Tertullian, Apologeticus Adversos Gentes Pro Christianis

Series prima. Libri Apologetici. Apologeticus Adversus Gentes. Ad Nationes libri II. De Testimonio Animae. Ad Martyres. De Spectaculis. De Idololatria

Apologeticus Adversus Gentes Pro Christianis.

Totius Operis Argumentum.

Caput Primum.

Joannis Laurentii Mosheim, De Aetate Apologetici Tertulliani, Initioque Persecutionis Severi, Disquisitio.

Quinti Septimii Florentis Tertulliani Ad Nationes

Liber Primus.

Liber Secundus.

Quinti Septimi Florentis Tertulliani De Testimonio Animae Liber Adversus Gentes

Quinti Septimii Florentis Tertulliani Ad Martyres Liber

Quinti Septimii Florentis Tertulliani De Spectaculis Liber.

Cum non Romae solum, sed per provincias etiam propter Severi reditum, victoriamque de Albino reportatam ederentur, spectacula, libros de Spectaculis I

Quinti Septimii Florentis Tertulliani De Idololatria Liber.

Ad Libros Apologeticos Appendix,

Liber Ad Scapulam.

Monitum.

Argumentum Et Synopsis.

Dissertatio In Q. Septimii Florentis Tertulliani Apologeticum, Duos Ad Nationes Libros, Et Unum Ad Scapulam, (Auctore Domno Nic. Le Nourry.) Presbyter

Caput Primum. Analysis Apologetici, et quis sit Tertullianus, cujus nomine inscribitur.

Articulus Primus. Analysis Apologetici.

Articulus II. Ostenditur Tertullianum esse hujus libri auctorem, ac quis ille fuerit, quae ejus patria, qui parentes, quorum falsis religionibus primu

Articulus III. Quibus rationibus Tertullianus ad christianam religionem adductus, et quando eam professus est.

Articulus IV. De Tertulliani conjugio, et summo continentiae amore, de ejus sacerdotio utrum presbyter factus, maritorum more cum uxore vixerit, nec

Articulus V. De Tertulliani ingenio, et multiplici eruditione: utrum jurisconsultus fuerit, et idem ac Tertyllianus: de ejus stylo ac scribendi modo,

Caput II. De libri Apologetici aetate, quibus directus nuncupatusque sit, utrum auctoris nomine primum inscriptus, quis illius titulus, quodve argumen

Articulus Primus. Quo tempore Tertullianus Apologeticum publicam in lucem emiserit.

Articulus II. Quibusnam Antistitibus et praesidibus hunc Tertullianus Apologeticum librum nuncupaverit.

Articulus III. Utrum Tertullianus huic Apologetico nomen inscripserit suum: de illius titulo, argumento, in capita divisione, capitumque summariis.

Articulus IV. Quanto applausu hic liber susceptus, a quo graecam in linguam conversus, quo stylo conscriptus, et utrum Tertullianus suscepto defensori

Caput III. De hujus libri Apologet ici manuscriptis codicibus, editionibus, et variorum in eum paraphrasibus, scholiis et observationibus.

Articulus Primus. De variis hujus libri manuscriptis codicibus.

Articulus II. De variis hujus Apologetici, aliorumque Tertulliani librorum editionibus.

Articulus III. De variorum in Tertulliani Apologeticum scholiis, paraphrasibus, notis, et observationibus.

Caput IV. De duobus Tertulliani ad nationes libris.

Articulus Primus. Analysis libri primi ad Nationes.

Articulus II. Analysis libri secundi.

Articulus III. Variis rationum momentis ostenditur Tertullianum horum librorum esse auctorem, et nova Hoornbeeki id negantis opinio refellitur.

Articulus IV. Quo tempore hi libri publicam in lucem prodierunt.

Articulus V. Utrum hi duo ad Nationes libri ante vel post Tertulliani Apologeticum scripti fuerint.

Articulus VI. De horum librorum argumento, et utrum illud plenius perfectiusque in eis, quam in Apologetico pertractetur.

Index Capitum In quibus Apologeticus et libri inter se conveniunt.

Articulus VII. De librorum ad Nationes titulo cur a Tertulliano scripti, ac quibus directi fuerint de unico illorum manuscripto codice, variis editi

Caput V. De Tertulliani libro ad Scapulam.

Articulus Primus. Analysis hujus libri.

Articulus II. Ostenditur Tertullianum hujus libri esse auctorem quibus rationibus ad illum post Apologeticum et libros edendum impulsus fuerit quo t

Articulus III. De hujus libri manuscriptis et editis codicibus, de variorum in eum observationibus, ac nonnullis diversis lectionibus et notis.

Caput VI. Novae in Tertulliani Apologeticum, duos ad Nationes libros, et unum ad Scapulam observationes, quibus primum ostenditur Christianam religion

Articulus Primus. Quomodo Tertullianus ostendat Christianam religionem, Tiberio imperante, in mundum introductam, sacris fulciri Judaeorum Scripturis,

Articulus II. Quando et quomodo sacrarum Scripturarum libri, hebraice primum conscripti, in linguam graecam a Septuaginta duobus interpretibus convers

Articulus III. Qua in Philadelphi bibliotheca libri sacrarum Scripturarum repositi, ubi ea bibliotheca constructa, quantus in illa librorum numerus, a

Articulus IV. Quomodo Tertullianus sacrae Scripturae auctoritatem ex maxima ejus antiquitate demonstret, quae sint substantiae et materiae veterani st

Articulus V. Quam luculenter Tertullianus probaverit antiquitatem librorum Moysis ex ejus aetate, qui coaevus fuit Inacho, et pluribus saeculis Danao,

Articulus VI. De aliorum post Moysem sacrorum vatum aetate, et supputariis digitorum gesticulis, et

Articulus VII. Quomodo Tertullianus demonstret divinam esse sacrae Scripturae auctoritatem, nec illius ignorantiam ab ethnicis posse objici.

Caput VII. De Deo divinisque ejus perfectionibus et attributis, ac quot qualesve gentilium philosophorum de illo dissensiones et errores.

Articulus Primus. Examinatur sextuplex argumentum, quo Tertullianus Deum existere demonstrat, videlicet sacrarum Scripturarum auctoritate, gentilium p

Articulus II. De perfectionibus sive attributis Dei, ac quo sensu a Tertulliano dicatur hominibus cognitus, quamvis sit invisibilis, incomprehensibili

Articulus III. Ostenditur Tertullianum revera credidisse Deum esse spiritum, nihilque habere corporei, et contraria argumenta solvuntur.

Articulus IV. Quot qualesve fuerint gentilium philosophorum de Deo dissensiones, Thaletis, seu Simonidis, qui de illo interrogatus, nihil respondere p

Caput VIII. De Christi divinitate.

Articulus Primus. De variis Filii Dei nominibus, ac quam luculenter Tertullianus doceat veri summique Dei attributa illi convenire, eumque unum et aet

Articulus II. Quam diserte Tertullianus asseverat unam et eamdem esse Patris aeterni ejusque Filii substantiam ac naturam, licet distincta sit utriusq

Articulus III. Quam diserte Tertullianus orthodoxam adhuc de Filii Dei, nec non Spiritus sancti divinitate ac sacro Trinitatis mysterio doctrinam expl

Articulus IV. Quibus rationibus Tertullianus explicare conatus sit divinam aeternamque Filii Dei generationem, et cur ille, non vero Spiritus sanctus,

Articulus V. Exponuntur et examinantur quaedam exempla, quibus Tertullianus divinam Filii Dei generationem explicare conatus est.

Articulus VI. Expenduntur solvunturque argumenta, quibus nonnulli probare nituntur labefactatam fuisse a Tertulliano orthodoxam de suprema Filii Dei d

Articulus VII. Solvuntur alia argumenta, quibus objicitur Tertullianum negasse Filii Dei divinitatem quia dixit illum minorem Patre, huncque visibile

Articulus VIII. Rursus ostenditur quam perspicue Tertullianus aeternitatem Filii Dei asserat, et contraria argumenta diluuntur, quibus confici posse p

Articulus IX. Solvitur aliud argumentum, inde petitum, quod Tertullianus dixisse videtur fuisse tempus, quo Filius Dei non erat.

Caput IX. De Christo Deo et homine.

Articulus Primus. De humano Christi ex virgine ortu, a sacris prophetis praenuntiato: cur dicitur homo Deo mixtus: ejus in terras adventum non posse r

Articulus II. Eumdem Christi in terras adventum non posse negari a Judaeis, nisi caeca obstinatione mulctatis.

Articulus III. Christum violentis Judaeorum suffragiis, sicut ipse praedixerat, in crucem a Pilato Syriae procuratore actum, sponte et cum verbo spiri

Articulus IV. De Christi a morte ad vitam regressu, apparitionibus in Galilaea, ordinalis ad disseminandum Evangelium discipulis, illius in coelos asc

Articulus V. Vera esse ea omnia, quae de Christo Deo et homine dicta sunt nemini fas esse de religione sua mentiri Christianos absque ulla ambiguita

Caput X. De Angelis et Daemonibus.

Articulus Primus. Angelorum et daemonum nomen cognitum fuisse gentilibus poetis, philosophis, ac nominatim Socrati, Platoni, nec non magis et vulgo in

Articulus II. Utrum Tertullianus crediderit spiritualem esse omnium Angelorum et daemonum naturam: quanta ea de re propter istorum ex pravis angelis,

Articulus III. Quomodo Tertullianus ostendat nonnulla, quae ethnici diis suis tanquam vera miracula adscribebant, facta fuisse daemonum artibus ac pra

Articulus IV. Quomodo daemones futurarum rerum scientiam subripere tentaverint, ac falsorum deorum nomine ambigua quibusdam, ac praesertim Pyrrho et C

Articulus V. Quomodo Tertullianus ostendat daemonum potestate ac fraudibus ea esse facta, quae magi circulatoriis praestigiis ludunt, quibus infamantu

Articulus VI. Qua ratione Tertullianus demonstret eos, qui de deo pati aestimantur, qui aris inhalant, qui numen de nidore concipiunt, ructando conant

Articulus VII. Quam praeclare Tertullianus superius argumentum inde confirmet, quod daemones ab iis, quae obsidebant, hominum corporibus vario modo ej

Caput XI. De mortuorum hominum ad vitam revocatione, extremo Dei judicio, aeternis impiorum poenis, ac praemiis justorum, atque animarum ante ultimum

Articulus Primus. Quibus argumentis Tertullianus probaverit omnes mortuos homines posse ad vitam revocari, ac revera revocandos: utrum animae corporib

Articulus II. Quibus exemplis, quove Pythiae oraculo, ac philosophorum de animarum transmigratione sententia Tertullianus ostendat quoscumque mortuos

Articulus III. Quo tempore mortui homines ad vitam excitabuntur, sistentque se extremo Dei judicio, et quomodo Tertullianus ethnicorum de Minoe et Rha

Articulus IV. De aeterno igne, quo improbi et impii homines cruciabuntur qua ratione Tertullianus ejus aeternitatem asserat, atque confirmet igneorum

Articulus V. De aeterna sanctorum beatitudine quo in loco resideant: utrum ea statim post mortem fruantur, vel illam ad extremum usque judicii diem q

Caput XII. Ostenditur, qui qualesve fuerint Christiani, quomodo ab ethnicis distincti ac quam longe puriores fuerint illorum, quam ethnicorum mores,

Articulus Primus. Qui, quales, et quam multiplicati fuerint Tertulliani tempore christiani, ac quomodo ab ethnicis, quibuscum vivebant, tunc discerner

Articulus II. Quantum Christianorum leges perfectione sua atque auctoritate alias omnes a gentilibus latas superent, qua sedulitate observarentur ab i

Articulus III. Tam castos fuisse Christianorum, quam depravatos gentilium mores: quanta christianorum erga omnes dilectio et charitas cur se invicem

Articulus IV. Ostenditur quanta fuerit Christianorum conjugum castitas, et quam certum sit plures in virginitatis statu ad mortem usque perseverasse:

Articulus V. Quomodo Tertullianus demonstret maximam fuisse Christianorum castitatem et gentilium incontinentiam: illos sexum foemineum non mutasse, c

Caput XIII. Quam absurde ethnici jactaverint pares esse alias philosophorum suorum atque Christianorum virtutes ac quomodo Tertullianus tam horum ver

Articulus Primus. Quam immeritis laudibus, statuis, et salariis ethnici remunerarunt philosophos, qui sponte sua destruebant deorum cultum, in princip

Articulus II. Quam absurde Christianis scientia et disciplina aequiparentur philosophi gentiles, gloriae libidinosi, affectantes se docere veritatem,

Articulus III. Quam praepostere gentiles contenderint parem esse philosophorum suorum atque Christianorum probitatem, contra quam Diogenes superbiam P

Caput XIV. De Christianorum jejuniis, poenitentiae operibus, precibus, et solemni diei dominicae festo, ac quanta in iis omnibus illorum et gentilium

Articulus Primus. Quam longa et horrida fuerint jejunia Christianorum: quantum ab hac abstinentiae severitate abessent convivia et coenae Megarensium,

Articulus II. Quam diversa fuerunt poenitentialia Christianorum ac gentilium opera, quibus illi coelum invidia utndevnt, tundebent, hi vero impiis sup

Articulus III. Quo Christiani modo Deum precarentur sine monitore, expansis ad coelum manibus, capite nudo, anima innocente, atque ad orientem convers

Articulus IV. Cur Christiani diem dominicum, ab ethnicis Soli dicatum, laeti festum agerent, sicque uno tantum loco a gentilibus et Judaeis diem sabba

Caput XV. De sacris Christianorum synaxibus.

Articulus Primus. Quam ob caussam Christiani sacros coetus inirent de fusis ibi precibus, ac potissimum pro mora finis de sacrarum Scripturarum lect

Acticulus II. De stipe, quam Christiani in suis synaxibus offerebant ubi reposita fuerit utrum illorum charitas tempore Tertulliani refrixerit ac q

Articulus III. De data in Christianorum synaxibus coena, et praemissis ei precibus ac contra impudentes ethnicorum calumnias ostenditur quam frugalis

Articulus IV. De his quae post coenam in Christianorum synaxibus agebantur de aqua manuali de accensis luminibus et synaxeon hora de canticis et hy

Articulus V. Quomodo ex Therapeutarum conventibus ea confirmari possint, quae de Christianorum synaxibus dicta sunt.

Articulus VI. Diluitur ethnicorum argumentatio contra pios castosque Christianorum mores, inde petita, quod aliqui christiani a tradita morum discipli

Caput XVI. De christianis martyribus.

Articulus Primus. Quibus ac quam variis horrendisque cruciatibus Christiani ab ethnicis torquerentur, et trucidarentur: ac cur Sarmenticii, et Semaxii

Articulus II. Quomodo sanguis martyrum semen fuerit christianorum, isque majorem, quam Cicero, Seneca, Diogenes, Pyrrho, Callinicus, aliique philosoph

Articulus III. Quomodo Tertullianus refellat ethnicos objicientes injustam esse Christianorum a se vexatorum querimoniam, quippe qui ad tormenta ac mo

Articulus IV. Quam perspicue Tertullianus doceat martyrium esse secundum baptisma, quo tota Dei gratia redimitur, peccata omnia remittuntur, ac praeli

Caput XVII. Quibus argumentis Tertullianus demonstret Christianos iniquissime et contra omnium legum praescripta ab ethnicis vexatos, et trucidatos fu

Articulus Primus. Quanta perversitate ethnici Christianos, sibi prorsus incognitos, nec qui qualesve essent, investigare volentes, oderant atque insec

Articulus II. Quanta iniquitate ethnici Christianos, nec auditos, nec defensos, sed suum duntaxat ob nomen condemnaverint, et crudelissime necaverint.

Articulus III. Quam absurde ethnici objicerent Christianos propter suum aut auctoris sui nomen odio habendos, quia nullus philosophus, platonicos, epi

Caput XVIII. Quam absurde ethnici objectarent se ad vexandos necandosque christianos quibusdam suis legibus teneri, qui quaslibet sanctiores tam saepe

Articulus Primus. Quibus rationibus Tertullianus ostendat nulla, vel lege, vel auctoritate, ullum hominem cogi posse ad eum, quem falsum novit, deum c

Articulus II. Quam insulse ethnici ad torquendos tollendosque Christianos objicerent se quibusdam imperatorum legibus adstringi, quandoquidem ab iis i

Articulus III. Examinatur quam impune ethnici violaverint leges immodicum coenarum, supellectilis et vestium sumptum cohibentes, et quae illae fuerint

Articulus IV. Quanta licentia gentiles, spretis legibus, quae theatra orientia destruxerant, longe plura aedificaverint, in quae majoris voluptatis ca

Articulus V. Expenditur qua temeritate ethnici conculcaverint leges quae dignitatum et natalium insignia, ac matronarum et meretricum vestes distingui

Articulus VI. Expenditur quanta severitate usus vini mulieribus olim interdictus fuerit, ac quam impune, propter illius abusum, uxores a viris suis tr

Articulus VII. Examinatur quodnam sit vetus decretum de novis diis sine senatusconsulto non introducendis, et Metelli votum de templo in Alburni dei h

Caput XIX. De legibus in Christianos datis, et imperatorum in eos odio vel favore.

Articulus Primus. Quomodo Tertullianus ostendat primas in Christianos leges latas esse a Nerone nequissimo imperatore, ac deinde a Domitiano, Neronian

Articulus II. Expenditur utrum Marcus Aurelius christianae religioni propterea faverit, quod christiani milites exercitui ejus, siti enecato, imbrem n

Articulus III. Examinatur quo jure Tertullianus asserat mitigatas ab imperatore Trajano scriptas in Christianos leges, nullas vero in illos latas ab A

Caput XX. De laesae divinae majestatis criminibus, quorum Christiani, tam falso quam impudenter, ab ethnicis illorum reis accusabantur.

Articulus Primus. Quam invicte Tertullianus demonstret Christianos immerito accusari infanticidii, sive infantis in sacris eorum synaxibus occisi, com

Articulus II. Quam invicte Tertullianus ostendat gentiles homicidii, cujus Christianos falso accusabant, esse reos, utpote qui in Africa infantes Satu

Articulus III. Ostenditur homicidii quoque reos fuisse Gallos, qui Mercurio Tauros, qui Dianae homines immolabant: item Romanos, qui in Aeneadarum ur

Articulus IV. Quam certo Tertullianus asserat epotum ab ethnicis humanum sanguinem publicis in ludis Jovi dicatis, et ab his qui comitiali morbo remed

Articulus V. Ostenditur quomodo humanis carnibus vescerentur gladiatores, Scythae, Messagetae, et Derbices, qui suscepta religione christiana, ab his

Articulus VI. Quam perspicue Tertullianus ostendat Christianos secreti in sacris suis synaxibus incesti falso falsius accusari, quo gentiles Jovis exe

Articulus VII. Quam absurde ethnici objecerint a Christianis adorari caput asini: quis huic fabulae occasionem dederit: quanta impudentia nebulo quida

Articulus VIII. Quam inconsiderate ethnici vitio Christianis verterint cultum crucis Christi, cum illi ipsi quaslibet in deorum suorum simulacris, tro

Caput XXI. De laesae majestatis humanae criminibus, quorum reos agere Christianos ethnici perperam conabuntur.

Articulus Primus. Quam evidentur Tertullianus ostendat Christianos laesae majestatis humanae immerito accusari, qui toto mentis affectu non falsos deo

Articulus II. Christianos immerito laesae majestatis humauae accusari, quia nolebant pro imperatoris salute sacrificare diis gentilium, aut eos precar

Articulus III. Quam frustra gentiles objicerent Christianos laesae majestatis humanae esse reos, quia per imperatoris genium jurare recusabant, sed ju

Articulus IV. Christianos perperam ab ethnicis laesae majestatis humanae idcirco insimulari, quod imperatores vocare deos nollent: ipsum imperatorem s

Caput XXII. Christianos nec publicos esse hostes, nec factiosos, sed gentiles, qui illos horum criminum accusabant.

Articulus Primus. Publicos hostes non esse Christianos, qui allatas sibi ab ethnicis injurias nunquam ulcisci voluerunt, tametsi id facillime possint,

Articulus II. Quam absurde ethnici objicerent Christianos esse publicos hostes, quia imperatorum solemnia non sicut illi celebrabant focos et toros ed

Articulus III. Ostenditur ethnicos fuisse revera publicos hostes imperatoris, quem palam vexabant dicteriis, ac conviciis, quorum testis erat Tiberis,

Articulus IV. Majores imperatorum hostes fuisse ethnicos proditores, Cassios, Nigros, Albinos, et alios, qui inter duas lauros Caesarem obsederunt qu

Articulus V. Quae sint illicitae factiones, ac quantum ab eis discrepet pia vivendi ratio Christianorum, qui immerito factiosi dicebantur, quia specta

Caput XXIII. Christianos publicarum cladium non esse caussam.

Articulus Primus. Quae sint publicae clades, quarum Christianos auctores esse tam saepe quam falso ethnici conquerebantur, ac quomodo Tertullianus eos

Articulus II. Quomodo Tertullianus demonstret Christianos ideo publicarum cladium non esse auctores, quia ante Christi ortum plurimis terrarum inundat

Articulus III. De cladibus, quae ante christianae religionis primordia excitatae sunt igne coelesti, et hominum armis: de Sodoma et Gomorrha exustis,

Articulus IV. Quam perspicue Tertullianus ostendat publicarum calamitatum auctores non esse Christianos, qui iis imminentibus, veri Dei misericordiam

Articulus V. Examinantur allatae a Tertulliano rationes, ob quas Deus patitur Christianos publicis calamitatibus affligi, et cur eae pro ethnicis vate

Caput XXIV. Quam absurde ethnici conquerebantur Christianos reipublicae esse inutiles, atque idcirco exterminandos.

Articulus Primus. Quomodo Tertullianus probaverit Christianos non fuisse brachmanas, nec Indorum gymnosophistas, nec sylvicolas, sed reipublicae pluri

Articulus II. Nullum reipublicae damnum inferri a Christianis, qui ethnicorum caeremonias non frequentabant, nec saturnalibus lavabant diluculo, sed h

Articulus III. Quam insulse ethnici objicerent Christianos ideo reipublicae fructuosos non esse, quia coronas non emebant, ad spectacula non convenieb

Articulus IV. Quam immerito ethnici conquerebantur templorum suorum vectigalia decoqui, ex quo orti erant christiani, qui diis illorum, hominibusque m

Caput XXV. Quibus argumentis Tertullianus demonstret falsam esse gentilium religionem, ac falsos omnes illorum deos.

Articulus Primus. Quam aperte falsitas religionis ethnicorum demonstretur ex christianae veritate, ejectis ex obsessorum corpore daemonibus, certa hom

Articulus II. Quam praepostere ethnici venditarent suos post mortalem hanc vitam factos esse deos ab alio superiore mancipe divinitatis unum duntaxat

Articulus III. Quanta insulsitate gentiles venditabant Saturnum, Jovem, aliosque ob merita, praeclaraque facinora, factos esse deos, et alios, illis p

Articulus IV. Refellitur fictum a Varrone triplex deorum genus: physicum, seu naturale mythicum, sive fabulosum et gentile, sive civile et populare.

Caput XXVI. Quam luculenter Tertullianus ethnicorum litteris, scriptisque ostendat falsos esse omnes illorum deos.

Articulus Primus. Quomodo Tertullianus demonstret falsos esse gentilium deos ex litteris, quibus ad prudentiam et liberalia officia informabantur, atq

Articulus II. Quam perspicue Tertullianus demonstret falsos esse gentilium deos ex litteris histrionum, a quibus voce, gestu, motu, cantu repraesentab

Articulus III. Quantum gentiles, personam deorum in cavea induti, divinitatem illorum pessumdederint, repraesentantes castratum Alym, vel Herculem viv

Articulus IV. Quibus argumentis Tertullianus patefecerit ethnicorum deos a philosophis, ac nominatim a Socrate, Diogene, et Varrone irrisos atque expl

Caput XXVII. Expenduntur alia Tertulliani argumenta, quibus falsos nullosque esse gentilium deos demonstrat.

Articulus Primus. Quam nefaria fuerit provinciarum, civitatum, ac praesertim Aegyptiorum peculiares deos sibi adoptandi licentia: quam parum verisimil

Articulus II. De aliis diis, qui Romanis incogniti, in Italiae provinciis et urbibus colebantur, quemadmodum Cassinensium sive Crustuminensium Delvent

Caput XXVIII. Quanta insulsitate Romani venditaverint se sua in deos pietate meruisse totius orbis imperium.

Articulus Primus. Quam falsum sit Romanos meruisse totius orbis terrae dominatum sua pietate in deos Sterculum, Mutinum, Larentiam, Cybelem, Jovem, Ju

Articulus II. Romanis datum non fuisse ob suam in deos pietatem imperium, quod fundatum fuerat, antequam Numa varios, qui explicantur, eosdem deos col

Articulus III. Non magis datum aut propagatum ab ullis gentilium diis imperium Romanorum, quam Babyloniorum, Medorum, Aegyptiorum, Assyriorum, Amazonu

Caput XXIX. De deorum imaginibus, statuis et simulacris.

Articulus Primus. Quibus argumentis Tertullianus demonstret colenda non esse deorum simulacra, quae nulla ante Numam Pompilium, ac longo deinceps temp

Articulus II. Quam absurde ethnici dixerint simulacra suos esse deos tametsi plurimi quosdam aliis incognitos, et a se adoptatos colerent, aut domest

Articulus III. Quam praepostere gentiles Simonem magum, sicut alios deos suos statua dei sancti inauguraverint, eosque omnes repraesentaverint eodem h

Caput XXX. De gentilium templis, et sacrificiis

Articulus Primus. Quanta impietate ethnici templa et aras diis suis atque imperatoribus mortuis et vivis aedificaverint, mercedemque exegerint pro tem

Articulus II. Quam scelerata conscientia, quantaque avaritia ethnici diis suis sacrificaverint, et obtulerint grana thuris unius assis, duas meri gutt

Series secunda. Libri Dogmatici Ante Susceptum Ab Auctore Montanismum. De Oratione. De Baptismo. De Poenitentia. De Patientia. Ad Uxorem Libri II. De

Quinti Septimii Florentis Tertulliani Liber De Oratione.

Prolegomena .

Ad Lectorem Panciroli Praefatio.

De Oratione Liber . Argumentum.

Quinti Septimii Florentis Tertulliani De Baptismo Adversus Quintillam Liber,

Quinti Septimii Florentis Tertulliani De Poenitentia Liber.

Quinti Septimii Florentis Tertulliani De Patientia Liber.

Quinti Septimii Florentis Tertulliani Ad Uxorem

Argumentum.— Ejusdem fere argumenti hic liber cum superiore, nisi quod, humanae fragilitatis memor, uxorem Auctor adhortatur, ut si secundas nuptias a

Quinti Septimii Florentis Tertulliani De Cultu Foeminarum

Liber Primus.

Argumentum.— Cum saevissima adversus Christianos Caesarum edicta mortem illis quotidie impendentem minitarentur, Tertullianus ad montanismum jam incli

Argumentum.— Ejusdem pene argumenti est liber iste cum praecedenti, praeterquam quod hic curam capilli et cutis magis peculiariter reprobet.

Index Tomi Primi.

Corrigenda Et Addenda.

Addenda Quae Sequuntur Ad Litterarios Tertulliani Annales.

Index analyticus amplissimus tomum tertium absolvet.

Finis Tomi Primi.

Caput XLII.

Argumentum.— Nec minus perperam christianos infructuosos negotiis appellari, qui cum illis et de illis vivant, qui opera sua et artes misceant, qui una navigent, militent, mercentur: qui si in ceremoniis quibusdam differant, spectaculis renuntient, thure non supplicent, stipes templis non jactent, tamen et homines et cives sint, et illam qualemcumque jacturam facile compensent, cum aliis utilitatibus, tum, non ut illi, publica vectigalia, defraudando, sed ex fide debitum dependendo.

0490B 42. Sed alio quoque

0490B Adhuc, cod. Fuld.

injuriarum titulo postulamur, et infructuosi in negotiis

0490C Infructuosi in negotiis dicimur. Itaque hinc est proculdubio, quod illustrem virum Flavium Clementem, Flavii Sabini, Imperatoris Vespasiani fratris, filium, contemptissimae inertiae vocet Suetonius Tranquillus, christianae sectae satis iniquus, ubi illum a Domitiano patruele occisum narrat in Domit. c. XV. quod recte monuit ibidem etiam Torrentius. Ethnico illi apud Minucium p. 8. latebrosa et lacifugax natio, in publicum muta, in angulis garrula. Rhen. hic et Cod. L. Bat. legunt infructuosi in negotio. Fuld. vero infructuosi negotiis. quomodo fere infra cap. XLVI. quod usui jam et de commercio innotuit. Herald. Barr. Ald. Pam. La Cerda, etiam Rigalt. legunt in negotiis. Tacitus illis odium humani generis impingit XV. Annal. 44. Dicebantur vero infructuosi respectu ad nomen, 0490D quo christiani id est fructuosi esse magis conveniebat. Hav.

dicimur. Quo pacto homines vobiscum degentes

0490D Vobiscum degentes, etc. Huc pertinent illa in lib. de Idololatr. c. XIV. Licet convivere cum ethnicis, commori non licet. Convivamus communibus: conlaetemur ex communione naturae, non superstitionis. Paris animae sumus, non disciplinae: compossessores mundi, non erroris. Et ibidem cap. XVI. Circa officia vero privatarum et communium solemnitatum, ut togae purae, ut sponsalium, ut nuptialium, ut nominalium, nullum putem periculum observari de flatu idololatriae quae intervenit. Hav.

, ejusdem victus, habitus, instructus, ejusdem ad vitam necessitatis? Neque enim Brachmanae

0490D Brachmanae. Theodoretus Gr. Aff. Cur. p. 172. Καὶ Βραχμᾶνας ἱστοροῦσιν ἕτεροι ἐν ταῖς ὕλαις διάγειν, φύλλοις τὸ σῶμα καλύπτοντας, id est: Alii quoque narrant historici Brachmanas in silvis agere, corpus frondibus vestientes. Ibi arborum pomis Plinius et Theophrastus victitasse docent, ex quorum descriptione patet, 0491B fructum fuisse illum, quem appellamus cocos nootem. Theophrasti locum adducit Salmasius ad Solinum p. 210. ut emendet simul. Εστι δὲ καὶ ἕτερον δένδρον, καὶ τῷ μεγέθει μέγα, καὶ ἡδύκαρπον θαυμαστῶς, καὶ μεγαλόκαρπον, καὶ χρῶνται τροφῇ τῶν Ἰνδῶν οἱ σοφοὶ καὶ ἀπεχόμενοι, i. e. Est est alia admirabili proceritate arbor magnos fructus eosque valde dulces proferens, victitant illis sapientes Indorum, qui communibus cibis abstinent. ubi corrigit vir maximus οὐκ ἀμφεχόμενοι id est non vestiti sed illa correctione opus non est: οἱ ἀπεχόμενοι enim plane hoc loco illos significat, quos eodem sensu et simillimo vocabulo naziraeos dicunt Hebraei, quorum vivendi modum cum ritu Gymnosophistarum in multis conveniebat. Hav.

aut Indorum

0489B Confirmatus ut agnoscentes, cod. Fuld.

0491A gymnosophistae sumus, sylvicolae et

0491B Exules vitae. Elegantiam loci hujus corrumpit Junius perversa distinctione. Vocat enim Tertullianus illos exules vitae perinde ut Deum illum otiosum Epicureum neminem humanis rebus dixit infra cap. XLVII. Ita Publio nostro impatiens brumae ciconia vocatur, 0491C avis exul hyemis apud Petronium. et infantes illi a Psammeticho in secreto seorsum a commercio hominum enutriti describuntur ut in totum exules vocis humanae. in lib. Tertull. ad Nat. I. 8. Hav.

exules vitae. Meminimus gratiam nos debere Deo Domino Creatori;

0491A Domino Deo creatori Fran. Paris.

nullum fructum operum ejus repudiamus; plane temperamus, ne ultra modum aut perperam utamur. Itaque non sine foro, non sine macello, non sine balneis, tabernis, officinis, stabulis, nundinis vestris, caeterisque commerciis

0491C Caeterisque commerciis. Tolerabiliores igitur Christiani vel ipsis philosophorum sectis, quorum stultam tamen sapientiam non tolerabant tantum, sed et admirabantur. Lucianus notat illos in Demonacte, quem doctrina Socratem, frugalitate Diogenem referre dixit, sed humana non canina et ambitiosa, οὐ παραχαράττων, inquit, τὰ ἐς τὴν δίαιταν. ὡς θαυμάζοιτο etc. Non tamen ambitiose adulterabat ea quae ad victum pertinebant, admirationis popularis emerendae gratia, utque ii quibuscum conversaretur in eum conjectos haberent oculos. Verum communi cum aliis vivendi ratione utebatur, ne tantillum quidem philosophico fastu infectus, et cum aliis junctam consuetudinem exercebat, et communibus reipublicae legibus non gravatim parebat. Hav.

cohabitamus in hoc saeculo. Navigamus et nos vobiscum et militamus, et rusticamur, et mercamur, proinde miscemus artes, operas nostras publicamus usui vestro. Quomodo infructuosi videamur negotiis vestris, 0492A cum quibus et de quibus vivimus, non scio. Sed si

0491D Sed si caeremonias tuas non frequento. Quarum quidem illas, quae ad Idolorum cultum pertinebant, prorsus abnuebant Christiani. Ad martyras c. 11. Non solemnes Nationum dies ipsa commixtione participias. Et de Idololatria c. XIII. De hoc quidem primo consistam, an cum ipsis quoque nationibus communicare in hujusmodi servus Dei debeat, sive habitu, sive victu, sive instructu, vel quo alio genere laetitiae earum. Ibi non agit de communibus negotiis quibus infructuosi non erant Christiani, ut patet ex principio hujus capitis, sed de illis quae ad superstitiones pertinebant; nam sequitur paulo post: Sunt quidam dies numerum, quae apud alios honoris titulum, apud alios mercedis debitum expungunt. Nunc ergo, inquis, recipiam meum, vel rependam alienum: si hunc morem sibi homines de superstitione consecraverunt, tu extraneus ab omni eorum vanitate, quid participas idolothyta solemnia, quasi tibi quoque praescriptum sit de die, 0492B quo minus id quod homini debes, vel tibi homine debetur, citra diei observationem luas vel recipias. Cod. Fuld. legit etsi coeremonias. Lugd. Bat. sed sincerimonias, quasi legi debeat syncerimonias, id est illas quas aliae nationes vobiscum celebrant. Hav.

caeremonias tuas non frequento, attamen et illa die homo sum. Non lavo sub noctem

0491A Non lavor diluculo Fran.

0492B Non lavo sub noctem. Legebat, Ia Cerda, Non lavor sub noctem Saturnalib. mense Decembri per quinque aut septem dies celebrabantur Saturnalia. Erat autem Gentilium superstitio, ut diem illum celebrari religiose crederent, si a diluculo inchoarent. Le Pr.

Saturnalibus, ne et noctem et diem perdam; attamen lavo

0492B Attamen lavo. Cum Saturnalia inciderent in tempus frigidissimum anni, fiebat ut necessario salus in periculum vocaretur, si multo mane fieret lotio. Inde commode post exercitationem adhibebatur lotio in balneo. Lac.

et debita hora et salubri,

0491A Ita cod. Fuld.; reliqui omnes: Non lavor diluculo Sat.—lavo et honesta hora, etc.

quae mihi et calorem et sanguinem servet; rigere et pallere post lavacrum mortuus possum. Non in publico Liberalibus discumbo, quod bestiariis

0492B Bestiariis. Notavit La Cerda Graecis hos dici παραβόλους id est projectae audaciae. Recte; nam et Apuleius loco quem citat Heraldus notat ut perditae securitatis. 0492C Adde etiam apud Latinos dictos parabolarios. Julius Firmicus. lib. VIII. Matheseos. Nati sub sidere caniculae erunt venatores, arenarii, parabolarii, et qui sub conspectu populi in caveis cum feris pugnet. Quem locum frustra sollicitat Beroaldus in Notis ad Apuleium legendo pyrobolarii. Erat vero vox παραβάλλειν in usu de esca bestiis objecta, prout exemplis adductis confirmat Henr. Stephanus, et apud Athenaeum παραβληθεὶς ζώοις est objectus bestiis. Idem Stephanus παραβάλλεσθαι exponit, projecta audacia adire periculum. Homerus Iliad. I.

Ἀεὶ ἐμὴν ψυχὴν παραβαλλόμενος πολεμίζειν.

id est semper animam meam projiciens ad pugnandum. Hinc illustrari potest phrasis Hebraeorum animam suam in manu sua ponere I. Sam. XXVIII. 21. ubi maga periculum vitae suae se adiisse praesentissimum confitetur. confer versum 9. Et bene significationis hujus originem in voce παρὰβολος inde deducit Lexicographus, 0492D quod qui eminente et projecta quadam audacia facinus aliquod aggreditur, is perinde facere videatur, ac si quis ultra metas omnes jaculetur. Cujus significationis vis pariter est in παραπίπτειν apud Polybium lib. II. c. 13. ubi de Philopoemene narratur quod viderit mercenarios suos fugere et hostem nimis avidum praelii locum superasse, adeo ut iis desertus appareret, quod certe erat temerarium maxime. Verba ejus sunt: ἅμα τὸ παραπεσεῖν τοὺς διώκοντας καὶ τὸν τόπον γενέσθαι ἓρημον. Quod idem verbum cum unice in N. T. Hebr. VI. 6. occurrat, inde etiam significationem suam mutuari debet, ut significet projectam illam Judaeorum audaciam, qui Jesum, Messiam, Evangelii bonitatem, et regni Dei in mundo admirabilem progressum videntes, agnoscentesque, tamen ad pravas suas et carnales opiniones relabuntur. Hav.

supremam

0492A Sie Rig. et Hav.; al. suprema, al. sub primam.

coenantibus mos est; attamen ubi ubi de copiis tuis coeno.

0492A In codd. Agob. et Lugd. post coeno interrogandi signum legitur; sed forte post ubi v. excludit discumbo.

Non emo capiti coronam

0492D Capiti coronam. Quod argumentum fuse tractat in libello quem inscripsit De Corona Militis. Vide 0493B etiam interpretes Minucianos, et Sirmondum ad Sidon. lib. l. epist. 1. et Joach. Jo. Maderum de coronis. qui exstat in tom. VIII. Ant. Rom. Graevii. Alios christianorum flores et coronam ex iis suaviorem agnoscit Nazianz. Orat. II. In Julian. Ἔχω καὶ ἂνθη, inquit, πάντων ἐαρνῶν εὐανθέστερα τε καὶ μονιμώτερα, etc. i. e. Flores quoque habeo, vernis omnibus floridiores et fragrantiores, agri illius pleni, quo Dominus sacris et suaviter olentibus pastoribus et doctoribus, purisque et eximiis plebeii ordinis hominibus benedixit. His coronari ac triumphare cupio, postquam bonum certamen certavero. Hav.

. Quid tua interest, emptis nihilominus floribus quomodo utar? 0493A puto gratius

0493B Puto gratius liberis. Sic ex Fuld. Rigalt. Alii gratius esse. Nolo itaque ingratam molem capiti imponere, inquit. Fuisse enim has corollas satis aliquando grandes et ponderosas docet Lucretius lib. III.

Et inumbrant ora coronis.

0493C et Horat. lib. I. Carm. IV.

Nunc decet aut viridi nitidum caput impedire myrto,

Aut flore, terrae quem ferunt solutae.

Hav.

(esse)

0493A Esse abest cod. Fuld. Rig. Haverc.

liberis et solutis et undique vagis; sed etsi in coronam coactis, nos coronam naribus novimus, viderint qui per capillum odorantur.

0493C Qui per capillum odorantur. Diogenes Laertius de Diogene Cynico: τῳ μύρῳ τοὺς πόδας ἀλειψάμενος ἒφη ἀπὸ μὲν τῆς κεφαλῆς εἰς τὸν ἀέρα ἀπιέναι τὸ μύρον, ἀπὸ δὲ τῶν ποδῶν εἰς τὴν ὄσφρησιν. i. e. Unguento inungens pedes, dixit, a capite quidem in aerem adscendere unguentum, sed a pedibus in olfactum. Hav.

Spectaculis non convenimus; quae tamen apud illos coetus venditantur

0493C Apud illos coetus venditantur. Hinc patet nundinatores illuc loci confluere solitos, quod maxime est proprium, quia maxima hominum turba illis captatur. Hanc occasionem negligere Christianos querebantur Gentiles, cum tamen nullum ipsis inde detrimentum, cum necessaria vitae ex solitis officinis et tabernis peti possent. Hav.

si desideravero, libentius de suis locis sumam.

0493A Cod. Fuld. et Lugd., Rhen. et Pomel. liberius. Cod. Fuld. de suis de propriis locis sumam, in qua script. interpretis vestigia satis sunt aperta; al. sumere, al. sumantur, 0494A al. sumatur, al. sumo.

0494A Sciant Fran. Paris.

Thura plane non emimus; si Arabiae queruntur

0493C Si Arabiae queruntur. Quae queri non poterant, nam et thure Christiani utebantur, ubi res exigeret. 0493D De Corona Militis cap. X. et si me odor alicujus loci offenderit, Arabiae aliquid incendo, sed non eodem ritu, nec eodem habitu, nec eodem apparatu, quo agitur apud idola. Hav.

, scient

0494A Sciant Fran. Paris.

Sabaei pluris et carioris suas merces christianis sepeliendis profligari

0493D Christianis sepeliendis. Hi enim quo certam suam de resurrectione spem testarentur, quae collatione sementis in terram projecti ibique computrescentis illustratur a Paulo I. Corinth. 15. noluerunt funera sua cremari: illamque funerum curam inter caussas incrementi istius sectae enumerat Julianus Imperator Epist. XLIX. Imo etiam aromatibus condierunt, quod hinc patere potest, de quo post La Cerdam ex illo et aliis more suo multa corrasit Ouzelius ad Minucium p. 63. De medicato funere ex professo agunt Petrus Bellonius lib. II. Obs. c. XLVII. et in tribus libris de Admirabili Oper. Antiq. Praestantia, qui inveniuntur tom. VIII. Thesauri Gronoviani. Item Athanasius Kircherius in Oedipo. Josephus Lauzonus de Pollinctura et Balsamatione apud veteres, et alii. Hav.

, quam diis fumigandis. Certe, inquitis, templorum vectigalia quotidie decoquunt, 0494A stipes quotusquisque jam jactat

0494B Stipes quotusquisque jam jactat. Prudentius lib. II. in Symm. versu 909.

Ultima legati defleta dolore querela est:

Palladiis quod farra focis, vel quod stipis ipsis

Virginibus, castisque choris alimenta negentur:

Vestales solitis frandentur sumptibus ignes.

Vide quae supra observabamus cap. XIII. ad illa: circuit cauponas religio mendicans. Solebant praeterea et aliis diis aliaque occasione stipes dari. Sic cum deposita praetexta virilem togam sumerent Romani, divae Juventae in aede ejus pro felici incremento solvebatur nummus argenteus, ut testatur Dionysius Halicarnass., lib. IV. Magistris suis Minerval, hoc nomine quasi deae consecratam stipem, dabant discipuli, quod improbat Noster de Idolatria c. X. Ipsam primam novi discipuli stipem Minervae et honori et nomini consecrat, ut etsi non prophanatus alicui idolo, verbo tenus de Idolothyto esse dicatur, pro idololatra 0494C vitetur. Hav.

. Non (enim) sufficimus et hominibus et diis vestris mendicantibus opem ferre, nec putamus aliis quam petentibus impertiendum. Denique porrigat manum Jupiter et accipiat

0494C Porrigat manum Jupiter) Cavam scilicet, ut mendici solent. Balsamo in Photii Nomocanonem: Τοῦ αἰτοῦντος καὶ λαμβάνοντος ἐγγὺς ἵσταται ὁ Χριστὸς, συγκυλαίνων τούτῳ τὴν χεῖρα. i. e. Petenti accipientique proxime adstat Christus, cum illo cavam manum porrigens. De quo more omnino inspicienda est doctissimi Casauboni nota ad Suetonii c. XCI. ubi narratur Augustus ne Nemesin nimia fortuna irritaret, ex nocturno visu stipem quotannis die certo emendicasse a populo, cavam manum asses porrigentibus praebens. Ubi idem vir doctus multis probat rapacitatis et avaritiae hanc notam fuisse, cum honestiores cavato sinu pecunias exciperent. Sic extensa chlamyde vel veste donativum congiarium non manu excipientes belle repraesentant nummi Titi Vespasiani, Domitiani et aliorum. Eadem facies est nummi Hadriani cum inscriptione Locupletatori Orbis Terrarum. Lepidam quoque de Vespasiano historiam in vita ejus 0494D cap. XXIII. narrat Suetonius: Nuntiantibus legatis, decretam ei publice non mediocris summae statuam colosseam: jussit ut continuo ponerent, cavam manum ostentans, et paratam basim dicens. Scribit hinc Seneca ad Lucilium suum in praefat. ad lib. VI. Nat. Quaest. Adjice nunc invictum muneribus animum, et in tanto avaritiae certamine nunquam suppositam manum lucro. Taxatque amicae avaritiam Tibullus:

Illa cava pretium flagitat usque manu.

Negabantque Diogenes apud Laertium δεῖν τᾶς χεῖρας ἐπὶ τοὺς φίλους ἐκτείνειν συγκεκαμμένοις τοῖς δακτύλοις. i. e. manus ad amicos digitis extendi debere incurvatis. Graphice vero Jovem ipsum et deos suos ita descripsit Aristophanes, ubi negat quidquam dare se velle Phidolus, aut in medium conferre, cum accipere tantum sit consuetus. In Concionatricib.

Καὶ γὰρ οἱ Θεοί,

Γνώσει δ᾽ ἀπὸ τῶν χειρῶν τε καὶ ἀγαλμάτων,

0495B Ὅταν γὰρ εὐχώμεθα διδόναι τἂγαθὰ,

Ἔςηκεν ἐκτείνοντα τὴν χεῖρ᾽ ὑπτίαν,

Οὐχ ὥς τι δώσοντ᾽, ἀλλ᾽ ὅπως τι λήψεται.

0495C i. e. Quippe ita et Dii faciunt. Quod disci potest vel ex manibus simulacrorum: nam cum precamur ut bona nobis elargiantur, stant illa porrigentes manum supinam, non quasi datura quidquam, sed ut accipiant. Hav.

, cum interim plus nostra misericordia insumit vicatim, quam vestra religio templatim. Sed caetera vectigalia gratias Christianis agent ex fide dependentibus debitum, qua alieno fraudando abstinemus, ut, si ineatur quantum publico

0494A Cod. Fuld. et Hav. publico; caeteri: vectigalibus.

pereat fraude et mendacio vestrarum professionum, 0495A facile ratio haberi possit, unius speciei querela

0495B Cod. Fuld. compensatio pro caeterarum rationum securitate.

0495C Unius speciei querela compensata pro commodo. c. v. Sensus est tantam esse fidem Christianorum in solvendis illis quae justa et vectigalium publicorum et reipublicae nomine imponuntur, ut exiguum damnum quod templorum vectigalia ab illis non cultoribus suis capiunt, facile contemni debeat, illis ipsis qui de hoc christianorum crimine conqueruntur, quotidie multo plura sacrilegia committentibus, cum omnibus modis vectigalia publica defraudare lucro habent. Fuld. Codex hic legit unius speciei querela compensatio pro caeterarum rationum securitate. Voces unius speciei in L. B. non comparent. Hav.

compensata pro commodo caeterarum rationum.

0495B Sic locum auctoritate codd. reslituit Heraldus; olim leg. Plane confitebor qui conquerentur. Nam si qui forte—possint ( al. possunt, al. possent).