Tertullian, Apologeticus Adversos Gentes Pro Christianis

Series prima. Libri Apologetici. Apologeticus Adversus Gentes. Ad Nationes libri II. De Testimonio Animae. Ad Martyres. De Spectaculis. De Idololatria

Apologeticus Adversus Gentes Pro Christianis.

Totius Operis Argumentum.

Caput Primum.

Joannis Laurentii Mosheim, De Aetate Apologetici Tertulliani, Initioque Persecutionis Severi, Disquisitio.

Quinti Septimii Florentis Tertulliani Ad Nationes

Liber Primus.

Liber Secundus.

Quinti Septimi Florentis Tertulliani De Testimonio Animae Liber Adversus Gentes

Quinti Septimii Florentis Tertulliani Ad Martyres Liber

Quinti Septimii Florentis Tertulliani De Spectaculis Liber.

Cum non Romae solum, sed per provincias etiam propter Severi reditum, victoriamque de Albino reportatam ederentur, spectacula, libros de Spectaculis I

Quinti Septimii Florentis Tertulliani De Idololatria Liber.

Ad Libros Apologeticos Appendix,

Liber Ad Scapulam.

Monitum.

Argumentum Et Synopsis.

Dissertatio In Q. Septimii Florentis Tertulliani Apologeticum, Duos Ad Nationes Libros, Et Unum Ad Scapulam, (Auctore Domno Nic. Le Nourry.) Presbyter

Caput Primum. Analysis Apologetici, et quis sit Tertullianus, cujus nomine inscribitur.

Articulus Primus. Analysis Apologetici.

Articulus II. Ostenditur Tertullianum esse hujus libri auctorem, ac quis ille fuerit, quae ejus patria, qui parentes, quorum falsis religionibus primu

Articulus III. Quibus rationibus Tertullianus ad christianam religionem adductus, et quando eam professus est.

Articulus IV. De Tertulliani conjugio, et summo continentiae amore, de ejus sacerdotio utrum presbyter factus, maritorum more cum uxore vixerit, nec

Articulus V. De Tertulliani ingenio, et multiplici eruditione: utrum jurisconsultus fuerit, et idem ac Tertyllianus: de ejus stylo ac scribendi modo,

Caput II. De libri Apologetici aetate, quibus directus nuncupatusque sit, utrum auctoris nomine primum inscriptus, quis illius titulus, quodve argumen

Articulus Primus. Quo tempore Tertullianus Apologeticum publicam in lucem emiserit.

Articulus II. Quibusnam Antistitibus et praesidibus hunc Tertullianus Apologeticum librum nuncupaverit.

Articulus III. Utrum Tertullianus huic Apologetico nomen inscripserit suum: de illius titulo, argumento, in capita divisione, capitumque summariis.

Articulus IV. Quanto applausu hic liber susceptus, a quo graecam in linguam conversus, quo stylo conscriptus, et utrum Tertullianus suscepto defensori

Caput III. De hujus libri Apologet ici manuscriptis codicibus, editionibus, et variorum in eum paraphrasibus, scholiis et observationibus.

Articulus Primus. De variis hujus libri manuscriptis codicibus.

Articulus II. De variis hujus Apologetici, aliorumque Tertulliani librorum editionibus.

Articulus III. De variorum in Tertulliani Apologeticum scholiis, paraphrasibus, notis, et observationibus.

Caput IV. De duobus Tertulliani ad nationes libris.

Articulus Primus. Analysis libri primi ad Nationes.

Articulus II. Analysis libri secundi.

Articulus III. Variis rationum momentis ostenditur Tertullianum horum librorum esse auctorem, et nova Hoornbeeki id negantis opinio refellitur.

Articulus IV. Quo tempore hi libri publicam in lucem prodierunt.

Articulus V. Utrum hi duo ad Nationes libri ante vel post Tertulliani Apologeticum scripti fuerint.

Articulus VI. De horum librorum argumento, et utrum illud plenius perfectiusque in eis, quam in Apologetico pertractetur.

Index Capitum In quibus Apologeticus et libri inter se conveniunt.

Articulus VII. De librorum ad Nationes titulo cur a Tertulliano scripti, ac quibus directi fuerint de unico illorum manuscripto codice, variis editi

Caput V. De Tertulliani libro ad Scapulam.

Articulus Primus. Analysis hujus libri.

Articulus II. Ostenditur Tertullianum hujus libri esse auctorem quibus rationibus ad illum post Apologeticum et libros edendum impulsus fuerit quo t

Articulus III. De hujus libri manuscriptis et editis codicibus, de variorum in eum observationibus, ac nonnullis diversis lectionibus et notis.

Caput VI. Novae in Tertulliani Apologeticum, duos ad Nationes libros, et unum ad Scapulam observationes, quibus primum ostenditur Christianam religion

Articulus Primus. Quomodo Tertullianus ostendat Christianam religionem, Tiberio imperante, in mundum introductam, sacris fulciri Judaeorum Scripturis,

Articulus II. Quando et quomodo sacrarum Scripturarum libri, hebraice primum conscripti, in linguam graecam a Septuaginta duobus interpretibus convers

Articulus III. Qua in Philadelphi bibliotheca libri sacrarum Scripturarum repositi, ubi ea bibliotheca constructa, quantus in illa librorum numerus, a

Articulus IV. Quomodo Tertullianus sacrae Scripturae auctoritatem ex maxima ejus antiquitate demonstret, quae sint substantiae et materiae veterani st

Articulus V. Quam luculenter Tertullianus probaverit antiquitatem librorum Moysis ex ejus aetate, qui coaevus fuit Inacho, et pluribus saeculis Danao,

Articulus VI. De aliorum post Moysem sacrorum vatum aetate, et supputariis digitorum gesticulis, et

Articulus VII. Quomodo Tertullianus demonstret divinam esse sacrae Scripturae auctoritatem, nec illius ignorantiam ab ethnicis posse objici.

Caput VII. De Deo divinisque ejus perfectionibus et attributis, ac quot qualesve gentilium philosophorum de illo dissensiones et errores.

Articulus Primus. Examinatur sextuplex argumentum, quo Tertullianus Deum existere demonstrat, videlicet sacrarum Scripturarum auctoritate, gentilium p

Articulus II. De perfectionibus sive attributis Dei, ac quo sensu a Tertulliano dicatur hominibus cognitus, quamvis sit invisibilis, incomprehensibili

Articulus III. Ostenditur Tertullianum revera credidisse Deum esse spiritum, nihilque habere corporei, et contraria argumenta solvuntur.

Articulus IV. Quot qualesve fuerint gentilium philosophorum de Deo dissensiones, Thaletis, seu Simonidis, qui de illo interrogatus, nihil respondere p

Caput VIII. De Christi divinitate.

Articulus Primus. De variis Filii Dei nominibus, ac quam luculenter Tertullianus doceat veri summique Dei attributa illi convenire, eumque unum et aet

Articulus II. Quam diserte Tertullianus asseverat unam et eamdem esse Patris aeterni ejusque Filii substantiam ac naturam, licet distincta sit utriusq

Articulus III. Quam diserte Tertullianus orthodoxam adhuc de Filii Dei, nec non Spiritus sancti divinitate ac sacro Trinitatis mysterio doctrinam expl

Articulus IV. Quibus rationibus Tertullianus explicare conatus sit divinam aeternamque Filii Dei generationem, et cur ille, non vero Spiritus sanctus,

Articulus V. Exponuntur et examinantur quaedam exempla, quibus Tertullianus divinam Filii Dei generationem explicare conatus est.

Articulus VI. Expenduntur solvunturque argumenta, quibus nonnulli probare nituntur labefactatam fuisse a Tertulliano orthodoxam de suprema Filii Dei d

Articulus VII. Solvuntur alia argumenta, quibus objicitur Tertullianum negasse Filii Dei divinitatem quia dixit illum minorem Patre, huncque visibile

Articulus VIII. Rursus ostenditur quam perspicue Tertullianus aeternitatem Filii Dei asserat, et contraria argumenta diluuntur, quibus confici posse p

Articulus IX. Solvitur aliud argumentum, inde petitum, quod Tertullianus dixisse videtur fuisse tempus, quo Filius Dei non erat.

Caput IX. De Christo Deo et homine.

Articulus Primus. De humano Christi ex virgine ortu, a sacris prophetis praenuntiato: cur dicitur homo Deo mixtus: ejus in terras adventum non posse r

Articulus II. Eumdem Christi in terras adventum non posse negari a Judaeis, nisi caeca obstinatione mulctatis.

Articulus III. Christum violentis Judaeorum suffragiis, sicut ipse praedixerat, in crucem a Pilato Syriae procuratore actum, sponte et cum verbo spiri

Articulus IV. De Christi a morte ad vitam regressu, apparitionibus in Galilaea, ordinalis ad disseminandum Evangelium discipulis, illius in coelos asc

Articulus V. Vera esse ea omnia, quae de Christo Deo et homine dicta sunt nemini fas esse de religione sua mentiri Christianos absque ulla ambiguita

Caput X. De Angelis et Daemonibus.

Articulus Primus. Angelorum et daemonum nomen cognitum fuisse gentilibus poetis, philosophis, ac nominatim Socrati, Platoni, nec non magis et vulgo in

Articulus II. Utrum Tertullianus crediderit spiritualem esse omnium Angelorum et daemonum naturam: quanta ea de re propter istorum ex pravis angelis,

Articulus III. Quomodo Tertullianus ostendat nonnulla, quae ethnici diis suis tanquam vera miracula adscribebant, facta fuisse daemonum artibus ac pra

Articulus IV. Quomodo daemones futurarum rerum scientiam subripere tentaverint, ac falsorum deorum nomine ambigua quibusdam, ac praesertim Pyrrho et C

Articulus V. Quomodo Tertullianus ostendat daemonum potestate ac fraudibus ea esse facta, quae magi circulatoriis praestigiis ludunt, quibus infamantu

Articulus VI. Qua ratione Tertullianus demonstret eos, qui de deo pati aestimantur, qui aris inhalant, qui numen de nidore concipiunt, ructando conant

Articulus VII. Quam praeclare Tertullianus superius argumentum inde confirmet, quod daemones ab iis, quae obsidebant, hominum corporibus vario modo ej

Caput XI. De mortuorum hominum ad vitam revocatione, extremo Dei judicio, aeternis impiorum poenis, ac praemiis justorum, atque animarum ante ultimum

Articulus Primus. Quibus argumentis Tertullianus probaverit omnes mortuos homines posse ad vitam revocari, ac revera revocandos: utrum animae corporib

Articulus II. Quibus exemplis, quove Pythiae oraculo, ac philosophorum de animarum transmigratione sententia Tertullianus ostendat quoscumque mortuos

Articulus III. Quo tempore mortui homines ad vitam excitabuntur, sistentque se extremo Dei judicio, et quomodo Tertullianus ethnicorum de Minoe et Rha

Articulus IV. De aeterno igne, quo improbi et impii homines cruciabuntur qua ratione Tertullianus ejus aeternitatem asserat, atque confirmet igneorum

Articulus V. De aeterna sanctorum beatitudine quo in loco resideant: utrum ea statim post mortem fruantur, vel illam ad extremum usque judicii diem q

Caput XII. Ostenditur, qui qualesve fuerint Christiani, quomodo ab ethnicis distincti ac quam longe puriores fuerint illorum, quam ethnicorum mores,

Articulus Primus. Qui, quales, et quam multiplicati fuerint Tertulliani tempore christiani, ac quomodo ab ethnicis, quibuscum vivebant, tunc discerner

Articulus II. Quantum Christianorum leges perfectione sua atque auctoritate alias omnes a gentilibus latas superent, qua sedulitate observarentur ab i

Articulus III. Tam castos fuisse Christianorum, quam depravatos gentilium mores: quanta christianorum erga omnes dilectio et charitas cur se invicem

Articulus IV. Ostenditur quanta fuerit Christianorum conjugum castitas, et quam certum sit plures in virginitatis statu ad mortem usque perseverasse:

Articulus V. Quomodo Tertullianus demonstret maximam fuisse Christianorum castitatem et gentilium incontinentiam: illos sexum foemineum non mutasse, c

Caput XIII. Quam absurde ethnici jactaverint pares esse alias philosophorum suorum atque Christianorum virtutes ac quomodo Tertullianus tam horum ver

Articulus Primus. Quam immeritis laudibus, statuis, et salariis ethnici remunerarunt philosophos, qui sponte sua destruebant deorum cultum, in princip

Articulus II. Quam absurde Christianis scientia et disciplina aequiparentur philosophi gentiles, gloriae libidinosi, affectantes se docere veritatem,

Articulus III. Quam praepostere gentiles contenderint parem esse philosophorum suorum atque Christianorum probitatem, contra quam Diogenes superbiam P

Caput XIV. De Christianorum jejuniis, poenitentiae operibus, precibus, et solemni diei dominicae festo, ac quanta in iis omnibus illorum et gentilium

Articulus Primus. Quam longa et horrida fuerint jejunia Christianorum: quantum ab hac abstinentiae severitate abessent convivia et coenae Megarensium,

Articulus II. Quam diversa fuerunt poenitentialia Christianorum ac gentilium opera, quibus illi coelum invidia utndevnt, tundebent, hi vero impiis sup

Articulus III. Quo Christiani modo Deum precarentur sine monitore, expansis ad coelum manibus, capite nudo, anima innocente, atque ad orientem convers

Articulus IV. Cur Christiani diem dominicum, ab ethnicis Soli dicatum, laeti festum agerent, sicque uno tantum loco a gentilibus et Judaeis diem sabba

Caput XV. De sacris Christianorum synaxibus.

Articulus Primus. Quam ob caussam Christiani sacros coetus inirent de fusis ibi precibus, ac potissimum pro mora finis de sacrarum Scripturarum lect

Acticulus II. De stipe, quam Christiani in suis synaxibus offerebant ubi reposita fuerit utrum illorum charitas tempore Tertulliani refrixerit ac q

Articulus III. De data in Christianorum synaxibus coena, et praemissis ei precibus ac contra impudentes ethnicorum calumnias ostenditur quam frugalis

Articulus IV. De his quae post coenam in Christianorum synaxibus agebantur de aqua manuali de accensis luminibus et synaxeon hora de canticis et hy

Articulus V. Quomodo ex Therapeutarum conventibus ea confirmari possint, quae de Christianorum synaxibus dicta sunt.

Articulus VI. Diluitur ethnicorum argumentatio contra pios castosque Christianorum mores, inde petita, quod aliqui christiani a tradita morum discipli

Caput XVI. De christianis martyribus.

Articulus Primus. Quibus ac quam variis horrendisque cruciatibus Christiani ab ethnicis torquerentur, et trucidarentur: ac cur Sarmenticii, et Semaxii

Articulus II. Quomodo sanguis martyrum semen fuerit christianorum, isque majorem, quam Cicero, Seneca, Diogenes, Pyrrho, Callinicus, aliique philosoph

Articulus III. Quomodo Tertullianus refellat ethnicos objicientes injustam esse Christianorum a se vexatorum querimoniam, quippe qui ad tormenta ac mo

Articulus IV. Quam perspicue Tertullianus doceat martyrium esse secundum baptisma, quo tota Dei gratia redimitur, peccata omnia remittuntur, ac praeli

Caput XVII. Quibus argumentis Tertullianus demonstret Christianos iniquissime et contra omnium legum praescripta ab ethnicis vexatos, et trucidatos fu

Articulus Primus. Quanta perversitate ethnici Christianos, sibi prorsus incognitos, nec qui qualesve essent, investigare volentes, oderant atque insec

Articulus II. Quanta iniquitate ethnici Christianos, nec auditos, nec defensos, sed suum duntaxat ob nomen condemnaverint, et crudelissime necaverint.

Articulus III. Quam absurde ethnici objicerent Christianos propter suum aut auctoris sui nomen odio habendos, quia nullus philosophus, platonicos, epi

Caput XVIII. Quam absurde ethnici objectarent se ad vexandos necandosque christianos quibusdam suis legibus teneri, qui quaslibet sanctiores tam saepe

Articulus Primus. Quibus rationibus Tertullianus ostendat nulla, vel lege, vel auctoritate, ullum hominem cogi posse ad eum, quem falsum novit, deum c

Articulus II. Quam insulse ethnici ad torquendos tollendosque Christianos objicerent se quibusdam imperatorum legibus adstringi, quandoquidem ab iis i

Articulus III. Examinatur quam impune ethnici violaverint leges immodicum coenarum, supellectilis et vestium sumptum cohibentes, et quae illae fuerint

Articulus IV. Quanta licentia gentiles, spretis legibus, quae theatra orientia destruxerant, longe plura aedificaverint, in quae majoris voluptatis ca

Articulus V. Expenditur qua temeritate ethnici conculcaverint leges quae dignitatum et natalium insignia, ac matronarum et meretricum vestes distingui

Articulus VI. Expenditur quanta severitate usus vini mulieribus olim interdictus fuerit, ac quam impune, propter illius abusum, uxores a viris suis tr

Articulus VII. Examinatur quodnam sit vetus decretum de novis diis sine senatusconsulto non introducendis, et Metelli votum de templo in Alburni dei h

Caput XIX. De legibus in Christianos datis, et imperatorum in eos odio vel favore.

Articulus Primus. Quomodo Tertullianus ostendat primas in Christianos leges latas esse a Nerone nequissimo imperatore, ac deinde a Domitiano, Neronian

Articulus II. Expenditur utrum Marcus Aurelius christianae religioni propterea faverit, quod christiani milites exercitui ejus, siti enecato, imbrem n

Articulus III. Examinatur quo jure Tertullianus asserat mitigatas ab imperatore Trajano scriptas in Christianos leges, nullas vero in illos latas ab A

Caput XX. De laesae divinae majestatis criminibus, quorum Christiani, tam falso quam impudenter, ab ethnicis illorum reis accusabantur.

Articulus Primus. Quam invicte Tertullianus demonstret Christianos immerito accusari infanticidii, sive infantis in sacris eorum synaxibus occisi, com

Articulus II. Quam invicte Tertullianus ostendat gentiles homicidii, cujus Christianos falso accusabant, esse reos, utpote qui in Africa infantes Satu

Articulus III. Ostenditur homicidii quoque reos fuisse Gallos, qui Mercurio Tauros, qui Dianae homines immolabant: item Romanos, qui in Aeneadarum ur

Articulus IV. Quam certo Tertullianus asserat epotum ab ethnicis humanum sanguinem publicis in ludis Jovi dicatis, et ab his qui comitiali morbo remed

Articulus V. Ostenditur quomodo humanis carnibus vescerentur gladiatores, Scythae, Messagetae, et Derbices, qui suscepta religione christiana, ab his

Articulus VI. Quam perspicue Tertullianus ostendat Christianos secreti in sacris suis synaxibus incesti falso falsius accusari, quo gentiles Jovis exe

Articulus VII. Quam absurde ethnici objecerint a Christianis adorari caput asini: quis huic fabulae occasionem dederit: quanta impudentia nebulo quida

Articulus VIII. Quam inconsiderate ethnici vitio Christianis verterint cultum crucis Christi, cum illi ipsi quaslibet in deorum suorum simulacris, tro

Caput XXI. De laesae majestatis humanae criminibus, quorum reos agere Christianos ethnici perperam conabuntur.

Articulus Primus. Quam evidentur Tertullianus ostendat Christianos laesae majestatis humanae immerito accusari, qui toto mentis affectu non falsos deo

Articulus II. Christianos immerito laesae majestatis humauae accusari, quia nolebant pro imperatoris salute sacrificare diis gentilium, aut eos precar

Articulus III. Quam frustra gentiles objicerent Christianos laesae majestatis humanae esse reos, quia per imperatoris genium jurare recusabant, sed ju

Articulus IV. Christianos perperam ab ethnicis laesae majestatis humanae idcirco insimulari, quod imperatores vocare deos nollent: ipsum imperatorem s

Caput XXII. Christianos nec publicos esse hostes, nec factiosos, sed gentiles, qui illos horum criminum accusabant.

Articulus Primus. Publicos hostes non esse Christianos, qui allatas sibi ab ethnicis injurias nunquam ulcisci voluerunt, tametsi id facillime possint,

Articulus II. Quam absurde ethnici objicerent Christianos esse publicos hostes, quia imperatorum solemnia non sicut illi celebrabant focos et toros ed

Articulus III. Ostenditur ethnicos fuisse revera publicos hostes imperatoris, quem palam vexabant dicteriis, ac conviciis, quorum testis erat Tiberis,

Articulus IV. Majores imperatorum hostes fuisse ethnicos proditores, Cassios, Nigros, Albinos, et alios, qui inter duas lauros Caesarem obsederunt qu

Articulus V. Quae sint illicitae factiones, ac quantum ab eis discrepet pia vivendi ratio Christianorum, qui immerito factiosi dicebantur, quia specta

Caput XXIII. Christianos publicarum cladium non esse caussam.

Articulus Primus. Quae sint publicae clades, quarum Christianos auctores esse tam saepe quam falso ethnici conquerebantur, ac quomodo Tertullianus eos

Articulus II. Quomodo Tertullianus demonstret Christianos ideo publicarum cladium non esse auctores, quia ante Christi ortum plurimis terrarum inundat

Articulus III. De cladibus, quae ante christianae religionis primordia excitatae sunt igne coelesti, et hominum armis: de Sodoma et Gomorrha exustis,

Articulus IV. Quam perspicue Tertullianus ostendat publicarum calamitatum auctores non esse Christianos, qui iis imminentibus, veri Dei misericordiam

Articulus V. Examinantur allatae a Tertulliano rationes, ob quas Deus patitur Christianos publicis calamitatibus affligi, et cur eae pro ethnicis vate

Caput XXIV. Quam absurde ethnici conquerebantur Christianos reipublicae esse inutiles, atque idcirco exterminandos.

Articulus Primus. Quomodo Tertullianus probaverit Christianos non fuisse brachmanas, nec Indorum gymnosophistas, nec sylvicolas, sed reipublicae pluri

Articulus II. Nullum reipublicae damnum inferri a Christianis, qui ethnicorum caeremonias non frequentabant, nec saturnalibus lavabant diluculo, sed h

Articulus III. Quam insulse ethnici objicerent Christianos ideo reipublicae fructuosos non esse, quia coronas non emebant, ad spectacula non convenieb

Articulus IV. Quam immerito ethnici conquerebantur templorum suorum vectigalia decoqui, ex quo orti erant christiani, qui diis illorum, hominibusque m

Caput XXV. Quibus argumentis Tertullianus demonstret falsam esse gentilium religionem, ac falsos omnes illorum deos.

Articulus Primus. Quam aperte falsitas religionis ethnicorum demonstretur ex christianae veritate, ejectis ex obsessorum corpore daemonibus, certa hom

Articulus II. Quam praepostere ethnici venditarent suos post mortalem hanc vitam factos esse deos ab alio superiore mancipe divinitatis unum duntaxat

Articulus III. Quanta insulsitate gentiles venditabant Saturnum, Jovem, aliosque ob merita, praeclaraque facinora, factos esse deos, et alios, illis p

Articulus IV. Refellitur fictum a Varrone triplex deorum genus: physicum, seu naturale mythicum, sive fabulosum et gentile, sive civile et populare.

Caput XXVI. Quam luculenter Tertullianus ethnicorum litteris, scriptisque ostendat falsos esse omnes illorum deos.

Articulus Primus. Quomodo Tertullianus demonstret falsos esse gentilium deos ex litteris, quibus ad prudentiam et liberalia officia informabantur, atq

Articulus II. Quam perspicue Tertullianus demonstret falsos esse gentilium deos ex litteris histrionum, a quibus voce, gestu, motu, cantu repraesentab

Articulus III. Quantum gentiles, personam deorum in cavea induti, divinitatem illorum pessumdederint, repraesentantes castratum Alym, vel Herculem viv

Articulus IV. Quibus argumentis Tertullianus patefecerit ethnicorum deos a philosophis, ac nominatim a Socrate, Diogene, et Varrone irrisos atque expl

Caput XXVII. Expenduntur alia Tertulliani argumenta, quibus falsos nullosque esse gentilium deos demonstrat.

Articulus Primus. Quam nefaria fuerit provinciarum, civitatum, ac praesertim Aegyptiorum peculiares deos sibi adoptandi licentia: quam parum verisimil

Articulus II. De aliis diis, qui Romanis incogniti, in Italiae provinciis et urbibus colebantur, quemadmodum Cassinensium sive Crustuminensium Delvent

Caput XXVIII. Quanta insulsitate Romani venditaverint se sua in deos pietate meruisse totius orbis imperium.

Articulus Primus. Quam falsum sit Romanos meruisse totius orbis terrae dominatum sua pietate in deos Sterculum, Mutinum, Larentiam, Cybelem, Jovem, Ju

Articulus II. Romanis datum non fuisse ob suam in deos pietatem imperium, quod fundatum fuerat, antequam Numa varios, qui explicantur, eosdem deos col

Articulus III. Non magis datum aut propagatum ab ullis gentilium diis imperium Romanorum, quam Babyloniorum, Medorum, Aegyptiorum, Assyriorum, Amazonu

Caput XXIX. De deorum imaginibus, statuis et simulacris.

Articulus Primus. Quibus argumentis Tertullianus demonstret colenda non esse deorum simulacra, quae nulla ante Numam Pompilium, ac longo deinceps temp

Articulus II. Quam absurde ethnici dixerint simulacra suos esse deos tametsi plurimi quosdam aliis incognitos, et a se adoptatos colerent, aut domest

Articulus III. Quam praepostere gentiles Simonem magum, sicut alios deos suos statua dei sancti inauguraverint, eosque omnes repraesentaverint eodem h

Caput XXX. De gentilium templis, et sacrificiis

Articulus Primus. Quanta impietate ethnici templa et aras diis suis atque imperatoribus mortuis et vivis aedificaverint, mercedemque exegerint pro tem

Articulus II. Quam scelerata conscientia, quantaque avaritia ethnici diis suis sacrificaverint, et obtulerint grana thuris unius assis, duas meri gutt

Series secunda. Libri Dogmatici Ante Susceptum Ab Auctore Montanismum. De Oratione. De Baptismo. De Poenitentia. De Patientia. Ad Uxorem Libri II. De

Quinti Septimii Florentis Tertulliani Liber De Oratione.

Prolegomena .

Ad Lectorem Panciroli Praefatio.

De Oratione Liber . Argumentum.

Quinti Septimii Florentis Tertulliani De Baptismo Adversus Quintillam Liber,

Quinti Septimii Florentis Tertulliani De Poenitentia Liber.

Quinti Septimii Florentis Tertulliani De Patientia Liber.

Quinti Septimii Florentis Tertulliani Ad Uxorem

Argumentum.— Ejusdem fere argumenti hic liber cum superiore, nisi quod, humanae fragilitatis memor, uxorem Auctor adhortatur, ut si secundas nuptias a

Quinti Septimii Florentis Tertulliani De Cultu Foeminarum

Liber Primus.

Argumentum.— Cum saevissima adversus Christianos Caesarum edicta mortem illis quotidie impendentem minitarentur, Tertullianus ad montanismum jam incli

Argumentum.— Ejusdem pene argumenti est liber iste cum praecedenti, praeterquam quod hic curam capilli et cutis magis peculiariter reprobet.

Index Tomi Primi.

Corrigenda Et Addenda.

Addenda Quae Sequuntur Ad Litterarios Tertulliani Annales.

Index analyticus amplissimus tomum tertium absolvet.

Finis Tomi Primi.

Caput XXII.

Argumentum.— Explicat jam daemonum naturam, quorum notitiam a Philosophis et Poetis etiam instillatam docet, inde illorum spiritualem substantiam edisserit, atque inde elicit modum agendi in homines, ut noceant, ostenditurque illud fallaciis suis solum agere, ut relicto Deo vero falsae religioni creduli mortales mancipentur.

Atque adeo dicimus, esse substantias quasdam 0405A spiritales; nec nomen novum est. Sciunt daemonas Philosophi, Socrate ipso ad daemonii arbitrium exspectante. Quidni? cum et ipsi daemonium adhaesisse a pueritia dicatur, dehortatorium plane a bono

0405B Dehortatorium. Plane a bono. Ubique antea sic legebatur et distinguebatur, dicatur. Dehortatoriumplane a bono omnes sciunt poetae. Sed recte emendavit Rig. posuitque post dicatur comma, nos etiam post dehortatorium punctum. Iste enim genius seu daemon Socratis celebrabatur ut dehortatorius si quid mali ipsi instaret vel occurreret, imo ridens inquit Tertullianus a bono sc. ipsum avertens. Itaque sic distinguo, dicatur dehortatorium. Plane, a bono, i. e. imo habuit 0405C daemonium, sed quod illum a bono dehortaretur. Ita τὸ plane passim, et lib. Ad Nat. I. 10. Plane, quoniam illis coelum patet, i. e. imo, recte. Itaque ut bene Lactant. l. I. c. 14. Sed ipsi cum sint perditores hominum, custodes tamen se videri volunt, ut ipsi colantur et Deus non colatur. Possis ita etiam interpungere locum, dicatur dehortatorium. Plane a bono. Sed quomodocumque fiat distinctio, nullus alius potest esse sensus, quam ille quem nos dedimus. Mala certe distinctione deceptus a vero aberrat Casp. Barthius, qui contemplatus est haec verba in libro Adv. LV. cap. 5. vultque legi, dehortatorium a bono Orfei sciunt poetae; ut ita innuantur illa carmina et hymni, qui hodieque exstant istius nomini inscripti, et satis sunt vetusti. De Daemonio vero Socratis locuti sapientiores Ethnici, nihil aliud intellexerunt nisi providum ejus animum et perspicacem in futuris rebus. Hinc δαίμων ἑκάστου ἡ ψυχὴ cuique animus daemon dicitur a Xenocrate Philosopho apud Aristotelem II. Topicorum, 0405D qui ibidem εὐδαίμονα appellat cum cui bona mens contigisset. Socratica etiam sapientia imbutus Euripides apud Theonem p. 60. Progymn. τὸν νοῦν ἡμῶν ἑκάστου θεὸν dixit, mentem suam daemonem cuique. Hav.

. Daemonas sciunt Poetae, etiam vulgus indoctum in usum maledicti frequentat, nam et Satanam

0405B Wouw. e ms. et Rig. Daemonas; caeteri: Omnes. Hav. et alii: frequentat Satanam. Sed vv. nam et, quae in codd. Gorz. et Lugd. leguntur, nec supervacua nec ejicienda.

, principem hujus mali generis, proinde de propria conscientia animae, eadem execramenti voce pronuntiat

0405D Nam et Satanam execramenti voce pronuntiat. Quid? Satanae vocabulum Romani unquam usurpavere in maledictis aut execrationibus? Neutiquam sane. Sed malorum daemonum principem Satanam pronuntiavere, pronuntiando, Malum. Rig. —Sensus verborum mihi hic videtur: Vulgus quoque jam indoctum pro maledicto frequentat Satanam auctorem hujus generis, daemoniorum scil., unde post generis distinctionem cum optimis posui. Cum vero conscientiam animae hic advocet, latius persequi necesse habuit in libello de Testimonio Animae: cap. III. quae quidem ejus verba ex hoc loco lucem capiunt. Sunt vero ista: Daemonium vocas hominem aut immunditia, aut malitia, aut insolentia, aut quacumque macula, quam nos daemoniis deputamus, aut ad 0406B necessitatem odii importunum. Satanam denique in omni aversatione, et aspernatione, et detestatione pronuntias, quem nos dicimus malitiae angelum, etc. Ut enim absolute malus Christianis pro Daemone et Satana, ita hic Tertulliano Sanas et Daemonium pro malo. Hav.

. Angelos quoque etiam Plato non negavit, Utriusque nominis testes vel magi asserunt

0405B Sic cod. Fuld.; Rhen., Pam. aliique: vel magos asserunt; 0406B cod. Put. vel magi adsunt, quod receperunt Rig., Hav., Seml.

0406B Utriusque nominis testes esse, vel Magi adsunt. Haec omnino est scriptura codicis antiqui Puteanorum, quam esse puto veriorem ista Fuldensi, vel 0406C magi asserunt. Ait Septimius, etiam hominibus ab Dei civitate alienis haud ignota esse vocabula, Daemonum et angelorum. Daemonas, inquit, sciunt philosophi, sciunt poetae: Angelos quoque etiam Plato non negat. Deinde addit, Utriusque nominis testes esse vel Magi adsunt. Hoc est, adsunt testes; adsunt testificari; adsunt testimonio dicundo, nempe esse et Daemonas et Angelos. Ipse pag. seq. Magos habere dicit invitatorum Angelorum et Daemonum assistentem sibi potestatem. Rig.

. Sed quomodo de angelis

0406C De angelis. In stulta ista opinione fuit quoque Tertull. ut putarit ex commistione angelorum cum hominibus natos daemonas, male intellecto Gen. VI. 2. Itaque rursus De Idolol. cap. IX. Angelos illos esse desertores Dei, amatores faeminarum. Lactantius quoque lib. II. c. 15. Itaque illos cum hominibus commorantes, dominator ille terrae fallacissimus consuetudine ipsa paulatim ad vitia pellexit, et mulierum congressibus inquinavit, etc. Sed prudentior Augustinus, quem vide 0406D de Civ. Dei l. XV. c. 23.

quibusdam sua sponte corruptis corruptior gens daemonum

0406D Gens daemonum. Lactant. ibid. Qui autem sunt ex his procreati, quia neque angeli neque homines fuerunt, sed mediam quamdam naturam gerentes, non sunt ad inferos recepti, sicut nec in coelum parentes eorum.

evaserit damnata a Deo cum generis auctoribus, et cum eo quem diximus principe

0406D Et cum eo quem d. p. Cod. Fuld. et quem diximus principem aut l. sanctas ordo cognoscitur. Lactant. rursus: Hi sunt immundi spiritus, malorum, quae geruntur auctores, quorum idem diabolus est princeps. unde Trismegistus illum δαιμονάρχον vocat.

, apud litteras sanctas ordine cognoscitur

0406B Ordo Semler.

. Nunc de operatione eorum satis 0405B erit exponere. Operatio eorum est hominis eversio: 0406A sic malitia spiritalis a primordio auspicata est in hominis exitium. Itaque corporibus quidem, et valetudines infligunt

0406D Et valetudines infligunt. Videtur mihi spectare ad ministros publicos, qui puniunt homines, qui infligunt verbera, qui homines excarnificant. Quemadmodum Joannes Chrysostomus orat. de diabolo tentatore vocat diabolum ipsum ἀσὼματον δήμιον, q. d. carnificem incorporeum. Et huc ille confert illud Dei ad diabolum ἄψαι τῆς σαρκὸς αὐτοῦ: tange carnem ejus. Id est constituo te ad infligenda vulnera publicum carnificem. Lac.

, et aliquos casus acerbos, animae vero repentinos et extraordinarios per vim excessus. Suppetit illis ad utramque substantiam hominis adeundam mira

0406B Mira abest Fran. Rig.

subtilitas et tenuitas sua. Multum spiritalibus viribus licet, ut invisibiles et insensibiles in effectu potius quam in actu suo appareant: si poma, si fruges nescio quod aurae latens vitium in flore praecipitat, in germine exanimat, in pubertate convulnerat, ac si caeca ratione tentatus aër pestilentes haustus suos offundit: eadem igitur obscuritate contagionis aspiratio daemonum et angelorum mentis quoque corruptelas agit furoribus et amentiis foedis, aut saevis libidinibus cum erroribus variis; quorum 0406B iste potissimus, quo deos istos captis et circumscriptis 0407A hominum mentibus commendat, ut et sibi pabula propria nidoris

0407B Nidoris et sanguinis. procuret) Permulta hic docte et industrie congesserunt interpretes, quibus addi possunt, quae ad similes Minucii et Arnobii locos notata sunt. Credebant enim stulti illi mirifice Deos suos isto nidore delectari, adeoque quod sibi nobisque paedor, ad illis nectar esse. Hinc apud Homerum haud ingratus Trojanis Jupiter liberalitatem eorum commendat Illiad. Δ. versu 48.

Οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐίσης,

Λοιβῆς τε, κνίσσης τέ.

i. e. non enim mihi unquam ara carebat convivio pari, libationeque nidoreque. Quam stultitiam cum saepe Lucianus, tum insigniter taxat Theodoretus Serm. VII. p. 104. quem ut inspicias suadeo. Σφόδρα γὰρ αὐτοὺς χαἰρείν, etc. Quo sensu Tertullianus ad Martyr. cap. II. non nidoribus spurcis verberaris. Theodoretus rursus ibidem p. 110. ex verbis Socratis ostendit, nullius quidem rei Deum indignum esse, nihilque habere aliud ejusmodi hostias praeter fumum, ac putorem quidem 0407C multo gravissimum: καπνοῦ δὲ πλέον οὐδὲν ἔχουσιν αἱ τοιαῦται θυσίαι, καὶ καπνοῦ δυσοσμίας μεστοῦ. Et tamen mirifice appetere hunc nidorem putabant Deos suos. Unde Nonnus in Orat. Nazianz. II. in Julian. p. 818. Daemones omnes sacrificiorum nidoribus gaudentes, liguritores sunt, praesertim autem hoc nomine sugillatur Mercurius. Unde et δηλακρίων dicitur, quasi δήων κρέα, i. e. carnes persequens. Itaque miseri isti Dii misere esuriebant, nullis sacrificiis oblatis. Mercurius ille apud Aristophanem in Pluto Act. I. Sc. I. 21.

Καὶ τῶν μὲν ἄλλων μοι Θεῶν ἧττον μέλει.

Ἐγὼ δ᾽ ἀπόλωλα κα᾽ πιτέτριμμαι.

I. e. De reliquis diis minus anxie laboro: sed quantum ad me attinet, fame confectus perii. Idemque veretur Jupiter apud Lucian. in Menippo p. 302. et apud eumdem in Bis Accus. p. 307 ἀλλ᾽α᾽στ, etc., i. e. Sed templa coronis carebunt, sine nidore erunt plateae, sine libamentis crateres, frigidaeque passim arae, denique sine 0407D sacrificiis, ac victimis omnia, multaque fames futura. Rursus lepide Aristophanes. in Avibus ἀντισρ. κῶλ. Ib. versu 32. ubi Prometheus: Ἀπόλωλεν ὁ Ζεὺς, etc. Ανεν θυηλῶν. Pr. Periit Jupiter. Pi. quam diu est quod periit? Pr. Ex quo vos habitastis aerem. Sacrificat enim mullus, hominum quidquam amplius Diis, neque nidor a cruribus ascendit ad nos ab illo tempore: sed quanquam festis Cereris jejunamus absque sacrificiis. Quare cum ipsi Judaei ad stultam hanc opinionem transiissent, increpat illos Deus Ps. L. 13. Jes. 1. II. Jerem. VI. 20. Amos V. 22. et aliis in locis. Scilicet, non eget Deus, conditor universitatis, odoris aut sanguinis alicujus. Haec enim daemoniorum pabula sunt, ut recte Noster ad Scap. c. II Nam quid stultius, quid infirmius, quam sacrificiorum cruentorum et holocaustomatum nidorosorum a Deo exatio? ejusdem verbis Contra Marc. l. V. c. 5. Quomodo igitur colendus? Ita ut alio sensu ad idololatras Tertull. de Idol. c. V. Colis autem non spiritu vilissimi nidoris alicujus, sed 0408B tuo proprio, nec anima pecudis impensa, sed anima tua. Hav.

et sanguinis procuret simulacris et imaginibus oblata, et quae illis accuratior pascua est, hominem a cogitatu verae divinitatis avertant praestigiis falsae divinationis

0407A Codd. plerique: a cogitatu; vel: e cogitatu, Rig. a recogitatu, Hav. recogitatu. Ante v. hominem inseruit Rhen. qua, Herald.: quam ut, Rig.: nisi ut, addito post divinationis interrogandi signo.

. Quas et ipsas quomodo operentur, expediam. Omnis spiritus ales est. hoc angeli et daemones. Igitur momento ubique sunt: totus orbis illis locus unus est

0408A ubi Hav.

; quid ubique geratur, tam facile sciunt

0408B Tam facile sciunt, quam enuntiant. Cod. Fuld. et Lugd. Bat. annuntiant, sed id mox dicit. Pertinet huc elegans jocus Luciani qui inscribitur Navigium. ubi inter stultos istos optatores postremus Gygis optat annulum, quo induto a nullo possit conspici, atque ita inter alia inquit: Et quod omnium suavissimum fuerit, uno eodemque die annuntiare Babylonem possem, quisnam in Olympiis vicisset: et si forte in Syria pransus essem, coenare in Italia. Et quorsum haec? addit paulo post, Ac Deus viderer caeteris: καὶ Θεὸς ἐδόκουν τοῖσ ἄλλοις. Hav.

, quam enuntiant

0408A Annuntiant. Jun. ex Mss.

. Velocitas 0408A divinitas creditur, quia substantia ignoratur. Sic et auctores interdum videri volunt eorum quae annuntiant: et sunt plane malorum nonnunquam, bonorum tamen nunquam. Dispositiones etiam Dei, et tunc prophetis concionantibus exceperunt

0408A Nunc excerpunt Fran.

, et nunc lectionibus resonantibus carpunt. Ita et hinc sumentes quasdam temporum sortes, aemulantur divinitatem dum furantur divinationem

0408B Furantur divinationem. Rapiunt. Satis apposite ad vim verbi hujus Vincentius Belvacensis, scriptor aetate sua non contemnendus: Homo cum in honore esset non intellexit: quia contra veritatem semetipsum illuminantem intumuit: nam pingui cervice armatus adversus Deum erecto collo cucurrit: et dum ipsam Divinitatem rapere voluit: impetu suo frustratus et elusus, 0408C iniquitatis suae pondere quodam ad semetipsum proruit. Ita ille in vastis illis voluminibus, quae inscripsit Speculum Quadripartitum, in Spec. Doctr. lib. II. cap. 1. Quomodo eleganter etiam de Servatore nostro sed contrario et vero sensu locutus est Paulus in Epist. ad Philipp. c. II. 6. Ος ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, οὐχ ἀρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἷσα Θεοῦ, negans illum aemulari divinitatem, quia quidquid vellet ex suo posset sumere. Ita tyranni vel imperatores vitio creati rapere imperium dicebantur apud Romanos. Et pulchre quadrat locus Aelii Lampridii in Alexandro Severo: Non enim aut gravitati senatus congruebat omnia simul deferre, aut bono principi raptum ire tot simul dignitates. Quo refero et illud Vopisci in Taciti Vita: Tunc odio praesentium, exercitus, qui creare imperatorem raptim solebat, ad senatum litteras misit, petens, ut ex ordine suo principem legeret. Pulchreque obtegit Severi Afri ambitionem specioso titulo Ausonius in Caesarib. ep. XX.

0408D Di bene, quod spoliis Didius non gaudet opimis,

Et cito perjuro praemia adempta seni.

Tuque Severe pater, titulum ne horresce novantis,

Non rapit imperium vis tua, sed recipit.

Sic quoque Christum coelos, coelosque illum recepisse non rapuisse possumus dicere. Petrus certe Act. III. 21. Ον δεῖ οὐρανὸν μὲν δέξασθαι ἄχρι χρόνων ἀποκαταστὰσεως πάντων. Pro dum Ms. L. B. mavult Dei male. Hav.

. In oraculis autem quo ingenio ambiguitates temperent in eventus

0408D Ambiguitates temperent in eventus. Lactant. II. 15. Et ideo solem responsa in ambiguos exitus temperare. ex Nostro Quare eventum. quod habet Cod. Fuld. non probo, quamvis ita etiam in Ms. L. B. invenerim. Theodoret. p. 193. Lucian. in Dialogo Junonis et Latonae Ο δὲ Απόλλων προσποιεῖται, etc., i. e. Apollo autem simulat quidem omnia scire sese, et jaculari et cythara canere, et medicum esse, et vaticinari. Et erectis vaticinandi tabernis hic in Delphis, illic in Claro et 0409B Dydimis, decipit consulentes se, obliqua et in utramque partem quaestionis propositae inflexa respondendo, ne videlicet erroris possit convinci. Et in Auct. Vitarum ad Heraclitum mercator. Αἰνίγματα λέγεις, etc., i. e. Heus tu aenigmata loqueris, an griphos componis? plane enim tanquam Apollo, nihil explicas. Et ad Apollinem ipsum scite Momus in Jove Tragoedo, Τοῦτο μὲν ὁρθῶς ελέξας, etc., i. e. Equidem hoc recte dixisti, Apollo, collaudatis iis qui in orationibus perspicuitate utuntur, quanquam tu hoc ipsum in promendis atque reddendis oraculis non admodum usurpare soleas, ancipitia et ambiguitate intricata multa in medium secure projiciens, adeo ut audientes alio ad interpretandum oracula opus habeant Pythio. Sunt apud Arnobium, Minucium, alios, multa similia. Nec ipse Lucian. in Pseudomanti neglexit. Hav.

, sciunt Croesi, 0409A sciunt Pyrrhi. Caeterum testudinem decoqui cum carnibus pecudis

0409B Carnibus pecudis. Cod. Fuld. carnibus pecoris, et mox pro fuerat idem fuerant. Mox Ms. L. Bat. pro 0409C renuntiavit, denuntiavit. Nec hoc irridere neglexit Lucianus, apud quem rursus Momus ad Appollinem in Jove Tragoedo p. 212. Λέγε, μόνον σαφῆ δὲ, etc., i. e. Dic, sed perspicua tantum oratione, Apollo, quae neque patrono neque interprete indigeat. Etenim non ovilla carnes, aut testudo coquitur in Lydia, sed probe scis qua de re sit consultatio. Hav.

Pythius eo modo renuntiavit, quo supra diximus; momento apud Lydiam fuerat

0409C Momento apud Lydiam. Ac si dicat eo momento quo testudo a Croeso decoquebatur, in Lydia fuerat, quod in Pyrrhus renuntiabat. Atqui sicuti annotat in sua paraphrasi Zephyrus habent, etc. Sapere paraturas. Graeca dicendi figura est, quam nostri etiam non refugiunt, ut, habeo multa dicere, id est possum. Et Cicero ad Lentulum: De Alexandrina re causaque regia, tantum habeo me polliceri, me tibi absenti, etc. Paratura vero nomen nondum memini apud alios legisse, ex analogia tamen eadem dicitur qua scissura, commissura, et a Plinio divisura dictum est, et volatura pro volatu, quod non minus novum videri 0409D potest. Pam.

. Habent de incolatu aeris et de vicinia siderum et de commercio nubium

0409D Habent de incolatu aeris. Notarunt alii phrasin habent sapere. Possunt, inquit, incolentes et mansionem habentes in aere, sideribus vicini, et nubibus assueti, scire constitutionem aeris, adeoque pluvias, siccitatem, pestilentiam, famem praedicere. Ita enim daemonas istos quasi araneas in aere pendentes concipiebant. Lactant. II. 15. Qui autem sunt ex his procreati, quia neque angeli, neque homines fuerunt, sed mediam quamdam naturam gerentes, non sunt ad inferos recepti, sicut nec in coelum parentes eorum. Ita duo genera daemonum facta sunt, unum coeleste, alterum terrenum. Hi sunt immundi spiritus, malorum quae geruntur auctores, quorum idem Diabolus est princeps. De Pythagorae opinione Diog. Laert. in Vita ejus. Εἶναί τε πάντα τὸν ἀέρα ψυχῶν ἔμπλεον· καὶ τούτους δαίμονάς τε καὶ ἥρωας νομίζεσθαι; i. e. quin totum aera plenum esse animis, eosque et daemones et heroas existimari. Quod ille quidem ex Chaldaeorum disciplina 0410B hausit, de quibus idem Diogenes in Prooemio. Asserere enim ait εἰδώλων πλήρη εἶναι τὸν ἀέρα, κατὰ ἀπόῤῥοιαν ὑπὸ ἀναθυμιάσεως εἰσκρινομένων ταῖς ὄψεσι τῶν ὀξυδερκῶν; i. e. plenum esse daemonibus aera, qui tenuiter, ac veluti ex evaporatione cernentium oculis influant. Hav.

coelestes sapere paraturas, ut et pluvias, quas jam sentiunt, repromittant. Venefici

0409B Cod. Fuld. Venefici; caeteri: Benefici.

plane et circa curas valetudinum. Laedunt enim primo

0410B Laedunt enim primo. Supra: Corporibus et valetudines infligunt, etc. Atque ipse Pythagoras non negat. Ὑπὸ τούτων, inquit, πέμπεσθαι ἀνθρώποις τούς τε ὀνείρους, καὶ τὰ σημεῖα, νόσους τε καὶ ὑγιείας· καὶ οὐ μόνον ἀνθρώποις, ἀλλὰ καὶ προβάτοις, καὶ τοῖς ἀλλοις κτήνεσι; i. e. Ab his immitti hominibus somnia, signaque, morbos etiam et sanitates: nec solum hominibus, sed pecudibus et jumentis. In Vita ejus apud Diog. Laertium. Ms. L. B. primum. Hav.

, dehinc remedia praecipiunt ad miraculum nova, sive contraria, post quae desinunt laedere

0410B Post quae desinunt laedere. Adhibitis scil. illis remediis novis et inusitatis. Sed Rhen. et Aldus 0410C legunt, sive contraria: Postquam desinunt, etc., id est quando jam non amplius laedunt videri volunt benefici et sospitatores. Hunc locum respexit saeculo suo egregie doctus Jo. Saresberiensis, Episcopus, qui ita scriptum reliquit de aevi sui presbyteris et purpuratis in libro quem inscripsit Policraticum, lib. VI. cap. 24. Nocent saepius, et in eo Daemones imitantur, quod tunc prodesse putantur cum nocere desistunt. Vixit is scriptor saeculo undecimo. Hav.

, et curasse creduntur. Quid ergo de caeteris ingeniis vel etiam viribus fallaciae spiritalis edisseram, phantasmata Castorum, et aquam cribro gestatam, et navem 0410A cingulo promotam

0410C Et navem cingulo promotam. Relatum ab Herodiano est lib. I. hist. Navigium quo Pessinuntia Dea Tiberi advehebatur, subito divina quadam vi substitisse, nec inde ullis viribus moveri potuisse, donec astitit sacerdos Vestalis (ipse non nominat, sed dictam Claudiam Ovidius in fastis canit, et scribit Livius lib. 29.) Ea cum argueretur virginitatem polluisse, damnationemque metueret, petiit a populo, ut judicium de se Deae Pessinuntiae committerent. Quo impetrato, clare Deam precata est, ut si se esse 0410D intemeratam Dea sciret, navem progredi juberet. Quo dicto zonam recinxit, et navigio illigavit, quod statim ducentem manu virginem consecutum est. Lactantius lib. 2. cap. 7. Lac.

, et barbam tactu irrufatam

0410D Barbam tactu irrufatam. Nota haec sunt omnia ex historicis et commentatoribus, de nuntiis victoriae Macedonicae, virginibus Vestalibus, Tucia et Claudia, et Domitio Aenobarbo, quem respiciens Martialis scribit lib. VIII. Ep. 52.

Tonsorem puerum, sed arte talem,

Qualis nec Thalamus fuit Neronis,

Drusorum cui contigere barbae.

Fuit enim Nero ex gente Domitia et familia Aenobarborum: vide Suetonium in Vita ejus cap. 1. et seq. per matrem vero Aggrippinam Drusos attigit. Hav.

, ut numina lapides crederentur, et Deus verus non quaereretur

0409B Cod. Fuld.: non qua effecerint, unde Haverc. suspicatus 0410B est, veram esse scripturam: non quaereretur, effecerunt.