est pudoris, quin imo inverecundiae, cujus quod agere te videas, in eo alterum reprehendere? Maledicti et criminis loco
dare ea, quae in te possint reciprocata vicissitudine retorqueri?
ut loquitur Arnobius lib. II. Hav.
partim in aperto, partim in occulto, per quod forsitan et de nobis credidistis. Infantes penes Africam
0314D
Infantes penes Africam. Testimonia Veterum si quis desideret, adeat Elmenhorstium et alios ad illud Minucii p. 34.
Merito in nonnullis Africae partibus infantes immolabantur, blanditiis et osculo comprimente vagitum, ne flebilis hostia immoletur. Et Plutarchus in Apophthegmat. narrat Gelonem tyrannum victis Carthaginiensibus ad Himeram coegisse inscribere foederibus,
quod cessarent immolare filios Saturno. Hav.
Saturno immolabantur palam usque ad proconsulatum
0314D
Proconsulatum Tiberii. Nodum, qui eruditos multum torserat, solvisse vel scidisse potius Scaligerum, testatur Heraldus in Notis. Et sane digna legi
est Epistola ejus ad Casaub. LXVI. ubi disputat a Propraetore vel Proconsule Tiberii (qui et sacrificia cruenta Gallorum,
teste Plinio, sustulerat) et haec sublata
0315A esse. Quod ut verum puto, tamen non possum illustr. viri emendationem probare,
usque ad Proconsulem Tiberii; ita enim legit, licet operae expresserint
0315B
Proconsulatum, contra sententiam ejus. Peccavit enim in Genium Tertulliani, qui omnino
Proconsulatum voluit, sed ita, ut illo Proconsulem exprimeret, quemadmodum in hoc libro saepe locutus est, ut cum dixit
naufragiis pro ipsis naufragis, cap. 39. et
ministeriis alibi pro
ministris. Hav.
Tiberii, qui ipsos sacerdotes in eisdem
0315A arboribus templi sui obumbratricibus
0315B
Arboribus templi sui obumbratricibus scelerum. Arbores dicit tenebris suis obscurasse scelera templi et sacrorum, quae ita ut cap. VII. de canibus dixit fuerint
lenones tenebrarum. Unde apparet vetustissimus mos templa arboribus obumbrare, et propter horrorem religionis, et ad ventorum vim arcendam, ut
fit hodie. Prout vero sua cuique Deo dicata erat arbor, ita illa Dei sui templum obumbrabat. Virgil. II. Aeneid. 713. Aeneas
ait ad suos:
Est urbe egressis tumulus templumque vetustum.
Desertae caereris, juxtaque antiqua cupressus;
ubi docte notat Servius poetam
funebrem arborem bene ante templum Deae lugentis induxisse. Cujus antiquitatis
0315C nobile monumentum exhibet sculptura gemmae, quae spectanda proponitur Dactyl. Gorl. tom. II. num. 321. ubi sacra, et ad
latus arbor, statimque a nobis ad notam decimam repraesentabitur. Ut vero noster dicit
iisdem arboribus, ita de obscoena cujusdam libidine Seneca verba faciens Nat. Quaest. lib. I. cap. 17. de monstro illo dicit,
ad speculum suum immolandus fuit. Et Nazianzenus de illis, qui christianas exenteratas et hordeo fartas porcis objiciebant, dignos qui ipsi Daemones suos pascerent.
Locum ipsum vide infra ad illa:
cruditantes adhuc; hoc cap. Pam. comma post
scelerum neglexit. Hav.
scelerum votivis crucibus
0315A Vivos
addit. Haverc. e cod. Fuld.
0315C
Votivis crucibus vivos exposuit. Vocem
vivos ex Cod. Fuld. apposuimus, quam sane non debuerat ita negligere Rigaltius.
Votivas cruces cum eodem Rigaltio ita explico: Tiberium istum ex votivis arboribus votivas fecisse cruces, in quibus scelerati isti sacerdotes
pulchre pendebant, tanquam anathemata ex voto. Narrat Lucianus sacrificii quemdam ritum, qui hinc
0315D non longe abit in Dea Syria p. 910. Δένδρα μεγάλα ἐκκόψαντες, etc.
Magnas arbores excisas in atrio collocant: postea adductas capras, oves, aliasque vivas pecudes, ex arboribus sc. illis
suspendunt: inter quae sunt etiam aves, vestes, et aurea argenteaque opera. Ac postquam omnia perfecte composuerunt, et simulacra
deorum circa arbores tulerunt, pyram accendunt, et omnia repente cremantur.
Hav.
exposuit, teste militia patriae nostrae
0315D
Militia patriae nostrae. Quoniam Tertullian. patre centurione proconsulari fuit prognatus, suspicari quis possit reponi debere
patris nostri, quomodo certe prae se ferre dicitur Cod. Fuld. Sed cum ille Tiberii Imperatoris tempora attingere non potuerit, diversus
ab isto proconsul quidem Tiberius foret statuendus, de quo hic loqueretur, quod non puto. Mox idem Cod.
quae ad ipsum manus. id est apud ipsum, vide indicem; cum vero mox sequatur
illi hic: locum non potest habere. Solebant vero Proconsules majoresque magistratus per centuriones vel tribunos talia exsequi.
In simili fere casu luculentum exstat testimonium
0316A apud Prosperum Aquitanicum De Promiss. et Praedict. Dei, parte III. cap. 38.
Sub Constantio et Augusta Placidia, quorum nunc filius Valentinus pius et christianus
0316B
imperat, Urso insistente tribuno, omnia illa ad solum usque perducta, agrum reliquit in sepulturam scilicet mortuorum: ipsamque
viam sine memoria sui nunc Vandalica manus evertit.
Hav.
quae id ipsum munus illi proconsuli functa est. Sed et nunc in occulto
0316B
In occulto perseveratur. Pueruli ejusmodi oblatio super pateram, quam Pythia sacerdos tenet, ante oculos ponitur in sculptura gemmae hujus, quam produxit
olim Leonard. Augustinus, tom. I. num. 107. ubi simile Apollini sacrificium apud Cretenses, exhibitum fuisse docetur. Vid.
tab. 1. nº 1. Hav.
perseverat hoc sacrum facinus. Non soli vos contemnunt Christiani,
0316B
Non soli vos c. C. Sensus est, non solos Christianos religioni suae, spretis idolis adhaerere, cum etiam occulta illa Saturni sacrificia licet
eradicata publice et prohibita, apud quosdam durent. Hav.
nec ullum scelus in perpetuum eradicatur, aut mores suos aliquis deus mutat. Cum propriis filiis Saturnus
0316A non pepercit, extraneis utique non parcendo perseverabat, quos quidem ipsi parentes sui offerebant, et libentes respondebant
0315A
Vocem in rebus sacris solemnem habent codd. Put., Bong., Fuld., Lugd., edd. Rhen., Pam. et Seml.,
0316A exponebant.
Sed in cod. Agob. et in altero Lugd. desunt voces: et libentes resp.
et inf. blandiebantur.
0316B
Libentes respondebant. Vox nota in sacris, quaeque in optimis Mss. Herald. Fuld. L. B. invenitur male Barr. et Rhen. et Pam.
Exponebant significat votum misellorum istorum parentum. Plutarchus in lib. de Superstitione, in fine, ubi taxat hunc
0316C Carthaginiensium morem, Empedoclis hos profert versus:
Μορφὴν δ᾽ ἀλλάξαντα πατὴρ, φίλον υἱὸν ἀείρας,
Σφάζει ἐπευχόμενος μέγὰ νήπιος. ἀλλ᾽ εἰδότες, addit, καὶ γινώσκοντες αὐτοὶ τὰ αὐτῶν τέκνα καθιερευον.
Hav.
, et infantibus blandiebantur, ne lacrymantes immolarentur
0316C
Ne lacrymantes immolarentur. Notum est id in sacrificiis maxime quaesitum, ne reluctantes immolarentur. Generosa itaque ad tyrannum vox Romani martyris,
quam refert Chrysost. Hom. de S. Romano in fine:
Cervices meas incide, nec aram commacula: habes victimam voluntariam, cur captivum taurum colligas reluctantem? Et ipse Tertullianus ad Scap. cap. II.
Ita etsi nos compuleritis ad sacrificandum, nihil praestabitis Diis vestris: ab invitis enim sacrificia non desiderabant,
nisi contentiosi sunt.
Adde infra. cap. XXVIII.
. Et tamen multum homicidio parricidium differt. Major aetas apud Gallos Mercurio prosecabatur
0316A Prosecatur.
Rig. Semler.
0316C
Mercurio prosecabatur. Et de hoc satis interpretes ad Minucium. Ita vero edidit Rigalt. ex Coll. Mod.
Prosecta in sacrificando dicebantur exta, quae aris
0316D dabantur ex fibris pecudum dissecta, teste Nonio,
prociciem extorum Varro dixit apud eumdem, et hinc
prosecare pro sacrificando Deo offerre apud Nostrum passim, ita enim c. XLVI. de Socrate:
Aesculapio tamen gallinaceum prosecari jam in fine jubebat. Quomodo et c. XXIII.
alia vis pronuntietur in eo, qui genitalia vel lacertos, alia qui sibi gulam prosecat. Firmant lectionem Modianam illa Suetonii in Claudio. c. XXV.
Druidarum religionem apud Gallos dirae immanitatis, et tantum civibus sub Augusto interdictam penitus abolevit. Nam certe desiisse testatur etiam Pomponius Mela lib. III. c. 2.
Aliquando adeo immanes Galli, ut hominem gratissimam Diis victimam crederent: manent vestigia feritatis jam abolitae, atque
ut ab ultimis caedibus temperant, ita nihilominus ubi devotas altaribus admovere, delibant.
Unde etiam Gallograeci ab his orti, et ritus cum nomine retinentes, apud Justinum XXVI. 2.
in auspicia pugnae hostias caedunt: quarum extis cum magna caedes, interitusque omnium praedicetur,
0317A
non in timorem, sed in furorem versi, sperantesque
0317B
Deorum minas expiari caede suorum posse, conjuges et liberos suos trucidant. Ante legebatur,
prosecant. Hav.
. Remitto
0317A Tauricas
0317B
Tauricas fabulas. Huc pertinet ille
scriptus et in tergo, necdum finitus Orestes. De his sat multa ad Minucium. Nec carpere cessat Lucian. in Dial. Junonis et Latonae et Apoll. et Bacchi. Hav.
fabulas theatris suis. Ecce in illa religiosissima urbe Aeneadarum piorum
0317B
Aeneadarum piorum. Ita eos vocat ratione auctoris generis et originis (qui nullibi non hac commendatione apud Poetam introducitur), sed ut simul
impietatem illorum sub tali nomine flagellet. Imitatur autem Lucret. qui ita lib. VI. 1277. Atheniensium populum
pium vocat, sed absque ironia:
Nec mos ille sepulturae remanebat in urbe,
Ut pius hic populus semper consuerat humari.
est Jupiter quidam
0317B
Jupiter quidam. Postremam vocem non agnoscit Ms. L. B. Intelligit vero Latiarem, de quo satis multa alii. Insignem vero Cypriani locum producit
in notis suis doctissimus vir Desiderius Heraldus. videsis
0317C plura apud Minucianos interpretes. Et revera id olim in more fuisse docet pluribus Scaliger ad Eusebium p. 56. et qui ex
Plinio docet, quando ab hac crudelitate sit temperatum, in cujus sacrificii locum sanguis deinde bestiariorum successit effusus.
Prudentius vers. 379. lib. I. Contra. Symm.
Respice terrifici scelerata sacraria Ditis,
Cui cadit infausta fusus gladiator arena,
Heu male lustratae Phlegetontia victima Romae!
Quidni igitur usurpemus illa Senecae in extremo Octaviae vers. 978.
Urbe est nostra mitior Aulis,
Et Taurorum barbara tellus.
Hospitis illic caede litatur
Numen superum: civis gaudet
Romae cruore.
, quem ludis suis humano proluunt sanguine. Sed bestiarii
0317C
Sed Bestiarii. Bestiarorium, Ed. Barraei. Hi sunt qui cum bestiis congrediebantur in arena, sive nocentes, sive inopia illorum, alii cum immanibus feris
0317D comparati. Hisce ultimum coenantibus liberaliter apponebatur mensa. Apol. c. XLII.
Non in publico liberalibus discumbo, quod bestiariis suprema coenantibus mos est.
, inquitis. Hoc, opinor, minus quam hominis. An hoc
0317A
Forte ut hoc
Haverc.
turpius, quod mali hominis? Certe tamen de homicidio funditur. O Jovem Christianum et solum patris filium
0317D
O Jovem christianum et solum patris filium de crud. Objiciebantur Christianis initia quaedam sacramento infanticidii cruenta, quasi Deus ac Dominus noster sanguine gauderet,
homicidioque coleretur. Quod Tertullianus primo falsissimum esse ostendit, deinde crimen ipsum in accusatores retorquet. Etenim
Saturno suo infantes immolari, ipsumque adeo propriis filiis non pepercisse, unico Jove patris impii dentibus erepto fuga.
Sed et Jovem Romae quoque humano sanguine coli. Unde colligit, jocaturque exclamando, O Jovem christianum, qui scilicet humano
sanguine placari velit ut Christus: nam hoc de Christo fama calumniosissime vulgaverat; et,
solum patris filium, quasi hoc sit etiam Jovi commune cum Christo, et quemadmodum Christum unigenitum Patris
0318A filium christiana fide credimus, sic et Jupiter solus
0318B et unicus Saturni filius habeatur. Utrumque autem de crudelitate. Jupiter christianus, quia Christo sanguine humano litari
mentiebantur, ut Jovi suo Latiali. Jupiter solus Patris filius, quia solus patri superstes, ceteris ab Saturno illo manduco
crudelissime devoratis. Rig.
de crudelitate! Sed quoniam de infanticidio nihil interest, sacro
0318A an arbitrio perpetretur (licet parricidium homicidio
0317A
Sic ed. Rhen., Her., Seml.; cod. Agob. homicidium parricidio.
Rig. et Hav. licet de parricidio intersit.
Sed tota sententia videtur non a Tertull. profecta esse.
intersit) convertar ad populum. Quot vultis ex his circumstantibus et in Christianorum sanguinem hiantibus, ex ipsis etiam
vobis justissimis et severissimis in nos praesidibus apud conscientias pulsem, qui natos sibi liberos enecent
0318D
Natos sibi liberos enecent. O crudele, o inhumanum facinus, in infantes ferrum stringere, nullius inimicos, nullius reos, qui vel ad hostes sub cultro
rideant! et tamen nihil magis tritum apud illos. Unde admiratio simul et locus Germanorum apud Tacitum c. XIX.
Numerum liberorum finire, aut quemquam ex agnatis necare, flagitium habetur. Graviterque impietatem istam taxat Lactant. lib. VI. 20.
Ergo ne illud quidem concedi aliquis existimet, ut recentes natos liceat oblidere: quae vel maxima est impietas. Ad vitam
enim Deus inspirat animas, non ad mortem. Verum homines, ne quod sit facinus, quo manus suas non polluant, rudibus adhuc,
et simplicibus animi abnegant lucem non a
0318C
se datam. Clare vero Barr. et hinc Ms. Fuld. praeferunt
enectent.
? Siquidem et de genere necis differt
0318A
Haverc. e collatione Modiana: Si quid et de genere necis? Differt. Utique,
etc. Quam scripturam servato eodem ordine verborum Semlerus quoque praetulit caeterorum librorum auctoritati.
utique crudelius
0318C
Siquid et de genere necis, etc., Ita Coll. Modiana, omnino melius quam alii,
siquidem et de genere necis differt, utique, etc. Cum utique quocumque modo perpetratum sit parricidium et homicidium, tamen si et necis genus consideres, aliud alio
est crudelius; ferrum quod cito absumit hominem, quodque ideo majores natu, occidentes se eligunt, lenius mortis genus est
quam longa in aquis jactatio, aut frigore fameve consumptio, aut denique viva vivo sepeliri corpora busto, ut loquitur Lucretius.
In sequentibus nonnullae editiones legunt:
Spiritum extorquetis, aut frigori et f. et c. e. ferro enim mori aetas g. m. optavit. Ita vero distinguo:
et siquid et de genere necis? differt. Utique crudelius in aqua, etc. Hav.
in qua spiritum extorquetis, aut frigori et fami et canibus
0318C
Frigori et fami et canibus exponitis. Lactant. l. v.
Qui natos ex se pueros aut strangulant, aut si nimium pii fuerint, exponunt. iterum VI. 20.
Quid illi, quos falsa pietas cogit exponere? Non possunt innocentes
0318D
existimari, qui viscera sua in praedam canibus objiciunt: et quantum in ipsis est, crudelius necant, quam si strangulassent. Itaque merito de Saturno lib. II. Ad Nat. cap. 12.
Itaque filios virili sex devorabat: melius ipse, quam lupi, si exponeret. Notatu vero dignum est, quod observavi in lectione Isidori, apud quem haec Tertullianaea inveniuntur, sed more suo auctores,
unde profecerit, nomine abscondito, et verbis paulum inversis. Is itaque
de poenis in legibus constitutis. lib. V. c. 27.
In ipso quoque genere necis differt. Crudelius est enim in aqua spiritum torquenti extingui: ignibus uri, frigore et fame
necari, canibus et bestiis exponi. Nam ferro mori, aetas quoque major optarit,
additque aliunde,
gladius enim sine graviori cruciatu compendiosa morte vitam finire novit. Pertinet huc fragmentum illud Sallustii ex lib. Histor.
Sin vis obsistat, ferro quam fame aequius perituros, quam Pompeius ibidem
mortem vocat
omnium miserrimam. lib. III. Hav.
exponitis;
0319A ferro enim mori
0319A
Ferro enim mori. Unde Aeneae illa indignatio apud Virgilium lib. I, 130.
O Danaum fortissime gentis
Tydide, mene Iliacis occumbere campis
Non potuisse! tuaque animam hanc effundere dextra!
Mortem hanc ferro inventam, Romanam appellatam,
0319B quasi fortem et virilem collige ex istis Martialis, lib. I, 79. de Festo, qui laborabat faucium morbo. Hav.
aetas quoque maior optaverit.
0319B
Semel interdicto. Elegans hujus vocis, sed non ita passim notus, multa loca apud bonos auctores corrupit, ita hic ante meliores Mss,
semper legebabatur; et apud Lucretium in
simul hodieque est mutatum, apud quem a bene multis illum aliquando mendis, quae adhuc resident, vindicaturi ex Mss. Vossianis
Biblioth. Lug. B. reponimus ita:
Admistum quoniam semel est in rebus.
et ego ante jam ita correxeram, adductus loco Lucani VIII. 707. ubi de Pompeio.
Simul impulit illum
Dilata Fortuna manu, pulsatur arenis,
Carpitur in scopulis, hausto per vulnera fluctu
Ludibrium pelagi.
Noster denique rursus c. X.
Sequetur ut eadem ratione pro aliis non sacrificemus, quia nec pro nobismetipsis,
0319C
semel deos non colendo. Hav.
Nobis vero, homicidio semel interdicto, etiam conceptum utero
0319C
Conceptum utero. Accepta potatione ad abortum. Juvenalis Sat. VI. 594. quem vide. Ovidius idem abominatur lib. II. etc. ut et versu 29. Fit
itaque in formae lenocinium et scortis est familiare. Hinc Prosper Aquitan. De Prom. et Praedict. lib. II. cap. 15.
ut sit jam uxor, quae paulo ante fuerat meretrix, habeatque filios, quae studebat filios non habere, nec jam libidini, sed
suscipiendae serviat proli.
At vero
nulla mulier, ut bene Augustinus,
potationes ad abortum accipiat, nec conceptos aut natos occidat. Quae mortiferas potiones accipit, ut non concipiat, quantoscumque
parere potuisset, tantorum homicidiorum est rea:
est vero
tantorum, tot, tam multorum, ut saepe apud Nostrum etiam. Res sane medicis prohibita. Theodorus Priscianus in Victoriam libro III.
Abortum dare nulli unquam fas est: ut enim Hippocratis testatur oratio, tam duri reatus conscientia medicorum innocens officium
non debet maculare.
Imo lege prohibita: Paulus I. Si quis
0319D aliquid. §. Qui abortionis. § ne poenis.
Qui abortionis aut amatorium poculum dant, etsi dolo non faciant, tamen quia mali exempli res est, humiliores in metallum,
honestiores in insulam, amissa bonorum parte, relegantur. Quod si eo mulier aut homo perierit, summo supplicio afficiuntur.
Similis lex Mosis Exodi XXI, 22. Codex Fuld. legit
conceptum uterum, notatque Scioppius ex jure phrasin esse. Hav.
, dum adhuc sanguis in hominem delibatur
0319D
In hominem delibatur. Deliberatur Jun. male, aliae editiones melius
delibatur. Delibari in hominem dicitur sanguis, dum ex praestantissimo hominis succo embryo nutritur. Lucretius.
Floriferis ut apes in saltibus omnia libant.
Estque id ipsum quod Jobus c. X. vers. 13.
Nonne sicut lac mulsisti me, et caseum me coagulasti! Theodoret. p. 78. quo alludit rex David Ps. CXXXIX. 15.
nonne occultatum est os meum in abdito, et artificiose acupictus sum in imis partibus terrae? Rigaltius tamen ex Ms. Puteano edidit
deliberatur, quod et ego feci ex
0320A L. B. et non est improbandum. Lucem haud parvam accipit ex notissimo Ausonii disticho:
Dum dubitat Natura marem faceretne puellam,
Factus es, o pulcher, pene puella, puer.
Sed omnium instar elegantissimus ille Varronis locus sit de Origine humana apud Censorinum de Die Natali
0320B cap. IX. ex sententia Pythagorae. Quae quidem fragmenta, reconditae antiquitatis plena, emendata auctaque et notis illustrata,
adjecto omnium verborum vocabulario, ad editionem habemus parata. Sed ipse Varro:
numeros, qui in unoquoque partu aliquid adferunt mutationis, dum aut semen in sanguinem; aut sanguis in carnem, aut caro in
hominis figuram convertitur.
Denique ipse rursus Tertullianus lib. IV. Adv. Marcionem cap. 21.
non decem mensium cruciatu deliberatus. Ita et ibi enim meliores Mss. pro quo alii
delibatus. Sensus est, dum deliberat Natura in utero, velitne conceptum semen commixtumque in hominem formare, an sinere ut effluat,
naturalemque patiatur abortum. Hav.
, dissolvere non licet. Homicidii festinatio est prohibere nasci; nec refert natam quis eripiat
0320A animam, an nascentem disturbet: homo est
0320B
Homo est et qui est futurus. Martialis lib. IX. ep. 42.
Ipsam crede tibi naturam dicere verum.
Istud quod digitis, Pontice, perdis, homo est.
Licet enim JCtis partus nundum editus nondum homo dicatur, recte tamen Paulus § de statu hominum
0320C testatur,
qui in utero est, perinde ac si in rebus humanis esset, custodiri. Quomodo enim prius a JCtis dicatur, patet ex collatione verborum Papiniani ad Legem Falcidiam Dig. XXXV. tir. 2. § 9.
In Falcida placuit, ut fructus postea percepti, qui maturi mortis tempore fuerunt, augeant haereditatis aestimationem fundi
nomine, qui videtur illo in tempore fuisse pretiosior. Circa ventrem ancilla nulla tempori admissa distinctio est. nec immerito,
quia partus nondum editus, homo non recte fuisse dicitur.
Sermo est de legato et haereditatibus.
Pecus appellat informe illud nondum hominem Tertull. lib. de Anima cap. 25. et membrana foetum involvens ἂμνιον, quasi pellem agnelli
dicas, veteribus nuncapata fuit. Itaque nec audiendus est Aristoteles, qui nimiam civium multitudinem in una civitate dissuasurus,
semen vult corrumpi et abortivum reddi, antequam homo possit nominari. Verba ejus sunt lib. VII. Politicorum cap. 16.
, et qui est futurus; etiam fructus omnis jam in semine est.
0320C
Etiam fructus omnis, jam in semine est. De Zenone
0320D Stoico Theodoret. p. 73. τὸν γὰρ τοι ἀνθρώπινον σπορόν, ὑγρόν ὂντα καὶ μετέχοντα πνεύματος, τῆς ψυχῆς ἔφησεν εἶναι μέρος
τε καὶ ἀπόσπασμα.
Genitale siquidem hominis semen, quod humore ac spiritu praeditum esse cernitur, partem esse animae, quamdamque veluti abscissionem
putavit.
Impiae itaque Platonis leges apud eumdem p. 131. Ὃταν δὲ αἱ γυναῖκες, etc.
Ubi autem viri et mulieres gignendi tempus excesserint, liberos eos sinemus conversari ut velint; hoc solum praemonentes,
ne quem amplius conceptum foetum in lucem edant: si quis autem institutum hoc ita violarit, ut foetum ad partum perducat,
ita eum denique exponat, ut omni prorsus alimonia careat.
Alii,
et fructus o. jam in s. e. Rhen.
et fructus hominis.
De sanguinis pabulo
0320D
De sanguinis pabulo. Retorquet in adversarios crimen de pabulo crudae et sanguinis haustu; de quo more multa congesserunt Interpretes Minuciani.
et eiusmodi tragicis ferculis legite, nuncubi relatum sit
0319A
Edd. omnes: legite necubi rel. sit (
cod. Agob. et Lugd. est),
praeter unum Scriverium, qui recte habet: nuncubi.
Verba uncis inclusa, quae desunt in Rhenani ed.,
0320A
nescio an debeantur manui librarii male sedulae. Ritum autem istum Scytharum describit Herodot. 4, 70.
, ((est apud Herodotum, opinor))
0320A Diffusum
Seml.
defusum
0320D
Defusum brachiis sanguinem. Vide Lydii Syntagma sacrum de Re Mil. p. 203, et notas ad Minucium.
0321B Athenaeus Carmanorum morem narrat lib. II. solitos illos mutuum sanguinem in compotationibus propinare firmandae amicitiae.
In Cod. Fuld. est
alterutro. Ms. L. B. et Pam.
diffusum.
brachiis sanguinem
0321A ex alterutro degustatum nationes quasdam foederi comparasse. Nescio quid et sub Catilina
0321B
Nescio quid et. Addit hoc
tale Coll. Mod. et recte dubitantis more expressit Auctor, quoniam nec ipse Sallustius asseverat, sed ut rumorem ponit.
Fuere ea tempestate, qui dicerent, Catilinam, etc. ubi videndus doctissimus Putschius. Simile contigisse fertur sub tyranno Magnentio.
tale degustatum est. Aiunt et apud quosdam gentiles Scytharum defunctum quemque a suis comedi
0321B
A suis comedi. Adv. Marcionem lib. I.
Parentum cadavera cum pecudibus caesa convivio convorant. Qui non ita decesserint, ut escatiles fuerint, maledicta mors est. Similis Massagetarum ingluvies. Hieron. adversus Jovian. II.
Massagetae miserrimos putant, qui aegrotatione moriantur, et parentes cognatos, propinquos, cum ad senectam venerint, jugulatos
devorant:
τὸ
0321C
et non agnoscebat Edit. Barraena.
. Longe excurro. Hodie istic
0321A Et hic
Wouw.
Bellonae sacratos sanguis
0321A Sacratur
Wouw. Succatus
Barr.
de femore proscisso parmula
0321A In palmulam
Fran.
0321C
Parmula exceptus. Ita Rhenan. editio, et recte, quid enim illud quod omnes alii substituunt
palmula? an vola manus, an palmae arboris lignum? Rem ipsam, ipsum sacrum, in ipso actu Bellonarium vide ad aram Deae in sculptura
gemmae hujus insignis, in Dactyl. Gorlaeana tom. II. num. 664. et hic pag. 91. ubi velim notes clypeolum vel parmulam arae
innixam et ad sanguinis exceptionem destinatam. Sed et palmulam adhibitam in his sacris patet ex notabili hac gemmae sculptura,
quam produxit doctiss. Leon. Augustin. 1. 171. ubi nudus talis Bellonarius conspicitur, qui latus ferro sibi, quod sinistra
gerit, fodit, cruore qui de femore proscisso labitur, dextram plenam ante Bellonae signum sublevans. Sed accuratius intuenti
diversus hujus sacri ritus apparet, et ut sanguinis esus in prima, ita devotio in secundae gemmae sculptura.
exceptus et suis datus signat
0321A
Cod. Lugd. Hodie istic Bellonae sacratus sanguis de fem. proscisso in palmulam exceptus et sui datus signat.
Cod. Fuld. Hodie i. B. secator s. de f. pr. palmula exceptus et usui datus signat.
Cod. Put. et Bong. exceptus et sui datus signat.
Rhen.: parmula.
. Item illi, qui munere in arena noxiorum jugulatorum
0322A Rigulatorum
Cod. Fuld. Forte: vigilatorum
Haverc.
0321C
Jugulatorum. Rigulatorum Cod. Fuld. pro in omnibus
0321D aliis est
jugulatorum. Probat Scioppius et de fascia explicat, qua obvolvebant vulnus sanguinemque sistebant. Itaque Nonium in partes adducit in
voce
rica. Posset et Festum. Is:
ricae et riculae vocantur parva vicinia, ut palliola ad usum capitis facta. Granius quidem ait esse muliebre cingulum capitis,
quo pro vittae Flaminica redimatur.
Et Isidorum XIX. 31.
Rigula est mitra virginalis capitis; non enim placet repetitio illa
jugulatorum et mox
jugulo. Quid si ex vestigiis Ms. lectionis facias
rigidulorum, ut innuat gladiatores noxiosve jam ex disciplina jugulum praebere fortiter jussos, ex vulnere pallere et rigere, qui status
corporis animae fugam comitatur. Adrianus Caesar moribundus apud Spartianum in Vita ejus, hos versus effundit:
Animula vagula, blandula,
Hospes, comesque corporis,
Quae nunc abibis in loca
Pallidula, rigida, nudula,
Nec, ut soles, dabis jocos,
0322B Ipse denique Tertullian.
Rigere et pallere post lavacrum mortuus possum, infra c. XLII. Frustra enim obligatur jugulum in arena, ubi vulnus est, mortiferum, et quem, ut notum est, victi praebere
debebant. Eadem Collatio mox delet
exceptum, quod et abesse potest. Sed quod Rigaltius quoque inducat in Edit. sua haec,
de jugulo decurrentem, ferre non possum, nempe concursus iste repetiti vocabuli non placuit, nec inventa est medicina, nisi altrox urendo, secando.
Hav.
sanguinem
0322A recentem ((de jugulo decurrentem exceptum)) avida siti comitiali
0322B
Comitiali morbo. Minucius:
Ipsum credo Jovem Saturni filium
comitialem morbum hominis sanguine, id est, morbo graviore, sanare. Ubi Wouwerius ex Scribonio Largo medico notat c. XII.
ex jecinore gladiatoris jugulati particulam aliquam novies datam consumant. Nota quoque historia Faustinae Antonini Philosophi Imperatoris uxoris, cui gladiatorem amanti
0322C in remedium amoris sanguis ipsius occisi oblatus est, ut narrat Julius Capitolinus. Hav.
morbo medentes hauserunt, ubi
0322A Auferunt
Par.
sunt? item illi, qui de arena ferinis obsoniis
0322C
Ferinis obsoniis coenant. Totum locum adumbravit Minucius, p. 34.
Non dissimiles et qui de arena devorant illitas cruore, vel membris hominis et viscere saginatas. Quos quomodo notabit Ovidius, apud quem brutorum etiam esum dissuadentis Pythagorae oratio est Metam. lib. XV. vers. 88.
Heu! quantum scelus est, in viscera viscera condi,
Congestoque avidum pinguescere corpore corpus,
Alteriusque animantem animantis vivere letho!
coenant, qui de apro, qui de cervo petunt? Aper ille, quem cruentavit, co Huctando
0322A Conculcando
Paris.
0322C
Colluctando. Ms. Fuld.
conluctando. Barr.
luctando. At vero Rhenan. et Ms. Lugd. Bat. legunt
conculcando, quod magis rectum puto, ut magis proprium apris. Itaque ex natura illorum loquitur Christus Matth. VII. 6. μήποτε καταπατήσωσιν
αὐτοὺς ἐν τοῖς ποσὶν αὐτῶν. Hav.
detersit; cervus ille in gladiatoris sanguine se jactavit. Ipsorum
0322A Jacuit
Paris. Cervus ille se glad. sanguine jactavit
Haverc.
0322C
In gladiatoris sanguine jacuit. Ita Ms. L. B. et editiones Rhen. et Rigaltii. At vero Barr. et Herald.
0322D Pameliusque
jactavit: quomodo fere Ms. Fuld. seu Coll. Mod.
sanguinem jactavit. Puto reponi debere:
cervus ille se glad. sanguine lactavit. Caecil. apud Nonium in
lactare: Quid proluvium, quae voluptas; quae te lactat largitas? i. e. mulcet, delectat, afficit, vel
in g. s. lactavit. Cicero ibid.
Malevolentia lactans malo alieno, et hoc verissimum. Si enim jactavit vel jacuit tantum, detracta pelle cruenta nihil sceleris remanet; nec humani sanguinis
vestigium, sed si hauserit cruorem, jam alia res est. Non ingratum fore judico hic inserere, quare Aegyptii a quibusdam dicantur
suilla abstinuisse. Aelianus in libro de Animalib. X. c. 16. ingluviem suum vel ab esu humanae carnis non abstinentium notat.
Ἡ ὑς καὶ τῶν ἰδίων τέκνων, etc. i. e.
Suillum pecus tantopere explendo abdomini deditum est, ut ne propriis quidem suis foetibus parcat, neque helluationem suam
ab humano corpore abstineat. Quae causa est, cur hujusmodi animal, ut impurum, detestabile et voracissimum, apud Aegyptios
in summo odio habeatur.
0323B Oratio Septimii nostri ita intelligi debet: Animalia ista, quorum carnes vos avide devoratis, priusquam in arena a bestiariis
strata sunt, multos ante adversariorum occiderunt, ita aper cruorem, quem e vulnere dentibus elicuit, dum conculcat semimortuum
hominem, detersit et hausit; cervus potum defessus sitiens avide ingurgitavit, ursus hominem ipsum intra viscera sua etiam
sepelivit. Martialis 1, ep. 44.
Ponatur tibi nullus aper post talia facta;
Sed tu ponaris, cui Charidemus, apro.
Tertull. de Spectac. cap. XII.
nisi et feris humana corpora dissiparentur. Et cap. XXI.
idem in amphitheatro derosa et dissipata, et in suo sanguine squallentia corpora patientissimis oculis desuper incubat.
ursorum alvei appetuntur cruditantes
0322A Trucidantibus
Jun. Tuditantibus
vel truditantibus
Havercamp.
adhuc de visceribus humanis. Ructatur
0323A proinde
0323A Deinde
Paris.
ab homine caro pasta
0323C
Pasta de homine. Utitur et hac locutione Prudentius contra Symm. I. vers. 383. increpans voluptatem
0323C oculorum in caedibus gladiatorum:
Quid sanguine pasta voluptas.
Intellige ex illis Senecae Nat. Quaest. II, 3.
Pars est nostri, manus, ossa, nervi, oculi: materia, succus retenti cibi, iturus in partes. Hav.
de homine. Haec qui editis, quantum abestis a conviviis Christianorum? Minus autem illi faciunt, qui libidine fera humanis
membris inhiant, quia
0323A Qua
Jun.
vivos vorant? minus humano sanguine ad spurcitiam
0323A A spurcitia
Paris.
consecrantur, quia futurum sanguinem lambunt
0323C
Futurum sanguinem lambunt. Epiphanius de Gnosticis, Haeresi XXVI. Οἱ δὲ τάλανες, μιγέντες ἀλλήλοις, καὶ ὡς ἐπὶ ἀληθείας αἰσχύνομαι εἰπεῖν τὰ παρὰ τοῖς
αὐτοῖς αἰσχρὰ πραττόμενα, κατὰ τὸν ἅγιον Ἀπόστολον, καὶ τὰ παρ᾽ αὐτοῖς γινόμενα αἰσχρόν ἐστι καὶ λέγειν· ὅμως οὐκ αἰσχυνῶ
λέγειν, ἃ αὐτοὶ ποιεῖν οὐκ αἰσχύνονται, ἵνα κατὰ πάντα τρόπον φρίξιν ἐργὰσωμαι τοῖς ἀκοοῦσι τὰ παρ᾽ αὐτῶν γενόμενα αἰσχρουργήματα.
μετὰ γὰρ τὸ μιγῆναι πάθει πορνείας, προσεπιτούτοις ἀνατείνοντες τῆν ἑαυτῶν βλασφημίαν εἰς οὐρανὸν, δέχεται μὲν τὸ γύναιον
καὶ ὁ ἀνὴρ τὴν ῥύσιν τὴν ἀπὸ τοῦ ἄῤῥηνος εἰς ἰδίας αὐτῶν χεὶρας, etc., καὶ οὓτως αὐτὸ ἐσθίουσι, μεταλαμβάνοντες τὴν ἐαυτων
ἀκαθαρσίαν, καὶ φασι· Τουτό ἐστι τὸ σῶμα τοῦ Χριστοῦ. Supra:
homo est, et qui est
0323D
futurus, et fructus omnis jam in semine est. Hav.
? non edunt infantes plane, sed magis puberes. Erubescat error vester Christianis, qui ne animalium quidem sanguinem in epulis
esculentis
0323D
Sanguinem in epulis esculentis. Multis haec illustravit Elmenhorstius ad Minucii locum, hinc explicans illud Act. XV, 27. quod nos superius aliter exposuimus.
Ibidem docet sequiores christianos in totum nonnunquam carnibus abstinuisse ex hoc Prudentiano Cathemer.
Absit enim procul illa fames, etc.
Caedibus ut pecudum libeat
Sanguineas lacerare dapes.
Sint fera gentibus indomitis
Prandia de nece quadrupedum,
Nos oleris coma, nos siliqua
Foeta legumine multimodo
Paverit innocuis epulis.
unde Blandina apud Euseb. Hist. Eccl. V, 1. Ruffini
verbis: Multum erratis, o viri, quod putatis infantum visceribus vesci eos, qui ne mutorum quidem animalium carnibus utuntur. Nota vero illud,
epulis esculentis, Minucius
0324B
edulium dicit, quae significant lautiores epulas, quibus nonnunquam pro temporis ratione Christi ani se invitabant, qui itaque ne
in deliciis quidem suis sanguine vel bestiarum vescerentur, quomodo humanum ingurgitarent? Clementiae hinc quoque laudem apud
Romanos sibi peperit Domitianus, sed initio imperii, proferens Virgilii versum:
Impia quam caesis gens est epulata juvencis.
adeo ut
edicere destinaverit, ne boves immolarentur, prout in Vita ejus c. IX. narrat Suetonius. Scripsit libellum de hac re Evanthius Abbas, scriptor pius et vetustus. Hav.
habemus, qui propterea suffocatis quoque et morticinis abstinemus, ne quo
0323A Quo modo
Fran. quoque
Ms. L. Bat.
sanguine contaminemur vel intra
0324A viscera sepulto. Denique inter testamenta Christianorum botulos
0324B
Botulos etiam cruore distentos. De his omnino videndus Leo Imperator in Constitutione LVIII. quae botulorum et omnino sanguinis esum vetat. Jamque Homeri
tempore hoc genus edulii notum fuit, ut patet
0324C ex Odyss. Σ. vers. 44 et 117. Ut vero Graeci γαστέρες et γαστριμάργους appellarunt helluones, quod loco citato latius exsequitur
Eustathius, ita etiam Noster tales
botulos vocat adversus Psychicos c. 1.
exteriores et interiores botuli Psychicorum. Lego vero hic ex Modiana collatione efficacius:
in tormenta christianorum botulos etiam cruore, etc.; quo enim vexarent miseros, botulos in os infarciebant, habentes exploratum, sanguine omnino abstinere. Hav.
etiam cruore distentos admovetis, certissimi
0323B Certissimi—Porro
abest Paris.
scilicet, illicitum esse penes illos, per quod exorbitare eos vultis. Porro quale est, ut quos sanguinem pecoris horrere
confiditis, humano inhiare
0324A Initiare
legit Wouwerius ad Minucium p. 39.
credatis, nisi forte suaviorem eum experti? Quem quidem et ipsum proinde examinatorem Christianorum adhiberi ut foculum,
ut acerram
0324C
Ut foculum, ut acerram. Quibus nonnunquam vitam suam redimebant, qui eam anima cariorem habebant. Adv. Marc. I, 27.
Quid non et in persecutionibus statim oblata acerra animam negatione lucraris? Ms. L. B. transponit,
adhiberi oportebat ut foculum, ut acerram. Pietatem meram spirant illa, quae Ausonii carmina inter leguntur. Sunt in Parecbasi:
Nec thus cremandum postulo,
Nec liba crusti mellei:
Foculumque vivi cespitis
0324D Vanis relinquo altaribus.
oportebat. Proinde
0324A Perinde
Par.
enim probarentur sanguinem humanum appetendo, quemadmodum sacrificium respuendo
0324D
Quemadmodum sacrificium. Praetulerim lectionem Ms. Fuld.
appetendo christiani, qui sacrificium respuendo. Sensus est, iis qui recusatione sacrificii probantur christiani, magis illius sectae probarentur esu sanguinis, quod illis
solemne. Sed hanc et multas alias ejus Codicis lectiones praetermisit Rigaltius. Hav.
; alioquin necandi
0324D
Necandi si gustassent. Hanc lectionem praeferunt Herald. Wouwerius et Rigalt. ad quam aspirat Ms. Fuld. in quo
necandi si non gustassent. Sed et altera non infirmo tibicine nixa est,
negandi si non gustassent, quemadmodum si immolassent; quam receperunt Pam. et la Cerda et Junius, et ante illos Barraeus et Gelenius, tutatur etiam Ms. Lugd. Bat. Negandi scilicet
christiani, qui sanguinem non appetent, aeque ut nunc qui sacrificent. Priorem lectionem ita explico, tum demum morte puniri
debere ut patratores infanticidii et humani sanguinis appetentes, si degustando
0325B fidem fecerint, quemadmodum sacrificare negantes, interficiuntur. Hav.
si gustassent
0324A
Sic Her., Wouw., Rig., Hav. e Ms.; Cod. Fuld. necandi (Pamel. aliique: negandi) si non gustassent, qu. si
0324B immolassent.
,
0325A quemadmodum si non immolassent. Et utique non deesset
0325B
Non deesset vobis. Tacitam diluit objectionem, unde iste sanguis petatur; quasi homicidium vel ob id, vel venarum incisio necessaria essent,
cum semper apud illos aestuaret noxiis carcer, et quotidie hominum, vel christianorum, sanguis funderetur. Hav.
vobis in auditione custodiarum et damnatione sanguis humanus. Proinde incesti qui magis, quam quos ipse Jupiter docuit
0325B
Ipse Jupiter docuit. Seneca in Apocolocynt. de Claudio:
Illum Deum ab Jove? quem, quantum quidem in illo fuit, damnavit incesti. L. Silanum enim generum suum occidit. Oro per quod?
Sororem festivissimam omnium puellarum, quam omnes Venerem vocarent, maluit Junonem vocare.
Ita interpungo, et explico: potestne ille fieri Deus Jovialis, ut ita dicam (locutio est ut apud Lucretium
Ceres ab Iaccho, id est Iacchi
0325C mater, et apud Tertullianum saepius
de prudentia, de justitia, etc.) qui Jovem incesti damnavit in Silano, quem occidit, quoniam sororem suam Juniam Calvinam, ut Jupiter Junonem, id est,
pro uxore habere dicebatur. Et quemadmodum Noster non Persarum adjungit exemplum, ita lepide Lucianus Jovem dicit uxores quidem
complures duxisse alias, sed postremo loco Junonem germanam suam, idque juxta Persarum et Assyriorum institutum. Verba ejus
sunt in Dialogo de Sacrificiis, Ἔγημε δὲ πολλὰς μὲν ἄλλας, ὑστάτην δὲ, τὴν Ἤραν τὴν ἀδελφὴν, κατὰ τοὺς Περσῶν τοῦτο, καὶ Ἄσσυρίων
νόμους. Hav.
? Persas cum suis matribus misceri Ctesias refert. Sed et Macedones suspecti, quia quum primum Oedipum tragoediam audissent,
ridentes incesti dolorem, ἥλαυνε, dicebant, εἰς την μητέρα
0325A
In codd. μέμηνε, ἔμινε, ἔμηνε
vel ἔμεεν dic. εἰς τὴν μητέρα;
Gothofredus in lib. ad Nat. I, 16. ἤλαυνε dic. τὴν μητέρα,
et ita
0325B
Hav., Seml., Ritt. Sed v. εἰς
non est delendum.
0325C Ἤλαυνε
dicebant τὴν μητέρα. Cum locus hic in Mss. hujus Apologetici varie sit conceptus, ridiculos multos foetus eruditi commentatores inde
extraxerunt, prout in illorum notis videri potest. Scriptura codicum quidem illa est. Barraeus μέμηνε
dicebant, etc. Aldus et Ms. Bongars. ἔμινε. Rhen. aliique ἔμηνε vel ἔμεεν
dicebant εἰς τὴν μητέρα, alii aliter. Tandem Rigalt.
0325D finxit suum ἔλαυνε
dicebant εἰς τὴν μητέρα, quasi ad Oedipum ut ducem et regem clamassent,
age duc in matrem, ut urbem vel castellum expugnaturus; eamdemque lectionem contra Ms. Agobardini fidem in lib. Ad Nat. I. cap. 16. intrusit.
Priorius denique, cum de suo etiam afferre aliquid vellet, nihilque haberet, suffuratus est conjecturam Heraldi, omnium pessimam,
ἐμίηνε, i. e.
incestavit, tam oscitabundus, ut velut Mss. lectionem nobis obtruderet, quorum ille ne uno quidem unquam usus videtur. Illa sola vera
lectio est, quam suppeditat liber Ad nationes, quamque ibi probavit Gothofredus:
Atque exinde alter ad alterum, elaune ten matera, dicebatis. Id est si vertas,
agitavit matrem, prout verbum illud passim de equorum agitatione et incitatione sumitur. Confirmaturque Ms. Fuld. in quo τὸ εἰς non invenias;
nam Lugd. Bat. hic nihil sani,
dolorem, dicebant epala. Nec potuisse aliter dicere Macedones patet inde, quia conversi alter ad alterum ita locuti sunt, non ad tragaedum
0326B sive Oedipum ipsum conversi, ut putavit Rigaltius. Scilicet illi, qui tanto cachinno spectaculum trucidati oculos Oedipi
exceperant, improbam hanc causam derisus sui assessoribus suis in eodem theatro dederunt. Huc spectare possit illud Minucii,
Memoriae et tragaediae vestrae incestis gloriantur, quas vos libenter et legitis et auditis. In Fuld. Ms. erat ἐλάγταε aiebant μετέραν. Hav.
. Jam nunc recogitate, quantum liceat erroribus ad incesta miscenda, suppeditante materias passivitate
0326B
Passivitate luxuriae. Ita appellat Venerem istam erroneam et passim per licita et illicita vagam. Quomodo cum saepe, tum etiam vox illa occurrit
lib. Adv. Hermogenem cap. XLI.
Haec inquies non est, haec turbulentia et passivitas non est, sed moderatio et modestia, Male itaque Rhen.
suppeditare materias passim invitante luxuria. Graecis εἰκαιότης, unde εἰκαῖα πρόβατα,
0326C
passales oves. vide Scaligerum ad Manilium p. 68. Hav.
luxuriae
0325B
Rhen.: suppeditare materias passim invitante luxuria.
. Imprimis filios exponitis suscipiendos ab aliqua praetereunte misericordia
0326A Matre extranea
Paris; misericordiae extraneae
Fran.
extranea
0326C
Misericordia extranea. Ita passim libri Mss. longe melius quam editi quidam
misericordiae extraneae, aut Rhenani
matre extranea: quomodo etiam Barraeus. Eleganter Paulus JCtus, citante Wouw. ad Minuc.
Necare videtur non tantum is qui partum praefocat, sed et is qui publicis locis misericordiae causa exponit, quam ipse non
habet.
Non possum quin Lactantii locum adducam, sed ita ut emendatior legatur. Is VI. 20. ut vulgati libri habent.
Quis dubitet, quin impius sit, qui alienae misericordiae locum non tribuit? quin etiam si contingat ei quod voluit, ut alatur,
addixit certe sanguinem suum, vel ad servitutem, vel ad lupanar.
Nihil minus dicit, quam quod videtur velle, in meo certe exemplari. Repone,
qui alienae misericordiae locum, non suae tribuunt, id exigunt quae ibi sequuntur. Extraneam talem misericordiam videre licet Charicleae evenisse apud Heliodorum Aethiop. lib.
II. p. 118. edit. Commel. Sed nos de crudelitate hac plura in
0326D initio hujus capitis, quibus addi potest Kippingius lib. I. cap. I. p. 13. novae editionis. Hav.
, vel adoptandos melioribus
0326A parentibus
0326D
Adoptandos melioribus parentibus. Qui alienos liberos amore paterno complectantur, quos parentes ipsi ablegando a se odisse professi sunt. Interim tamen laudibus
apud Scriptores hic adoptandi mos non caruit. Notabilis locus est apud Philonem Judaeum in initio libelli de Agricultura,
quem vide. Hav.
emancipatis. Alienati generis necesse est quandoque memoriam dissipari; et semel error impegerit, exinde jam tradux proficiet
incesti, serpente genere cum scelere. Tunc deinde quocumque in loco, domi, peregre, trans freta, comes est libido, cujus ubique
saltus facile possunt alicubi ignaris
0326A Matre extranea
Paris; misericordiae extraneae
Fran.
filios pangere vel ex aliqua seminis portione
0326A
Rig. et Hav. pangere, velut ex al. sem. sparsione,
0326B etc.
; ut ita
0326B Uti aspersum
Franeq.
sparsum genus per commercia humana concurrat in memorias suas, neque eas coitus incesti sanguinis agnoscat. Nos ab isto
0326D
Nos ab isto. Pulcherrimum christianae continentiae encomium. Minucius p. 85.
At nos pudorem non facie, sed mente praestamus, unius matrimonii vinculo libenter inhaeremus; cupiditatem procreandi aut unam
scimus, aut nullam.
Et mox ibid.
Tantum denique abest incesti cupido, ut nonnullis rubori sit etiam pudica conjunctio. Sed maxime huc facit locus Origenis contra Celsum lib. I. quem quum me docuerit Elmenhorstius, religio est nomen ejus reticere.
Οἱ δ᾽ ὑπ᾽ αὐτῶν ἐπὶ ἰδιωτίᾳ ἐξουθενούμενοι, etc., id. est:
Caeterum, homines idiotae ab illis pro nihilo habitis, ut stulti et illiberales,
0327B
si modo committant se in fidem Dei, et doctrinam Jesu recipiant, tantum absunt ab omni lascivia, spurcitia, turpitudine libidinum,
ut in morem perfectorum sacerdotum ab omni coitu abhorrentium, multi eorum in totum caste pureque vivant, alieni a congressu
mulierum etiam legitimo.
Mox a Rhen. abest
et fidelissima.
0327C Hav.
eventu diligentissima et fidelissima castitas sepsit, quantumque ab stupris et ab omni post matrimonium
0327A excessu, tantum et ab incesti casu tuti sumus. Quidam multo securiores totam vim hujus erroris virgine continentia depellunt,
senes pueri. Haec in vobis esse si consideraretis, proinde in Christianis non esse perspiceretis. Iidem oculi renuntiassent
utrumque. Sed caecitatis duae species facile concurrunt, ut qui non vident quae sunt, videre videantur quae non sunt. Sic
per omnia ostendam. Nunc de manifestioribus dicam
0327B Vv. Sic per omnia ostendam
desunt in ed. Rhenani, et quae sequuntur: Nunc de manifestioribus dicam,
c. X. adscripta. Rig. de Hav. Nunc et manifestis.
.