Liber Quartus.
0279
0279
Versu 3. Ott.,
veridicum, ex quo non recte factum
veredicum.
4. Rom. Ott.,
metuis, Domini vestigia servans. Poelm., pro d. s.,
tueris, Domini vestigia servans. Plerique editi, cum Reg.,
metuens Domini vestigia servas.
0279B 6. Reg., non male,
semper ex lege.
9. Editi cum Reg., Ott.
Fallacis mentis. Putabam
Pellacis mentis: nam postea est
fallacia. Sed in Rom. vera videtur esse lectio
Fallaces? mentis prodit fallacia fructum. Nimirum cur, fallaces, tentatis, etc. In Aldo est
perdit pro
prodit.
10. Reg., Ott.,
Inspicite in nummum. Ald., Fab., Hadam., Poelm.,
Aspicite en nummum. Daventr. interpungit,
Aspicite: en nummum. Rom.,
Aspicite in nummum. A manu Juvenci fortasse est
Aspicite nummum, vel
Inspicite nummum; producto
e ratione caesurae. Revera Cant. legit
Inspicite nummum, et Reuschio etiam, qui edidit
Aspicite en nummum, superfluum
en videtur. Rom.,
sculpti nusmismatis; lege,
sculptique numismatis, vel
nomismatis. Pro
aera legerem libenter, si per mss. liceret,
ora. Plerique scribunt
numismatis, sed Ald., Bas., scribunt
nomismatis, quod exstat etiam in ms. Ott. Eamdem scribendi rationem tenui, et defendi in Comment. ad
0279C Prudentium hymn. 2 Perist. v. 50 et 96,
Nomisma nummis inditum, ubi de hac voce, et re ipsa disserui.
0280 11. Rom.,
facile est ubi; Ald.,
facile est ibi; Fabr.,
proprium est ibi; plerique
promptum est ibi. Reuschius tribus his versibus 11, 12, 13, vocem hanc
proprium retinendam ait. Nam hujusmodi repetitiones frequentes sunt apud Juvencum, Homerum et alios, et venustatem habent.
0280B 12. Rom., Fabr., Had., Poelm. in textu
proprium. Reg., Ott. cum plerisque editis,
propria, hoc est, peculiari, aut etiam sua: nam hac significatione saepe Juvencus vocabulum
proprius adhibet.
13. Fabr., Poelm., Had.,
servetis. Mss. cum Ald., Daventr., Torn., Bas., et aliis,
servemus.
14. Reg., Ottob., Torn.,
Post Saducaei hinc inde latratibus urgent. Sic etiam Rom., et Poelm. pro d. s., sed Rom. scribit,
Saducei. Poelm.,
Sadducaei. Ald., Bas.,
Inde Saducaei tali cinxere latratu. Sic etiam Hadam. Poelm. in textu, Fabr. Daventr.; sed Hadam., inchoat,
Inde Sadducaei, quod sustineri nequit; Poelm., et Fabr.,
Post Sadducaei; Daventr.,
Inde Saducei. In Vulgata, et in aliis plerisque veteribus versionibus scribitur
Sadducaei: sed melius scribetur
Saducaei, vel
Saducei, qui sic dicti sunt a
Sadoc, eorum auctore. Reuschius mavult,
Inde Saducaei tali cinxere latratu. Libro III, vers. 221:
Ecce Pharisaei, Sadducaeique dolosi. Sed fortasse Juvencus alia quantitate syllabarum id nomen proprium nunc
0280C effert.
Cingere verbum proprium venatorum est, et
latratus pro incondito sono, vel impudenti clamore poni solet.
0279C
Versu 1. Caput I.
Interrogatur Christus, an liceat reddere tributum Caesari. Matth. XXII, 15, etc.; Marc. XII, 13; Luc. XX, 20.
5. Libr. III, vers. 395:
Dissolve tributum. Eusthat. Swartius Analect. l. II, c. 15, contendit scribendum esse hoc, et innumeris aliis locis
disolve, non
dissolve, ut
dinumerare, diluere. Opinionem hanc suam nondum plerisque aliis persuasit.
7.
Penetralia cordis. Vide. l. I, vers. 541, Damasus carm. I postr. edit. Rom.:
Sedibus depositis purgant penetralia cordis; et carm. 13:
Virtus tenuit penetralia cordis. Primus versus in epigrammate S. Hieronymi nomine legitur correctior,
Sordibus expositis,
0279D etc. Aut legendum
Sordibus haec positis, scilicet monita: praecedit enim in Damasi carmine:
Nunc
0280C
Damasi monitis
aures praebete benignas. In Hieronymi vero epigrammate praecedit:
Quisque sitit, veniat: cupiens haurire fluenta—Inveniet latices, servant qui dulcia mella. Praestabit ergo hic legere:
Sordibus hi positis purgant penetrabilia cordis, nimirum latices.
8. Matthaeus ait:
Quid me tentatis, hypocritae? Supra vers. 2:
Tentare aggreditur. Concludere verbis est verbis capere, constringere, ac velut ad incitas redigere. Libr. III, v. 683:
Ancipiti verborum pondere claudens. Terentius Hecyr. IV, 4, 80:
Tot me nunc rebus miserum concludit pater.
14. Caput II.
De muliere, quae septem fratribus nupsit. Matth. XXII, 23, etc.; Marc. XII, 19; Luc.
0280D XX, 28.
314 Talia dicentem confestim factio frendens
Tentare aggreditur verbis cum fraude malignis:
Certum est, veridicum te nunc venisse magistrum.
Nec quemquam metuens, Domini vestigia servas.
((5)) Dic ergo, an liceat nostrae dissolvere genti
Caesaris urgentis semper sub lege tributum?
Ille sed inspiciens saevi penetralia cordis,
0280A Cur tentatis, ait, nunc me concludere verbis,
Fallaces? mentis prodit fallacia fructum.
((10)) 315 Inspicite en nummum, sculptique nomismatis aera.
Caesaris expressum promptum est ibi cernere vultum.
Solvite nunc illi propria sub lege tributum,
Atque Deo proprium legis servetis honorem.
Post Sadducaei tali cinxere latratu:
((15))
0281A
0281A
15. Reg.,
Moysea; Rom.,
Moyseia minus bene; Poelm. pro d. s.,
Mosen; in textu cum codice Ott., et plerisque editis:
Mosea qui legum posuit praecepta jubere. Si intelligat
Mosea esse adjectivum cohaerens cum
praecepta, rejiciendus hic sensus est. Nam Sadducaei dicebant, Matth. XXII, 24:
Magister, Moyses
0281B
dixit.
16. Rom. Ald., Bas.,
Connubium. Alii,
conjugium.
17. Reg. scribit,
Pigneribus.
18. Rom., mendose,
Cujus pro
Hujus, et
sociabere pro
sociabile.
21. Mss. nostri
Corpora: sed major primus mox vincula; et glossa in Reg.,
mox—ut. Editi,
Sed major natu cum vincula nuptae.
23. Reg., Poelm. pro d. s.,
thalami sine fructibus isdem. Ald., Poelm. in textu, Daventr., Had., Fabr.,
thalami sine fructibus aeque. Veram lectionem eruo ex Ott., et Rom.,
thalamis sine fructibus isdem, videlicet concidit isdem thalamis sine fructibus.
25. Poelm. pr. d. s., Westh. in textu,
Utque maritae uni fletus omnes gemuissent. Poelm. in textu cum caeteris,
unius et cunctos fletus gemuere maritae, ut
gemere malum suum, et similia. Westh. ad marg.,
unius cunctos sine
et. Utrolibet modo dici potest sive cum
et, sive sine
et.
27. Rom.,
sub lumine vitae; Ott.,
sub limina vitae;
0281C Reg., cum editis,
sub lumina vitae. Gallandius cum Koenigio, et codd. praestantioribus Omeisii praetulit
limina vitae, quod occurrit etiam v. 443. Sed etiam
0282A in eo v. multi legunt
lumina vitae, et pariter
lumina vitae dixit Juvencus v. 735 et 757. h, l.
28. Reg.
Cujus conjugio; alii,
Cujus connubiis.
29. Alii,
Ollis; alii,
Illis.
30. Plerique mss. et editi,
Legibus et jussis Domini mens dura resistit; Ott.,
repugnat pro
resistit.
0282B Poelm. pro d. s.,
Nescia virtutum, et legum mens decolor errat. Ald., Bas., Torn. conjungunt hos duos versus, prius
Legibus, tum
Nescia. Rom., post vers.
Legibus, et jussis, addit hunc,
Legibus et virtute Dei mens decolor errat. Koenigius in versu omisso
Nescia commentatur
decolor, i. e., turpis, foeda. Eusthatius Swartius Analect. II, 15, in eodem versu pro
mens decolor legere jubebat
gens decolor. Reuschius eum omisit cum codd. Helmst., et Cantabr. Si legas cum Swartio
gens decolor, sensus erit
gens abominabilis: nam
decolor convicii loco aliquando ponitur, ut l. II, vers. 685, ex quorumdam mss. lectione,
Veniet sed decolor alter, quod de Antichristo intelligitur.
31. Rom.,
Namque secunda, quod fortasse melius est quam
sequenda, hoc est, secutura, ut Omeisius interpretatur. Swartius loc. cit. reponebat
Namque secuta dehinc. Omnino vero rejicit in aliis
Namque secunda, quia nulla est reparatio, quae prior dici possit. At Wassius in editione Sallustii per Havercampum cap. 100 de Bello Jugurth.
ex membranis
0282C Collegii Corporis Christi legi jubet
secunda pro
sequenda.
0281C
15.
Posuit praecepta, statuit. Sic
leges ponere pro condere apud Horatium, et alios.
16.
Conjugium relinquet, conjugem relinquet. Propertius, libr. 3, eleg. 11, vers. 18:
Uxorum positis stat pia turba comis.—Et certamen habent lethi, quae viva sequatur—Conjugium; scilicet virum. Tacitus l. XII Annal. c. 65:
Quod conjugium principis devotionibus petivisset; videlicet uxorem. Conjux superstes dicitur
relinqui, vel destitui. Libr. I, vers. 251:
Quam in flore juventae—Destituit viduam mors immatura mariti.
17.
Pignora de liberis frequenter dictum.
Pignora
0281D
media sunt communia utrique conjugi. Propertius l. IV, leg. 11, vers. 69:
Nunc tibi commendo communia pignora natos.
18.
Sociabile vinclum, nuptias. Saepius eo vocabulo utitur ad conjugium significandum.
Sociabile vox est Livii, Senecae et aliorum.
19.
Lapsi. Matthaeus ait:
Et suscitet semen fratri suo. In versione vero Italica veteri ex ms. Colb.,
semen fratris sui; et in Deut. XXV, 5:
Et suscitabit semen fratris sui, quod magis ad Juvencum accedit.
Labi pro
deficere, obire a Virgilo usurpatum.
Generis lapsi, h. e., exstincti.
21.
Corpora germana septem pro
germani septem. Notatum id saepe, ut l. II, vers. 731:
Mecum germana residunt—Corpora. Major primus, Matthaeus ait:
Et primus, etc. Ita etiam Marcus, et Lucas.
0282C Badius, qui cum editis legit
major
natu, reponit:
Latinius dixisset, Maximus natu: nam de multis loquitur. Verum boni alii auctores Latinitatis, etiam cum de pluribus loquuntur,
major natu dicunt. Hoc etiam loco synthesis advertenda est,
major primus, quasi praecessisset
septem fratres, et non
septem corpora.
22.
Praeceleri: sic etiam ante Juvencum Plinius, et Statius. Morti telum tribuitur: hinc acumen, et aculeus mortis, ut in hymno
Te Deum laudamus: Tu, devicto mortis aculeo, aperuisti credentibus regna coelorum. Ep. I ad Cor. c. XV, vers. 55:
Ubi est, mors, stimulus tuus? Tertullianus de Resurrect.
0282D carn., cap. 54.
Ubi est, mors, aculeus tuus?
23.
Alius, ut vers. 173,
Ignarusque alius. Optimi auctores pro
alter nonnumquam adhibent
alius. Discrimen hoc est inter
alius, et
alter, quod
alius de multis dicitur,
alter de duobus tantum. Sed, ut dixi,
alius pro
alter aliquando ponitur, et contra
alter pro
alius.
24.
Jacuere, obiere. Ita enim
jacere interdum sumitur pro obire.
25.
Maritae, uxoris. Horatius epod. VIII, vers. 13:
Nec sit marita, quae rotundioribus—Onusta baccis ambulet. Ovidius l. II Fast., vers. 139:
Tu rapis, hic castas duce se jubet esse maritas; et Heroid. ep. 4, vers. 134, de Junone:
Et fas omne facit fratre marita soror. Plura similia in antiquis inscriptionibus.
Mosea, qui legum posuit praecepta, jubere,
316 Si quis conjugium properata morte relinquet,
Pignoribus mediis nondum de germine cretis,
Hujus germano rursus sociabile vinclum
Deberi, generis pereat ne portio lapsi.
((20)) Finibus in nostris septem germana fuerunt
Corpora: sed major primus mox vincula nuptae
Sumpsit, praeceleri cecidit sub acumine mortis.
Post alius frater thalamis sine fructibus isdem
0282A 317 Concidit, et cuncti jacuere ex ordine fratres.
((25)) Unius et cunctos fletus gemuere maritae:
Post ipsam rapuit gelidae inclementia mortis.
Si venient igitur cuncti sub lumina vitae,
Cujus connubiis mulier reddenda resurget?
Illis Christus ait: Errori obnoxia pravo,
((30)) Legibus et jussis Domini mens dura resistit.
Namque sequenda dehinc laetae reparatio vitae
Non thalamos novit, non terrae gaudia vana:
0283B
33. In Reg., et Ott., a pr. m., pro
justa videtur scriptum fuisse
juncta. Wassius loc. citat. ex eod. cod. legit
juxta, h. e., aeque.
35. Ald., Poelm, pro d. s.,
poscit; alii,
mavult.
36. Mss. nostri cum Ald., Poelmann.,
Qui terram proni; in ms. Ott. in
proni abrasum est
ro. Torn., et alii editi,
Qui tetram proni. Cogitabam,
Qui in terram proni, vel
Qui proni in terram. vel
Qui terrae proni in casu dandi
terrae. Dubium autem semper erit, quid sit
proni, nisi eo sensu accipiamus, quo
prona dies dicitur, quae prope occasum est. Omeisius explicat
terram proni voluptatibus terrenis dediti.
38. Editi, et mss. plerique,
quae sint firmissima legis. Hadam., Poelm.,
quae sit firmissima legis. Id secutus est Fabricius, sed addidit versum, qui in
0283C caeteris non apparet, et merito expungendus est,
quae sit firmissima legis—Regula quod summum comprendat caetera verbum. Conjici posset
quae sit firmissima legum, vel
quae vis firmissima legis, ut v. 41,
est ista haec virtus firmissima legis. Verba Matthaei XXII, 36, haec sunt:
Magister, quod est mandatum magnum in lege?
39. Rom.,
indeficiens; melius alii,
indefessus. Ott.,
nullis, pro
nulli.
41. Ald. cum Reg., Rom.,
ista haec; alii,
isthaec. Reg., Rom.,
fortissima; plerique,
firmissima.
45. Ott. scribit
subolis pro
soboles.
0284B 47. Rom., a pr. m., cum aliis,
Davidis germine; a sec. m.,
Davidis de germine, quod non est absurdum, correptis duabus primis in
Davidis. Verum Juvencus utramque solet producere, ac potius dixisset
David de germine.
50. Rom., Ald.,
proprium; alii,
proprio. Ottob.,
aequum dicere; caeteri,
aequum est dicere:
53. Poelm., pro d. s.,
Aspice nunc scribas; in textu cum aliis recte,
Aspicite scribas; nam extrema in
Aspicite produci debet, ut multi affirmant, certe potest, ut nemo negat, ob
sc dictionis sequentis. In eodem Poelm. error est
sublime pro
sublimi.
54. Reg.,
quodcumque; alii,
quaecumque.
56. Rom.,
Obrupta; alii,
Abrupta.
57. Reg.,
contigere; emenda,
contingere. Swartius loc. cit. reponebat
saltem uno prendere nolint,
0284C quia scilicet veram scripturam
contingere ignorabat, et alicubi legerat
saltem comprendere nolint.
61. Rom.
Quod minus bene pro
Sed. Bas. mendose
nos pro
vos.
62. Reg., Ott. distinguunt
Affectare tamen: vobis est una magistri. Nescio tamen an a pr. manu. Barthius quidem Advers. libr. XIX, cap. 5, col. 976, ita hos versus distinguendos ait, qui vulgo
male habiti. Editi enim cum Rom. interpungunt
Affectare: tamen vobis est una magistri. Vide variam lectionem h. l. vers 130, ubi similis loquendi ratio animadvertitur.
0283C
34.
Justa sublimis virtus: duo epitheta uni nomini attributa. Vide Comm. ad Prudentium, vers 169, l. I contra Symmach. Vel intellige,
in aula regni sublimis.
35. Glossa cod. Reg.,
illorum—mortuorum: quod v. seq. declaratur.
0283D 38. Caput III.
Duo esse praecepta, quibus omnia dependent: et Christus cujus filius sit. Matth. XXII, 35 seqq.; Marc. XII, 28; Luc. X, 25.
40.
Devotio cordis, ut l. I vers. 442:
ut justus coeli Dominum devotus adoret. Confer notam.
43.
Ad jus fraternum: sacer textus:
Diliges proximum tuum, sicut teipsum.
46. Libr. I, vers. 230:
Omnia quem vatum spondent oracula Christum.
51. Caput IV.
Quae Pharisaei dicunt, facienda esse, et non, quae faciunt. Hinc increpantur Scribae et Pharisaei. Matth. XXII, 46, et XXIII, 1 seqq.; Luc. XI, 46.
0284C 52. Confer l. II vers. 759:
Ille sed admota credentum plebe.
56. Matthaeus:
Alligant enim onera gravia, et importabilia, et imponunt in humeros hominum. Badius
0284D exponit
abrupta—gravia, quasi a monte rupta. Barthius ad Claudian. pag. 1366 ait, abruptum pondus pulchre a Juvenco dici, quod in abruptum agit onere suo ferentem.
59. Frequentes erant apud veteres salutationes, quibus proceres honorabantur. Plinius l. VII. epist. 3:
Saluta paulisper, quo sit tibi jucundius salutari. De salutationibus veterum plures scripserunt, quorum nomina, et opera indicat Fabricius Bibliograph. antiquar. cap., 22.
61.
Nominis arcem, apicem, ut l. III, vers. 666,
animi arce.
318 Sed similes levibus Genitoris justa ministris
Constituet regni virtus sublimis in aula.
((35)) Nec Deus illorum dominum se ponere mavult,
Qui terram proni meruerunt sumere mortem,
Sed potius vitae possunt qui prendere lucem.
Ecce alii rogitant, quae sint firmissima legis.
Ille indefessus nulli responsa negabat:
((40)) Sublimem coeli Dominum devotio cordis
Diligat; est ista haec virtus firmissima legis.
Consimile est isti: Magno teneantur amore
Ad jus fraternum justae penetralia mentis:
His etenim geminis dependent omnia jussis.
((45)) 319 Sed vobis cujus soboles ventura videtur
0283B Christus, quem cuncti spondent in saecla prophetae!
Respondent, illum Davidis germine nasci.
0284A Prosequitur Christus: Cur illum dicere David
Divino flatu scriptum est Dominumque Deumque:
((50)) Quod proprio patrem non aequum est dicere nato?
Talia Salvator: cuncti obstupuere silentes.
Ille sed, accita credentum plebe, profatur:
Aspicite scribas sublimi sede superbos.
Hi quaecumque docent, justum est comprendere cordis
((55)) Obsequio, maculas ipsorum temnite vitae.
Abrupta imponunt humeris nam pondera vestris,
Ipsi quae digito saltem contingere nolunt.
Accubitu primo coenae, fastuque superbo,
Atque salutantum vano tolluntur honore,
((60)) 320 Et nomen sublime volunt gestare magistri.
0284B Sed vos noluerim praecelsi nominis arcem
Affectare tamen: vobis est una magistri
0285A
0285B
64. In Reg. deerant hi duo versus
Vos eadem, et
unus item, sed inserti sunt inter lineas.
65. Reg.,
qui culmine: qui in vertice; Ott., cum editis,
qui in culmine.
67. Apud Koenigium nonnulli,
ad infima coeno.
68. Reg., cum editis,
claram conscendet liber in aethram. Ottob., Rom.,
clarum conscendet liber in aethra: quae scriptura vera mihi esse videtur. Nimirum accusativus Graecus
aether, aetheris, est
aethera, et per contractionem
aethra: ex quo
aethra, aethrae, nonnulli factum putant. Vide., l. III, v. 532 cum nota.
69. Rom.,
lacrymabilis ejus; alii,
lacrymabilis aevi.
71. Poelm., pro d. s.,
callis clausus; in textu cum aliis,
itiner clausum.
74. Rom., Ott.,
splendere; in Ott. diversa lectio, vel correctio est
splendore, quod sensus ipse postulat.
75. Rom.,
His; alii,
Queis, vel
Quis. Plerique
0285C
sordida bustis. Hadam., Fabr., Poelm., cum Ott., a pr. m.,
turpia bustis. Rom.,
sordida busti; sed mendum videtur
busti pro
bustis.
76. Rom., Ald., Bas.,
Hic vox. Rom.
celatur pro
velatur. Omeisius et Reuschius ex conjectura Swartii,
Sic nox velatur, h. e., obscura vitia lita fulgore quodam mendacii teguntur.
77. Swartius loc. cit. rescribebat,
Atque adyti meritis celantur turpia corda, i. e., liminis ipsius mentuis virtutibus corda vitiis obsita celantur.
Merita enim aliquando pro virtutibus accipiuntur. Ald., Bas., Rom.,
sordida lucra: caeteri
sordida corda: in Ott. pro d. s.,
turpia corda. In Evangeliario Tridentino sic invenio:
Ita et vos aforis quidem paretis hominibus quasi justi; intrinsecus autem pleni estis rapina, et iniquitate. Sic ergo legendum opinor:
Sic cor velatur justae sub imagine vitae,—Atque adytis mentis celantur sordida lucra.
0286B 78. Reg.,
O Solymi, o Solymi.
79. Ott., Rom., Ald., Bas.,
necatis: Reg. cum Daventr., et aliis,
necastis, quod usitatum est.
82. Alii
Obice, alii
Objice scribunt; quae varietas alibi etiam occurrit. Barthius libr. XIX Advers., cap. 14, col. 958, hunc versum Juvenci laudat,
et in hac dictione ridiculos ait nonnullos esse, qui ubique una littera
i scribendam dicant; cum omnino quoties productim a poetis ponitur, duplici sit notanda: argumento ejus, quod cum correptam
volunt, eidem alterum iota tollere consueverunt, itidem ut in
adicit, obicit, et aliis talis notae. Unde et
objex, cum producitur, nominandi quoque casu scribendum putat Barthius, cui facile assentior. Pro
circum complexa in Rom. mendum est
circomplexa, quod Bas. expressit. Koenigius conjunctim legit
circumcomplexa, Reuschius
circum adverbialiter positum ait.
84. Mss., et editi omnes,
vastata. Sed Barthius libr. XIII, Advers. cap. 19, col. 744:
Mendum est, inquit,
apud Juvencum auctorem piissimum cum in
0286C
concione Salvatoris Vastata Templa
dicit. Affirmat igitur scribendum
vastanda. Cum enim a Domino desereretur, non vastatum erat templum, sed ab ipso ei praedicebatur talis vastatio, ut nec lapis amplius
lapidi cohaesurus esset. Emendationem Barthii Koenigius, et Reuschius secuti sunt. Nondum tamen adducor ut, repugnantibus
mss., et editis omnibus, rescribam
vastanda pro
vastata. Juvencus enim Salvatorem inducit praedicentem quidem futuram vastationem templi, sed narrantem eam veluti praesentem:
Deseritur, etc. Matth. XXIII, 38:
Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta. Cum Juvenco tamen in praesenti faciunt quaedam exemplaria Graeca Ἰδοὺ ἀφίεται, et Irenaeus libr. IV, cap. 36:
Ecce remittitur vobis domus vestra deserta. Favet versio vetus ex ms. 2 Corbeiensi apud Sabatierium:
Ecce relinquitur vobis domus vestra, absque seq.
deserta.
0285D
64. Glossa Reg.,
eadem—lex, vel
charitas. Melius eadem potestas.
66.
Levabit, attollet, efferet. Cervix elata signum est superbiae, demissa animi humilis, aut abjecti.
67. Mergetur coeno barathri usque ad infimum locum. Consule not. ad. v. 587 libr. III,
Ad ultima mortis.
68. De voce ecclesiastica
humilis confert Comment. in Prudentii Psych., v. 199.
69. Infra vers. 127:
Deflendae jam sunt, etc. Reuschius observat, binos generandi casus
aevi, et
plebis ab uno substantivo regi.
70.
Pharisaeae plebis, factionis coetus. Alibi
plebs credentum vocantur discipuli.
72.
Ardua lucis, ut libr. III, vers. 669,
celsa montis, et h. l. v. 115,
sublimia lucis.
74.
Tectis splendore sepulcris. Codex sacer:
Similes estis sepulcris dealbatis, quae aforis parent hominibus speciosa. Nonnulli putant, apud Hebraeos vela
0286D candida sepulcris praetendi consuevisse; ex quo sepulcra dealbata in Evangelio dicuntur. Disserui hac de re ad Prudent.
hymn, 10. Cathem vers. 45.
75. Textus evangelicus:
Intus vero plena sunt ossibus mortuorum, et omni spurcitia. Evangeliarium Tridentinum,
immunditia pro
spurcitia. Bustum proprie est locus, in quo mortui comburuntur, et nonnumquam accipitur pro ipsa combustione, et pro corpore combusto. Statius
l. XII, vers. 247:
Et egena sepulcri—Busta jacere reor. Juvencus latius usurpat pro quovis corpore defuncto.
76. Glossa Reg.,
vox—hypocritae verba.
82.
Objice pennarum pro fotu, et quasi tutela nove dictum ait Fabricius in Comment. Hericus, laudatus a Barthio loc. cit., in allocutione libelli
sui:
Tanti nominis objicem protervae non ausint sprevisse phalanges.
83. Ex Virgilio eclog. 2, v. 44.
Et faciet: quoniam sordent tibi munera nostra.
Imposita aeternum coeli de lege potestas,
Vos eadem fratrum parili conjunxit amore.
((65)) Unus item Pater est, coeli qui in culmine regnat.
In vobis si quis sublimia colla levabit,
Decidet, et barathri mergetur ad ultima coeno.
Ast humilis clarum conscendet liber in aethra.
Deflendi semper scribae, et lacrymabilis aevi
((70)) Caeca Pharisaeae cunctis fallacia plebis.
Nam vobis itiner clausum quia jure negatur,
321 Non sinitis, quemquam penetrare per ardua lucis,
Et cunctos trahitis saevae ad consortia flammae.
0286A Vos similes dicam tectis splendore sepulcris,
((75)) Queis facies nitida est, internaque sordida bustis.
Sic vox velatur justae sub imagine vitae,
Atque adytis mentis celantur sordida corda.
O Solymi, Solymi, ferro qui saepe prophetas
Ad vestram missos vitam sine fine necastis,
((80)) Quam volui vestram gentem, populumque tueri,
Ales ut molli solita est sub corpore pullos
Objice pennarum circum complexa fovere!
322 Sed vobis semper coelestia munera sordent.
Deseritur jam nunc domus haec vastata ruinis,
((85))
0287A
0287A
85. Reg., Ott., Rom.,
Nec nostrum vobis fas ultra est. Editi,
Nec vobis nostrum fas ultra est.
90. Poelm. pro d. s.,
Quam mox; in textu cum aliis,
Quod mox. Reuschio fere convenientior videtur
0287B Barthiani codicis lectio
dejecta pro
disjecta.
93. Barthius libr. XIII Advers., cap. 90, col. 745, observat, pro
distingueret, quod vulgo scribitur, membranas Colonienses praeferre
discingeret, scilicet expediret: quod ipse reducendum putat. Addit, non exstare auctores corruptiores istis poetis Christianis, qui ubique
omnibus erant in manibus. Verum hujusce emendationis oblitus erat, dum libr. LIII, cap. 11 Advers., hunc Juvenci verbum retulit,
ut probaret,
distinguere esse docere, interpretari. Ex hoc etiam Juvenci loco putat, ita esse capiendum Guilielmum Britonem libr. 5:
Se quoque passurum promittit mente benigna,—Quidquid eis super his Francorum curia dicet,—Quae regni proceres distinguere
debet, et ipsum.
Hoc est, inter eos litem finire, verum eos jus docere, ut odia animis deponant. Adde,
distinguere proprie esse discrimen apponere, rem distincte exponere: quae significatio huic loco maxime congruit. Lucanus libr. V, vers.
399:
Menstruus in fastos distinguit saecula consul.
0287C 94. Reg., Ott.,
quo. Ottob., pro d. s., Rom. cum editis,
quem.
95. Reg., Rom., Ott.
Ejus et adventus. Ald., Bas., Torn.
Ejus ut adventus. Hadam., Fabr., Poelm.
Cujus et adventus. Mss. nostri et editi,
consumeret. Barthius l. XIII Advers. cap. 19, col. 745, cum membranis Coloniensibus praefert
Ejus ut adventus terrae confuneret orbem: quia id ordo Latinitatis poscit, illud respuit. Nam quis ita loquatur,
Velim scire, promissa tua quem finem poscant, ut consumeres adventu tuo orbem terrarum? Dicendum esset,
ut consumas.
0288A Addit Barthius,
confuneret verbum esse non insuper habendum. Profecto ex hac Barthii emendatione Forcellinus verbum
confunero inter Latina reposuit, et sententia sic clare procedit. Sed Barthius ipse alibi non semel observat, mutationem
0288B temporum scriptoribus cadentis aevi familiarem esse.
96. Plerique mss., et editi
respondit: nonnulli
respondet.
97. Rom. mendose
capto pro
falso.
98. Reg.
errorum pro
errantum, quod fortasse exaratum fuit a pr. m.
100. Ott. scribit
robure pro
robore.
101. Ott., Rom., cum plerisque editis,
Ne mens accepto jaceat turbata tumultu. Reg., et Torn.,
Ne mens ad coeptos jaceat turbata tumultus; quod magis e re videtur esse.
104. Reg., Ott.,
nec morbi tunc. Rom., cum editis,
nec tunc morbi. Rom.,
tractus; alii
tractum.
106. Hadam., Poelm., Fabric.,
Fissa: alii cum mss. nostris
Fixa, quod indicat etiam Poelm. pro d. s.,
Fissa a
findo est,
fixa a
figo. Barthius libr. XIII Advers., cap. 19, ait, ubique legi
Fissa etiam solido per inania pondere tellus, et cum membranis
0288C Coloniensibus praefert
Fissa etiam solido per flamina pondere. In qua scriptura optimam sententiam deprehendebat, in vulgari, quomodo solido pondere per inania tellus findatur, assequi
non poterat. Barthio adhaeret Schoettgenius. At si legatur
Fixa, ut multi etiam ante Barthium legerant, clara redditur sententia. Pro
pondere Ald. cum Rom. legit
pondera, sed nullo sensu. Alii recte,
solido per inania pondere, et glossa in Reg.
inania—loca. Ovidius l. II Met. vers. 506:
Et celeri raptos per inania vento—Imposuit coelo.
0287C
86. Caput V.
De templi structura, cujus subversio praedicitur. Matth. c. 24, v. 1 seqq.; Marc. cap. XIII, v. 1; Luc. cap. 21, vers. 5.
89. Fortasse ex Virgilio l. I, Aen. v. 499:
Dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno. Auctor de Bebiani baptismo apud Fabricium Poet. Christ. col.
0287D 782:
Et coelum stupide suspiciens ait. Barthius l. XIII, Advers. c. 19 observat.,
obtutum stupidum Juvenco esse admiratione in stuporem datum, quo pacto non sine elegantia locuti multi Latinorum. Vide eumdem Barthium l.
XLVI, c. 16.
97. Caput VI.
Signa, quae in die judicii futura sunt, praedicuntur. Matth. XXIV, 4, etc.; Luc. XXI, 12 et 20; Marc. XIII, 14:
Observare dolum, scilicet ut caveatis.
Observare pro cavere saepe adhibet Juvencus.
98.
Laqueis errantum: scandala laqueos erroris Juvencus solet vocare. Vide notam ad vers. 12 libr. III.
99.
Bellorum incendia: pulchra metaphora ab aliis etiam adhibita. Cicero pro Marcello, cap. 9:
Belli civilis incendium. Virgilius l. I Aen. vers. 570:
0288C
Virtutesque, virosque, et tanti incendia belli. Arator ex Juvenco, ut videtur, l. I, vers. 25, sive vers. 1, praefat. 2:
Moenibus undisonis bellorum incendia cernens.
103.
Obvia, contraria. Vide not. ad libr. III, vers. 625. Lucanus initio libr. I:
Infestisque obvia signis—Signa,
0288D
pares aquilas, et pila minantia pilis. Similis sententia apud Virgilium l. IV. Aen. v, 628:
Littora littoribus contraria, fluctibus undas—Imprecor, arma armis, pugnent ipsique nepotes.
104. Matthaeus:
Et erunt pestilentiae, et fames, et terraemotus per loca. In nonnullis mss. antiquae Versionis:
Et erunt fames, et terraemotus per loca. In Evangeliario Tridentino:
Et erunt fames, et terraemotus per singula loca. Juvencus aemulatur Virgilium libr. III Aeneid. vers. 137:
Subito cum tabida membris,—Corrupto coeli tractu, miserandaque venit—Arboribusque satisque lues, et pestifer annus.
105.
Pestes in plurali numero non debet rejici a grammaticis, cum reperiatur apud Ciceronem, Virgilium, et Columellam.
Nec nostrum vobis fas ultra est cernere vultum.
Egreditur templo, cujus praecelsa notantes
Moenia discipulos tali sermone docebat:
Haec operum vobis miracula digna videntur
Obtutu stupido; veris sed discite dictis,
((90)) Quod mox cuncta solo passim disjecta jacebunt.
323 Haec ad Oliveti dicens pervenerat arcem.
Discipuli solum postquam videre, rogabant,
Ut sibi venturi tempus distingueret aevi,
Promissa ipsius quo poscant prendere finem,
((95)) Ejus et adventus terrae consumeret orbem.
Quaerentum verbis respondit talia Christus:
0288A Observate dolum, falso ne nomine capta
Credulitas, laqueis errantum praecipitetur.
Discurrent cunctis bellorum incendia terris.
((100)) 324 Sed vos praevalido consistite robore cordis.
Ne mens ad coeptos jaceat turbata tumultus.
Non etenim prima imponent mox praelia finem,
Gentibus et gentes, et regibus obvia reges
Signa ferent, nec tum morbi corrumpere tractum
((105)) Aeris, aut pestes prosternere corpora parcent.
Fixa etiam solido per inania pondere tellus
0289A
0289B
107. Westh. in textu,
locis; in marg.,
loci, cum caeteris editis, et mss. Ego legerem
loca, quia hic est stylus poetarum inferioris aevi, ut saepe ratione solius caesurae brevem producant. Phrasis scripturae est,
Terraemotus per loca, et in multis veteribus versionibus et Patribus antiquioribus
per singula loca. Mss. nostri scribunt,
tremescet; alii,
tremiscet. Conjiciebam etiam,
motu quassata.
108. Poelm. in textu, Hadam.,
Haec in primitias. Plerique,
Haec in primitiis. Ald., Bas., Rom. ad marg.,
Haec in principiis. Matthaeus ait:
Haec autem omnia initia sunt dolorum.
109. Ald., Poelm. pro d. s.,
Tradentur, plerique,
Prodentur. Scriptores ecclesiastici frequenter
trado usurpant pro
prodo: inde
traditores dicti.
114. Ald.,
protectum vulnere.
116. In Ott. videtur fuisse
abibit pro
adibit. Rom. scribit
adhibit.
117. Reg., male,
pervolutabit.
120. Rom., Ottob. cum multis editis
saecula solvens.
0289C Ald., Bas.,
saecla resolvens. Reg.,
saecula volvens; et glossa,
abbrevians, vel complens. Matthaeus ait:
Et tunc erit consummatio.
121. Ott.,
Adveniat, sed aliud fuerat prius scriptum. Plerique
defectio terrae. Ald., Bas.,
defectio terris. Poelm. pro d. s.,
deflectio terrae, quod etiam Cant., et Rom. a pr. m. exhibent. In Reg. fuit
deflectio, correctum per
defectio. In Rom. ex
defletio factum
deflectio. Schoettgenius retinebat
defletio,
0290B sed suspicabatur
deletio; Reuschius edidit
defectio terrae, sed conjiciebat
dejectio. Matthaeus ait:
Cum ergo videritis abominationem desolationis, etc. Malo ergo
defectio, quam
deflectio, quamvis vers. 154 legam
defletio.
122. Poelm. in textu, Ald., Hadam., Fabr., Daventr., Torn.,
Quae Danielis habet jussam verissima vocem. Poelm. pro d. s.,
Quae Danielis habet jussa verissima voce: sic Ott. in principio paginae recentiori manu, nam suo loco deerat hic versus. Sic etiam Rom., sed
habent pro
habet. Reg.,
Quam Danielis habent jussa verissima vocem, producto
a in
jussa ratione caesurae. Haec lectio placet prae caeteris.
124. Rom.,
Judaea; alii,
Judaei. Hadam., Poelm.,
fugient, montesque capessent. Plerique,
fugiant, montesque capessant, quod praeferendum est. Sed et
Judaea malo, cum solo Rom., quam
Judaei cum caeteris. Sic enim melius explicantur verba Domini apud Matth. XXIV, 16:
Tunc qui in Judaea sunt, fugiant
0290C
ad montes. In veteri versione ex ms. 2 S. Germ.,
Fugient ad montes, ex quo defendi aliquo pacto posset
fugient, montesque capessent.
125. Reg.,
Nec quicquam; lege,
Nec quisquam. Poelm.,
repetet, ut vers. sup.
fugient; plerique,
repetat.
127. Fabr.,
Deflendae tunc sunt; reliqui,
Deflendae jam sunt. Reg.,
ventris pro
uteri, et videtur prius fuisse
ventres.
129. Reg.,
tristi; alii,
tristis.
0289C
110.
Incumbere pro premere, urgere, vexare. Summam vim hoc verbum continet.
113.
Labe, damno, in perniciem populorum. Prudentius in praefat. ad carmina, vers. 41:
Labem, Roma, tuis inferat idolis. Confer Comment.
114.
A vulnere, a scelere. Vide not. ad v. 436,
0289D libr. III.
115.
Sublimia lucis: paulo ante v. 72,
ardua lucis.
116. Barthius libr. II Advers. cap. 2, observat,
coronare apud Christianos esse vita aeterna donare, et
coronam designare ipsam aeternam felicitatem: quod hoc Juvenci versu, aliorumque verbis probat.
119. Libr. III, vers. 293:
Ast ubi lucifluum reddet sol tertius orbem. Drepanius psal. XXII:
Lucifluusque calix pleno me proluat haustu. Apud Prudentium Psych. vers. 625 nonnulli legunt:
Quaerite lucifluum coelesti dogmate pastum. Mihi melius visum fuit
luciferum. Elegantissimam hanc Evangelii descriptionem vocat Omeisius.
122.
Danielis: nonnulli Danielis nomen apud Matthaeum omittendum esse inepte censent. Versio vetus in omnibus mss. Danielis nomen exprimit.
In Evangeliario
0290C Tridentino
Quae dicta est per Danihel prophetam.
125. Barthius l. 13. Advers. cap. 19, putat hoc loco
repetere positum esse singulari quodam modo, ut apud Gratium Cynegetico, et apud Virgilium in Culice, ubi ait:
Ima susurrantis repetebant ad vada
0290D
lymphae. Koenigius a Barthio dissentit, et interpretatur:
Domibus repetat, h. e., afferat e domibus, quod secum in fugam sumat. Haec verior est explicatio.
126.
Mobile, verbum proprium jurisconsultorum, qui mobilia bona vocant ea, quae solo non continentur. Distinguunt vero mobilia se moventia,
ut servos, jumenta, etc., et non se moventia, ut pecuniam, vestem, vasa, etc. Adisis Digest. libr. VI tit. 1, libr. XXI, tit.
1, leg. 1.
127. Supra vers. 69:
Deflendi semper Scribae. Pondus uteri, ut l. I vers. 169:
Manifesta uteri quod pondera vidit.
129. Virgilius libr. III Aen., vers. 261:
Sed votis precibusque jubent exposcere pacem.
Per diversa loci, motu quassante, tremiscet.
325 Haec in primitiis tentamina parva manebunt.
Prodentur multi vestrum, lethoque dabuntur.
((110)) Proque meo vobis incumbere nomine gentes
Tormentis, poenisque feris, odiisque necesse est.
Livor enim terris, erroribus omnia plena,
Et falsi surgent populorum labe prophetae.
Haec inter si quis protectum a vulnere pectus
((115)) Ad finem servare queat, sublimia lucis
Aeternis vitae sertis redimitus adibit.
Regnorum coeli celebratio pervolitabit
In cunctas terrae metas; gens omnis habebit
0290A Testem lucifluo sanctae sermone salutis:
((120)) Et tunc finis erit, currentia saecula solvens.
Adveniet jamtum tristis defectio terrae,
326 Quam Danielis habent jussa verissima vocem.
Haec dignus tantum poterit cognoscere lector.
Judaea longe fugiant, montesque capessant,
((125)) Nec quisquam domibus repetat sustollere secum,
Quae fuga consociet, vestemve, aut mobile quidquam.
Deflendae jam sunt uteri cum pondere matres,
Et miseros foetus dulci quae lacte rigabunt.
Poscite jam precibus, tristis ne frigore brumae
((130))
0291A
0291A
130. In Rom. desideratur unum verbum:
Adveniat fuga, tamen neu sabbata festa. Reg., Ott.,
Adveniat fuga vestra tamen neu sabbata festa; et in Reg. indicatur, intelligendum esse
poscite in
tamen. Eamdem scripturam referunt Hadam. et Poelm., in textu,
0291B sed
ne pro
neu. Ald., Torn., Bas., Fabr.,
Adveniat fuga vestra, aut ne tunc sabbata festa. Cum in mss. nostris sit
tamen, id retinebo, et distinguam, cum Reuschio,
Adveniat fuga vestra tamen, neu sabbata festa: nimirum poscite tamen, ne adveniat fuga vestra frigore brumae. Haec distinctio innuitur etiam in glossa Reg., et similis
transpositio particulae
tamen observatur vers. 61 seq. hujus libri:
Sed vos noluerim praecelsi nominis arcem—Affectare tamen: vobis est una magistri, etc.
131. Ald., perperam,
turbae, pro
turbet.
133. Westh., in textu, Ald.,
nec postea norunt. Mss. cum plerisque editis et Westh., ad marg.,
nec postera norunt.
134. Ald., Bas., Rom.,
Et nisi: alii,
Et ni.
139. Pro
fingent codex Barthii exhibet
fient, ut testatur Koenigius.
140. Rom.,
justos capient miracula lectos: alii,
lectos capient miracula justos.
0291C 141. Ald., Bas., Torn.:
En praedicta docent instantia saecula vobis, scilicet, en vobis praedicta docent saecula instantia, vel en instantia docent saecula vobis praedicta. Mss. cum pluribus
editis:
En praedicta patent instantia saecula vobis; sed nonnulli editi male distinguunt:
En praedicta patent, instantia saecula vobis. Reuschius elegit
docent, quia
vobis componendum est cum
instantia.
142. Ald., Daventr., Bas., Fabr.,
Desertum. Rom., mendose,
Disertus. Plerique
Desertis. Ego mallem
Desertum, vel
Deserto, quae vox magis propria est sacrae Scripturae et poetarum christianorum. In auferendi casu
deserto, vel
desertis rarior est constructio. Barthius, libr. 13 Advers., cap. 19, cum notasset, verbo
peragrandi Juvencum uti absolute, addidit, contemnendam non esse ms. libri, puto
0292A Coloniensis, lectionem
Deserti, quasi id ad τὸ
penetralibus esset trahendum, cui ego neutiquam assentior. Nam et implicata esset haec syntaxis, et Evangelium aperte distinguit desertum
a penetralibus. Matth. XXIV, 26:
Si ergo dixerint vobis, Ecce in deserto
0292B
est, nolite exire; Ecce in penetralibus, nolite credere. Consonant veteres versiones, sed pro
penetralibus nonnullae habent
in cubiculis, aut
in cubiculo, aut
in hospitio, et Evangeliarium Tridentinum:
Ecce in deserto est, nolite exire: ecce in promtuariis, nolite credere; sic enim scribitur pro
promptuariis. Hilarius in hoc cap. Matth.:
Nunc in desertis esse dicentes, ut errore depravent; nunc in penetralibus asserentes: quod facit, ut
Desertis non ita aegre retineam.
143. Ott.,
Occultisve, pro
Occultisque; et corrupte,
penetrabilibus pro
penetralibus.
145. Ottob. et, a pr. m., Reg., minus bene,
fulgor, pro
fulgur.
146. Rom.,
Ut cerni: lege
Et cerni. Reuschius haec verba
Et cerni facile est cunctis apte per parenthesin et significanter interseri posse affirmat.
147. Ald., Bas.:
Occiduum dicto citius volitare sub orbem. Communis lectio mss. et editorum:
Usque
0292C
sub occiduum coeli vergentis in orbem. Reuschius inter
coeli, et
vergentis perspicuitatis gratia comma posuit.
Vergere in orbem dicitur coelum deceptione oculorum, quasi coelum terram ipsam contingeret. Glossator aliquis bina praepositione
sub, et
in offensus, de hac deceptione non cogitavit, et alium versum supposuit.
149. Mss. nostri cum Torn., Poelm., pro d. s.:
Abscondet furvis rutilos umbris radios sol. Ald., Had., Fabr., Poelm., in textu,
Sol rutilus furvis radios abscondet in umbris. Poetae veteres, cum solis mentionem faciunt, ejus nomen in finem versus conjicere solent, quod observavit etiam Juvencus,
l. III, vers. 1; l. IV, vers. 587. Notavit id Koenigius post Barthium, in not. ad Claudian., pag. 206.
0291D
132. Matthaeus habet:
Erit enim tunc tribulatio magna. Evangeliarium Tridentinum:
Erit enim tunc pressura magna. Hilarius in hunc locum:
Gravis vexatio incumbet, et intolerabilis cunctis. Translate
pondus, qua
onus significat, calamitatibus applicatur. Seneca, in Herc. Oet. vers. 230:
Vires pepulit—Pondusque mali, casus animo—Qui tulit aequo.
135. Verbo
breviare usi sunt Manilius, Quintilianus, ac posteriores alii Vegetius, Lactantius, Orosius, qui etiam
breviator dixit. Vide Cellarium, Post. cur. Latin. cad.
136.
Superarent, superessent, superviverent. Virgilius, l. II Aen. vers. 642:
Satis una, superque—Vidimus excidia, et captae superavimus urbi.
139.
Monstra potentia, efficacia ad seducendum. Ovidius, l. III Amor., eleg. 11, vers. 31:
Desine blanditias, et verba potentia quondam—Perdere.
144.
Vanissima, aptissimum epitheton, quo levitas
0292D animi et inconstantia indicatur. Sic Omeisius.
146. Syntaxis est,
Et facile est cerni cunctis, hoc est, a cunctis. Nam Juvencus frequenter cum verbis passivis dativum pro ablativo conjungit. Adverte interpretationem
quam Julianus Toletanus secutus est l. III Prognost. cap. 5, ex Chrysostomo, homil. I de Cruce et Latrone:
Quemadmodum enim cum fulgur emicuerit, non egemus inquirere si facta sit coruscatio: ita cum revelatio praesentiae ejus effulserit,
non indigemus interrogare an venerit Christus.
Sic in antiquissimo cod. ms., quem in notis ad Dracontium non semel laudavi. Editi paulo aliter.
148.
Clarebunt, manifesta erunt. Becole not. ad l. II, vers. 776. Paulo post, h. l. IV, vers. 154:
Clareat, alio sensu, illustris appareat.
150. Lux a Dracontio, l. I, vers. 120, dicitur
gratia solis. Prudentius, hymn. II Cath. vers. 5:
Heu quam fugacem gratiam—Festina volvebat dies! Matthaeus
0293D solum ait:
Et luna non dabit lumen suum. Lactantius, lib. VII, cap. 16:
Luna sanguine offusa meatus extraordinarios peraget.
327 Adveniat fuga vestra tamen, neu sabbata festa.
Anceps praecipiti turbet trepidatio cursu.
Nam cunctis venient saevissima pondera terris.
Tale malum non saecla prius, nec postera norunt.
Et ni sublimis Genitor decerpere tempus,
((135)) Et numerum miserans vellet breviare dierum,
Nulla dehinc trepidae superarent corpora vitae.
Sed propter lectos veniet miseratio justos.
Nomine fallentes Christi, falsique prophetae
Exsurgent terris, et monstra potentia fingent,
((140))
0292A Quae forsan lectos capient miracula justos.
En praedicta patent instantia saecula vobis.
328 Desertis siquis Christum peragrare loquetur,
Occultisque procul penetralibus esse repostum,
Longe credulitas absit vanissima vobis.
((145)) Sicut enim fulgur coelum transcurrit apertum,
Et cerni facile est cunctis, orientis ab oris
Usque sub occiduum coeli vergentis in orbem,
Sic rapido adventu clarebunt lumina Christi.
329 Abscondet furvis rutilos umbris radios sol,
((150)) Amittet cursum lunaris gratia lucis,
0293A
0293A
151. Rom.,
Ignicomae ruent: corrige
Ignicomaeque ruent.
153. Reg.,
qui: lege
queis, vel eodem sensu
quis.
154. Reg.,
deflectio jugis. Ott.,
deflectio vulgi, pro
0293B d. s.; vel tamquam correctio,
deflectio lucis, cum Daventriensi. Rom. cum plerisque editis,
defectio lucis. Restituo
defletio jugis, ex Evangelio Matth. XXIV, 30:
Et tunc parebit signum Filii hominis in coelo: et tunc plangent omnes tribus terrae, et videbunt Filium hominis venientem
in nubibus coeli cum virtute multa et majestate.
A
defleo est
defletio, atque hanc vocem ex Juvenco, vers. 121 hujus libri inter Latina Forcellinus reposuit: sed clarius hoc loco legendum est
defletio, quam cit. vers. 121. Barthii codex, teste Koenigio, simili modo praefert
defletio.
155. Daventr., Ald., Bas., Poelmann., pro d. s.:
Urgebit, quando veniet nube ignicolori, sed Daventr.,
quoniam pro
quando. Mss. nostri cum aliis editis:
Urgebit; veniet tunc nubibus ignicoloris: in Torn.,
igni coloris. Mutatus, corruptusque est hic versus a nonnullis librariis, quod nescirent, recte dici
ignicolorus, et non solum
ignicolor. Sic
unicolorus, versicolorus, decolorus, tripectorus, de quibus confer Comment. ad Prudentii Hamartigeniam, vers. 819. Pro
0293C
tunc Ott. et editi habent
cum. Sed amplector
tunc cum mss. Rom. et Reg., quia id sententiae Evangelii magis congruit. Id etiam expressit Tichonius, reg. 1, ex ms. B. M. Rem.,
apud Sabatierium:
Plangent se omnes tribus terrae, et tunc videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli.
159. Mss. nostri Reg., Ott., Rom. cum Torn.,
Nec praeteribit enim, quod magis Latinum est quam
Praeteriet nec enim in plerisque editis, sed metro non congruit. Itaque praefero
Praeteriet, eoque etiam magis quia in cod. ms. Cantabr. legitur,
Coelum et terra transient, verba autem mea non transient: in Evangeliaro veteri Tridentino,
Coelum et terra transiet, sermones autem mei non transient: et apud S. Hilarium, in Psalm. CXXIII:
Coelum et terra praeterient, verba autem mea non transient. Missale Gothicum, Dom. 4 Adventus,
Quoniam non transiet generatio haec. Ita etiam sap. I, 8:
Nec praeteriet illum corripiens judicium, et Eccle. XXXIX, 37:
Non praeterient verbum. Secutus ergo Juvencus est lectionem versionum veterum
0294A sacrae Scripturae, immo et plurium antiquiorum auctoritatem, qui in compositis verbi
eo, in futuro pro
ibo interdum
jam usurpabant, ut
inietur, transiet, redies, et similia. Etsi enim dubia plerumque
0294B lectio est, tamen cum Tertullianus, advers. Jud. cap. 13, ita locutus fuerit, et in veteribus inscriptionibus quaedam hujus
generis exempla appareant, tenendum omnino est, eam consuetudinem bonis auctoribus inniti. Vide Tibullum, l. I, eleg. 4, cum
notis.
163. Mss. nostri:
Quis erit ille dies: editi:
Quis sit at ille dies. Monosyllaba, quae brevia esse dicuntur, mihi communia videri, alibi ostendi, nec video cur
quis produci non possit. In ms. tamen Ott. videtur prius fuisse aliud, ubi nunc est
Quis erit ille dies. Juvencus fortasse scripsit more suo
nesciri est omnibus aequum, h. e., aequum est nesciri ab omnibus. Hanc conjecturam versus seq. confirmat.
164. Mss.,
Ni soli rerum: Rom., mendose.
Hi soli. Editi plerique,
Ni solum. Fabricius tamen edidit
Ni soli. Reg.,
fecit, pro
torquet, quod cum caeteris praefero, ex Virgilio, l. IX, vers. 93:
Torquet qui sidera mundi.
166. Mss. cum nonnullis editis,
munera. Alii editi,
munia.
0294C 167. Rom.,
fractu: emenda
tractu.
168. Reg., Ottob.,
subitus. Editi cum Rom.,
subitas, quod etiam fuit in Ottob., a pr. m., ut puto. Reuschius, ex Barthio profert, sed non approbat
Sic subitus, flammas volitans, h. e., instar flammae volitans.
169. Rom.,
ne: lege
nec.
170. Reg., Rom., et fortasse Ottob., a pr. m.,
laeta. Editi cum Ott., a sec. m.,
lata. Melius est
laeta, ut lib. I, vers. 194,
pascua laeta; l. II, vers. 425, iterum
pascua laeta; et ibid., vers. 428,
laetae segetes.
171. Ott.:
Infindent gemini depresso vomere sulcis. Rom., Reg.,
Infindent duo depresso sub vomere sulcis. Editi.:
Infindent duo depressis sub vomere sulcis: sed Ald., et Bas.,
lucis, pro
sulcis. Placet scriptura Ott. Sic Virgilius l. I Georg., vers. 45:
Depresso incipiat jam tum mihi taurus aratro—Ingemere, et sulco attritus splendescere vomer. Alia syntaxi, eclog. 4, vers. 32:
Quae cingere muris—Oppida, quae jubeant telluri infindere sulcos.
0293D
151. Relege not. ad l. III, vers. 1, ubi sol
ignicomus dicitur.
152. Matthaeus:
Et virtutes coeli commorebuntur.
154. Supra, vers. 148:
Clarebunt lumina Christi.
156. Ordo est: Hominis natus majestate potens veniet per sidera, etc.
157. Tubae
stridor et
clangor tribuitur. Lucanus, l. I, vers. 431:
Quos aere recurvo—Stridentes acuere tubae. De clangore dixi ad l. II, vers. 400. Utrumque Juvencus hoc versu comprehendit, et asperitatem sonitus aptissimis verbis
expressit.
158.
Quadrifido: vox haec poetica est, nimirum
0294D Virgilii, Val. Flacci, Claudiani.
160. Matthaeus:
Donec omnia haec fiant. Barthius, l. XXII, cap. 19, huc affert illud Horatii:
Debemur morti nos, nostraque.
161. Fortasse sensus est
Super haec, praeter haec, aut
super est insuper, aut scribendum
supersolventur. De hac phrasi,
solvi in ignes, consule not. ad Dracont., l. III, vers. 443.
166.
Diversa sibi tractantes: videtur superfluum
sibi. Matthaeus:
Sicut erant enim in diebus ante diluvium comedentes et bibentes, nubentes et nuptui tradentes, etc. Fortasse Juvencus innuit, homines tunc
aliud, vel
alias res egisse, ut loquuntur Latini Omeisius exponit
contraria sibi.
Ignicomaeque ruent stellae, coelumque relinquent.
Omnis item virtus coeli commota superni
Signa dabit, proles hominis queis vertice coeli
Clareat: omnigenasque tribus defletio jugis
((155)) Urgebit; veniet tunc nubibus ignicoloris
330 Majestate potens hominis per sidera natus.
Tunc tuba terrifico stridens clangore vocatos
Justos quadrifido mundi glomerabit ab axe.
Praeteriet nec enim praesens generatio saecli,
((160)) Donec cuncta sequens claudat sibi debita finis.
Haec tellus, coelumque super solventur in ignes,
0294A Sed mea non umquam solventur ab ordine dicta.
Quis erit ille dies, nescire est omnibus aequum,
Ni soli rerum Domino, qui sidera torquet.
((165)) 331 Ut quondam terras undae involvere furentes,
Et diversa sibi tractantes munera cunctos
Diluvii rapuit subito violentia tractu,
Sic subitus flammas volvens descendet ab aethra
Adventus noster: nec cunctos ille sub una
((170)) Conditione premet. Nam tunc ubi jugera laeta
Infindent gemini depresso vomere sulcis,
0295A
0295B
172. Ald., Bas.,
aratro, Westh., in textu,
arato; ad marg.,
arator, cum plerisque.
178. Pro
descendet, Reg., a pr. m.,
descendit. Mss. nostri,
in oras; editi
in horas, quod praestat retinere.
179. Mss. nostri,
Si sciret certum furis insistere tempus; sed Rom.,
Si scirent. Torn.,
Si sciret certum furis si insistere tempus, ubi superfluum est alterum
si, et in
furis ultima recte producitur ratione caesurae. Editi plerique:
Praemonitum furis
tempus si insistere sciret; ita etiam Westh.; sed in textu
Per monitum, ad marg.
Praemonitum.
180. Rom.,
Quisquis: corrige
Quisque, pro
quilibet, ut non semel jam occurrit. Mendum etiam est in eodem Rom.,
Obviam, pro
obvia.
182. Ald., perperam,
assistere.
189. Ald., Fabr., Poelm., pro d. s.,
cumulabit. Poel., in textu, cum mss. et aliis editis,
redimibit, quod pro
redimiet positum est. Sic Virgilius, l. X, vers. 538:
Infula cui sacra redimibat tempora vitta;
0295C et Ausonius, epigr. 94:
Punica turgentes redimibat zona papillas.
190. Reg., Rom.,
qui sordida luxuriatus: Ott.,
qui sordide luxoriatus, sed correctum
sordida luxuriatus. Editi
qui obscene luxuriatus. Ex mss. restituendum est
sordida. Glossa in Reg. est
sordida convivia celebrabat, ut
sordida cohaereat cum
convivia vers. 193. Verum haec constructio nimis implicata esset.
Sordida ergo more adverbi ponitur pro
sordide, ut
apprima pro
apprime, sera pro
sero apud Virgilium Georg. lib. IV, vers 122; et
crebra pro
crebro ib. lib. III, vers. 500. Sic
torva tuens, acerba sonans, multa
0296B
gemens. Nonnulli
apprime scribunt, etiam cum ultima corripitur, ut
inferne a Lucretio,
superne a Lucretio et Horatio corripiuntur. Haec ratione non inepte rescribi posset cum Ott. a pr. m.
qui sordide luxuriatus, correpta scilicet ultima in
sordide. Quae lectio in Cantabr. Schoettgenio se probabat, quia in hoc bonis poetis usitatum est, ut adverbia in
e corripiant. Confer v. 194 et 547, h. l.
191. Rom.,
contemnat herum, famulosque fatigat; Reg.,
contemnet . . . fatigans; Ott.,
contemnat . . . fatiget, pro div. s.
contemnit . . . fatigat: sic editi.
192. Mss.,
segnique. sed in Reg. fortasse fuit
segnisque, quod editi praeferunt. Reuschius restituit
segnique per metonymiam effectus.
193. Poelm., Ald., aliique editi, cum mss. nostris,
concelebrabat. Ott. pro d. s.,
concelebrari. Hadam.,
concelebrando. Westh., in textu,
concelebrabat; ad marg.,
concelebrando. Sensus videtur postulare
concelebrabit, praesertim cum
contemnet.
194. Reg., Fabr., Ott., a sec. m.,
Adveniet Dominus,
0296C
servumque incauta furentem cum glossa in Reg.,
incauta adverbium est. In Torn. mendose
incavia pro
incauta. Rom., et Ott., a pr. m.,
incaute pro
incauta. Poelm., Hadam.,
Adveniet Dominus subito, servumque furentem. Ald.,
Adveniet Dominus, stolide servumque furentem: sic Daventr., sed non clare, an
stolidum, an
stolide, an
stolido. Vera lectio ex mss. petitur; et ponitur
incauta pro
incaute, nisi aliquis velit etiam
incaute reponere. De utraque hac voce dici potest, quod de
sordida et
sordide dixi ad v. 190.
0295C
173.
Ignarusque alius: cum sermo est de duobus,
alter dici solet pro
alius. Vide vers. 23 h. l.
177.
Nescius, passive pro ignoratus, incognitus. Tacitus, Annal. libr. I, c. 59:
Aliis gentibus, ignorantia imperii Romani, inexperta esse supplicia, nescia
0295D
tributa. Plautus, Capt. II, 2, 15:
Si quid nescivi, id nescium tradam tibi.
180.
Obvia ut vers. 103,
Obvia signa. De servis custodibus publicis urbium, et privatis domorum videndus Pignorius in opere de Servis, pag. 145 seq., qui totum
hoc argumentum diligenter exponit.
182.
Assistite, adeste. Vide not. ad l. I, vers. 617.
186.
Per longa, per longum tempus. Silius, l. II, vers. 465:
Per longum celata fames: et l. XII, vers. 294:
At consueta graves per longum audire suorum—Eventus Roma. Rursus, l. XV, vers. 787:
Rabidi ceu bellua ponti—Per longum sterili ad pastus jactata profundo.
187.
Pater ipse, energice, uti in illo Maronis:
Vir pater ipse gregis.
190.
Luxurio et
luxurior, frequens verbum de iis
0296C qui nimios et insolentes in cibum et cultum sumptus faciunt. Pignorius, de Servis, pag. 161, exemplis confirmat, apud veteres
servos dispensatores impegisse aliquando in scopulos meretricios non sine
0296D magna rei dominicae jactura.
192.
Indulgens, licenter inserviens. Ita enim dicitur
indulgere somno, vino, choreis, etc.
193. Koenigius notat, hunc versum gravitatem quamdam prae se ferre. Imitari conatur Sidonius:
Innumerabilibus legionibus imperitabat. Rutilius in Itiner.
Bellerophonteis sollicitudinibus. Bolislao Lobkowizio tribuitur distichum quatuor his verbis:
Conturbabantur Constantinopolitani—Innumerabilibus sollicitudinibus.
195.
Cladibus abdet, quia in inferos detrudet, et quasi abscondet. Sic Tacitus II Annal. 85 dixit:
Eaque in insulam Seriphon abdita est. Prudentius Apoth. v. 771:
Abde negatores Christi, nemo invidet, abde,—Utere sorte tua, blasphemis nocte tenendis—Perpetua. Sic mortem eo loco alloquitur.
197. Caput VII.
De decem virginibus. Matth. XXV,
0297C 1, etc.:
Puellae nomen virginibus saepe tribuitur: aliquando etiam non virginibus, atque iis omnibus, quae in ea sunt aetate, ut parere possint.
Unus correpto tolletur corpore arator,
Ignarusque alius vasto linquetur in agro.
Uno quin etiam recubantes stramine lecti
((175)) Dispar judicium diversa sorte subibunt.
Unus enim socium quaeret per strata relictus.
Idcirco famuli vigilent, quia nescius illis
332 Adventus Domini subitas descendet in horas.
Si sciret certum furis insistere tempus
((180)) Quisque domus custos, vigilaret, et obvia ferret
Arma procul, ruptas ne quis penetraret in aedes.
Sed vos intentis animis assistite semper.
Namque repentinus vobis subitusque recurret
Filius huc hominis, justis sua praemia servans.
((185)) Ille fidelis erit servus, cui credere cunctas
0296A Aedes, et famulos voluit per longa profectus
Vir pater ipse domus: sapiens, nimiumque beatus,
Quem veniens Dominus servantem jussa videbit.
Illum majori famulum redimibit honore.
((190)) Ast ille infelix, qui sordida luxuriatus,
333 Tardantem contemnit herum, famulosque fatigat
Verberibus, segnique indulgens ebrietati,
Luxuriosorum convivia concelebrabat.
Adveniet dominus, servumque incauta furentem
((195)) Praecipitem dignis poenarum cladibus abdet.
Illum perpetuus fletus, stridorque manebit.
Conferri possunt coelestia regna puellis
0297A
0297A
198. Ald.,
pars est quarum.
199. Westh. in textu,
prae stupido; ad marg.,
praestupido. Badius cum Ald.,
prae studio, quia segnitiei, et vitiis studebant: neque enim per naturam
0297B erant insipientes.
200. Mss., cum Ald.,
illae; alii editi,
illi, quod ex Graeco praeferendum ait Gallandius. Sed melius est
illae, quod tenuit etiam Reuschius. Matth. XXV, 1:
Exierunt obviam sponso, et sponsae. Pro
sponso, et sponsae ait Juvencus
votis sponsalibus, ut v. 208,
Laetoque dehinc occurrere voto. In versionibus antiquis pariter legitur
sponso, et
sponsae. Exemplaria Graeca variant: pleraque habent tantum
sponso, sed alia addunt
et sponsae. Certe in Juvenco cum non praecesserit
Sponsi vocabulum, non potest intelligi
illi de
sponso, adeoque legere oportebit
illae.
205. Reg.,
tum per membra, sed fortasse
per ex glossa in textum transiit: nam v. seq. Reg. habet
Solvuntur conctae, ac proinde explicatio est
per in
membra.
206. Reg.,
Solvuntur cunctae: sed fuit
Solventur. Ott.,
Solvuntur comptae, pro d. s.
cunctae. Rom.,
Solvuntur cunctae. Editi,
Solvuntur cunctis, quod minus placet, quam
Solvuntur cunctae, quamvis non negem,
0297C recte dici
solvuntur membra sopore. Reg.,
per competa latae. Ott.,
per competa lata, sed prius fuit
per compita
0298A
laeta. Rom., cum editis,
per compita lata. Vide vers. 758 l. III.
208. Fabr.,
Incoepit; alii editi, cum mss.,
Exoritur. Reg.,
cooccurrere, quod a pr. m. videtur fuisse in Ott. pro
occurrere. Non invenio alibi
cooccurrere; sed
0298B posset nihilominus admitti per analogiam.
209. Reg. scribit
choriscis, sed in glossa habet
splendidis.
210. Reg., Rom.,
Surgere virginibus properatim et lumina taedis. Ita Ott., sed a pr. m. hic codex videtur habuisse
properantum, vel
properatum, quae verior est lectio. Glossa in Reg. in
surgere est
dignum erat. Sed id parum verbis Evangelii convenit,
Tunc surrexerunt, etc. Lego igitur
Surgere virginibus properatum pro
Virgines properarunt surgere. Saepe Juvencus hanc phrasin usurpat, ut dativum verbo passivo pro ablativo apponat. Editi sic habent,
Surgere tunc properant, et claro lumine taedas. Ex hac scriptura, et mss. Reg., Ott., Rom. non inepta conjectura est,
Surgere tunc properatim, et claro lumine taedas, etc., ut suppleatur
coeperunt, vel
surgere ponatur pro
surrexerunt per figuram etiam historicis notam.
Properatim adverbium veterum est Caecilii, Pomponii, Sisennae. Et Juvencus simili modo formavit
mensatim l.
0298C III vers. 214.
213. Ott., mendose,
jestare pro
gestare.
0297C
198.
Sapientior, sapiens. Comparativum pro positivo.
199.
Praestupido: vide similia in Indice verborum, sic nove praepositione
prae a Juvenco formata.
200.
Votis de conjugio vide l. III, vers. 739.
201.
Flammicomantum: verbum novum, ut l. III, vers. 623,
glaucicomantis. Prudentius v. 775 Psych. dixit,
flammicomos ignes, et Apoth. v. 495,
puerorum flammicomantum, ex fide quorumdam exemplarium. Verum ad eum loc. ostendi, legendum
puerorum flavicomantum. Nuptias noctu olim celebrari
0297D solitas observat cum aliis Wolfius Cur. philolog. ad N. T. Martinus Roa libr. II Singular. cap. 21 seq. plures quaestiones
in hac parabola ex veteri ritu explicanda agitat: Exierintne virgines obviam sponso simul, et sponsae? Unde exierint istae,
hi vero quo irent? Cur decem, nec plures, paucioresve? Cur lampades, ac non potius taedae, vel faces? Cum clamor factus est,
sponsum venire; quid sit, veneritne in sponsae domum, an in suam? Solusne, an simul cum sponsa? Nuptiae ubi celebratae, apud
hanc, an apud illum? Verum nostra potius interest quaerere, cur Juvencus taedas pro lampadibus ponat, cum sacer codex lampadas
nominet, et Juvencus ipse paulo post
olivum, et
oleum, quo lumina flammae susciperent, seu flammas componerent. Quaestio haec resolvitur ex Lexico Rabbinico Henrici Othonis, ubi
mos deducendi sponsam sic exponitur:
In terra Ismaelitica mos erat, ut sponsam ducerent a domo patris sui in domum sponsi ante introductionem in thalamum,
0298C
ferrentque ante eam circiter decem baculos ligneos, in uniuscujusque summitate vasculum instar scutellae habentes, in quo
est segmentum panni cum oleo, et pice.
Ex his accensis facem praeferunt. Otho allegat librum Aruch, et R. Salomon in Kelim. Formam hujusmodi lampadum ex antiquis monumentis expressam exhibet Lamyus:
qui praeterea addit, virgines prudentes cum lampadibus accepisse oleum in vasis suis, distinctis scilicet a lampadibus: neque
enim, ait, lampades istae lucernae erant, quales nostrae, quibus in multas horas oleum infunditur. Id autem non satis liquet
ex verbis Othonis. Is enim in summitate baculi lignei vasculum instar scutellae statuit, in quo erat segmentum panni cum oleo,
et pice:
0298D quae, ut puto, in aliquod idoneum tempus sufficere poterant, quin aliis vasculis opus esset. Quibus ita constitutis, intelligitur,
Juvencum scite, et ex veterum more descriptos baculos ligneos
taedas appellasse. Siquidem
taeda dicitur arbor picem ferens, et faces ex taeda, vel taedae facem praeferentes erant illae omnes, quae, accensa pice, ardebant.
In nuptiis frequentissimum verbum est
taeda, adeo ut etiam pro nuptiis ponatur. Aeaedem faces
lampades etiam, sed minus frequenter dicuntur. Statius pro primis nuptiis dixit. l. IV, silv. 8, vers. 59,
Lampade prima.
206.
Solvuntur sopore: vide not. ad Dracont. libr. I, vers. 372. Quaeri hic potest de loco, in quo dormitaverunt, et dormierunt hae virgines. Juvencus
aperte ait,
Per compita lata viarum. Existimat ergo, virgines sponso, domum sponsam deducenti, obvium processisse, ut viam luminibus ornarent:
Laetoque dehinc occurrere voto—Admonuit, taedisque vias ornare coruscis.
334 Bis quinis, quarum pars est sapientior una,
Altera praestupido pars est stolidissima corde.
((200)) Occurrere illae votis sponsalibus omnes,
Ornatu accinctae taedarum flammicomantum.
335 Sed sapiens pars illa, sibi quo lumina flammae
Susciperet, portare simul curabat olivum.
Stultarum vero non est prudentia talis.
((205)) Cumque moraretur sponsus, tum membra sopore
Solvuntur cunctae per compita lata viarum.
0298A Jam noctis medio clamor crebrescere magnus
Exoritur, laetoque dehinc occurrere voto
Admonuit, taedisque vias ornare coruscis:
((210)) Surgere virginibus properatum, et lumina taedis
336 Instruere, et flammas pingui componere olivo.
Tunc stolidae rogitant olei sibi cedere partem,
Prudentes secum quod tunc gestare videbant.
Sed quoniam sapiens pavitat chorus, omnibus aeque
((215))
0299A
0299A
215. Ott.,
parvae, pro d. s.,
clarae. Reg.,
nutrimenta, quod fuit etiam in Rom., sed in hoc bene correctum per
nutrimina.
217. Rom., Ott.,
Dum pergunt stultae, et liquidum mercantur olivum. Reg. a sec. m.,
Dum pergunt stultae,
0299B
ut liquidum mercentur olivum. Reg., a pr. m., Torn., Poelm. in textu, Hadam.,
Tum pergunt stultae, liquidum ut mercentur olivum. Ald. sic, sed ediderat
mercantur, quod in Erratis correxit per
mercentur. In Bas. permansit error
mercantur, uti etiam in Daventriensi.
218. Suspicabar
omina pro
omnia.
219. Reg.,
Et sponsum tantum comitatur portio prudens. Plerique,
Et sponso tantum comitatur factio prudens. Advertit Fabricius,
comitari hoc loco esse cum dativo more graeco. Idem Juvencus l. II vers. 695:
Vocibus indubitata fides comitabitur istis. Cicero V Tuscul. cap. 36:
Caetera, quae comitantur huic vitae. Potest etiam intelligi, apud Juvencum
comitor sumi passive, ut apud Ovidium III Trist. eleg. 7, vers. 47:
Ingenio tamen ipse meo comitorque, fruorque. Nec mutari debet
factio in
portio: etsi enim
factio plerumque accipitur in malam partem pro caterva, et conspiratione malorum, et hoc sensu saepe
factionis
0299C vocabulo usus est Juvencus, tamen initio honestum vocabulum id fuit, ut notavit Festus: unde factiones medicorum, nobilium,
histrionum, etc. Hoc sensu Plinius lib. XXIX, cap. I:
Alia factio (ab experimentis cognominant Empiricen) coepit in Scilia.
220. Torn.,
At veniunt; alii,
Adveniunt. Mss. cum Poelm. in textu, Hadam,
brutae. Ald., Fabr., Poelm. pro d. s., Bas.,
fatuae. Genuina lectio videtur esse
brutae: nam, ut ait Festus,
Brutum antiqui gravem dicebant. Hinc animalia stupida
bruta appellantur. Homines etiam hebetes, et stolidi
bruti vocantur a Pacuvio, Seneca, Apuleio, et aliis. Brutorum familiam
0300A inde nomen traxisse, quia L. Junius fatuum se simulavit, notum est. In Rom.,
sero post tempora segnes.
225. Mss. nostri, et alii apud Omeisium cum editione Daventr.,
Non ipse sponsus voluit. Vigilate timentes: quae proba est lectio. Plerique editi inepte
0300B mutarunt. Poelm. in textu, Torn., Hadam., Westh. ad marg.,
Non ipsus sponsus voluit: vigilate timentes; sed Westh. habet
vigilare, quod mendum est. Poelm. pro d. s., Westh. in textu, Ald., Fabr., Bas.,
Non sponsus voluit: quare vigilate timentes.
229. Reg.,
cepit alter, quod metri lex non patitur. Rom., recte, cum aliis,
cepit et alter; sed a sec. m., male,
coepit. Badius conjiciebat
alter alenda, incremento scilicet usurae.
232. Reg.,
quibus est; Ott.,
quis est; alii,
queis est. Rom., mendose,
quis concredita sine
est.
233. Ald., Daventr., Bas., Reusch., Poelm. pro d. s.,
Certatim duplis auxerunt aera lucellis. Fabr., Hadam., Poelm. in textu,
Certatim duplis auxerunt munera donis, nimirum per hendiadyn, sive unum per duo; qualia indicavi ad Dracontium vers. 21 l. III. Vera tamen lectio desumitur ex mss.
Reuschii, quos is deseruit, et ex nostris: nam Rom., Reg., Ott. constanter referunt
auxerunt incrementis: qui versus spondaicus
0300C est, ut hoc libr. vers. 427,
Illi continuo statuunt ter dena
argenti. Beda de Arte metrica in hujusmodi versibus dactylum quinto loco male agnoscit: vult enim pronunciari
incerementis, ut dicam ad loc. cit.
234. Ott., cum editis,
cura est. Reg., Rom.,
cura sine
est, et glossa in Reg.,
cui—scilicet est. Sed in Reg. a pr. m. fuit
cura est.
235. Ott.,
Tellure, sed factum
Telluri. Rom., Poelm. pro d. s.,
servat; plerique,
condit. In Rom. ad marg. pro
servat in textu notatur
seminat, quod cum metro stare nequit.
0299C
215.
Nutrimentum usitatius est; sed
nutrimen usurpatum etiam fuit ab Ovidio. De re ipsa Prudentium hymn. 5 Cathem. vers. 13:
Pinguis quos olei rore madentibus—Lychnis, aut facibus pascimus aridis . . . Vivax flamma viget, seu cava testuta—Succum linteolo
suggerit ebrio,—Seu pinus piceam fert alimoniam.
0299D Virgilius I Aen. vers. 179:
Suscepitque ignem foliis, atque arida circum—Nutrimenta dedit. Ovidius l. XV Metam. vers. 352:
Nempe ubi terra cibos, alimentaque pinguia flammae—Non dabit, absumptis per longum viribus aevum,—Naturaeque suae nutrimen
deerit edaci,
etc.
218.
Omnia pompae, ut l. II vers. 554,
omnia patris, Recte
laetae pompae: nam erat et pompa tristis, seu funebris, de qua l. II vers. 401:
Ultima supremae celebrabant munera pompae.
221. Apud sponsum convivium nuptiale celebrabatur ut notum est.
222.
Nequicquam, frustra.
Ingeminant, vox poetica: pro accusativo ponitur
pulsare. Existimo,
ingrata
0300C adverbii more adhiberi. Nempe precibus ingrate, seu moleste frequentant, h. e., petunt, ut liceat, etc. Vide var. lect.
v. 190, h. l.
224.
Cognoscere, agnoscere, recognoscere. In sacris Litteris
cognoscere est etiam approbare,
nescire reprobare.
0300D 226.
Certior pro
certa; vel refertur ad dicta. Evangelista ait:
Vigitate itaque, quia nescitis diem, neque horam.
227. Caput VIII.
Talenta, quae servis data sunt ad exercendum. Matth. XXV, 14 seqq.; Luc. XIX, 12. Ordo hic est: Sicut is, cui profecto contigit ire in longas terras, credens servis, etc.
Scilicet postquam discesserat, vel profectus fuerat, contigit illi ire in longinquas terras.
228. Infra vers. 249:
Ut fructum nobis tractata pecunia ferret. Apud Ciceronem
tractare pecuniam est procurare, administrare, Divinat. Verr. c. 10:
Eras enim tu quaestor: pecuniam publicam tractabas.
Ne desint clarae nutrimina pinguia flammae,
Ex parvo aequalis si detur portio cunctis:
Tum pergunt stultae, liquidum mercantur olivum.
Dum pergunt, laetae transcurrunt omnia pompae,
Et sponsum tantum comitatur factio prudens.
((220)) 337 Adveniunt brutae sero post tempore segnes,
Et sponsi pulsare fores, et limina clausa
Nequicquam ingeminant, precibusque ingrata frequentant,
Ut liceat miseris penetrare in limina laeta.
Illas non comitum sponsi cognoscere quisquam,
((225))
0300A Non ipse sponsus voluit. Vigilate timentes,
Adventus vobis quod non est certior hora.
Sicut enim longas cui contigit ire profecto
In terras, credens servis tractanda talenta;
Uni quinque dedit, duo cepit et alter habenda,
((230)) Tertius unius curam tractare talenti
Suscepit, vires quoniam diversa merentur.
338 Sed major quibus est concredita portio nummi,
Certatim duplis auxerunt incrementis.
Ille sed, unius cui credita cura talenti est,
((235)) Telluri infodiens condit sine fructibus aera.
0301A
0301B
238. Reg.
heros, potiora credere, et glossa
heros—ille dominus. Legendum
herus, nam prima in
heros producitur. Postrema in
potiora produci poterit ob duas consonantes dictionis sequentis. Sed verior est lectio
potioraque credere.
239. Torn.,
resedit; alii,
refodit, quo verbo Columella et Plinius utuntur.
240. Fabr.
Reddidit et domino: reliqui
Et reddit domino.
0301C 242. Torn.,
meteres pro
meteret.
244. Ald., Daventr., Bas.,
Malui, quo semper salvum tibi. Rom.
Malui, quo salvum semper tibi, Reg.,
Malui, quod salvum semper tibi. Ott.
Malui, quod salvum tibi semper. Hadam., Poelm., Fabric.,
Malui, uti semper salvum tibi. Retinendum est
Malui, quod, vel
quo ex mss., facto spondaeo in
Malui per synaeresin. Ita etiam volebat Koenigius, cui morem non gessit Reuschius. Rom., Ald., Bas., Torn.,
possim; alii,
possem.
250. Ald., Bas. cum Reg., et Ottob.,
portio nostri; et glossa in Reg.,
nostri—talenti. Had., Poelm., Fabr.,
portio nostra. Rom.,
portio vestri. Forte,
portio nummi.
252. Mss. nostri,
Quem duplis cumulasse lucris. Plerique editi,
Quem cumulasse duplis lucris. Prima in
lucris communis est.
0302B 254. Rom., Reg., Ald., Bas.,
Quis res, et glossa in Reg.,
Quis—quibus.
257. Nonnulli
Et pro
At, vel
Ast. Lege
demersus cum Reg., Torn., Rom., potius quam
dimersus cum aliis.
258. Ott.,
Perpetuo pro
Perpetuos.
259. Rom., Ott.,
patriisque. Reg., cum editis,
patrisque.
262. Ald., Poelm. pro d. s.
justosque dehinc; Fabric.,
0302C
justosque omni; plerique,
justosque omnes.
264. Ottob.,
despectos, ex quo factum
dispectos.
266. Mss. nostri cum Ald., Torn., et Bas.,
dextri permittens mollia prati, et glossa in Reg.,
pascua jucunda. Haec scriptura versui seq. maxime cohaeret. Poelmann. in textu, Hadam., Fabr.,
dextrae permittens mollia parti. Poelm. pro d. s., Daventr.,
dextrae permittens mollia partis.
267. Rom.,
Et leves hircus dumos tondere capellis, quod corruptum est.
270. Reg., mendose,
aequa pro
aequaeva. Rog., Ottob., Rom.,
mundi . . . . nitentis, et glossa Reg.,
novi. Editi,
mundo . . . . nitenti. Utrolibet modo dici potest. Ut
aequalis cum genitivo interdum conjungitur, sic etiam
aequaevus.
274. Ald., Fabr.,
Hospitiumque domus; alii,
Hospitioque domus.
0301D
239.
Fidei: Matthaeus sic habet:
Euge, serve bone, et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam.
247.
Nequitiam pro inertia hic sumi, certum puto. Vide, quae de hoc vocabulo disserui in Prolegom. ad Prudent, num. 46.
253. Explicat verba Matthaei:
Omni enim habenti dabitur, et abundabit; ei autem, qui non habet, et quod videtur habere, auferetur ab eo.
254.
Sors significat primum pecuniam, quae confertur, ut inde lucrum fiat. Accipitur etiam pro patrimonio.
255. Juvencus vocabulo
substantia varios tribuit significatus. Hoc loco accipitur pro facultatibus, censu, bonis: quae satis recepta est ejus vocis significatio.
259. Caput IX.
In die judicii bonos in parte dextra locatum iri, malos vero in sinistra. Matth. XXV, 31,
0302D etc.
260. Notanda est complosio
sede sedebit. Saepe apud Juvencum occurrit ejusmodi cacophonia, non tamen ita aspera, ut duae syllabae in utraque voce repetantur. Frequenter
conjungit verbum, quod finit in
re cum alio, quod incipit etiam a
re.
262.
De labe malorum: Virgilius l. II Aeneid. vers. 97:
Haec mihi prima mali labes.
266.
Lanigeris pro
ovibus.
270. Matthaeus:
Possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi. Italica versio in quibusdam mss. habet
ab initio mundi, in aliis
ab origine mundi. Res eodem recidit. Juvencus per
mundum nitentem originem, sive initium mundi intelligit. Ea, quae nova sunt, nitere solent.
274.
Vocato, mihi ad hospitium. Virgilius l. I Aeneid vers. 302:
Utque novae pateant Carthaginis arces—Hospitio Teucri.
Jamque aderat praesens dominus: tum primus, et alter
Se geminasse illi pariter concredita monstrant.
Illos laudat herus, potioraque credere tantae
Promittit fidei. Sed tertius ille refodit,
((240)) Et domino reddit tali cum voce talentum:
Quod scirem, domino memet servire severo,
Qui meteret segetes alieno semine cretas,
Extimui, argentumque tuum concredere terrae
Malui, quod salvum semper tibi reddere possem.
((245)) 339 Tum Dominus famulo respondens talibus infit:
Si nescire meos auderes dicere mores,
Nequitiae tantae veniam concedere possem.
Hoc igitur gnarum potius praestare decebat,
0301B Ut fructum nobis tractata pecunia ferret.
((250)) Quapropter segni tollatur portio nostri,
Prudentique dehinc detur possessio maior,
Quem duplis cumulasse lucris mea quinque talenta
Inveni: namque est certum, potiora mereri,
Queis res uberior cumulatae sortis abundat.
((255))
0302A At cui parva subest segni substantia corde,
Id minimum penitus juste tolletur ab illo.
At nequam servus tenebras demersus ad imas,
Perpetuos fletus poenae stridore frequentet.
En hominis natus veniet, Patrisque ministris
((260)) Stipatus, celsa judex in sede sedebit.
340 Tunc gentes cunctae diversis partibus orbis
Convenient, justosque omnes de labe malorum
Secernet, dextraque libens in parte locabit:
At pravos laeva despectos parte relinquet;
((265)) Ut pastor pecoris discernit pascua mixti,
Lanigeris dextri permittens mollia prati,
At laevos hirtis dumos tondere capellis.
Sed rex ad dextros conversus, talia dicet:
Huc veniant sancti, jamdudum debita sumant
((270))
0302B Dona Patris, mundi quae sunt aequaeva nitentis,
Et justis primo promissa parantur ab ortu.
Namque fame fessum quondam me grata refecit
Haec plebes, potuque sitim mihi saepe removit,
Hospitioque domus patuit mihi saepe vocato,
((275)) Et nudus vestis blandissima tegmina sumpsi,
0303A
0303B
276. Westh. in textu cum Ald.,
Carceris in poenis; ad marg. cum aliis,
Carceris et poenis.
281. Mss. nostri cum Torn.,
dicet. Ald., aliique editi,
dicit.
286. Reg., Westh. ad marg., Ott. a sec. m., Rom., Poelm., et alii,
horrendis barathri. Ald., Bas., West. in textu,
horrendus. Ott. a sec. m., Torn.,
horrendi. Reg., Ott.,
profundis. Rom. cum editis,
profundi.
287. Ald., Bas.,
sociisque, ipsique; alii,
sociis, ipsique, videlicet ipsi daemoni.
289. Mss. nostri cum Ald., Daventr., Bas.,
parvi miseramina panis, quo respicit codex Barthii
parvum
0303C
seramina panis. Ex quo acute conjiciebat Koenigius,
Nec famis in poenis mihi parva secamina panis. Poelman., aliique editi,
parvi mihi fragmina panis. Non reperio quidem apud veteres verbum
miseramen, sed genuinum puto in Juvenco pro
miseratio, Poetae Christiani more Lucretii hujuscemodi vocabula amabant, ut
peccamen, augmen, lateramen, momen, vocamen, glomeramen, duramen, de quibus vide Comment. ad Prudentium l. II contra Symm. vers. 1042. Verum cum Juvencus alibi
fragmina farris et
fragmina panis dixerit, conjectura non mala est,
Nec famis in poena parvissima fragmina panis. Facile exscriptores deterruerit verbum
parvissima, quo tamen usus est Varro, nec semel Lucretius.
290. Reg., Ottob., Daventr., Ald., Fabr., Hadam., Poelm.,
Aut peregrina mihi. Rom., corrupte,
Aut peregrina mihi tectisve parumper. Westh. etiam edidit,
Aut peregrina mihi; sed Badius ut ex notis colligitur, legerat, aut suspicatus fuerat,
Aut peregrinanti tecti, etc. Gallandius edidit,
Aut peregrina mihi, sed probabat,
0304B
Aut pegrinanti tecti, quod Koenigio in mentem venerat, et Reuschio placebat, qui nihil certius Koenigii conjectura affirmat, sed a vulgata non
recedit. Badius scripturam communem
peregrina interpretatur,
tegmina mihi peregrino exhibita: quae interpretatio non displicet; sed magis placeret lectio,
Aut peregrinanti tecti, etc., si per mss. codices liceret.
292. Poelm. in textu
aut, et vers. seq.,
Numquam: pro d. s.
haud, et vers. seq.
Umquam. Mss. nostri
aut, et v. seq.
Umquam. Editi variant. Sententia eadem intelligitur. Rom., mendose,
coeptae pro
septo.
0304C 294. Reg., et a pr. m. Ott.,
respondit. Alii,
respondet, quod fortasse ponitur pro
respondebit, a
respondo.
295. Ott., Poelm. pro d. s.,
Haud equidem nostrum; Plerique,
Haud umquam nostrum. Reg. scribit
Aut. Reuschius tenet
Haud equidem, quod longe significantius putat, quam
Haud umquam.
298. Ott.,
morboque; alii,
morbove.
300. Mss.,
His rerum dicet dominus. In Ott. a pr. m. fuit
dicit. Editi,
His rerum Dominus dicet.
301. Reuschius cum Omeisio
Augustis rebus, h. e., florentibus. Alii,
Angustis rebus, nempe aliorum.
303. Hadam., Poelm. in textu, Ald.
dedit. Melius mss. nostri cum Torn., Fabr.,
dabit. Reuschius praefert
dedit.
304. Ott.,
poenae, supra
poena. Fabricius legit
Aeterna (miserum) poena, et advertit in Comment. verbo
miserum, hanc vocem esse particulam dolentis in parenthesi. Sed mss. nostri cum aliis editis habent
Aeternum miseri poena, quod magis etiam placet.
0303D
276.
Poenis iterum vers. 280:
Carceris aut poenis. Hic
poena pro malo ponitur: nam justis proprie poena non infligitur.
278. Rursus vers. 295:
Haud equidem nostrum meminit te visere quisquam.
279.
Ditione, imperio, et quasi tyrannide.
Notavit animadvertit, vidit, observavit.
282.
Labores, calamitates, aerumnas. Confer var. lect. ad vers. 28 l. III.
283.
Ponere, pro posuisse, ut Badius explicat, tempus pro tempore ex usu cadentis Latinitatis.
286. Poetae Graeci inferas damnatorum domos
barathrum, nempe voraginem profundam, vocabant. Inde Latini poetae traduxerunt., praecipue Christiani, ut exemplis Juvenci, et aliorum
probat Barthius l. XXXV Advers. cap. 8, col. 1646.
288.
Sitim passo, ut
famen passus.
291.
Gracili pro parte, pro exigua parte.
Gracilis
0304D parvum etiam aliquando denotat. Vide l. I, vers. 524.
296.
Agitare laborem, videlicet te agitari, vexari aegro labore. Reuschius exponit, cum laboribus colluctari. Sic dicitur,
Acti labores jucundi.
297.
Hospitus, adjectivum a poetis usurpatum.
Fessis rebus, afflictis. Plinius l. II, c. 7:
Vespasianus Augustus fessis rebus subveniens. Virgilius l. XI, vers. 335:
Consulite in medium, et fessis succurrite rebus.
299.
Sollicito, anxio curis affecto.
302.
Humiles minimos. Vulgata:
Uni de minoribus his. Versio Itala vetus:
Uni ex minimis his, aut
uni de minimis istis, aut
uni horum minimorum.
304. Libr. II, v. 663:
Judicioque gravi miseros exsurgere pravos. Fodere significat etiam pungere, stimulare, transfodere, et hoc loco vexare, torquere.
341 Carceris et poenis horum solatia cepi.
Tum Domino tali respondent voce beati:
Non meminit nostrum quisquam te visere nudum
Nec famis oppressum dura ditione notavit,
((280)) Carceris aut poenis meminit vidisse revinctum.
Respondens illis dicet tum talia judex:
Fratribus ista meis, humiles miserando labores
Qui fecit, certum est dulcem mihi ponere fructum.
At vos, injusti, justis succedite flammis,
((285)) Et poenis semper mentem torrete malignam,
Quas Pater horrendis barathri per stagna profundi
Daemonis horrendi sociis, ipsique paravit.
Namque sitim passo quondam mihi pocula nulla
0303B Nec famis in poena parui miseramina panis,
((290)) 342 Aut peregrina mihi tecti, vestive parumper
0304A Tegmina de magnis gracili pro parte dabantur.
Carceris aut septo claustris, morbisve jacenti
Umquam visendi solatia vestra fuerunt.
His damnata dehinc respondet factio verbis:
((295)) Haud equidem nostrum meminit te visere quisquam
Aut sitis, aut saevae famis aegrum agitare laborem,
Hospita vel fessis errare per oppida rebus,
Carceris aut mersum poenis, morbove gravatum,
Ut tibi sollicito fieret miseratio justa.
((300)) His rerum dicet Dominus: Cum vestra superbo
343 Angustis rebus feritas sub corde tumebat,
Calcavitque humiles minimos, me sprevit in illis.
0304B Haec ubi dicta dabit, meritis sua praemia reddet.
Aeternum miseri poena fodientur iniqui,
((305)) Aeternumque salus justis concessa manebit.
0305A
0305A
308. Rom., Torn., Ald., Bas.,
percurrere; Reg., Ottob., cum aliis editis,
praecurrere.
311. Rom., male,
fratrem, domumque.
312. Mss. codices nostri,
Amplexus, editi
Complexus.
313. Mss. omnes nostri,
Nuntius adveniens perfert
0305B
extrema jacere. Favent codices Reuschii, qui hanc lectionem non ineptam dicit, sed aliam sequitur. Editi,
Nuntius adveniens narrat sub agone jacere. Ald., Bas.,
narrat in agone. Fabricius legit etiam
sub agone, et in Comment. notat, hic
agon significare luctamen spiritus extremi in homine, animam jam agente. Hinc
agonizare pro animam agere, quod verbum ad Latinitatem incertam Cellarius rejecit. Parum etiam probatur Cellario
agon pro luctamine mortis, quamvis a Juvenco hoc vocabulum usurpatum concedat. Revera cum haec vox in mss. nostris non appareat,
valde suspecta ea est. Restituo igitur,
perfert extrema jacere, ubi
extrema vel ponitur more adverbii pro
extremum, ut vers. 190,
sordida, pro
sordide, vel
0306A potius cohaeret cum
tristia morbi, nimirum
jacere per extrema tristia morbi. Jacere de aegrotantibus saepe Juvencus, saepe alii dicunt.
314. In Ottob., a pr. m., fuit
juvenum pro
juvenem.
315. Mss. nostri,
tenentem: editi,
tenere. Praefero
0306B
tenentem. Rom., mendose,
somnia, pro
summa.
316. Rom.,
Lazarus habuit: lege
Lazarus hic habuit.
317. Rom. a sec. m., Reg., et, ut videtur, Ott. a pr. m.,
Percussus. Editi,
Perculsus. In Rom., a pr. m., fuit
Percursus.
318. Reg., Rom. cum Ald., Torn., Bas.,
ista haec. Ott. cum aliis editis,
isthaec. Reuschius putat, Juvencum Graecorum more nonnumquam binis verbis scripsisse
ista haec.
319. Rom., Bas.,
justus: alii plerique
justis; quae phrasis est Juvenco familiaris, ut verbo passivo dativum pro ablativo apponat.
0305B
306. Caput X.
Lazarum suscitatum esse, cum jam feteret. Joan. XI, 1, etc. Juvencus ait:
Talia dum loquitur,
0305C sed intelligere oportet; Dum his, aut similibus rebus, et colloquiis intentus esset Jesus. Addit Poeta,
scissos lacerata capillos ex verisimili, et veteri more, quo feminae dolentes capillos lacerabant.
307.
Soror, h. e. sorores, singularis pro plurali. Evangelii verba sunt:
Miserunt ergo sorores ejus ad eum dicentes. Vel Juvencus, quod utraque fecit, tribuit potissimum Mariae Magdalenae, de qua pergit dicere vers. 310:
Nam fuerat mulier, etc.
Justae curae, ex Cicerone petitum est: jurisconsulti dicunt
justissimus dolor, quod animadvertit Reuschius.
308. Neque id sane constat, juvenem fuisse missum. Hoc tamen loco famulum intelligere possumus cum Pignorio De servis pag.
127.
309.
Amicum: Virgilius l. I Aeneid. vers. 490:
Ut spolia, ut currus, utque ipsum, corpus amici . . . Conspexit. Ubi Servius:
Amici, plus est, quam si Hectorem dixisset.
310. Observanda est interpretatio Juvenci, qui
0305D tenet, Mariam sororem Lazari eamdem fuisse, ac mulierem illam, quae erat in civitate peccatrix de qua Lucas VII, 36, etc.
Ait Juvencus, Mariam sororem Lazari Christo acceptam fuisse meritis benignis: cujus propterea obsequio Lazarum, domumque merentem
amore complectebatur. Exponit, ut vides vers. 2 cap. hujus XI Joannis:
Maria autem erat, quae unxit Dominum unguento, et extersit pedes ejus capillis suis: cujus frater Lazarus infirmabatur. Praecesserat ergo hoc factum, neque aliud esse potest, nisi quod narrat Lucas loc. cit.:
Et ecce mulier, quae erat in civitate peccatrix, ut cognovit, quod accubuisset in domo Pharisaei, attulit alabastrum unguenti.
Et
stans retro secus pedes ejus, lacrymis coepit rigare pedes ejus, et capillis capitis sui tergebat . . . Oleo caput meum non
unxisti, haec autem unguento unxit pedes meos.
Iterum eadem Maria unxit pedes Jesu, et capillis suis extersit, in domo Simonis leprosi, cum effudit etiam alabastrum unguenti
super illius caput: sed
0306B id accidisse post Lazari resurrectionem, clare docet Joannes XII, 1, etc. Qui Mariam sororem Lazari a
0306C peccatrice distinctam volunt, asserunt, Joannem ante Lazari resurrectionem mentionem unctionis pedum Jesu fecisse per anticipationem,
neque de alia unctione loqui, nisi de illa, quam cap. XII post Lazari resurrectionem commemorat. Juvencus contra, et, ut mihi
videtur, recte sentit, unctionem quam Joannes cap. XI recenset, ante Lazari resurrectionem vere accidisse. In Evangeliario
Tridentino ita clare id explicatur, ut in dubium revocari non debeat:
Haec autem erat Maria, quae unxerat Dominum unguento, et exterserat capillis suis pedes ejus: cujus frater Lazarus infirmabatur. Mihi vero satis est mentem Juvenci aperire. De quaestione ipsa multi agunt. Tres feminas distinctas, nempe mulierem peccatricem,
Mariam Magdalenam, et Mariam sororem Lazari, agnoscunt Faber Stapulensis, Jodocus Clichtoveus, Lonnet, Casaubonus, Estius,
Launoyus, Bulengerus, Turrianus, Zegerus, Salmeron, Mauconduit, Anquetin, Tillemont, Baillet, Calmetus. Unicam
0306D Mariam Magdalenam peccatricem sororem Lazari tuentur Joannes Fischerus episcopus Roffensis, Balthazar Sorius, Laurentius
Surius, Jacobus, episcopus Viennensis, Marcus Grandivallus, Baronius, Jansenius Gandavensis, Maldonatus, Natalis Alexander,
Lamyus, Mauduit, Pezron, Trevet, Sollerius. Confer Biblioth. select. Zachariae in Supplement. ad Natalem Alexandrum.
315. Extremum vitae periculum egregie explicatur.
Confine, substantive. Val. Flaccus, libr. VI, vers. 374:
Inde Lycen ferit ad confine papillae. Apud Juvencum potius est a
confinium, confinii: quod magis in usu est. Quintilianus Declam. 8, cap. 19:
Animam in confinio mortis, ac vitae librato dolore suspenderet. Ammianus, l. 17:
Inter vitae mortisque confinia.
318. Vulgata,
Infirmitas haec, non est ad mortem; Evangeliarium Tridentinum,
Haec infirmitas non est usque ad mortem.
Talia dum loquitur, scissos lacerata capillos
Pro fratris morbo justis soror anxia curis
Hortatur juvenem rapido praecurrere gressu,
Casibus ut tantis Christus servaret amicum.
((310)) Nam fuerat mulier meritis accepta benignis,
344 Obsequio cujus fratremque, domumque merentem
Amplexus, pleno Christus retinebat amore.
Nuntius adveniens perfert, extrema jacere
0306A 345 Dilectum Christo juvenem per tristia morbi,
((315)) Et lethi, et vitae confinia summa tenentem.
Lazarus hic habuit nomen, sed Christus amaris
Perculsus verbis: Non est, si creditis, inquit,
Ad lethum ducens isthaec violentia morbi:
Sed Deus ut digno justis celebretur honore,
((320)) Et soboles hominis sancta virtute nitescat.
0307A
0307B
322. Post hunc versum Omelsius alicubi legerat:
Haec ait: et cuncti Christo praeeunte sequuntur, qui post vers. 333 occurrit. Omeisius vero existimabat, posse hunc versum esse intercalarem, qualis hic apud Virgilium:
Incipe Maenalios mecum, mea tibia, versus.
323. Mss. nostri,
Aiunt. Editi variant; alii,
Aiunt; alii,
Reddunt. Ott., a sec. m.,
somnum pro
somno.
329. Reg., Ott.,
longe quod cuncta videre. Rom.,
longe per cuncta. Ald., Bas.,
longe qui cuncta. Poelmann., Fabr., Hadam.,
longe quoque cuncta. Lego:
Cernitis absentem longe quod cuncta videre, ut
quod ponatur pro
quoniam, vel
quia, nisi velis etiam vers. praec. legere
armat pro
armant, hoc sensu, Quod cernitis absentem me longe cuncta videre, armat mihi fortius vestram fidem. Joann. XI, 14:
Gaudeo propter vos, ut credalis, quoniam non eram ibi. Et in versione antiqua, ex ms. Colbert.:
Ut credatis,
0307C
quia non ibi fui. Reuschius retinuit
longe
quoque, sed addidit, codicum suorum lectionem
longe quod non inconvenientem esse, hoc ordine, quod cernitis, me absentem longe videre.
330. Ottob., Rom. scribunt
Didimus: Reg.,
Dydimus: alii passim,
Didymus. Mss. cum Torn., Ald., Bas., distinguunt:
Sed properemus, ait: Didymus tunc talia fatur. Poelm., Hadam.:
Sed properemus, ait Didymus, dum talia fatur. Poelm., pro d. s.,
0308B
tunc talia fatur. Sequor interpunctionem codicum mss., vel clarius distinguo:
Sed properemus, ait. Didymus tunc talia fatur. Sic enim Joann. XI, 15 seq.:
Ut credatis, quoniam non eram ibi: sed eamus ad eum. Dixit ergo Thomas, qui dicitur Didymus, ad condiscipulos: Eamus et nos,
ut moriamur cum illo.
333. Reg.,
cuncta. Ott. cum aliis,
cuncti, sed versus additus est in fine paginae.
335. Ald., Bas.,
mersisque. Ott., a pr. m.,
mersusque, et vers. seq., a pr. m. similiter,
Germanus. Ott., a sec. m., cum aliis mss. et editis,
mersasque . . . Germanas. Badius et Koenigius suspicantur
de more pro
de morte. Et hic sane alicubi viget mos, ut luctus funebris fenestris domus ferme omnino clausis augeatur.
341. Mss.,
praesens virtus tua nobis. Poelm. in textu, Hadam., Fabr.,
praesens nobis tua virtus. Poelm. pro d. s., Ald., Bas.,
praesens hic, Christe,
0308C
fuisses.
342. Reg.,
Afforet, et fratrem morti rapuisset acerbae. Sic Poelm. in textu, Hadam., Rom., Ott.; sed Poelm., et Hadam.,
et morti fratrem; Rom.,
ac fratrem morti; Ott.,
ac morti fratrem. Fabricius
Afforet: haud morti frater cessisset acerbae. Poelm. pro d. s., Ald., Bas.,
Clamitat: haud morti frater cessisset acerbae. Conjicere libet:
Afforet! haec fratrem morti rapuisset acerbae.
0307C
322.
Juvenem pro homine accipit, ut libr. II, vers. 419, et alibi. Potamius, in tractatu de Lazaro, in appendice Operum S. Zenobis, Lazarum,
quem quadragenarium dixerat, vocat etiam juvenem. Ballerinii, in nota, juventutem inter annum 30 et 40 collocari aiunt ex
Varrone. Isidorus, Orig. l. XI, c.
0307D 2, juventutem in quinquagesimo anno finire asserit.
Consurgere rursus, resuscitari. Prudentius, de resurrectione, in fine Apoth., vers. 1063:
Nosco, meum in Christo corpus consurgere. Iterum Juvencus, vers. 457:
In nova me rursus concedant surgere vina.
324.
Sequuntur, assequuntur, ut alibi. Verbum simplex pro composito.
327.
In lethum cedidit. Cicero, lib. I Tuscul. c. 32, dixit
cadere in morbum. Alioquin
cadere pro mori simpliciter usurpari solet.
329. Textus Evangelicus:
Et gaudeo propter vos, ut credatis, quoniam non eram ibi: sed eamus ad eum. Interpretatio Juvenci haec est: Vestra fides validior hinc erit, quoniam intelligetis, me etiam absentem cognovisse, Lazarum
esse mortuum. Alii explicant: Gaudeo, non fuisse illic: quia tunc opem sororibus
0308C petentibus non denegassem, et Lazarus mortuus non fuisset. Vestra autem fides magis augebitur ex resurrectione Lazari, quam
si morbum ab eo expulissem. Interpretationi Juvenci adhaerent S. Augustinus, Beda, et alii. Altera interpretatio communior
videtur: quae clarius indicatur in Evangeliario Tridentino:
0308D
Lazarus mortuus est, et ego gaudeo vestri causa, quod ibi non fui, ut credatis. Sed eamus ad illum. Menochius ait, verba Vulgatae,
Quoniam non eram ibi nectenda cum
gaudeo: scilicet laetor, me non adfuisse, cum mortuus est, ut illo exstincto miraculi patrandi sese offerret occasio.
331.
Pergamus, etc. Exponit verba Joannis,
Ut moriamur cum eo. Versio vetus, etiam Evangeliarii Tridentini, et Augustinus in hunc loc.:
Et moriamur cum illo. Relativum
cum eo, et
cum illo, spectare potest vel ad Christum, vel ad Lazarum. Sed utrolibet modo sententia est: Eamus parati subire mortem, quam Judaei
Christo, ejusque discipulis minantur.
343.
Tibi venire, ut supra, vers. 327:
Gaudia menti veniunt.
Tunc ad discipulos, Dormit jam Lazarus, inquit,
Sed charum juvenem faciam consurgere rursus.
Aiunt discipuli: Somno succedere plena,
Et remeare salus poterit; nec mente sequuntur,
((325)) 346 Quod mortem somni dixit sub nomine Christus.
Errorem quorum tali sermone removit:
Lazarus in lethum cecidit, sed gaudia menti
Hinc veniunt, vestramque fidem mihi fortius armant,
Cernitis absentem longe quod cuncta videre.
((330)) Sed properemus, ait. Didymus tunc talia fatur:
0307B Pergamus, pariterque omnes procumbere letho
0308A Cogamur, toties quod gens Judaea minatur.
347 Haec ait, et cuncti, Christo praeeunte, sequuntur.
Jamque aderat Christus, fuerat sed forte sepulto
((335)) Quarta dies, mersasque atris de morte tenebris
Germanas luctus, lacrymosaque tecta tenebant.
Convenere illuc solatia debita dantes
Judaeae gentis proceres, charique propinqui.
Sed Martha, audito Christum venisse, cucurrit
((340)) Obvia, deseruitque domum, moestamque sororem.
Et procul: O utinam praesens virtus tua nobis
Afforet, et fratrem morti rapuisset acerbae.
Nam quidquid poscis, certum est tibi posse venire.
0308B Quam Dominus tali solatur voce gementem:
((345)) Robustam mentem, mulier, virtute resume.
0309A
0309B
346. Mss. et editi omnes,
lumina vitae. Nonnemo tamen suspicabitur
limina vitae, ex vers. 354. Vide var. lect., ad vers. 27 h. l.
347. Ald., Bas.,
certae: alii,
certe, quod praeferendum est.
351. Reg., a pr. m.,
credet pro
credit.
352. Rom.,
vita: corrige
vitam.
355. Mss.,
Ista haec. Editi alii ita, alii
Isthaec. Fabr., cum interrogatione,
Isthaec num credis puro de pectore, Martha? Poelm., Had.:
Isthaec si credis puro de pectore, Martha. Rom. cum Aldo:
Ista haec si credis, puro dic pectore, Martha. Aldus interrogationis notam post
Martha apponit. Ita etiam Reuschius, qui edidit:
Ista haec si credis puro de pectore, Martha? Observa,
si esse pro
num, ut l. II, vers. 412; aliqui putant
si credunt.
356. Poelm., pro d. s.,
tenebat; in textu cum reliquis
tenebit. Aldus distinguit
tenebit—Sublimis veneranda Dei, quod venerit in te, quod non placet.
0309C 357. Reg.,
venerande pro
veneranda.
358. Torn.,
Coelesti: lege
Coelestis.
359. Editi,
cursu monitura sororem. Reg. et, a pr. m., Ott.,
cursu motura; et glossa Reg.,
vocatura. In Ott.,
motura correctum videtur per
matura. Rom.,
0310B corrupte,
cursu Martha sororem. Verius videtur
motura: nam vers. 362, occurrit
Admonuit. Ponitur igitur
motura pro excitatura, vel vocatura. Aldus, mendose,
et Maratham cursu monitura.
361. Reg.,
pressam, sed fortasse prius scriptum fuit
oppressam.
364. Reg.
gementum, cum glossa, qua indicatur
Solymorum gementum et credentum. Sed longe melius est
gementem.
365. In Ottob. ex
Credentem recte factum
Credentum. Pro
fletus Ottob. habet
luctus.
367. Ott.:
Rupitque hac voce dolorem, quod in Barthii codice repertum Koenigius non improbabat. Alii
rupitque hanc pectore vocem, sed Rom., Ald.,
rumpitque.
370. Fabr., Hadam., Poelm.,
hic. Mss. cum aliis editis,
his. Reuschius cum Koenigio prius illud tenuit.
372. Ott.,
volucri, sed fortasse fuit
volucris; Reg.,
0310C
colore: lege
calore.
373. Reg., corrupte
flenti estoque sepulcrum. Rom.,
fletu moestoque, quod pariter mendosum est.
376. Rom.,
ac. Ita etiam fuit in Ott., sed in hoc correctum est per
at.
0309C
347.
In munera: in pro
ad, et vicissim
ad pro
in, sequioris saeculi idiotismus a Reuschio dicitur.
350. Joannes:
Ego sum resurrectio et vita: et I Cor. I, 30: Christus dicitur nobis factus
Justitia, et sanctificatio, et redemptio.
351.
Mortem sumptam: mortem sumere pro mori de quocumque mortis genere dicitur.
354.
Limina mortis: Lucretius, libr. VI, vers. 1206:
metuentes limina lethi.
357.
In te: Badius accipit in ablativo, quasi in tua persona, quod veriorem sensum reddit, quam in accusativo.
0309D 358. Ordo hic esse potest: Soboles veneranda Dei sublimis sub nomine coelestis Christi: nisi malis duo vel tria adjectiva
veneranda, sublimis, coelestis ad sobolem referre.
362. Joannes:
Vocavit Mariam sororem suam silentio, dicens: Magister adest, et vocat te.
365. Evangelista, de sola Maria:
Secuti sunt eam dicentes: Quia vadit ad monumentum, ut ploret ibi. Sed cum a Martha vocata prosiluisset, de utraque id dici potest.
366.
Salutiferum ex ipso nomine
Jesus, quod sonat
Dominus salvator.
367.
Rumpere pectore vocem: phrasis poetica, de
0310C qua dixi in not. ad Dracont. l. I, vers. 689.
371.
Sedes de tumulo saepe adhibetur. Virgilius, l. VI, vers. 152:
Sedibus hunc refer ante suis, et conde sepulcro. Vide not. ad vers. 378 h. l., et vers. 759, et Epistolam antiquarii Romani (Cajetani Marinii) Romae editam anno 1790, qua
docte explicat inscriptionem paulo ante repertam, et de sepulcro intelligit primum versum inscriptionis:
Perpetuam Sedem nutritor possides ipse.
372. Glossa Reg.,
volucris—fugientis a corpore. Vita deficit, cum calor vitalis omnino abest: ex quo homo exstingui dicitur, et anima igni comparatur.
0310D Koenigius explicat
volucris, h. e. celeris, laudatque elegantem hanc cadaveris descriptionem.
374. Annotat Quaresmius, apud Reuschium, se in Judaea observasse, pleraque sepulcra, quae in montibus et rubibus excisa in
regione montana visuntur, ostia erecta habere, ut ostia domorum: monumenti autem ostium, in quo situs olim Lazarus, esse in
ipso terrae pavimento. Aliud colligitur ex vitro antiquo Buonarruotii in sepulcro Lazari, tab. 7.
376. Plautus, Amphitr. I, 1, 177:
Hinc enim mihi dextera vox aures, ut videtur, verberat. Plerumque de ingrato sermone id dicitur.
Lazarus haec vitae rediviva in lumina surget.
Et mulier: Certe surgent in munera vitae
Mortales cuncti, veniet cum terminus orbi.
Christus item sancto depromit pectore vocem:
((350)) 348 En ego sum clarae vobis reparatio vitae.
In me qui credit, mortem deponere sumptam,
Et vitam poterit jugi comprendere seclo.
At quicumque fidem vivo sub pectore sumet,
Horrida non unquam continget limina mortis.
((355)) Ista haec si credis puro de pectore, Martha?
Illa dehinc: Haec una fides mea corda tenebit,
Sublimis veneranda Dei quod venerit in te
Coelestis soboles celso sub nomine Christi.
Haec ait, et Mariam cursu motura sororem,
((360)) Interiora petit, sanctum venisse magistrum,
0309B Et pariter luctu oppressam vocitare sororem
Admonuit, tacito designans omnia nutu.
0310A 349 Prosilit illa foras, audito nomine Christi.
Prosequiturque simul Solimorum turba gementem,
((365)) Credentum tumulo fletus inferre sorores.
Illa salutiferum postquam conspexit Iesum,
Procidit ante pedes, rupitque hanc pectore vocem:
Si mihi germanum potuisses visere vivum,
Lazarus haud poterat durae succumbere morti.
((370)) Fletibus his Christus socians de corde dolorem,
Inquirit tumuli sedem, quo condita nuper
Membra forent, animae volucris spoliata calore.
Haud mora, demonstrant flenti, moestoque sepulcrum
Rupe sub excisa, lapidis quod pondere clausum.
((375))
0310B 350 Ut vidit Sanctus, multo mox vecte moveri
Praecipit: at Marthae talis vox verberat aures:
0311A
0311B
378. Badius videtur pro
solo malle
solido, h. e., lapideo sepulcro. Repugnat lex metri. Reg.,
composita: emenda
composta.
379. Torn.,
Credideram: alii,
Crediderim, quod sensui consentaneum est.
382. Reg.,
Nam totiens. Rom. et Ott., scribunt etiam
totiens, sed
Jam cum caeteris.
387. Ott., a pr. m.,
Suscipit; a sec. m.,
Suspicit cum aliis.
392. Mss. nostri, Reg., Rom., Ottob.,
clamore: editi,
canore. Hoc metro congruit, illud adversatur. De simili varietate lectionis vide var. lec., ad vers. 646
0311C et 648 lib. III.
396. Ald., Bas., Westh., in textu,
linea texit, nimirum
linea fascia. Sed editi alii cum mss.,
linea texta.
397. Ott. scribit
glacilis.
398. Reg.,
Laetumve, quod pro d. s. indicatur in Ott.
400. Daventr.
Si tantum. Rom. cum plerisque editis,
Qui tantum. Reg. et Ott. cum nonnullis mss.
0312B Reuschii,
Qui tanti; et glossa in Reg.,
tanti—multi. Haec proba est lectio et interpretatio. Joann. XI, 45:
Multi ergo ex Judaeis, qui venerant ad Mariam et Martham, et viderant quae fecit Jesus, crediderunt in eum. Etsi autem pleraque exemplaria versionis antiquae, etiam in Evangeliario Tridentino, et textus Graecus Martham hoc loco non
nominent, tamen ms. S. Mart. et unus ms. Graecus apud Sabatierium habent
Mariam, et Martham, uti etiam legit Juvencus.
Tanti pro
multi, aut
tot, ut
quanti pro
quot, non abhorret a lingua Latina, ut exemplis Plauti, Lucani, Valerii Flacci, Statii, Dracontii et aliorum
0312C potest confirmari. Lingua Hispana et Itala ex
tanti pro
tot sumpserunt
tantos, tanti.
401. Reg.,
honore; et glossa,
per, vel propter. Alii,
honorem. Non male esset
tantae virtutis.
404. Omeisius pro
concilium alicubi reperit
consilium, quod stare etiam posse ait. Ott.,
vocantur. In hoc ms. Ott. desunt seqq. versus usque ad vers. 415.
405. Rom., mendose,
natum pro
vatum.
0311C
377. Ut
lux pro die in singulari, ita
luces in plurali pro diebus usurpatur. Vide Horatium, l. IV, od. 6, vers. 42.
378.
Compositus, et per syncopen
compostus, et
compono pro
sepultus, sepelire frequenter adhibentur. Valer. Flacus, l. 7, vers. 203, al. 207:
Ossaque
0311D
queis tauri, saevusque pepercerit ignis,—Componam, sedemque dabo.
384.
Fidei robur, ut libr. III, vers. 277.
388. Evangelista ait:
Pater gratias ago tibi, quoniam audisti me.
392. Libr. 3, vers. 646:
Et pueros templi complentes tecta canore.
Adverso, h. e., tendente in adversum; ut dicitur
adverso corpore, pectore. Cava saxa: in carm. de Laud. Domini, in append. II, vers. 14:
Tum vir sollicitus largo jubet ore cavari.—Post mortem fiunt quae membris hospita saxa. Prudentius, hymn. 10 Cath. vers. 53:
Quidnam sibi saxa cavata,—Quid pulchra volunt monumenta?
394. Infra, vers 574:
Ille negat, tectisque foras se promere tentat.
395. Libr. III, vers 769,
Connexis manibus pedibusque. Imago Lazari resurgentis saepe occurrit in veteribus monumentis, apud Aringhium, Rom. Subterr. Consule in appendice secunda
carmen de Laudibus
0312C Domini vers. 21 seqq.
396. Prudentius, Apoth. vers. 742,
procede sepulcro,—Lazare. Victorinus Pictaviensis,
Procede sepulcro,—Lazare, clamat. Hoc alterum fuit miraculum, quod Lazarus manibus pedibusque devinctis, ac fasciis involutus, prodierit tumulo.
0312D 402. Adverte locutionem
procerum superbis Pharisaeis, ut
eximios vatum, etc.
404. Caput XI.
Passio Domini nostri Jesu Christi. Matth. 26; Marc. XIV; Luc XXII; Joann. XI.
Conveniunt in unum Scribae, et Pharisaei, ut Jesum occidant.
Et Magdalena unguento pretioso ungit pedes Domini. Nonnulli finem libri IV ante hunc versum collocant, quod tolerari nequit, ut dixi n. 73 Prolegom.
405.
Gravior numerus, nempe seniorum et eorum qui gravitate et consilio pollere videbantur.
Vatum principis, nimirum sacerdotum principis.
409. Matthaeus ait:
Dicebant autem: Non in defesto, ne forte tumultus fieret in populo. Populi raperent furorem, est figurata constructio: nam furor rapit populos, aut populi rapiuntur furore. Horatius. Epod. VII, vers. 13:
Furorne caecus, an rapit vis acrior. Badius Juvencum exponit: Ne populi traherent commotionem animorum ad arma.
Quatuor en luces, totidemque ex ordine noctes
Praetereunt, quo membra solo composta quiescunt.
Crediderim, corpus, motu fugiente caloris,
((380)) Foetorem miserum liquefactis reddere membris.
His dictis contra depromit talia Christus:
Jam toties dictum est, magnis consistere rebus
Credentum virtute fidem: sed gloria summi
Jam genitoris adest, fidei si robur habetis.
((385)) Haec ubi dicta dedit, saxumque immane revulsis
Objicibus patuit, virtus mox conscia coelum
Suspicit, et tali genitorem voce precatur:
Eximias grates, Genitor, tibi, sancte, fatemur.
Me placidus semper venerandis auribus audis.
((390)) Sed populus praesens me missum credere discat.
Haec ubi dicta dedit, tumuli mox limine in ipso
Restitit, adverso complens cava saxa canore:
0311B 351 Lazare, sopitis redeuntem suscipe membris
0312A En animam, tuque ipse foras te prome sepulcro.
((395)) Nec mora, connexis manibus, pedibusque repente
Procedit tumulo, vultum cui linea texta,
Et totum gracilis connectit fascia corpus.
Tum solvi jussit, laetumque ad tecta remittit.
Judaei postquam factum venerabile cernunt,
((400)) Qui tanti fuerant Mariam, Marthamque secuti,
Pars credens sequitur sanctae virtutis honorem:
Ast alii repetunt urbem, procerumque superbis
352 Cuncta Pharisaeis rerum miracula narrant.
Ergo ad concilium Scribae, plebisque vocatur
((405)) Jam gravior numerus, qua vatum principis alte
Pulchra Caiphaeae collucent atria sedis.
Illic complacuit Christum prosternere letho:
Sed vitare dies paschae, ne plebe frequenti
0312B Discordes populi raperent in bella furorem.
((410)) Ille Simonis erat tectis, quem lurida lepra
0313A
0313B
411. Rom.,
defugerat. Reg. cum editis,
diffugerat. Rom., Reg.,
ecce jacenti; et glossa Reg.,
jacenti—recumbenti. Fabr.,
ecce cubanti. Plerique editi,
en recubanti. Reuschius suorum etiam codicum lectionem
ecce jacenti plane improbabat, sed immerito.
Jacere de mensae accumbentibus apposite dicitur. Silius, l. XI, vers. 343 seqq.:
Fallit te, mensas inter quod credis inermem . . . . Quid tanto in casu comitum, juxtaque jacentum—Torpebunt dextrae?
412. Reg., Rom., Torn.,
sanctumque alabastro. Editi plerique,
frangensque alabastrum.
413. Reg., Rom., Daventr., et alii,
fragrantis: sed Reg. scribit
flagrantis, atque ita hoc verbum scribitur in multis mss. antiquis. Poelm. cum aliis,
fragrantia.
414. Ald., Bas.,
perfundit: alii
perfudit.
416. Reg., Ott.,
corpus: Ott., pro d. s., cum aliis,
corpora.
418. Mss. cum Ald.
justam, ut vers. 421,
multum laudanda. Plerique editi,
justo.
0313C 424. Mss. nostri cum Torn.,
Judas, et ad proceres. Editi plerique
Judas, qui ad proceres. Legerem libenter
Juda, atque ad proceres: nam poetae christiani, ut Prudentius et Dracontius,
Juda in nominativo amant efferre.
427. Ald., Fabr., Bas., Poelm. pro d. s., Westhem. in textu,
Argenti ter dena illi mox pollicebantur: quod lex metri rejicit. Emendarunt ergo aliqui
mox pollicitantur. Mss. nostri cum Barthii cod., aliisque
0314B Reuschii, cum editis Had., Poelm. in textu, Westh. ad marg., versum spondaicum exhibent:
Illi continuo statuunt ter dena argenti: quae vera est scriptura, et textui Graeco ac Vulgatae respondens: sed cum structura hujus versus a librariis non intelligeretur,
licenter eum corruperunt. Beda, de Arte metrica, cap. de conjunct. et dissolut. syllab., legit etiam
ter dena argenti. Verum in hoc ab eo dissentio, quod putat, id sonare
denarigenti, ut quinto loco non spondaeus, sed dactylus saltem sono percipiatur. Lege notam n. 207 dissert. nostrae de hymnis.
428. Mss. nostri:
Pondera: his Judas, quo pacto
h vim consonantis habet. Vel lege
Pondera: iis, scilicet ponderibus, sive triginta argenteis. Hoc etiam loco reponerem
Juda, correpta postrema ob
sc dictionis seq. Editi habent:
Pondera: dehinc Judas. In Aldo,
Pondere, fortasse mendum est pro
pondera.
430. Rom., Poelm. in textu, Hadam., Fabr.:
0314C
Discipuli quaerunt, ubi coenam sumere paschae. Sic Reg., sed
rogitant pro
quaerunt. Ott., Poelm. pro d. s.:
Discipuli Christo quaerunt, ubi sumere pascha. Ald., Daventr., Bas.:
Discipuli a Christo quaerunt, ubi sumere pascha. In Ottob. fortasse abrasum est
a, vel legendum etiam:
Discipuli Christo quaesunt, ubi sumere pascha: de quo verdo
quaesunt vide lectionem variantem ad vers. 284 libr. I.
431. Ott.,
Velit, recte correctum per
vellet.
0313C
411. Id ex evangelio non constat. Vocatur quidem
Simon Leprosus, sed non explicant Evangelistae, unde hoc cognomen habuerit. Plerique veteres leprosum antea fuisse putant, sed a Christo
sanatum. Alii nomen familiae esse censent, ut erant apud Romanos Claudii, etc.
412.
Alabastrum dicebatur genus quoddam pyxidis unguentariae pyro similis, sine ansulis. Fieri
0313D haec vasa solebant ex onyche marmore, quod propterea alabastrites appellatur. Fortasse vero vasculum unguentarium Mariae
Magdalenae vitreum erat, quod facilius frangi poterat. Verum etiam vasa ex alabastrite lapide non difficulter franguntur.
413. Matthaeus ait,
alabastrum unguenti pretiosi; Marcus,
alabastrum unguenti nardi spicati pretiosi; Joannes,
libram unguenti nardi pistici pretiosi, et in Evangeliario Tridentino,
libram pistici unguenti, omisso
nardi, et
pretiosi. Juvencus
olivum nominat, quia pro unguento
olivum accipi solet. Catullus carm. 6, vers. 8:
Sertis, ac Syrio fragrans olivo. Propertius, l. III, el. 15, vers. 31:
Levis odorato cervis manabit olivo.
415.
Miserorum corpora egentum, pro
miseros egentes, ut l. II, vers. 731,
germana corpora, etc.
418.
Puellam: sic Arator de Samaritana, l. I, vers. 942:
cum putei super ora sedens per vasa puellae—Pocula quaerit aquae, et ibid., vers. 1113, de Maria Magdalena:
Quem prima puella—A tenebris remeare
0314C
probat. Vide not. ad vers. 197 h. l.
422.
Funeris officium de exsequiis apte dicitur.
423. Caput XII.
Judas pretium petit, ut Jesum tradat, qui coenans traditum iri se ab uno discipulorum praedicit. Hinc corporis et sanguinis
sui sacramentum instituit, et a Petro ter se, antequam gallus cantet, negatum iri praedicit.
Matth. XXVI, 14; Marc. XIV, 10; Luc. XXII, 3; Joann. XVIII.
0314D 426.
Monstrare pro deferre, indicare sumitur. Tacitus, l. IV Histor. cap. 1:
Pessimi servitiorum prodere ultro dites dominos: alii ab amicis monstrabantur.
428.
Pondera, genus pro specie.
Se subdidit sceleri, elegans metaphora: summisit, et obligavit se sceleri gravi, quod alte ad praecordia usque resedit.
429. Matthaeus:
Prima die azymorum. Lucas:
Venit autem dies azymorum. Missale Gothico-Hispanum, sive Isidorianum, fer. 5 in Coena Domini, codd. Vercellensis et Veronensis,
dies paschae. Juvencus id ita intelligit, ut a feriae quintae vespere primum diem paschae numeret. Alii alio modo. Vide infra, vers. 600.
431. Matthaeus:
Ite in civitatem ad quemdam, et dicite ei. In versione veteri ms. Clarom.,
Ite in civitatem ad Dinan, et dicite ei; scilicet ex Graeco πρὸς τὸν δεῖνα. Quod perinde est, ac siquis Hispanice dicat
a fulano, aut apud alios
a N, quod significat
nomen, et ex libris antiquis petitum est. Antiquiores
0315C pronomen
ille usurpabant, ut Hispani
el tal. Vide Mazochium, ad I Samuel. XXI, 2. Posset aliquis suspicari, a Christo nomen fuisse expressum, quod Evangelistae tacuerint.
Juvencus aliud sentire videtur: et ex Marco et Luca potius concluditur, ejus hominis nomen a Christo fuisse omissum.
Virtute ipsius diffugerat. Ecce jacenti
Accedit mulier propius, frangensque alabastrum,
353 Quo pretiosa inerant late fragrantis olivi
Unguenta ab summo perfudit vertice Christum.
((415)) Discipuli increpitant, fantes, potuisse juvari
De pretio unguenti miserorum corpora egentum.
Has Dominus prohibet voces, factumque probavit:
Desinite obsequio justam prohibere puellam.
Pauperibus semper dabitur succurrere tempus,
((420))
0314A Sed me non semper tribuetur visere vobis.
Funeris ista mei multum laudanda ministrat
Officio, mundumque implebunt talia facta.
Tunc e discipulis unus se subtrahit amens
Judas, qui ad proceres tali cum voce cucurrit:
((425)) Quod pretium sperare datur, si tradere vobis,
Quaesitumque diu possim monstrare magistrum?
354 Illi continuo statuunt ter dena argenti
Pondera: iis Judas sceleri se subdidit alto.
Jamque dies paschae primo processerat ortu:
((430)) Discipuli rogitant, ubi coenam sumere paschae
Vellet; at ille sibi quemdam sine nomine quaeri,
0315A
0315B
433. Reg.,
Vespere sed primo. Alii.
Vespere mox primo. In Rom. desideratur hic versus.
434. Ott.,
Discipulis fatur voce divina magister. Sed ut constet versus, legendum
fatur divina voce magister. Alii,
Discipulis tali divinat voce magister. Rom. non bene
divina pro
divinat.
435. Sabatierius
Exurget tempus; pro d. s.,
En urget tempus. Hanc secundam lectionem ubique invenio. Rom.,
prodere pro
tradere.
437. Rom.
ausus; ad marg. pro d. s.
ausis, quod unice verum est.
442. Mss. nostri unanimi consensu,
Qui justum dedit; quanto, et glossa in Reg.,
dedit—tradidit. Fortasse legendum
dedit: et quanto, vel
dedit est praesens verbi
dedo. Editi habent
tradet pro
dedit. Sequor mss. codices, et
dedit accipio in praesenti a
dedo, dedis. Versio vetus in mss. Cantabr., et S. Germ. 1, et S. Gat. pariter habet in praesenti:
Vae autem homini illi, per quem filius hominis traditur. Vide var. lect. ad vers. 510 h. l.
0315C 443. Mss. nostri cum Daventr.
Si numquam terris tetigisset lumina vitae: sic Ald., et Bas., sed
limina pro
lumina. Had., Fabr., Poelm.,
Si numquam in terris tetigisset limina vitae. Vide var. lect. ad vers. 27 h. l. Praeferendum videtur hoc loco
limina vitae, etiamsi alibi occurrat
lumina vitae. Inspice notas Wopkensii, et Arntzenii ad Sedulium l. III vers. 290.
444. Reg., Ott.,
Et Judas; Rom., cum editis,
At Judas. Reuschius
Et, quia
et pro
at adversativae vim habet, ut h.l. vers. 581,
Et Petrus jurans.
0316B 445. Mss. nostri cum Aldo, Torn., et Bas.,
suspicio; alii editi,
suspectio. Paulinus poem. 11, epist. ad Ausonium, secunda longa, vocabulo
suspicio usus est:
Duceret in sanctum suspicio falsa parentem. Simili modo producunt Plautus, Martialis, Ausonius, neque a se inventum poetam ullum Latinum, qui eam syllabam corripuerit,
affirmat Forcellinus. Qui ergo in Paulino, Ausonio, et Juvenco legunt
suspectio, falluntur, si existimant, id metro necessarium esse. Omeisius advertit, has voces
suspicio, et
suspectio etiam apud Ciceronem Philipp. I, cap. 3. inter se permutari.
446. Reg.,
Dominus: talia te dicere. Ita videtur fuisse in Ott., sed bene emendatum
te talia.
447. Rom.,
Haec ubi dicta: capit palmis sibi frangere panem. Alii
Haec ubi dicta dedit, palmis. Mss. cum plerisque editis,
frangere; nonnulli editi,
tangere. Intelligitur autem
coepit frangere. Omeisius
sibi exponit illis discipulis, eis, vel
sibi, ut plane obsignet sibi credentes, vel abundat
sibi. Koenigius arbitratur,
0316C post hunc versum unum, vel duos excidisse.
448. Reg., Ott. a sec. m., Rom.,
sanctumque precatus. Editi partim sic, partim
sancteque precatus. Ubi est
sanctum, adverbii more id positum censeo. In Rom.
tradidit error est pro
tradit.
449. Mss. nostri,
proprium sibi dedere corpus. Videlicet
sibi, eis, ut paulo ante vers. 447, vel
proprium sibi. h. e., proprium suum. Editi alii,
se dedere; alii,
se tradere.
0315D
432. Ex Matthaeo:
Magister dicit: Tempus meum prope est; apud te facio pascha cum discipulis meis. Vel respicit Juvencus verba Christi in ablutione pedum apud Joannem XIII, 34, etc. Ex quibus
mandatum vocari solebant ritus, qui in Coena Domini, et ablutione pedum fiunt. Synodus Aquisgran. can. 20:
In Coena Domini pedes fratrum post mandatum abbas lavet, et osculetur. Chilienus monachus in vita S. Brigidae c. 2:
Proxima Coena fuit Domini, qua Sancta solebat—Mandatum Christi calido complere lavacro. Hispanum idioma, Latinitatis mediae retinentissimum, eodem vocabulo utitur. Confer Ducangium verbo
Mandatum. In Ecclesia Hispana antiquissimus fuit hic usus, ut episcopus pedes presbyterorum, et diaconorum in Coena Domini lavaret
eo ritu, qui in Missali Isidoriano describitur. Hunc ipsum ritum illustrat Lesleus in notis.
436. Simile quid apud Ovidium l. XV Met. vers. 594:
En, ait, hic unus, quem vos nisi pellitis urbe,—Rex
0316C
erit. Is qui sit, signo, non nomine dicam.
438.
Venenum, nocendi cupiditatem. Sic
avaritiae, invidiae, fraudis, desidiae venenum.
444.
Conscia, sibi sceleris. Vide not. ad Dracont. l. I, vers. 538:
Conscius ascivit socius.
446. Matthaeus:
Ait illi: Tu dixisti. Infra v. 594,
0316D
Vestris haec audio verbis. Cerno est video, intelligo. Libr. II, vers. 205,
Nihil horum cernere possum. Hic potest accipi pro
audio.
447.
Palmis sibi frangere panem, fortasse indicatur modus peculiaris frangendi panem, ut nonnulli exponunt verba Lucae XXIV, 35:
Et quomodo cognoverunt eum in fractione panis. De forma panis Judaici, buccellatim distincti, et ad fractionem apti, legendus est Robrius De pictore errante t. II Thesaur.
Disputation. p. 868. Vide praeterea alios indicatos a Fabricio Bibliograph. Antiq. cap. 19, n. 6. necnon Baronium, et Aringhium.
448. Maldonatus ad h. l. Matthaei, interpretationem Juvenci contra haereticos urget, et exponit
sanctumque precatus, h. e., prece sanctificans.
449. Observat Ceillierius de Script. ecclesiast., ubi agit de Juvenco, veram doctrinam de sacramento eucharistiae eisdem verbis
ab eo proponi, quibus Catholica Ecclesia eam profitetur.
Ultima qui Domini caperet mandata, jubebat.
355 Vespere mox primo bis sex recubantibus una
Discipulis, tali divinat voce magister:
((435)) En urget tempus, Christum quum tradere morti
E vobis unus scelerato corde volutat.
Continuo cuncti quaerunt, quis talibus ausis
Insano tantum cepisset corde venenum.
Ille dehinc: Epulis mecum nunc vescitur, inquit.
((440)) Sed soboles hominis quondam praescripta subibit
0316A Supplicia ad tempus. Miserabilis ille per aevum,
Qui justum dedit: quanto felicior esset,
Si numquam terris tetigisset limina vitae!
356 Et Judas graviter tum conscia pectora pressus,
((445)) Numquid, ait, Judam talis suspicio tangit?
Respondit Dominus: Te talia dicere cerno.
Haec ubi dicta dedit, palmis sibi frangere panem,
Divisumque dehinc tradit, sanctumque precatus,
Discipulos docuit, proprium sibi dedere corpus.
((450))
0317A
0317B
451. Poelm. pro d. s.,
Magnis sanctificat verbis; in textu cum plerisque,
Gratis sanctificat verbis. Ald., Bas.,
Sanctificat gratis verbis. Badius
Magnis explicat
magnam efficaciam habentibus.
453. Reg.,
redemit: ita etiam Ott. ex correctione, ubi prius videtur fuisse
redimet. Rom., cum plerisque editis,
remittet, quod praefert Gallandius ex Matth. XXVI, 28:
Hic est enim sanguis meus novi Testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Refellit autem Gallandius Reuschium, quod is
redemit verbis Evangelii aperte congruere affirmaverit. Magis quidem congruit
remittet, sed minime alienum est
redemit: quod editum est a Daventr. et Poelm. pro d. s. Caeterum Reuschius exacte cum Evangelista convenire totam hanc lectionem docuit,
Hic sanguis populi delicta redemit,—Hunc potate meum: de qua nunc dicam. Neque enim de verbo
redemit sollicitus erat.
454. Reg., Ott.,
Hoc potate meum; Rom., cum editis,
Hunc potate meum, quam scripturam tuetur
0317C Reuschius. Poelmann. pro d. s.,
Hoc potate merum. Veram puto lectionem
Hoc potate meum: nam in textu Graeco apud Matthaeum, et Marcum id sic legitur, ut dici possit,
Hoc est sanguis meus, et ita congruenter vertendum fuisse censet Jansenius c. 131 Concord. In versione Itala ex ms. Cantabr. apud Sabatierium similiter
legitur,
Hoc est enim sanguis meus. Multi theologi, quos refert, et sequitur Suarez tom. XVIII de Sacram., quaest. 78, disp. 58, art. 1, sect. 7, censent, verba
consecrationis,
Hoc est corpus meum, reddere hunc sensum,
Hoc, quod sub his accidentibus continetur, est corpus meum. Nec dissimili ratione explicant verba,
Hic est sanguis meus, vel cum textu Graeco,
Hoc est sanguis meus. Ald., Rom.,
jam veris; plerique,
nam veris, vel
nam verbis; variant enim mss., et editi. Sed melius est
veris.
455. Reg., Ott., Rom.,
Posthaec; vel
Post haec, quod Aldus edidit. Alii,
Posthac.
0317D 456. Rom.,
munera; lege,
munere.
0318B 457. Ottob., Rom., Ald., Bas.,
concedant. Reg., cum aliis,
concedent.
458. Reg. et Ott., scribunt
ymno.
460. Mss., cum plerisque editis,
tum. Poelm. in textu, cum nonnullis,
dum.
465. Poelm. pro d. s., Ald., Bas.,
Hinc cum. Mss., cum aliis editis,
Post ubi.
467. Reg.,
vadens. Ott., Rom., cum editis,
volitans.
468. Pro
Respondit, quod nostri omnes habent, Sabatierius edidit
Respondet; sed pro d. s. notat
Respondit. Mss., cum plerisque editis,
cunctos, si credere fas est,—Quod tua. Rom.,
Qui tua. Ald., Bas.,
Cunctos (sic credere fas est)—Qui tua. Torn.,
Quod tua. Apud Aldum hic potest esse sensus:
Cunctos (sic credere fas est) qui tua labentes possint praecepta negare, mutabit casus, sed mea pectora numquam mutabit. Apud alios ita est distinguendum:
Cunctos, (si credere fas est, quod tua labentes possum praecepta negare) mutabit casus, sed mea pectora non
0318C
mutabit. Alii alio modo interpungunt, sed nullo bono sensu. Ex Evangelio ita restituendum arbitror:
Cuncti, si credere fas est,—Quod tua labentes possunt praecepta negare,—Sed mea non umquam mutabit pectora casus. Verba Matth. XXVI, 33, sunt:
Etsi omnes scandalizati fuerint in te, ego numquam scandalizabor.
469. Ald.,
Qui; alii,
Quod. Mss.,
possunt: ex editis alii,
possint; alii,
possunt.
470. Fabr.,
non ullus; alii,
non umquam.
471. Rom. in textu
sidera: quod cum bene sit, nescio cur ad marg. tamquam diversa lectio ascribatur
pectora.
472. Rom., Ald., Bas.,
Inducit, quod amplectitur Reuschius: sequitur enim, ut ait,
incubat. Alii,
inducet.
473. Mss.,
trinis; editi partim
trinis, partim
ternis. Mallem equidem
trina pavidis, vel
trina pavidus.
0317D
456. Matthaeus ait:
Usque in diem illum, etc., Sicl. I, v. 522:
Vera loquor, Donec coeli, terraeque, marisque —Interitus veniat, etc. Hoc est, nunquam.
457.
Rursus surgere, ut supra v. 322,
consurgere rursus; et vers. 347,
Certe surgent in munera vitae.
463.
Casibus, ruina, periculo, casibus adversis. Petrus respondit:
Sed mea non unquam mutabit pectora casus.
466.
Genitalibus, patriis. Hoc fere sensu Prudentius hymn. 10 Cathem. v. 167,
Genitali in sede sacrari;
0318D et apud Ammianum libr. XXVII, c. 5, al. 11,
Geuitalis terra.
472. Horatius l. I, sat. 5, vers. 9:
Jam nox inducere terris—Umbras, et coelo diffundere signa parabat. Virgilius l. I Aeneid. vers. 93:
Ponto nox incubat atra.
473.
Audiet: elegantissima metonymia, ait Reuschius, nisi malis hoc loquendi genus cum Aristotele et Quintiliano vocare metaphoram. Similia
sunt
conscia sidera, et plura hujus generis.
357 Hinc calicem sumit Dominus, vinoque repletum
Gratis sanctificat verbis, potumque ministrat,
Edocuitque, suum se divisisse cruorem.
Atque ait: Hic sanguis populi delicta redemit;
Hoc potate meum. Nam veris credite dictis,
((455)) Post haec non umquam vitis gustabo liquorem,
Donec regna Patris meliors munere vitae
In nova me rursus concedant surgere vina.
Exin cantato sanctis concentibus hymno,
Montis Oliveti conscendunt culmina cuncti.
((460)) 358 Talia tum Christus depromit pectore verba:
Omnes praesentis noctis vos tempore longe
Disperget misere, deserto principe, terror.
0318A Sic etenim scriptum est: Pastoris casibus omnes
In diversa fugam capient per rura bidentes.
((465)) Post ubi vita novos coeli mihi reddet honores,
Praeveniam, vestrosque choros genitalibus arvis
Grata Galilaeae volitans per rura docebo.
Respondit Petrus: Cuncti, si credere fas est,
Quod tua labentes possunt praecepta negare,
((470)) Sed mea non umquam mutabit pectora casus.
Ille dehinc: Nox haec, quae lucida sidera terris
Inducet, lucemque premens nunc incubat undis,
359 Audiet, ut trinis pavidus mendacia verbis
Dices, et Christum, fortissime Petre, negabis.
((475))
0319A
0319B
475. Mss. cod. nostri, et editi plerique,
alitibus. Reuschius nescio cur mavult
altilibus, quod Badius, et Schoettgenius referunt ad aves domesticas, inter quas galli, et gallinae. Prudentius hymn. 1 Cathem. vers.
1,
Ales diei nuntius, etc. Propertius lib. I, eleg. 16, vers. 46:
Et matutinis obstrepit alitibus. Juvencus iterum vers. 584:
Ales prosequitur cantu, etc. Retinendum ergo
alitibus.
476. Rom.,
Et Petrus; alii,
At Petrus.
477. Ott.,
audita; sed fortasse fuit prius
oblita, quod reliqui praeferunt: nimirum vox obliviscatur, et deneget suum magistrum. Non semel Juvencus eumdem accusativum verbo,
et participio apposuit.
479. Reg.,
Sunt Geste mania rura. Ott.,
sunt Gessemaneia rura, sed fortasse prius scriptum fuit
Gessemaneida. Rom.,
Getzemaneida. Editi plerique,
Gethsemaneida, quia, ut ait Omeisius, poetae frequenter
0319C patronymica loco possessivorum formant. In Vulgata nomen vici hujus in monte Oliveti est
Geth-
semani, vel
Gethsemani. In Italae versionis mss. vel ita, vel
Getsamani, vel
Gessamani, vel
Gethsamani. Legi ergo potest
Gethsemaneia, vel, cum Ott.,
Getsemaneia, vel
Gethsemanica. Nam
Gethsemanida generis feminei est.
480. Mss. nostri,
vitae, lucisque repertor; nonnulli editi sic; alii,
lucis, vitaeque repertor.
482. Ott.,
resedere: ex quo factum
residere.
483. Reg.,
Ipse, quod fortasse a pr. m. fuit in Ott. Plerique,
Ille.
484. Rom.,
Zebedeoque simul noctis per devia tendit. Lege ex Evangelio
Zebedeique simul natis, quod reliqui codices exprimunt.
485. Codex Barthii apud Omeisium
sic ore profatur, prout Virgilius saepe loquitur.
486. Mss. nostri omnes
Tristitiam volvens. Editi,
0320B
Tristitia nunc volvens, quod multis melius videbitur; sed scripturam exemplarium mss. non facile mutaverim, vel si mutare libeat, rescribam
Tristia jam volvens, quod magis accedit ad
tristitiam.
489. Rom.,
paululum: corrige,
paulum. In Ott. ex
procidens recte factum
procedens.
490. Reg.,
profatur: melius alii,
precatur.
491. Fabr.,
calicis pertranseat; reliqui,
calicis me transeat.
492. Rom.,
tracta; emenda,
tractu.
493. Reg., mendose,
Tua sed jam veniat. Ott.,
Jam tua sed veniat. Editi,
Sed tua jam veniat. In Rom. invenio scripturam, quae magis probetur,
Sed tamen adveniat potius, quam nostra voluntas,—Quae tibi decreta est tantis sententia rebus.
495. Poelmann. pro d. s., Torn., Ald., Bas.,
anhelus; mss., cum aliis editis,
anhelis.
496. Reg.,
Prostratis; alii,
Prostratos. Badius
0320C
terrae adverbialiter, sicut,
humi, vel in dativo, ut Virgilius libr. V, vers. 48,
Condidimus terrae. Plerique,
terra.
497. Reg., Rom.,
non est mihi ponere virtus cum glossa in Reg.,
virtus - vobis. Ott., cum editis,
non est tibi ponere virtus. Priori lectione aptius exprimitur sententia Evangelii Matth. XXVI, 40:
Sic non potuistis una hora vigilare mecum? Ac notandum, pro
mecum a Juvenco poni
mihi eadem significatione. In nonnullis versionibus antiquis legitur
potuisti, sed in aliis etiam antiquis, et in Vulgata, necnon in textu graeco
potuistis.
501. Rom.,
sed labat debile corpus. Reg., Ottob., Torn., Daventr., Ald., Bas.,
sed corpus debile labat. Fabric., Hadam., Poelm.,
sed corpus debile lapsat; Westh. in textu
debile labat, ad marginem
debile lapsat. Metri regulam magis servat
lapsat, quam
labat. Vide l. II, vers. 437.
0319D
475. Prudentius hymn. I Cath. vers 13,
Vox ista, qua strepunt aves,—Stantes sub ipso culmine. Virgilius l. VIII, vers. 456:
Et matutini volucrum sub culmine cantus.
476.
Sumere mortem: vide lect. var. ad l. II, vers. 193.
479. Caput XIII.
Jesus secedit in villam Gethsemani, et in horto orat Patrem. Matth. XXVI, 36; Marc. XIV, 42; Luc. XXII, 40; Joann. XVIII, 1.
487.
Morte tenus, usque ad mortem. Consule comment. ad Prudent. hymn. 10 Perist. v. 43.
0320D 492. Mutatur numerus
me, et mox
nobis: de qua mutatione vide not. ad Dracont. Eleg., sive Satisf. vers. 19 et 299.
493.
Adveniat, eveniat, fiat.
495. Caput XIV.
Judas Jesum osculo tradit. Matth. XXVI, 40, etc.; Marc. XIV, 43; Luc. XXII, 27; Joann. XVIII, 9.
498.
Tantis sub casibus: Virgilius l. IV, Aen. vers. 560:
Nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos?
500.
Lubricum substantivi more multi idonei auctores dicunt apud Cellarium, et lexicographos.
Et prius, alitibus resonent quam tecta domorum.
At Petrus: Duram mortem mihi sumere malim.
Vox oblita suum quam deneget ista magistrum.
Has vires cordis perstant promittere cuncti.
Nominis Hebraei sunt Gethsemaneia rura.
((480)) Illo progreditur vitae, lucisque repertor,
Quem mox discipuli, Juda fugiente, sequuntur.
Atque illic reliquos jussit residere ministros.
Ille sed assumpto longe procedere Petro,
360 Zebedeique simul natis, per devia tendit.
((485)) Tunc angore gravi moestus, sic voce profatur:
Tristiam volvens animus mihi pectora turbat
0319B Morte tenus; sed nunc vos segnem excludite somnum,
0320A Sollicitamque simul vigilando ducite noctem.
Haec ait, et paulum procedens, corpore terram
((490)) Deprimit, et tali projectus voce precatur:
Si fas est, genitor, calicis me transeat hujus
Incumbens valido nobis violentia tractu.
Sed tamen adveniat potius, quam nostra voluntas
Quae tibi decreta est tantis sententia rebus.
((495)) Tunc ad discipulos repedat, sed somnus anhelis
Prostratos terra membris dissolverat omnes.
Tunc ait ad Petrum: Non est mihi ponere virtus
361 Unam pervigilem tantis sub casibus horam?
Sed vigilate, precor, ne vos tentatio raptos
((500))
0320B Horrida praecipitet saevae per lubrica mortis.
Spiritus iste viget, sed corpus debile labat.
0321A
0321B
504. Reg., Ottob.,
potestas; Rom., cum editis,
facultas.
505. Mss., cum Torn.,
proveniat; Had., Poelm. in textu
praeveniat; Ald., Bas., Poelm. pro d. s.,
perveniat. Haec discrepantia inde provenit, quod in mss. codicibus
pro, prae, et
per in nexu litterarum non dissimili modo saepe scribuntur.
507. Reg., Ottobon., Daventr.,
rursus idem. Rom., cum plerisque editis,
isdem, vel
iisdem. Magis placet
idem, nempe Christus, ut explicat glossa in Reg. Fabricius, ut puto, ex conjectura edidit,
et rursus per idem.
508. Ald.,
fessos nexo. In Reg., mendum,
longuore.
510. Rom.,
Jam venit; alii,
Nam venit. Poelm. pro d. s.,
ille; in textu,
ecce, cum reliquis. Rom., Reg., Ottob. a sec. m., Fabr.,
dedat. Ott. a pr. m.,
dedit. Plerique editi,
tradet. Fortasse ex mss. rescribendum est,
qui dedet, vel
dedit in praesenti a
dedo. Bene etiam est
dedat eadem significatione, ac
dedet. Confer
0321C var. lect. ad vers. 442 h. l.
511. Ott., et a pr. m. Reg.,
imponit. Reg. a sec. m., Rom. cum editis,
imponet.
512. Ald.,
Hoc dicto; Bas.,
Quo dicto. Mss., cum aliis editis,
Cum dicto, quam scripturam probam esse ostendi ad l. II, v. 597,
Cum dicto, etc., uti etiam Aldus legit eo loco. In Rom.,
misero pro
numero mendum est, ac fortasse etiam
caterva in Torn. pro
catervae.
513. Ald., Bas.,
Advenit, et procerum. Superflua est conjunctio
et.
515. Reg.,
sequebatur; alii,
sequebantur.
0322B 516. Mss.,
Oscula nam pepigit sese contingere Christi. Consentiunt editi; sed Poelmann. pro d. s. affert,
Dulcia nam Christi tacturum se oscula pactus. Reuschius exponit
pepigit, puta conditionem, ut
pacem, societatem pangere. Oscula pro ore. Addit, binas has voces male intellectas ansam mutandi dedisse. Verum in diversa scriptura Poelmanni eadem interpretatio
locum habet.
518. Mss., ac multi editi,
Ille ubi dissimulans blanda cum voce salutat. Ald., Bas., Poelm. pro d. s.,
Hic ubi dixisset simulata voce salutem, repugnante Reuschio.
519. Reg., et a pr. m. Ott.,
venerabilis. Ott. a sec. m., Rom. cum editis,
miserabilis, nempe Judas
miserabilis, ut ante vers. 517,
Quo facile ignotum caperet miserabile
vulgus, et de ipso Juda vers. 441,
Miserabilis ille per aevum. Nihilominus malo
justi venerabilis.
523. Reg. scribit
macera: Rom., Ott.,
machera.
0322C 524. Ald., Bas.,
famulo, et sublatus; Mss. cum aliis editis,
famulo sublatus, quod meliori sensu procedit.
525. Mss. cum multis editis,
et excussam: Poelmann., in textu cum aliis,
et excisam; pro d. s.
ei caesam.
527. Mss.,
confidet: sic multi editi, alii
confidit. In versionibus antiquis similis varietas reperitur. Rom., ad marg.,
judice pro
vindice.
528. Rom. ad marg.
Nunc pro
Hunc. Retine
Hunc.
529. Reg.,
possem; Ott., Fabr.,
possim; Rom.,
possum, quod editi plerique praeferunt.
0321C
505.
Proveniat, succedat, fiat. Tacitus l. II Hist. cap. 16:
Inani auxilio, etiamsi provenisset.
507. Libr. III, vers. 85, pariter passive,
Genitore precato.
509. Conjungit, et explicat verba Matthaei:
Dormite jam, et requiescite . . . Surgite, eamus.
0321D 511. Infra vers. 545:
Queis mortem insonti possent imponere Christo.
512.
Numero catervae, multitudine.
514. Pignorius de Servis pag. 120 seq. inter servos militares recenset caculas, calones, clavatores, galearios, qui fustibus,
clavisque ligneis solerent armari ad custodiam dominorum, quod hoc quoque versu Juvenci confirmat.
516.
Oscula contingere, ora contingere. Paulo post vers. 519,
Attigit et labiis justi venerabilis ora.
520.
Totum valet omnia. Exempla plurima dabit Wopkensius ad Sedulium l. III, v. 113,
Qui totum praestare potes.
521.
Causa venisse, h. e., causa veniendi:
paratu, apparatu, ut alibi.
523. Caput XV.
Petrus auriculam servo abscindit.
0322C Matth. XXVI, 51 seq.; Marc. XIV, 47; Luc. XXII, 49; Joann. XVIII, 10. Libr. I, vers. 247, simili modo:
Atque animam matris ferro fulgente machaera.
524.
Vatis, sacerdotis. Badius ait,
vatem Caipham vocari propter vaticinium:
Expedit ut unus homo moriatur pro populo. Sublatus in iram; pulchre
0322D dictum.
525.
Tempore: quia auriculam unam abstulit. Aliquando etiam
tempus in singulari utrumque tempus significat.
526.
Noster cum emphasi ponitur. Terentius, Adelph. 5, 8:
Bonus est, noster est.
527.
Confidit vindice ferro. Koenigius probat, Latine dictum
confidit cum ablativo,
ferrum pro gladio, et
vindex adjective recte poni.
529. Badius notat, licenter produci
an, quae ex ejus opinione corripi debet. Hanc opinionem imbecillo niti fundamento, alibi ostendi. Vide var. lect. vers. 517,
l. 2.
Coelestia castra: sic angeli in sacra pagina vocantur. Legesis not. ad Dracont. l. II, vers. 475.
Secessit rursus secreti montis in arcem,
Orabatque Patrem: Rerum mitissime rector,
Hunc quoniam calicem non est transire potestas,
((505)) Jam tua proveniat nostra de sorte voluntas.
Rursus discipulos somni sub pondere pressos
Invenit, et rursus idem, genitore precato,
Alloquitur fesso nexos languore quietis:
Jam dormire licet, sociosque revisere vestros.
((510)) Nam venit ecce, meum qui dedat ad omnia corpus,
362 Quae maculata meis imponet factio membris.
Cum dicto Judas, numero stipante catervae,
Advenit procerum jussu, populique ferocis.
0321B Pars strictis gladiis, pars fidens pondere clausae
((515))
0322A Signa sequebantur Judae promissa furentis.
Oscula nam pepigit sese contingere Christi,
Quo facile ignotum caperet miserabile vulgus.
Ille ubi dissimulans blanda cum voce salutat,
Attigit et labiis justi venerabilis ora,
((520)) Continuo Christus: Totum complere licebit,
Huc venisse tuo quaecumque est causa paratu.
363 Injecere manum turbae, Christumque prehendunt.
Tunc e discipulis unus fulgente machaera
Occurrit vatis famulo sublatus in iram,
((525)) Tempore et excussam rapuit vi vulneris aurem.
Olli Christus ait: Gladium tu ponito, noster:
Nam quicumque ferox confidet vindice ferro,
Hunc justi similis ferri vindicta manebit.
An ego non possim coelestia castra vocare,
((530))
0323A
0323B
531. Poelm. pro d. s.
dedita, in textu cum aliis
debita. Reuschius non incongruam vocem dicit esse
dedita, sed legendum
debita ex Matthaeo,
Quia sic oportet fieri.
532. Ald., Bas., Torn., Fabr., Poelm. pro d. s., sic legunt, et interpungunt:
Vos autem stricto quid me comprendere ferro,-Fustibus, et gladiis concurritis? En ego vobis—Occurram, vel
Occurro. Mss. cum aliis editis:
Vos autem stricto qui me comprendere ferro,—Fustibus et gladiis concurritis, en ego vobis—Occurram, vel Occurri. Rom.:
Vos autem qui me stricto, etc. Prior lectio planior, et clarior est: sed altera verior videtur.
534. Fabr.,
Occurro; Reg., et ex correctione, Ott.,
Occurri. Rom., Ott. a pr. m., cum plerisque editis,
Occurram.
536. Ald. et plerique editi,
Insonuit. Poelm. pro d. s., Torn.,
In solum, quod a Reuschio etiam editum, dissentiente Gallandio, qui id sine auctoritate codicum factum putat. Nostri quidem codices
ita
0323C omnes legunt, et in Reg. glossa est
in solum - contra me, cum essem solus. Rom. et Ott., a pr. m.,
latrantibus, quod correctum est per
latratibus, ut plerique legunt. Verum mihi multo magis arridet
latrantibus, nimirum
tot circum latrantibus, quod placebat etiam Koenigio, qui ex epist. 136 Augustini excitat,
Circumlatrantes haeretici. Melius tamen est
circum adverbii more accipere. Non dissimulandum tamen,
latratus occurrere h. l. vers. 14.
Tanti pro
tot multi scriptores Latini dixerunt, dixit etiam Juvencus hoc l. vers. 400. Multi editi habent
audax; sed mss. cum aliis editis exhibent
ausus, quod in nostra lectione omnino retinendum est.
538. Rom., Ott., Reg. supra,
Caiphea, vel
Cayphea. Reg., in textu,
Caipha. Editi,
Caiphaea. Rom., Ott., cum nonnullis editis,
astiterat. Reg. cum aliis editis,
steterat.
539. Westhem.
Cum venere; ad marg.,
Convenere. Reuschius praefert
Cum venere, quia putat, id sensum
0323D exigere. Mihi aliud visum.
0324B 540. Nonnulli editi parum commode distinguunt
vestigia, solus—Occulte moestus sedit, etc.
546. Ott.
nullo; a m. sec., recte,
nullus. Reg.,
visus super esse, quod ita fortasse a pr. m. fuit in Ott.: Alii
visus satis esse.
547. Reg., Ott., Torn., Ald,.
Ultima prosiliunt. Rom., mendose,
Ultimi prosiliunt. Bas.,
Ultimo prosiliunt, quod sustineri posset, correpta ultima, ut in
postremo. Fabr., Hadam., Poelm., et alii, ut huic difficultati occurrant, legunt
Tandem prosiliunt. Sed deserenda non est scriptura codicum veterum
Ultima prosiliunt, ubi ponitur
Ultima adverbii more, ut in re simili dictum ad vers. 190 h. l. In Reg. glossa,
ultima—adverbium, postremo. Reuschius etiam hunc graecismum recipit, sed simul notat,
ultimo et
ultime itidem recte dici. Adverbia enim in
o et
e antiquiores brevi mora interdum efferebant. Reg., Ott.,
dicere Jesum. Rom. cum editis,
dicere Christum.
548. Ottob. a pr. m., Westh. in textu,
possit: communis scriptura
posset.
0324C 549. Ald., Bas., Westh. in textu, Rom. a sec. m.,
ternis. Plerique mss. et editi,
trinis.
555. Rom.,
Edicasque palam: melius,
Ut fateare palam: Ott., a sec. m., cum editis,
si fas te credere Christum. Reg.,
si fas est te credere Christum, repugnante metro, quod etiam a pr. m. fuit in Ott., ut videtur. Rom.,
si fas est credere Christum.
557. Rom., Reg., Ald., Torn.,
Ista haec. Ott. et alii,
Isthaec. Mss. et editi sic distingunt:
Isthaec sola tibi procedunt pectore verba.—Vera tamen, etc. Sed interpungendum censeo cum Reuschio:
Isthaec sola tibi procedunt pectore verba—Vera: tamen veniet, etc.; vel cum cod. Reg.,
Vera tuo: veniet, etc. Sed
Vera: tamen veniet magis Evangelii verbis consentaneum est. Matth. XXVI, 64:
Dicit illi Jesus: Tu dixisti: verumtamen dico vobis, etc. In nonnullis autem veteribus versionibus legitur,
Tu dixisti: amen dico vobis. Verba Salvatoris,
Tu dixisti, continent responsionem, qua concedit verum esse id, quod Pontifex
0324D interrogabat, nimirum se esse Christum Filium Dei:
0325B adeoque adjectivum
vera conjungendum est cum
verba, praesertim quia vocabulum
sola indicat, solum id vere a Pontifice dictum fuisse.
0323D
538. Caput XVI.
In domo Caiphae condemnatur, blasphematur, coeditur. Matth. XXVI, 57 seq.; Marc. XIV, 50 seq.; Luc, XXII, 54; Joann. XVIII, 24.
540. Virgilius, l. II Aen. vers. 711:
Et longe servet vestigia conjux.
541.
Ministra adjective: vide not. ad Dracont. l III, vers. 642.
542.
Turbine: Ovidius, l. VII. Met. vers, 614,
Attonitus tanto miserarum turbine rerum. Frequens est usus hujus nominis in hac translata significatione.
544.
Incumbunt cum infinitivo. Virgilius, l. IV Georg. vers. 249:
Incumbent generis lapsi sarcire ruinas. Contexere, confingere. Cicero pro Dejotaro, c. 6:
Quam festive crimen contexitur!
0324D 545. Confer vers. 511 h. l.
551.
Insisto pro
persto, persisto cum infinitivo frequens est.
553.
Veris sub testibus: explicat Reuschius: quia Christus eos falsitatis non arguebat, rogatur, num tacendo verum illorum testimonium esse fateatur.
554. Matthaeus ait:
Adjuro te per Deum vivum. Jurare autem per coelum juramentum verum est. Sic Juvencus, libr. I, vers. 574:
Nec fas est homini coelum jurare per altum,—Quod sedes Domini est.
555.
Si fas, h. e., an fas, more Graecorum, ut l. II, vers. 412:
Si credunt pro
an credunt, ut multi legunt.
Et Patris innumeras in praelia ducere turmas?
Sed Scriptura meis complenda est debita rebus.
Vos autem stricto qui me comprendere ferro,
364 Fustibus, et gladiis concurritis, en ego vobis
Occurri, templi media qui semper in arce
((535)) Vobiscum residens docui, nec talia quisquam
In solum tantis circum latrantibus ausus.
Discipuli passim Christo fugere relicto.
Jamque Caiphaea steterat Salvator in aula:
Convenere omnes Scribae, proceresque vocati.
((540)) At Petrus longe servans vestigia solus,
Occulte moestus sedit cum plebe ministra,
Extremum opperiens tanto sub turbine finem.
Ecce sacerdotes falsos conquirere testes
0324A Incumbunt, fictasque volunt contexere causas,
((545)) 365 Queis mortem insonti possent imponere Christo.
Sed nullus tanto visus satis esse furori.
Ultima prosiliunt testes, qui dicere Christum
Audissent, templum quod solus vertere posset,
Et versum trinis iterum instaurare diebus.
((550)) Ipse sacerdotum princeps urgere tacentem
Insistit fervens furiis, ac talia fatur:
Cur nihil ad tantas nunc respondere querelas
Convictus veris procerum sub testibus audes?
Adjurabo tamen summi per regna Tonantis,
((555)) Ut fateare palam, si fas te credere Christum.
Ille dehinc tali compellat voce superbum:
Isthaec sola tibi procedunt pectore verba
0325A
0325B
558. Reg. et, ut videtur, Ott., a pr. m.,
Vera tuo veniet vobis. Rom., Ottob. a sec. m., cum editis,
Vera tamen veniet vobis.
559. Reg., Ottob., Torn., Rom.,
Majestas prolis hominis cum dextera sanctae—Virtuti assidet sub nubibus ignicoloris. In Rom.,
proles pro
prolis. Poelm., pro d. s.:
Majestas prolis hominis dum dextera sanctae—Virtutis sidet sub nubibus ignicoloris. Poelm. in textu, Fabr., Iladam.,
Majestas, proles hominis virtutis ad altae—Cum sedeat dextram per nubes ignicolores. Sic Ald., Daventr., Reusch., Bas., sed
hominis proles pro
proles hominis. Scriptura mss. exemplarium retinenda est, in qua
assidet est futurum ab
assido, assidis; et
ignicoloris est ab
ignicolorus, quo vocabulo usus est Juvencus h. l. vers. 155;
Dextera non est substantive, sed adjective accipiendum, scilicet cum majestas prolis hominis dextera assidet sanctae virtuti: sic
enim reddit verba:
Sedentem a dextris virtutis Dei.
0325C 563. Reg. et, a pr. m., Rom.,
auditis: caeteri
audistis, quod magis accedit ad sententiam Evangelii, etiam in antiquis versionibus.
564. Reg., Rom., Ald.,
polluta magis: alii cum Ott.
polluta malis.
565. Rom.
victi: emenda
cuncti.
568. Mss.,
Et palmae malis. Editi,
Et palmae in malis.
0326B 570. Mss. nostri,
cujus tibi palma sonarit. Alii editi,
cujus te palma cecidit, quod ait Reuschius sapere glossam; qui scripturam nostram confirmat ex Ovidio Heroid. ep. 10, vers. 15:
Protinus adductis sonuerunt pectora palmis. Frequentius
sono habet
sonui, sed habet etiam
sonavi.
571. Mss. nostri,
Ad Petrum. Editi,
At Petrum. Rom.,
viderit: alii,
viderat.
572. Rom., Reg., et, a pr. m., Ott.,
Tunc etiam juvenis, quod intelligo sine interrogatione, ut in Evangelio:
Et tu cum Jesu Galilaeo eras. Ott., a sec.m. cum editis,
Tune etiam, etc. cum interrogationis nota.
573. In Helmst.,
laudens, ex quo Reuschius suspicatur
gaudens. Sive hoc, sive
ludens opponitur Petro
tristi.
576. Rom.,
Altera tum simili: alii,
Altera consimili.
577. Mss.,
Rursus ait, jurans. Sic plures editi: nonnulli,
Rursus perjurans cum Torn., Poelm. pro d. s. Mss. nostri,
negabat: editi alii sic; alii,
negavit.
578. Rom.,
Tum percunctantum; Reg., Ald.,
Tum percontantum; Ott.,
Tum percunctantum. Plerique editi,
0326C
Tunc percunctatum, vel
percontatum, quod supinum vult Omeisius contra Badium, qui passive accipiebat. Rom., Ald., Bas.,
frequentes. Alii mss. et editi,
sequentes.
579. Fabr.,
Deque sono: Rom.,
Atqui sono, ex quo conjicio
Atque sono. Plerique mss. et editi,
Eque sono.
0325C
560. Confer vers. 155 h. l.
563.
Pugnantis Deo: h. e., repugnantis, adversantis. Poeticum est hoc sensu
pugnare cum dativo, sed a multis usurpatum, Catullo, Virgilio, Ovidio, Statio, Silio: adeoque eleganter sic adhibetur.
564. Libr. II, vers. 697:
Polluta malis generatio quaerit. Hoc l. IV, vers. 615:
Plebs incensa malo;
0325D lib. I, vers. 535:
Nequis consurgere in iras—Audeat.
568. Colaphi infliguntur manu in pugnum compressa; alapae manu expansa, et in maxillam incussa. Utrumque Juvencus explicat,
uti Sedulius l. V, vers. 96:
Non denique passim—Vel colaphis pulsare caput, vel caedere palmis,—Aut spuere in faciem plebs exsecranda quievit.
570.
Prophetabis: de hoc verbo dixi in comment. ad Prudent. hymn. 13 Perist. vers. 101.
571. Caput XVII.
Petrus ter Christum abnegat. Matth. XXVI, 69; Marc. XIV, 66; Luc. XXII, 55; Joann. XVIII, 25. Juvencus probabilem rationem affert, cur ancilla cognoverit,
Petrum discipulum Jesu esse,
Tristem quod viderat. Matthaeus ait:
Petrus vero sedebat foris in atrio, videlicet extra locum, in quo Christus interrogabatur, sed in atrio, adeoque intra palatium, quod ait Juvencus,
Tristem quod
0326C
viderat intus. Supra, vers. 541:
Occulte moestus sedit cum plebe ministra.
574. Supra, vers. 394,
Tuque ipse foras te prome sepulcro.
575. Marcus post primam negationem ait:
Et exiit foras ante atrium, et gallus cantavit. Juvencus
0326D exponit
primo sub limine. Recesserat ergo ab atrio Petrus, et in vestibulo domus iterum interrogatur. Matthaeus ita narrat:
Exeunte autem illo januam, vidit eum alia ancilla, etc.
581.
Devotis verbis: Matthaeus ait:
Coepit detestari, et jurare. Marcus:
Ille autem coepit anathematizare, et jurare. Versio Itala Matthaei:
Tunc coepit devotare se, et jurare, quod non nosset hominem. Idem verbum
devotare se legitur in Versione veteri Marci. Inde Juvencus sumpsit,
jurans devotis omnia verbis; Petrus enim se diris devovebat, atque omnia mala sibi precabatur, si verum non erat, quod asserebat. Proprie
devotus est diris, et imprecationibus impetitus: quo sensu passim occurrit hoc verbum apud antiquos. Catulfus, carm. 63, de nuptiis
Pel. et Thet., vers. 135:
Immemor, ab devota domum perjuria portas. Apud Juvencum
devotis verbis videtur positum pro verbis quibus Petrus se devovit.
366 Vera: tamen veniet vobis visenda per auras
Majestas prolis hominis, cum dextera sanctae
((560)) Virtuti assidet sub nubibus ignicoloris.
Talibus auditis, scindit de pectore vestem,
Insultat furiis, et caeco corde sacerdos,
Atque ait: Audistis pugnantis foeda profani
Verba Deo: polluta malis consurgat in iras
((565)) Religio, et vestram cuncti jam pandite mentem.
Conclamant omnes, mortique addicere certant.
367 Tum sanctam Christi faciem sputa improba complent,
Et palmae malis, colaphique in vertice crebri
Insultant, verbisque omnes illudere certant.
((570)) Christe, prophetabis, cujus tibi palma sonarit.
0326A At Petrum mulier tristem quod viderat intus,
Tune etiam, juvenis, fueras comes additus, inquit,
Isti, quem ludens procerum sententia damnat?
Ille negat, tectisque foras se promere tentat.
((575)) Ecce sed egressum primo sub lumine cernens
Altera consimili prodebat voce ministris.
Rursus ait, jurans illum se nosse negabat.
368 Tum percunctantum multi accessere sequentes,
Eque sono vocis sese cognoscere dicunt,
((580)) Cuncta Galilaeam streperent quod verba loquelam.
Et Petrus jurans devotis omnia verbis
Nescire affirmat, quisquis foret ille, negando.
0327A
0327A
585. Rom.,
Circumstant verba tristem praesagia Christi. Reg., a sec. mss.
Circumstant tristem vera praesagia, sed fortasse fuit
verbis pro
vera. Ott.,
tristem muneri praesagia, diversa scriptura, vel correctio
0327B ibidem apponitur
verbis pro
muneri, quod certe ineptum est. Editi
Circumstant tristem verbis praesagia Christi. Malo
tristem vera praesagia, producta ultima in
vera tum ratione caesurae, tum ob duas consonantes dictionis sequentis. Vel
veri pro
vera.
586. Editi plerique:
Egressusque dehinc ploratus fudit amaros. Rom., Ottobon., Reg., a pr. m., Torn.:
Egressusque dehinc ploratus habebat amaros. Vera quidem ratio prosodiae vetat, corripi ultimam in
ploratus numeri pluralis, sed apud poetas sequioris aevi nonnulla exempla similia occurrunt. Posset igitur haec scriptura sustineri.
Nihilominus praefero correctionem codicis Reg. veteri manu factam:
Egressumque dehinc ploratus habebat amarus, cum glossa
Egressumque—Petrum.
587. Mss. nostri,
jam luci, sed in Reg. fortasse fuit
lucis. Ex editis alii
jam luci, alii
jam coeli, ex quo aliquis conjicere poterit
jam coelo. Sed bene est
jam luci concedunt, quod verbum ponitur pro
cedunt. Sabatierus,
lucis, minus bene.
0327C 588. Mss., Ald., Bas.,
trepidantibus. Torn., Daventr., Reusch., Poelmann., et alii,
crepitantibus. Praestat legere
trepidantibus, videlicet
tremulis. Nonnulli malunt
vibrantibus. Barthius, l. VIII Advers. c. I, tuetur
crepitantibus. Etsi enim, inquit, nemo unquam crepitantem solem audiverit, quia tamen praecellentissimus ignis est, poeta hoc jure suo illi
tribuit, quod flammae florescentis proprium est.
591. Rom.,
celsus: melius
celsum. Reg.,
stetit: alii,
stans. Verum si versu seq. legas
Talibus exceptum, etc., hoc loco reponere debebis
stetit pro
stans. Sabatierius edidit
dominum stantem.
0328A 592. Reg., Poelm. in textu, Fabr., Hadam.,
Talibus exceptum Pilatus vocibus ursit. Sic Torn., sed
orsit, quod mendum videtur pro
ursit, uti in Sabatierio
arsit. Hunc versum planum esse confirmat
0328B Reuschius, si
exceptum capiamus pro
auditum. Atque ita crebrior Christi, vel Jesu denominatio devitatur. Rom., Ottob., Ald., Bas.,
Talia Pilati verbis excepit Iesus. Daventr. utramque lectionem conjungit:
stans ante tribunal,—Talibus exceptum Pilatus vocibus ursit,—Talia Pilati verbis excepit Jesus.—Tu rex, etc. Ita etiam Badius. Codices Reuschii nostris concinunt. Sensus est: Jesus audivit talia ex verbis Pilati.
593. Mss. nostri, Ald., Bas., Poelm., pro d. s.,
quod dicitur. Torn. ita, et distinguit
gentis (quod dicitur) astas? In Reg. glossa,
quod—dictum. Alii editi,
qui dicitur.
594. Reg., Ott.,
Respondit Jesus, quod Juvencum non redolet: nam is trisyllabum nomen
Iesus saepe alias effert.
596. Mss. nostri,
scelerata facundia, Torn.
scelerosa facundia. Editi plerique,
mendax facundia, quod metri legibus congruit.
Scelerata, aut
scelerosa facundia non facile ad prosodiae regulas sustineri poterit.
0328C Sed cum ea lectio auctoritate codicum innitatur, libet inde colligere
et sanctum scelerum facundia pressat, nimirum
scelerum pro
sceleratorum. Vide var. lect., ad vers. 644 h. l., et not. ad Dracont. l. II, vers. 421:
Inter tot scelerum turbas pius unus, et insons. In Rom. mendum est
perstat pro
pressat.
598. Fabr.,
quaerit, quaenam sit causa. Rom. corrupte,
Pilatus quae tum sit causa tacendi. Ald.,
quaerit quae tum sit.
601. Fortasse,
Unum damnatum capitis.
603. Reg.,
infessus: lege
infensus.
0327C
583. De plausu avium vide not. ad Dracont. l. I, vers. 257. Supra, vers. 475, etiam collocatur gallus in tectis domorum. Consule
cl. Franciscum Cancellierium, in erudito elegantique opere de Secretariis Basilicae Vaticanae, l. II, c. 14, ubi disputat,
Cur veteres
0327D Christiani turribus campanariis gallos imponerent. Montfauconius in Bibliotheca Biblioth. Mss. col. 196, inter codices mss.
Bibliothecae Vaticanae recenset opus inscriptum:
Quare gallus solet poni super domum Domini, i. e., S. Ecclesiam.
587. Caput XVIII.
Jesus ad Pilatum vinctus ducitur, coram illo accusatur, ab eo interrogatur, an esset rex Judaeorum. Item Pilato dicente Judaeis,
solere eos tunc temporis unum ex condemnatis donare vita, utrum absolvi, Jesumne, an Barabbam vellent, conclamant Barabbam,
et Crucifigatur Christus.
Matth. XXVII, 1 seqq.; Marc. XV, 1; Luc. 23, 1; Joann. XVIII, 28.
589. Virgilius, l. II Aen. vers. 57:
Ecce manus juvenem interea post terga revinctum.
0328C 590.
Ad gremium, ad tribunal, ad Pilatum sedentem. Badius ait: ad medium complexum, vel plenam potestatem.
593.
Astas, stas: quod verbum judiciale est. Horatius, l. I, sat. 9, vers. 38:
Inteream si—Aut valeo
0328D
stare, aut novi civilia jura. Potest etiam
astas simpliciter accipi pro
es, ut
exstas apud Dracontium non semel, ut ex Indice apparet.
594.
Vestris pro
tuis. Vide not. ad vers. 492 h. l.
600. Matthaeus:
Per diem autem solemnem, etc. Multi hinc colligunt, Christum ipso die paschatis Judaeorum crucifixum fuisse: quorum sententiae favet Juvencus, ut
dixi ad vers. 429 h. l. Alii a vespere feriae sextae, sive ejus diei, quo Salvator mortem subiit, initium paschae ducunt.
Confer hac de re dissertationem Calmeti.
602.
Famoso nomine, infami. Matthaeus:
Habebant autem tunc vinctum insignem, etc.
Famosus latro, famosus praedo, satis obvium est.
Hanc vocem, plausum quatiens sub culmine tecti,
Ales prosequitur cantu, mentemque Simonis
((585)) Circumstant tristem vera praesagia Christi;
Egressum dehinc ploratus habebat amarus.
369 Sidera jam luci concedunt, et rapidus sol
Progreditur, radiis terras trepidantibus implens.
Jamque e concilio Christum post terga revinctum
((590)) Praesidis ad gremium magno clamore trahebant.
Interea celsum Dominus stans ante tribunal
0328A Talia Pilati verbis excepit Iesus:
Tu rex Judaeae gentis, quod dicitur, astas?
Respondit Christus: Vestris haec audio verbis.
((595)) 370 Exin terribilis justi accusatio surgens
Infremit, et sanctum scelerum facundia pressat.
Respondere nihil trucibus dignatur Iesus.
Pilatus quaerit, quae sit tum causa tacendi.
Ille magis perstans miranda silentia servat.
((600)) Solemni sed forte die concedere leges
Unum damnati capitis de more jubebant.
Et fuit in vinclis famoso nomine latro,
Quem Christo infensus populus dimittere vitae
0329A
0329B
610. Reg., Ott., Torn.,
Sed proceres. Rom. et plerique editi,
At proceres.
611.
Reg., negarent, quod videtur fuisse in Ott., ex quo factum
necarent cum Rom. et editis. Favet textus Evangelii:
Jesum vero perderent. Aliam lectionem
negarent tueri possumus ex Act. Apost. III, 13, 14.
Deus patrum nostrorum glorificavit Filium suum Jesum, quem vos quidem tradidistis, et negastis ante faciem Pilati, judicante
illo dimitti. Vos autem sanctum et justum negastis, et petistis virum homicidam donari vobis.
613. Rom.,
Latronis potiusque petit sibi. Planius, alii,
Latronisque petit potius sibi.
614. Rom.,
Iesum: alii,
Iesu.
616. Reg., Ottob., Rom.,
iterum, iterumque. Sed vix est dubium quin legendum sit cum editis
iterumque, iterumque, quod metri lex postulat, et ex Virgilio Juvencus desumit. Ita etiam refert Ott., a sec. m. Beda tamen aliter in Virgilio
legebat de
0329C Metr. cap. de Auctoritate: M,
ubi voluit, in fine verbi positam a supervenientis vocabuli absumptione reservavit (Virgilius,)
ut: Iterum iterumque monebo.
618. Torn.,
damnaverat: alii,
damnaverit.
619. Reg., Ott.,
Denique victus: a sec. manu additum
Denique vi victus. Torn., mendose,
Denique ut victus.
620. Mss.,
se libera sanguinis hujus. Editi,
se libera sanguine ab hujus. Rom.,
sed, minus bene, pro
se. Rarum est
liber cum genitivo, sed poetico more admitti poterit, ut
Integer vitae, scelerisque purus.
0330B 622. Rom.,
gentis: alii,
genti; quod longe melius est.
625. Mss. et editi,
plebi, legique: Fabr., mendose,
plebi lenique. Sabatierius, nescio qua auctoritate,
plebi, solvitque.
626. Rom., Reg. et, a pr. m., Ottob.,
Victus, et glossa, Reg.,
victus—ipse a Judaeis. Ott., a sec. m., cum editis,
vinctum. In Evangelio non exprimitur clare
vinctum, sed tantum,
Jesum autem flagellatum tradidit eis, ut crucifigeretur. Vide, num melius sit
victum concedit Iesum: nam de Pilato jam vers. 619, dictum est
Denique vi victus. Caeteroqui rei ipsi satis consentaneum est
vinctum: nam vers. 589, dictum jam est,
Christum post terga revinctum.
628. Mss. et Torn.,
signasse, et glossa in Reg.,
talia—scelera. Daventr., Hadam.,
generasse. Ald., Bas.,
fecisse. Poelm., in textu,
generasse; pro d. s.,
signasse, quam Reuschius amplectitur, et explicat Koenigius
Designasse, perpetrasse. Simplex pro
0330C composito. Significat etiam
signare indicare, ostendere; ac praeterea sigillo obsignare, et translate firmare. Fortasse haec significatio huic loco potius convenit,
quia Judas id scelus contractu firmavit.
630. Poelm., Daventr., Hadam., Ald., Fabr.:
Argentum et culpans sacram projecit in aedem. Mss. nostri:
Projecit templo tum detestans argentum. Versus hic spondaicus est, qui in mss. Reuschii etiam exstabat, et illi aptissimus videbatur, quamvis alium ediderit. In
Rom. mendum est
detestatus argentum pro
detestans argentum. In Reg. glossa
detestans—scelestum: quo sensu legendum erit
detestatum
0331A
argentum, ac fortasse huc pertinet scriptura Rom.
detestatus argentum. Sed bene est
detestans active: nam Juvencus eumdem accusativum solet et verbo et participio applicare.
0329C
609. Nomine
legis consuetudo intelligitur, ut v. 600, 611, 625.
610.
Fusa ambitione, effuso studio captandi suffragia pro Barabba, et contra Christum.
612. Virgilius, l. IV Aen., vers. 177:
Incenditque animum dictis, atque aggerat iras. Obvium est
incendere pro commovere, concitare vehementer.
Accendones
0329D dicti, qui gladiatores ad pugnam excitabant. Sic restituit Salmasius apud Tertullianum, de Pallio cap. ult., ubi alii legunt
cerdones.
620.
Increpitans, clamans, ut l. I, vers. 402.
622.
Maneo de iis, quae imminent, praesertim in adversis, eleganter dicitur; et saepe cum accusativo effertur, aliquando cum dativo.
Genti pro populo Israelitico, ut dictum ad l. II, vers. 120.
627. Caput XIX.
Judas poenitentia ductus, nummos reddit, et laqueo se de ficu suspendit, et pecunia, qua Christus venditus est, ager, in quo
cadavera damnatorum sepeliantur, emitur.
Matth. XXVII, 3 seq. Juvencus totam hanc narrationem de Juda, restituente
0330C triginta argenteos, postponit. Matthaeus ita rem disponit:
Et vinctum adduxerunt eum, et tradiderunt Pontio Pilato praesidi. Tunc videns Judas, qui eum tradidit, etc.
Jesus autem stetit ante praesidem, et interrogavit eum praeses, etc. Plerique ergo ita concordiam ineunt, ut Judas prius retulerit triginta argenteos, quam Pilatus morte Jesum condemnaverit.
0330D Immo Lamyus putat, a Caiphae aedibus non recta ad Pilatum ductum Jesum, sed prius in templum, ubi erat sedes synedrii: quo
tempore Judas poenitentia ductus principes sacerdotum et seniores convenit, qui propterea argenteos in templo projecisse dicitur.
Magis id repugnat Evangelistarum verbis, quam concordia a Juvenco inita. Matthaeus enim, cum Jesum ad Pilatum ductum narrasset,
antequam seriem totius passionis deinde contexeret, Judae poenitentiam anticipavit; quae fortasse solum accidit, cum jam Christus
morti a Pilato addictus erat, sed nondum eam subierat.
Ardebat: trucibus somno sed territa visis
((605)) Pilati conjux, justi discedere poena
Mandatis, precibusque virum suspensa rogabat.
Tum judex iterum procerum disquirere mentem
Tentat, et instanti cuperent quem solvere poena,
Plebis ad arbitrium mittit de lege requiri.
((610)) Sed proceres populum fusa ambitione rogabant,
371 Latronem legi peterent, Christumque necarent.
At postquam procerum incendit sententia vulgus,
Latronisque petit potius sibi cedere vitam,
Consuluit praeses populum, quid vellet Iesu.
((615)) Plebs incensa malo, saevos miscere tumultus,
0329B Et crucis ad poenas iterumque, iterumque petebat
0330A Qui regis nomen cuperet, qui Caesaris hostem
Confessus, sese proprio damnaverit ore.
Denique vi victus, detestatusque cruentum
((620)) Officium, increpitat, se libera sanguinis hujus
Corda tenere sibi, coramque a crimine palmas
Abluit, ut genti tantum macula illa maneret.
372 Hoc magis inclamant: Nos, nos cruor iste sequatur,
Et genus in nostrum scelus hoc, et culpa redundet.
((625)) Pilatus donat plebi, legique Barabbam,
Et crucis ad poenam vinctum concedit Iesum.
Proditor at Judas, postquam se talia cernit,
Accepto sceleris pretio, signasse furentem,
0330B Infelix aegris damnans sua gesta querelis,
((630)) Projecit templo tum detestans argentum.
0331A
0331A
631. Rom. post hunc versum inserit alium:
Nexibus et laqueis justas consumere poenas, etc.—
Informem,
0331B etc., qui supervacaneus est.
635. Rom., Ald., Bas.,
Sed dare. Alii,
Quod dare. Rom., Ald.,
cum pro
dum. Reg., Ott.,
detraheretur. Aptius verbum est quod habet Rom. cum editis,
distraheretur. Sic Dracontius, in eodem argumento, l. II, vers. 510:
Sanguine distracti maculatur venditor, emptor.
636. Ald., Bas.,
agri: reliqui,
agrum.
638, Reg.:
Haec condam cooperta. Ott.,
Haec quondam comperta. Rom. cum editis,
Haec quondam cooperta. Poelm., pro d. s.,
cadens; in textu cum plerisque,
canens.
643. Ald.,
Traditur injustis justus: alii,
Traditus est trucibus justus. Fabr.
Traditus at trucibus. Reuschius
0332A hanc esse veram lectionem censet, quia sensus exigit particulam
ast vel
at, Juvenco frequentem. Hoc loco certe superflua ea est.
644. Mss. nostri
Militibus scelerata ludibria corpore praebet: sed Ott.,
praebent, quod a pr. m. fortasse fuit in Reg. Editi,
Militibus scelerata opprobria corpore
0332B
praebet: sed Fabr.,
Innocuas, pro
Militibus; idem Fabr., Poelm., et Westh., ad marg.,
perfert pro
praebet. Constans scriptura codicum mss.
ludibria veram hanc esse lectionem confirmat, praesertim quia in Ott., a pr., m., fuit
lidibria, quod manu veteri correctum est per
ludibria. Sed credemusne, Juvencum primam in
ludibria corripuisse? Equidem non ita censeo: nam paulo post
ludibria prima producta vers. 651 effert. Legam igitur
Militibus, scelerum ludibria corpore perfert: nempe
sceleratorum ludibria, ut vers. 596 notavi. Ignoratio hujus significationis librarios eo traxit, ut primum
scelerata pro
scelerum scriberent, tum, ut metro consulerent,
opprobria pro
ludibria intruderent.
0331B
632. Nonnulli tradiderunt Judam se ex sambuco suspendisse, alii ex sycomoro, plerique ex ficu, quam in valle Josaphat nostris
quoque temporibus ostendi aiunt. Juvencus auctor hujus opinionis videtur, quem tamen nonnulli poetice locutum dicunt, ut unam
arboris speciem pro genere posuerit. Contra
0331C Beda, de Loc. sanct. c. 4:
Portam David egredientibus fons occurrit in austrum per vallem directus, ad cujus medietatem ab occasu Judas se suspendisse
narratur. Nam et ficus magna ibi, ac vetustissima stat, juxta quod Juvencus ait: Informem rapuit,
etc. Ex Juvenco et Beda probat Baronius, Annal. ann. Christi 34, num. 76, majorum traditione acceptum, arborem, in qua Judas
laqueo se suspendit, fuisse ficum. Confirmat potuisse ficum adhuc temporibus Bedae superstitem fuisse, ex Tacito, l. XIII,
Annal., in fine, qui de ficu quae Romuli Remique infantiam texerat, simile aliquid narrat. De genere mortis Judae vide notata
ad vers. 564 l. II Dracontii, et Theophilum Raynaudum, tom. IX. Suspendium
informem mortem vocat Juvencus ex Virgilio l. XII, vers. 603:
Et nodum informis lethi trabe nectit ab alta. Simili modo Tacitus, l. VI Annal. c. 49:
Papinius repentinum et informem exitum delegit, jacto in praeceps corpore. Hujusmodi mortem
impuram vocat Homerus, Odyss. X, 464. Plura alia profert Mazochius, tom. I Spicil. Bibl. cap.
0331D IX Genes. 4, qui putat, hanc gentium opinionem natam ex praecepto Noe filiis, et posteris dato:
Excepto, quod carnem cum sanguine non comedetis. S. Leo, serm. 52, sive 3, de Passione, cap. 3, fortasse Juvencum imitatur, ubi sic de Juda:
Informis lethi
suspendium distulisses. Alia huc scitu digna afferri possunt ex Casauboni Exercit. adversus Baronium.
635. Ita etiam Judaeos urget S. Bruno Astensis, ad Matth., tom. II Oper. edit. Rom. postremae p. 129:
Dico ego: Si non licet mittere eos in corbanan, quia pretium sanguinis est, neque licuit eos trahere de corbanan, ut pretium
sanguinis fierent.
Vulgata scribit
corbonam, textus Graecus et Itala
corbanan.
0332B 636. Badius huc tradit illud Virgilii l. I Aen. vers. 371:
Mercatique solum, facti de nomine Byrsam.
638. Fortasse Juvencus codices legerat, in quibus prophetae nomen expressum non erat. Nunc enim in plerisque Jeremias hic
propheta nominatur. Hieronymus in hunc loc. Matthaei existimat, testimonium
0332C desumptum ex Zacharia, non ex Jeremia. Augustinus, l. VII de Consensu Evangelist. cap. 2, sic disserit:
Si quis autem movetur, quod hoc testimonium non invenitur in Scriptura Jeremiae prophetae, et ideo putat, fidei Evangelistae
aliquid derogandum, primo noverit, non omnes codices Evangeliorum habere, quod per Jeremiam dictum sit, sed tantummodo per
prophetam. Possemus ergo dicere, his potius codicibus esse credendum, qui Jeremiae nomen non habent: dictum est enim hoc per
prophetam, sed Zachariam.
Nihilominus haec defensio non placet Augustino, qui apud Jeremiam testimonium non verbis, sed reipsa inveniri contendit.
640. Sacer textus habet
triginta argenteos, nimirum siclos, qui ex quorumdam supputatione 32 solidis et sex denariis constabant. Mina Hebraeorum valebat 60 siclos, sive
argenteos, mina Attica major 100 drachmas, minor 75 drachmas continebat. Duae drachmae medium fere siclum aequabant. Juvencus
ergo unum monetae genus pro alio posuit, vel
0332D speciem pro specie, ut supra 427 seq.,
ter dena argenti pondera, genus pro specie.
642.
Rursus, quia prius fuit pretium sanguinis, postea agri.
643. Caput XX.
Jesus a militibus deridetur, chlamide coccinea induitur, spinis coronatur. Matth. XXVII, 27 seqq.; Marc. XV, 16; Joann. XIX, seq.
645. Matthaeus ait:
Chlamydem coccineam circumdederunt ei; Marcus:
Et induunt eum purpura; Joannes:
Et veste purpurea circumdederunt eum. Inter colorem coccineum, et purpureum parvum discrimen notatur: aliquando etiam coccineus propter affinitatem cum purpureo
confunditur. Purpureus autem color
0333C ex liquore pisciculi fiebat, ejusque rubor erat nigrior et intensior coccineo, qui ex grano cocci fruticis, sive ex vermiculis
adhaerentibus conficiebatur. Interdum purpureus color coccineo superaddebatur, ut gratior esset. Ex his Evangelistae facile
conciliantur. Nonnulli existimant, Christum veste purpurea indutum fuisse, insuper chlamyde coccinea
0333D circumdatum: nam chlamys pallium militare fuit rotundum, quo milites quodammodo circumdarentur. Juvencus huic interpretationi
favet. Certum est, imperatores promiscue cocco et purpura indui consuevisse. Milites vero exprobrare Jesu voluerunt, quod
regnum affectasset. Ex Juvenco confirmatur versio Itala codicis Vercellensis in Matthaeo:
Et induerunt eum tunicam purpuream, et chlamydem coccineam circumdederunt ei. Ita fere codex Turonensis S. Gatiani, et Origenes, ut observat Iricius in not. ad codicem Vercellensem. Accedit Sedulius
l. V, vers. 164:
Cumque datus saevis ad poenam sanctus abiret—Militibus, vilem rubri sub tegmine cocci—Vestitur chlamydem, species ut cuncta
cruentae—Mortis imago foret.
Ubi alii legunt conjunctim
sublegmine.
373 Exorsusque suas laqueo sibi sumere poenas,
Informem rapuit ficus de vertice mortem.
Inde sacerdotes, pretium quod sanguinis esset,
Illicitum fantes adytis jam condere templi,
((635)) Quod dare tum licitum, dum sanguis distraheretur,
Credebant, agrum mercati nomine vero
Sanguinis, horrendo signant scelera impia facto.
0332A 374 Haec quondam cooperta canens vox vera prophetae,
Eventum rerum patefecit in ordine saecli:
((640)) Argenti triginta minas posuere profani,
Hoc pretium pretiosi corporis instituentes,
Quod mox ad figuli rursus transfertur agellum.
Traditus est trucibus justus, scelerisque ministris
Militibus: scelerum ludibria corpore perfert,
((645)) 375 Purpureamque illi tunicam, chlamydemque rubentem
0333A
0333A
646. In Reg. videtur fuisse
Induerunt, ex quo nunc remanet
Induunt. Torn., Bas., Rom. pariter
Induunt, quod Aldus etiam ediderat, sed in Erratis correxit per
Induerunt. Neque enim
Induunt cum metro stare potest. Ott., Poelm. in textu, Daventr., Fabr., Hadam.,
Inducunt. Germanam lectionem existimo esse
0333B
Induerunt, correpta tertia, ut in similibus praeteritis a poetis fieri solet.
648. Rom., Ald.,
dominum, regemque salutant. Reg., Ott., Fabr.,
regem, dominumque. Hadam., Poelm.,
regem, dominumve.
649. Reg.,
Jude agentis, correctum
Jude aegentis, fortasse ut intelligatur
Judaeae gentis. Rom., Reg. a sec. m., Ald., Torn., Bas.,
faciemque lavere: quo respicit Daventr.,
faciemque lavare. Ort., Reg. a pr. m., Fabr., Hadam., Poelm.,
faciem lavere. Id tenendum: nam in praeterito
lavere prima est longa.
Lavit, cum corripitur prima, est praesens a
lavo, lavis.
652. Rom.,
propere; lege
propriae. Rom., Ott., Reg. a pr. m., Ald., Bas., Torn.,
ducebant, quod elegans est. Reg. a sec. m. cum nonnullis editis
ducebat.
653. Reg.
trahebat. Rom., Ott., cum plerisque editis,
trahebant.
654. Poelm.,
coepere; corrige,
cepere.
655. Ott.,
Cyrineae gentis, lignumque afferre. Rom.,
0333C
Cyrenea genitum, etc., Reg.,
Cyrina genitum, etc., cum glossa
ex patria. Ita Daventr. et Westhem. in textu. Fabr.,
Cyrene. Hadam., Poelm.,
Cyrenae. Ald., Bas.,
Cyrena genitum: ita etiam Torn., sed pro
lignumque afferre habet
et lignum deferre. Reuschius,
genitum lignum deferre. Verba antiquarum versionum sunt
hominem Cyrenaeum, ut legitur etiam in Vulgata, vel
Cyrineum, vel
Quirinaeum, vel
Cyrinaeum.
656. Mss. nostri,
jussis suffigere saevis, sed in Ott. prius erat
figere. Editi partim sic, partim
duris suffigere
0334A
clavis cum Aldo. Barthius, Koenigio teste, malebat
gumphis suffigere saevis. Gumphus, sive
gomphus, verbum Graecum, clavum denotat.
658. Rom.,
Ast postquam perventum est; lege,
At postquam ventum est. Reg. scribit
Gulgotha, Ott., Poelm.
Golgotha, Ott., pro d. s. Rom. cum aliis
0334B
Golgotha, quae scriptura in veteribus etiam versionibus reperitur.
659. Reg. a pr. m., Ott. a pr. m., Rom.,
felle vinum, quod non displicet, producta ultima in
felle ratione caesurae. Editi omnes cum Reg., et Ott. a s. m.
felli, quod etiam probum est.
660. Poelm. pro d. s.
tractare, in textu cum aliis
tractata.
662. Plerique,
insultans hominum furor. Torn.,
hominem, pro
hominum. Ald., Poelm., pro d. s., Bas.,
immanis plebis furor. In Rom.,
insultans hominum omnia; deest
furor. Ald., Bas., Torn., Daventr.,
omnia possit. Fabr., Hadam, Poelmann.,
omnia posset. Rom.,
omnia poscet. Reg., Ottobon.,
omnia poscit, sed fortasse in utroque fuit
omnia posset, aut
poscet. Existimo trajectionem versuum hoc loco esse: quos ego ita disponerem.
Ille sed in summo gustu tractata recusat.—Nec tamen insultans hominum furor omnia poscit.—Jamque cruxi fixum pendebat in arbore
corpus,—Intactaeque dedit tunicae sub sorte
0334C
per omnes—Militis unius servans possessio textum,—Ut satis antiquis fieret per talia dictis.—Et scriptum, etc. Recole verba Matthaei XXXVII, 34 et 35:
Et dederunt ei vinum cum felle mixtum. Et cum gustasset noluit bibere. Postquam autem crucifixerunt eum, diviserunt vestimenta
ejus, sortem mittentes, ut impleretur quod dictum est per prophetam dicentem: Diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestem
meam miserunt sortem.
Ac fortasse servato reliquo ordine versuum, quem posui, post vers.
Ut satis praestiterit
0335B legere:
Nec tamen insultans hominum furor omnia poscit, aut
posset: quia scilicet intactam tunicam reliquerunt, sortem super eam mittentes.
0333D
647. Ambrosius l. X in Luc.,
Arundo quoque vel
0334C
secundum Matthaeum comprehenditur manu ejus, vel secundum Marcum caput ejus percutit. Utrumque scilicet fiebat, et utrumque a Juvenco exprimitur: addit enim postea,
Vertice et in sancto plagis lusere nefandis.
651. Caput XXI.
Jesus a Pilato judicatur, ad crucifigendum dicitur. Simon Cyrenaeus lignum crucis
0334D
ferre jubetur, Jesus item felle, et aceto potatur: in medio duorum latronum cruci affigitur; super ejus vestem sors mittitur:
blasphematur. Sol obscuratur, terra concutitur. Hinc Domini clamor ad Patrem, et mors ejus, et alia, quae in morte ejus contigerunt.
Matth. XXVII, 31 seqq.; Marc. XV, 20; Luc. XXIII, 26; Joann. XIX, 16.
657.
Urgeo cum infinitivo: vide not. ad vers. 446 l. III Dracontii.
658. Tertullianus in
Golgotha mediam produxit: melius Juvencus, Cyprianus, et alii corripiunt.
660.
Tractata. contrectata, tacta. Horatius l. II, ep. 1, vers. 235:
Tractata notam, labemque remittunt—Atramenta.
662. Accipe interpretationem Schoettgenii:
Christus ideo gustavit acetum, primo ut impleretur Scriptura:
0335C
deinde primis tantum labris degustavit, ne omnia faceret, que furori plebis satisfacerent: de quo tamen meum judicium suspendo.
Induerunt, spinisque caput cinxere cruentis,
Inque vicem sceptri dextram comitatur arundo.
Tum genibus nixi regem dominumque salutant
Judaeae gentis: faciem lavere salivis,
((650)) Vertice et in sancto plagis lusere nefandis.
Haec ubi transegit miles ludibria demens,
376 Indutum propriae ducebant tegmine vestis,
Et crucis ad poenam sanctum justumque trahebant;
Ecce sed egressi quemdam cepere Simonem
((655))
0334A Cyrena genitum, lignumque afferre jubebant;
Quo dominum lucis jussis suffigere saevis
Instans urgebat saecli immutabilis ordo.
At postquam ventum est, ubi ruris Golgotha nomen,
Permixtum felli vinum dant pocula Christo.
((660)) Ille sed in summo gustu tractata recusat;
Ut satis anitquis fieret per talia dictis,
Nec tamen insultans hominum furor omnia posset.
0335A
0335B
663. Poelm., pro d. s., Torn.,
Cruci affixum. Plerique mss. et editi,
crucifixum, sed separandae sunt dictiones
crucifixum, ut postrema in
cruci producatur, quae in compositione
crucifixum corripienda esset ex regulis prosodiae.
664. Poelm., in textu, Daventr., Ald. et alii,
Intactamque dedit tunicam. Mss. nostri, et Poelm., pro d. s.,
Intactaeque dedit tunicae. Sensus nostrae lectionis est: Sub sorte per omnes, seu missa sorte pro omnibus, possessio, quae uni scilicet militi contigit,
dedit intactae tunicae textum, videlicet conservavit tunicae suum textum. Ita enim factum est, ut non divideretur. Reuschius
priorem scripturam praefert hac explicatione: Ut miles unicus textum integrum possideret, hinc factum est, ut possessio affectata
a pluribus, quae tamen uni solum cedere debebat, ac poterat, daret, seu mitteret intactam tunicam sub
0335C sorte per omnes, hoc est, aequale jus unicuique tribuebat.
667. Plerique,
plebis, gestisque. Reuschius,
gentis, plebisque, ut cum regem Judaeae gentis dixisset, ex mente impiorum Judaeorum veluti corrigeret, non
gentis rex fuit, sed
plebis. Id Juvenco in mentem venisse non credo.
668. Reg., Ott.,
poenae pariter. Rom.
pariter poenae. Editi etiam sic variant.
669. Rom.,
duos: corrige
duo.
672. Mss.,
trino: sic editi plures; Ald. et alii,
terno.
0336B 673. Reg.,
sobolis venerando: Rom.,
soboles veneranda, Ott. cum editis
proles veneranda.
676. Ott.:
At Pharisei, Scribaeque simul, et factio demens. Caeteri, ut editum est.
678. Hadam., Poelmann.,
aeterna. Mss. cum plerisque editis,
aeternae, et glossa in Reg.,
aeternae—quare hoc? Obscurus sane locus est. Fortasse innuit Juvencus, id a Pharisaeis factum, ut augerent poenam. Aldus distinguit
Insanis quatiunt, aeterna ad vincula poenae—Nonne alios quondam trucibus servare solebat—Morborum vinclis?
680. Ald., Poelm., Hadam.:
Morborum vinclis? sese cur solvere vinclis. Ita Rom., Fabr., sed
solvere poenis. Ott.:
Morborum vinclis? proprias cur vincere poenas, et prius fuit
cor pro
cur. Reg.:
Morborum vinclis? pro sese solvere poenis, et videtur fuisse
poenas. Intelligo,
pro esse
proh!
681. Torn.,
et regem: lege
en regem.
682. Reg., Ottob., Daventr., Torn., Ald., Bas.,
Debuimus. Rom. cum nonnullis editis,
Debemus.
0336C 683. Mss. cum Torn.,
poterimus credere signis. Poelm., Fabr., Hadam.,
poterimus credere verbis. Ald., Bas., Daventr.,
valeamus credere verbis, quod etiam in Rotomagensi reperiri testatur Fabricius in Comment., verbo
Poterimus penultima longa. Pro
verbis melius est
signis: ita enim Judaei dicebant Matth. XXVII, 42:
Si rex Israel est, descendat nunc de cruce, et credimus ei.
685. Ald.,
Cur non vult propriam.
686. Rom.,
dextera: emenda
dextra.
0335C
665.
Textum, substantive pro panno, veste texta passim occurrit apud poetas. Joannes ait:
Erat autem tunica inconsutilis desuper contexta per totum;
0335D scilicet simili fere opere, quo nunc fiunt tibialia acu texta. Videri potest Braunius, libr. I, cap. 16, de Vest. sacerd.
Hebraeor., n. 14.
666. Matthaeus sic habet:
Et imposuerunt super caput ejus causam ipsius scriptam. Titulus et causa hac in re promiscue usurpantur. Confer disputationem Hankii
de titulo crucis, et dissertationem Sam. Reyheri
de crucifixi Jesu titulis, et de hora crucifixionis.
674.
Resolvat, solvat, liberet. Hac enim significatione gaudet verbum
resolvo.
682.
Ligni de robore: vide not. ad l. I, vers. 478.
684
Confidit genitore Deo, ut h. libr. vers. 527:
Confidit vindice ferro, cum ablativo: cujus constructionis multa sunt exempla.
0336C 686. Glossa Reg.,
Increpitant—increpant, vel ingeminant. Matthaeus et Marcus aperte affirmant, latrones, qui simul crucifixi erant, Jesu improperasse. Nonnulli interpretantur, eos
neglexisse indicare hanc circumstantiam, quod unus tantum blasphemaverit, quam Lucas non omisit. Sed hoc pacto
0336D concordia recte inter evangelistas non initur. Si enim unus tantum blasphemavit, falsum est, quod duo blasphemaverint. Aiunt
ergo alii, Matthaeum et Marcum pluralem pro singulari posuisse more Hebraeorum, qui ita aliquando loquuntur. Juvencus utrumque
latronem vere blasphemasse credidit, cum dicat
dextra, laevaque. Et id simile ver est, initio utrumque blasphemasse: sed postea cum unus blasphemare pergeret, alterum divino lumine illustratum
veritatem agnovisse, quod tenet Badius. Maldonatus hanc opinionem tribuit Juvenco, Origeni, Athanasio, Euthymio, Theophilacto,
Hilario, Chrysostomo quam etiam probabilem censuerunt Ambrosius, Hieronymus, Beda.
377 Jamque cruci fixum pendebat in arbore corpus,
Intactaeque dedit tunicae sub sorte per omnes
((665)) Militis unius servans possessio textum.
Et scriptum causae titulum, meritique locarunt,
Quod rex Judaeae plebis, gentisque fuisset.
378 Accidit, ut poenae pariter consortia ferrent
Latrones hinc inde duo: sed caeca furentis
((670)) Insultat plebis fixo vesania Christo:
Hic est, qui templum poterat dissolvere solus,
Hic est, qui trino lucis reparare meatu.
Sed nunc descendat soboles veneranda Tonantis,
0336A Et crucis e poena corpusque, animamque resolvat.
((675)) Haec vulgi proceres vecordis dicta sequuntur;
Atque Pharisaei, Scribaeque, et factio demens
Illudunt, motuque caput, linguasque loquelis
Insanis quatiunt aeternae ad vincula poenae.
Nonne alios quondam trucibus servare solebat
((680)) Morborum vinclis? proh! sese solvere poenis
Non valet. En regem nostrae quem credere gentis
Debuimus: solvat ligni de robore corpus,
Tunc sanctis digne poterimus credere signis.
379 Confidit genitore Deo: dimittere poena
((685)) Cur propriam non vult sobolem veneranda potestas?
Nec minus increpitant dextra, laevaque gementes
0337A
0337B
688. Ald. ediderat cum aliis,
cursus lucis, in Erratis emendavit
cursu lucis: scilicet sol conscenderat cursu lucis medium orbem, etc. Westhem., in textu,
conscenderat, quod mss. et editi praeferunt; ad marg.,
transiverat.
689. Daventr.,
Cum subito fugeret oculis. Bas.,
Cum subita fugeret oculis: ita Aldus edidit, sed in Erratis rescripsit:
Cum subito aufugit oculis. Reg., Ott., Rom.
Cum subito ex oculis fugit. Editi plerique:
Cum subito fugit ex oculis. Scriptura nostrorum codicum proba est, quamvis
fugit sit in praeterito.
691. Reg., Ott.,
conscenderat: sic Aldus et nonnulli editi. Poelm. cum aliis,
transiverat, quo respicit mendum in Rom.
transierat.
693. Rom., Bas., Ald.,
At: alii,
Et.
694. Rom.,
sed nesciae plebes—Eliam vocitare putant: corrige
sed nescia plebes . . . putat. Error etiam in Torn.
plebs pro
plebes. Probe enim
plebes dicitur in nominativo singulari etiam ab optimis latinitatis auctoribus, Cicerone, Sallustio, Hirtio, Livio, Phoedro,
0337C Lucano, Floro, Statio, Plinio, Claudiano, et aliis. Nominativus singularis
plebis legitur etiam in veteribus inscriptionibus. Vide num. 51 Prolegom., ubi ex Reuschio narravi, in quodam ms. codice imperite
scriptum esse
turba, aut aliquam vocem similem pro
plebes.
696. In Ott.,
ex spongo factum est
spungo, uti etiam legebatur in codice Barthii. Facile enim litterae
u et
o inter se permutantur. Communior scriptura est
spongo. Graece ita dicitur σπόγγος sed Latine vocari solet
spongia. Nec difficulter credam a Juvenco scriptum
spongia, duabus postremis per synaeresin contractis: hoc enim vocabulo
spongia Vulgata et Itala utuntur.
697. Rom.,
portare: corrige
potare.
0338B 700. Ald.,
qui sede.
701. Rom.,
e miserum; Ott.,
et miserum, pro
et misero in aliis. Ald., Poelm., pro d. s.
crucifixum: alii cum mss.,
confixum.
703. Ald., in textu,
Aethereis; in Erratis,
Aetheriis. Utrolibet modo scribi potest. Plerique editi cum mss. nostris
Aethereis. Rom.,
Aethereisque, ubi supervacanea est conjunctio
que.
704. Rom.,
Finduntur pro
Scinduntur, quod verius est.
705. Reg.,
derupta. Rom., Ott.,
disrupta: editi partim sic, partim
dirupta; sic Tertullianus, contra Jud. c. 13:
Et monumenta dirupta sunt.
706. Rom.,
excussa: lege
concussa, nisi malis legere
omnis excussa est pondere tellus.
708. Mss. cum plerisque editis,
monumenta: nonnulli editi
monimenta.
709. Mss.,
justaeque animae: ita etiam Ald., Bas. et Reuschius, quod placebat Gallandio, quamvis cum plerisque editis ipse ediderit
vivaeque animae.
0338C Ut legamus
justaeque animae, favet Evangelium:
Et multa corpora sanctorum qui dormierant, surrexerunt . . . et apparuerunt multis.
710. Rom., mendose:
Et jussu pasce populi. Barthius, in not. ad Paulinum Petrocorium p. 187, adjutus codice suo corrigebat:
Et visae passim populo, quod Schoettgenius optimum putabat. Reuschius retinuit
Et visum passae populi: sic Latini dicunt
pati contactum. Mss. nostri,
latae, sed Ott., pro d. s.,
lata. Ex editis alii
latae, alii
late.
711. Vide num recta sit conjectura
sic terrent omina mundum.
714. Rom.,
dextre Dei: corrigendum est
dixere Dei.
0337C
692.
Consternata, perturbata, confusa. Ovidius, l. II Met., vers. 314, de solis equis eadem voce utitur.
0337D 694.
Plebes: nonnulli putant, hos fuisse milites Romanos, qui linguam Hebraeam nesciebant.
698.
Cachinno et
cachinnor est immoderate rideo. Hic sumitur pro irridere. Apuleius, l. III Met., simili sententia,
Exitium meum cachinnat.
699.
Ne pro
num poni observat Koenigius. Matthaeus habet:
Sine, videamus, an veniat Elias, etc.
703. Anima comes auris aethereis dicitur, quia est spiritualis, et nulli rei a nobis melius comparari potest, quam auris,
quae etiam spiritus dicuntur. Confer Prolegom. ad Prudent. cap. 15.
704. Duo erant vela in templo: aliud quo sanctuarium, sive sancta sanctorum a sancto dividebantur; aliud quod in foribus ipsis
sancti dependebat. Evangelistae solum dicunt, velum templi scissum
0338C fuisse, quod plerique non de velo ante intimum adytum oppanso, sed de velo exteriori exponunt. Juvencus poetice, ut puto,
velamina in plurali posuit
0338D pro
velamen.
705. Barthius, l. XXXV Advers. cap. 10, observat, poetis
carbasum quodvis velum notare, aut quamvis texturam tenuem.
Carbasus, et in plurali
Carbasa, est genus lini tenuissimi, quod primum in Hispania Tarraconensi repertum docet Plinius l. XIX, c. 1. Hinc pro veste et velo
e lino tenui sumi solet. Telam Baptiste,
Toile batiste Gallice, Latine carbasum recte appellari ait Harduinus ad cit. loc. Plinii.
707.
Suo de corpore, a monte ipso divulsae cautes dissiliunt, vel de integro monte rumpuntur, et dissiliunt. Petronius Arbiter, carm. de bello
civil.:
Rupta tonabant—Verticibus lapsis montis juga.
Affixi crucibus scelerum pro sorte latrones.
Jam medium cursus lucis conscenderat orbem,
Cum subito ex oculis fugit, furvisque tenebris
((690)) Induitur, trepidumque diem sol nocte recondit.
Ast ubi turbatus nonam conscenderat horam,
Consternata suo redierunt lumina mundo.
Et Christus magna Genitorem voce vocabat
Hebraeae in morem linguae: sed nescia plebes
((695)) 380 Eliam vocitare putat. Tum concitus unus
Cogebat spongo turpi, calamoque revincto
Impressum labiis acidum potare saporem.
Caetera turba furens tali cum voce cachinnat.
Spectemus pariter, coelo ne forte remissus
((700)) Elias veniat, celsa qui in sede quiescit.
Liberet et miserum confixum stipite regem.
Tum clamor Domini magno conamine missus
0338A Aethereis animam commitem comiscuit auris,
Scinduntur pariter sancti velamina templi,
((705)) 381 Carbasaque in geminas partes disrupta dehiscunt,
Et tremebunda omni concussa est pondere tellus,
Dissiliuntque suo ruptae de corpore cautes.
Tum veterum monumenta virum patuere repulsis
Objicibus, justaeque animae per membra reversae,
((710)) Et visum passae populi per moenia latae
Erravere urbis: sic terrent omnia mundum.
Militibus primis quatiuntur corda pavore,
Dedita qui saevae servabant corpora poenae,
Et sobolem dixere Dei, Christumque fatentur.
((715))
0339A
0339B
715. Rom.,
Et speculis, pro
E speculis.
717. Rom.,
Jamque decedenti, Reg., Ott.,
Jamque decidenti: neutrum metro congruit. Ott., a s. m., Poelm., pro d. s.,
Jam decedenti: alii editi,
Jamque recedenti.
720. Torn.,
ab Arimathea: alii,
ab Arimathia: Aldus vero scribit
Abarimathia. Vulgata habet
Arimathaea: versiones veteres aliae,
Arimathia; aliae,
Arimathaea.
721. Mss. cum Torn.,
praebebat Iesu. In Ott., a pr. m., fuit
praebeat, quod neque sensus, neque metri ratio a Juvenco usurpata ferre potest. Plerique editi,
praestabat Iesu.
724. Ott.,
praeses, et corpus, quod placet, correpta scilicet postrema in
praeses ratione caesurae. Reg., Rom. cum editis,
praeses, sed.
726. Ald., Bas.,
Concludunt limen. Alii editi cum mss.
Limen concludunt.
733. Ald., Torn., et Bas., Graece scribunt πλάνος:
0339C sed minime id necesse est: Scribitur enim
planus litteris Latinis a Cicerone, Gellio, Petronio, Horatio, Plinio, Capitulino, Arnobio. Neque oportuit, verba a Sabatierio ita
trajici:
Nunc meminisse decet. planus quoniam ille solebat: nam
planus pro nebulone, sycophanta primam habet brevem. Horatius, l. I, epist. 17:
Nec semel irrisus triviis attollere curat—Fracto crure planum. S. Augustinus, serm. 44, tom. V, col. 217, in hac ipsa re eodem vocabulo usus est:
Domine, audivimus, quia ille planus, id est, ille impostor, dixit discipulis suis, quia resurrecturus erit occisus. Cum autem a Graeco sermone hoc
0340B vocabulum apte sumatur, non video cur Fabricius in Comment. ad hunc versum verbo
planus asserat, a Plani cujusdam protervia id vocabulum sumptum. Scio, nonneminem ita olim existimasse. Sed rationem desidero, non
auctoritatem.
735. Reuschius monet, legendum
lumina vitae, non
limina: tenebrae enim, et lumen hic clare opponuntur. In aliis pariter
lumina invenio. Iterum vers. 757,
lumina vitae; et vers. 762,
luminis oras.
736. Reg., Rom., Daventr., Ald., Bas.,
Cum trino solis. Ottob.,
Cum solis trino. Alii editi,
Cum terno solis.
737. Rom.,
Sed protinus: corrige
Sed petimus.
739. Reg.,
replens: quod fortasse fuit etiam in Ott., ubi nunc est
recens cum Rom. et editis. Haec vera est lectio:
Et erit novissimus error pejor priore.
741. Mss. nostri cum Daventr., Ald., Bas.,
Servare, ut vultis. Poelm., Had., Fabr., Torn.,
Servate,
0340C
ut vultis: quod praefero. Sic enim Evangelium:
Ait illis Pilatus: Habetis custodiam, ite, custodite, sicut scitis: et in antiquis versionibus,
Habetis custodes, Habetis milites. Quod autem Juvencus ait:
Servate, ut vultis, non autem,
Servate, ut scitis, quod etiam, stante metro, poterat, id ita ab eo factum, ut rem ipsam explicaret. S. Augustinus serm. 44, tom. V:
Ait illis Pilatus: Habetis milites, ite, custodite, sicut vultis.
742. In Reg., et Ott., a pr. m., videtur fuisse
saxisque: nunc est
saxique, ut in Rom. et editis.
743. Rom.,
limite: emenda
milite.
0339C
715. Caput XXII.
Corpus Domini in sepulcro conditur. Matth. XXVII, 57 seqq.; Marc. XV, 42; Luc. XXIII, 50; Joann. XIX, 38.
Specula est locus editus, ex quo aliquid prospicimus. Venuste eadem sententia repetitur vers. 727.
E speculis servant matres,
0339D
et cuncta tuentur. Matres dici solebant quaevis feminae seniores: eratque id honoris vocabulum. Apud Plautum, Rud. I, 5, mulieres Ampelisca
et Palaestra sic sacerdotem feminam salutant:
Jubemus, te salvere, mater. Sacerdos respondet:
Salvete, puellae: idem accidebat in nomine
patris. Utrumque nomen inter Christianos honoris causa religiosis viris feminisque defertur.
717.
Vesper, hesperus, vesperus: vide not. ad l. III, vers. 569.
718.
Justior pro
justissimus: confer comment. ad Prudent. hymn. 12 Cath. vers. 77.
719.
Extremum munus, ut l. II, vers. 20:
Ultima defuncto debentur munera patri.
723.
Vis horrida poenae: dictum de hac phrasi I, vers. 420.
0340C 724. Ulpianus, l. I, D., de cadaveribus punitor.:
Eorum, in quos animadvertitur, corpora non aliter sepeliuntur, quam si fuerit petitum et permissum.
725.
Componitur: vide not. ad vers. 378 hujus libri.
0340D 726. Fortasse,
volumina petrae dicit, ut postea, vers. 742:
Saxique ingentia pondera volvunt. Arator, l. I, vers. 573, pro nocte:
Angelus adveniens tenebrosa volumina noctis—Reppulit, et subito micuerunt astra sereno. In duobus mss. invenio
atra pro
astra.
728. Caput XXIII.
Sepulcrum ab armatis militibus custoditur. Matth. XXVII, 62.
732.
Erroris laqueos, ut l. III, vers. 12.
736.
Remeare, h. e., remeaturum esse: tempus pro tempore, ut alibi explicatum.
739.
Consurgat, surgat. Sic dicitur
discordia surgit, rumor surgit, dolor surgit, sententia animo surgit, irae surgunt alicui.
743. Matthaeus ait:
Signantes lapidem.
E speculis matres miracula tanta tuentur
382 Omnes, obsequium Christo quae ferre solebant.
Jam decedenti vesper succedere soli
Coeperat, et procerum solus tum justior audet
Corpus ad extremum munus deposcere Christi.
((720)) Hic ab Arimathia nomen gestabat Ioseph,
Qui quondam verbis aures praestabat Iesu.
Pilatum tunc iste rogat, sibi cedere membra,
Queis nuper tulerat vitam vis horrida poenae.
Concessit praeses, et corpus fulgida lino
((725)) Texta tegunt, saxique novo componitur antro.
Limen concludunt immensa volumina petrae,
E speculis servant matres, et cuncta tuentur.
Jamque dies rutilo complebat lumine terras,
0339B 383 Otia qui semper prisca de lege jubebat:
((730))
0340A Nulla sed immitis procerum furor otia servat.
Conveniunt, onerantque simul sic judicis aures:
Erroris laqueos justissima poena resolvit.
Nunc meminisse decet, quoniam planus ille solebat
Vulgari semper jactans promittere plebi,
((735)) E mortis sese tenebris ad lumina vitae
Cum trino solis pariter remeare recursu.
Sed petimus, custos miles nova lunera servet,
Ne fera discipulis furandi audacia corpus
Consurgat, turbetque recens insania plebem.
((740)) Et Pilatus ad haec: Miles permittitur, inquit:
Servate, ut vultis, corpus tellure sepultum,
384 Conveniunt, saxique ingentia pondera volvunt,
0340B Et limen signis, et saxum milite servant.
0341A
0341B
744. Rom., mendose,
qui pro
jam. Heinsius, Exercit. sacr. cap. 10, ad Marc. XVI, 2, sic allegat hunc versum:
Sidera jam noctis vicino cedere sole. Sed
venturo rectum est.
745. Sabatierius
tumulo, pro d. s.,
tumuli, quod reliqui exhibent. In Reg. deest
matres. Rom.,
septem: lege
septum.
0341C 751. Hic est postremus versus in Rom., et illico additur,
Explicit Juvencus. Fortasse librarius in codicem antiquiorem incidit, cui folium aliquod deerat, et existimavit nihil deesse.
752. Reg.,
fosa: lege
fusa.
758. Ald.,
sancta: corrige
sancto.
760. Parisina apud Omelsium, minus recte, legit
isthinc pro
isthic.
764. Torn.,
persuaderat: lege cum reliquis
perfuderat.
765. Reg., Ott.:
Laetitia attonitis stupor, ancipitique pavore; et glossa Reg.:
Laetitia ardens animos attonitis feminis perfudit, et stupor animos earumdem perfudit ancipiti pavore. Ott., a s. m. Torn.:
Laetitia attonitos stupor ancipitique pavore, nimirum animos attonitos laetitia, stuporque perfudit ancipiti pavore. Daventr., Ald.:
Laetitia attonitis, stupido, ancipitique pavore. Fabr., Had., Poelm.:
Laetitia,
attonitos, stupido, ancipitique favore, quod Reuschius arripuit,
0341D explicans
favore, i. e., voce gratiam, bonaque omnia annuntiante. Explicat Juvencus verba Evangelii
Cum timore et gaudio magno. Igitur laetitia et pavor potius quam favor, commemoranda sunt. Quod si ex mss.
0342B
stupor retinendum est, ita distinguam:
His dictis, visisque animos perfuderat ardens—Laetitia attonitos stupor, ancipitique pavore, videlicet stupor ardens perfudit animos laetitia, ancipitique pavore attonitos. Vel
attonitis hoc sensu, stupor feminis attonitis laetitia, ancipitique pavore perfuderat animos. Pro
ardens
0342C
stupor mallem
ingens stupor, aut aliquid simile.
766. Mss. nostri cum Torn., Ald., Bas.,
celerantes: Fabr., Poelm., Had.,
celebrantes.
768. Mss.
iteris medio: editi vel
iteris, vel
viae.
769. Reg.,
salvare: lege
salvere.
770. Reg.,
illae, genibus, sine
et.
771. Ald.,
pavide: alii
pavidae.
773. Fabr.,
et isthaec: alii,
et ista.
774. Alii,
hinc: alii
haec. Dividit Juvencus
isthaec in
ista haec, ut alibi.
Hinc nullius usus est. Ald., Bas.,
referre: alii editi cum mss. probe,
referte.
775. Mss. cum plerisque editis:
Nostri conspectus si cura est. Fabr., Had., Poelmann., in textu:
Noster conspectus si curae est. Conjiciat aliquis
ite volantes: sed
volentes elegantius est. Aliter visum Reuschio, qui hanc Schoettgenii conjecturam amplexus est. Multa profert Schoettgenius, quibus
probet,
volare sumi pro
celeriter ire, et inde corrigit etiam in Statio, Theb. IV, 692, et Josepho Iscano, V, 91, eamdem phrasin:
Ite volantes, pro
Ite volentes.
0342D 776. Ald., Bas.,
discurrite: alii
transcurrite cum mss., sed in Reg., mendose,
transcurrit.
782. Ottob.,
redimet: emendatum per
redimit.
0341D
744. Caput XXIV.
Christus tertia die resurgit a mortuis. Matth. XXVIII, 1 seqq.; Marc. XVI, 1; Luc. XXIV, 1; Joann. XX, 1.
745.
Tumuli septum: solebant enim ita fieri tumuli, ut septo concluderentur. Maldonatus, ad c. VIII Matth., ex forma veterum sepulcrorum ostendit,
ea fuisse aut in rupibus excisa, aut lapideo, seu lateritio opere camerata, quales nunc sunt cellae vinariae: ex quo colligitur,
facile in sepulcris daemoniacos habitare potuisse.
751.
Discluserat: occurrit hoc ipsum verbum l. III, vers. 162.
753.
Profatur ad matres: sic Cicero de Univ. c.
0342D 11:
Tum ad eos is Deus, qui omnia genuit fatur.
759.
Sede sepulcri; ut vers. 371 h. l.,
tumuli sedem.
767. Prius posterius: prius enim reliquerunt feminae tumulum, tum visa discipulis retulerunt.
777. Caput XXV.
Custodes pecunia corrumpuntur, ut resurrectionem celent. Matth. XXVIII, 11 seqq.
Corda custodum: h. e., custodes, ut l. III, vers. 153:
Scribarum pectora.
780.
Devota: Virgilius, l. I Aen. vers. 716:
Pesti devota futurae.
783.
Defensa tenebris: Dracontius, l. III, vers. 276,
munita tenebris.
Sidera jam noctis venturo cedere soli
((745)) Incipiunt, tumuli matres tum visere septum
Concurrunt: motus sed terram protinus omnem
Concutit, et coelo lapsus descendit aperto
Nuntius, et saxum tumuli de limine volvit:
Illius et facies splendet, ceu fulguris ignis,
((750)) Et nivis ad speciem lucent velamina vestis.
Militibus terror sensum discluserat omnem,
Et jacuere simul, ceu fusa cadavera letho.
Ille sed ad matres tali cum voce profatur:
Vestra pavor nullus quatiens nunc corda fatiget,
((755)) Nam manifesta fides, sanctum vos quaerere corpus,
Quod crucis in ligno scelerata insania fixit.
385 Surrexit Christus, aeternaque lumina vitae
0341B Corpore cum sancto, devicta morte, recepit.
Visere jam vobis licitum est, quod sede sepulcri
((760)) Nulla isthic jaceant, fuerant quae condita membra.
Dicite praeterea celeri, properoque recursu
Discipulis, Christum remeasse in luminis oras,
Inque Galilaeam laetum praecedere terram.
0342A His dictis, visisque animos perfuderat ardens
((765)) Laetitia attonitis stupor, ancipitique pavore.
Denique praecipiti celerantes gaudia cursu
Talia discipulis referunt, tumulumque relinquunt.
Ecce iteris medio clarus se ostendit Iesus,
Et fidas matres blande salvere jubebat.
((770)) Occurrunt illae, et genibus, plantisque prehensis,
386 Victorem lethi pavidae venerantur Iesum.
Talibus ille dehinc praeceptis pectora firmat:
Mentibus absistat fidei pavor omnis, et ista
Fratribus haec nostris propere mandata referte.
((775)) Nostri conspectus si cura est, ite volentes,
Inque Galilaeam propere transcurrite terram.
0342B Interea tumuli custodum exterrita corda
Mittunt e numero partem, quae tanta referret
Judaeis rerum miracula: sed manus amens,
((780)) Jam semel insano penitus devota furori,
Praemia militibus certatim magna rependit,
Et famam argento redimit, quod limine rupto
Furtim sustulerit corpus, defensa tenebris,
Occulte rapiens audacia discipulorum.
((785))
0343A
0343A
786. Reg., Ottob., Daventr., Torn., Ald., Bas.,
concurrens turba: Fabr., Hadam., Poelm., in textu,
concursans turba.
787. Ald., Bas.,
esse: alii
ecce.
788. Plerique editi,
sanctus chorus. Fabric.,
sancte.
0343B In mss. Reg. et Ott., a pr. m., videtur fuisse
sanctum pro
sanctorum, vel
sanctum nempe
illum: a sec. m. in Ott. est
sancte; in Reg.,
sanctus.
790. Reg.,
pars credebat eorum: melius
dubitabat, ex Evangelio.
796. Reuschius suspicatur
ablatos homines, h. e., a mundi coeno abductos. Legerem potius
adductos, vel
adjunctos. Scripturam communem, ne rebaptizationem innuat, Reuschius explicat de ablutione sordium, et de baptismo, seu lavacro ignis
et spiritus.
798. Ald., Bas., Poelm., pro d. s.,
vivant: alii editi cum mss.,
currant. Torn.
spiramine, nempe vivifici Flatus currant spiramine: melius plerique,
spiramina. Reuschius non adeo improbat
vivant spiramine, si intelligantur
homines abluti. Sed alia est sententia Evangelii.
0344A 801. Reg.,
nostra praesentia, quod verum puto, producta ultima in
nostra sive ratione caesurae, sive potius ob duas consonantes dictionis sequentis. Editi cum Ottob.,
nostri praesentia. Evangelii verba sunt:
Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem
0344B
saeculi.
803. Barthius codici suo ascripserat:
Haec clausula non est in meo ms.
Non dubito tamen esse Juvenci. Exstat in omnibus impressis et reliquis manu exaratis codicibus, quos Omeisius viderat.
804. Ald.,
Coepit: lege
Cepit. Reg., Ott.,
in tantum lucet; sed in Ott., a pr. m.,
in tantam, mendose. Editi,
in tantum luxit.
805. Westh., in textu,
gratia legis; ad marg., cum aliis,
gloria legis.
806. Ald., Bas.,
tulerit: alii,
caperet.
808. Ott.,
Quem: correctum
Quam.
809. Reg., Ott., Ald., Torn., West., Bas., Davent., Fabr., Had., Poelmann., in textu,
gratia digna merenti. Poelmann., pro d. s.,
gloria digna. Cant.,
gratia diva, quod a glossatore aliquo esse censet Reuschius.
0343C
785. Caput XXVI.
Jesus in Galilaea discipulis apparet, praecipiens, ut Evangelium praedicent, et credentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus
sancti baptizent.
Matth. XXVIII, 16 seq.; Marc. XVI, 15.
797.
Sub pro
in, ut alibi dictum.
798.
Vivifici: vox Ammiani et Apuleii, a multis scriptoribus Christianis praesertim in libris liturgicis usurpata.
799. Matthaeus ait:
Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, etc.
Docentes eos servare omnia quaecumque mandavi vobis. Reuschius animadvertit praecepisse Christum, ut prius edoctos praecepta Dei sacro foederis novi lavacro abluerent. Hoc ipsum
animadvertit in Juvenco Richardus Simonius, Histor. Crit. Comment. N. T. c. 23, quasi Juvencus ordinem inverterit. At Matthaeus
doctrinae ante et post baptismum meminit.
801.
Deerit: sic dissyllabum a poetis adhiberi consuevit.
802.
Consumens, consummans.
Usque ad consummationem
0343D
saeculi.
803. Caput XXVII,
sive Epilogus. Juvencus favisse sibi Christum, ut exigeret hoc opus, gloriatur. Hinc Constantinum imperatorem laudat.
804.
In tantum: de hac phrasi dixi in comment. ad Prudent. vers. 153 Hamart., et in not. ad Dracont. l. II, vers. 659. Juvencus Spiritus
sancti gratiam sibi adesse postulaverat l. I, vers. 34.
807. Aemulatur Virgilium, in fin. l. IV Georg., sed majori elogio Constantinum ornat, cui pacem saeculi, et religionis christianae
incrementum ascribit. Emeritae in Hispania egregia de Constantino inscriptio exstabat, relata a Baronio ad annum 312, num.
86,
0344C ex Aldo, post schol. in comment. Caesaris. Hac autem inscriptione non solum refellitur calumnia Zosimi, qui tradit, Constantinum
novis semper vexasse populum tributis, verum etiam mirum in modum confirmatur, eum omni officiorum et beneficiorum genere
de christiana religione optime meritum fuisse. Placet hoc loco inscriptionem ipsam repraesentare, quamvis, ut puto, fideliter
exscripta non fuerit.
Imp. Caes. Flavivs Constantin. Avg. Pacis Et Ivstitiae Cvlt. Pvb. Qvietis Fvnd. Religionis Et Fidei Avctor Remisso Vbiqve
Tribvto Finitim. Provinc. Iter. Restavr. Fec Cxiiii.
Baronius nimis effusum titulum
auctoris religionis et
0344D
fidei ait esse: sed recte exponit, ita Constantinum vocari, quod pietatis christianae mirificus illustrator esset ac propagator.
Idem Constantinus Romae in arcu suo triumphali
Fundator quietis dicitur.
808.
Terrae apertae, patentis.
809. Qui Constantini baptismum ad obitum ejus dilatum nolunt, nonnullum argumentum ex hoc loco petere possunt. Certe vix majus
aliquid de homine christiano perfecto dici potuisset. Non multis ante annis Matthaeus Aimerichius, doctrinae magna et diuturna
laude conspicuus, post suum Novum Lexicon Historicum et Criticum, dissertationem edidit
de duplici Constantini Magni baptismate, Romano
0345B
uno, Nicomediensi altero. Contrarium est paradoxon doctae feminae Gabrielis Carolae Patiniae in epistola de Phoenice, quae negat, Constantinum christianae
religioni addictum fuisse, merito ab aliis rejectum. Juvencus innuere videtur, Constantinum nomen Pontificis maximi recusasse:
quam sententiam multis
0346B probat Jacobus Gothofredus, in epistola ad Andream Rivetum, de interdicta Christianorum cum Gentilibus communione, et tuetur
Pagius ad Baronii Annal., anno 312, ut alios omittam.
Jamque Galilaeos conscenderat anxia montes
Mandatis Christi concurrens turba suorum:
387 Cernitur ecce suis proles veneranda Tonantis.
Illum procumbens sanctus chorus omnis adorat,
Nec tamen in cunctis pariter fundata manebat
((790)) Pectoribus virtus: nam pars dubitabat eorum.
Tum sic discipulos clarus compellat Iesus:
In coelo, et terris Genitor mihi cuncta subegit,
Me pater est vobis dignatus mittere lucem.
Gentibus haud aliter nunc vos ego mittere cunctis
((795)) Institui, vestrum est cunctas mihi jungere gentes:
Pergite, et ablutos homines purgantibus undis
0344A Nomine sub sancto Patris, Natique lavate.
Vivifici pariter currant spiramina Flatus.
Ablutisque dehinc nostra insinuate docentes
((800)) Praecepta, ut vitam possint agitare perennem.
Nec vobis umquam nostra praesentia deerit.
388 Donec consumens dissolvat saecula finis.
Has mea mens fidei vires, sanctique timoris
Cepit, et in tantum luxit mihi gratia Christi,
((805)) Versibus ut nostris divinae gloria legis
Ornamenta libens caperet terrestria linguae.
Haec mihi pax Christi tribuit, pax haec mihi saecli,
Quam fovet indulgens terrae regnator apertae
Constantinus, adest cui gratia digna merenti,
((810))
0345A
0345A
810. Ott., Had., Poelmann.,
numinis, quod fortasse fuit, a pr. m., in Reg., ubi nunc est
nominis, ut in Ald., Daventr., Westh., Torn., Fabr., Bas., aliisque. Revera magis placet
nominis, ut recte vers. seq. respondeant haec verba,
Quo justis dignior actis. Sive autem intelligas, Constantinum pontificatum maximum recusasse, sive noluisse, se deum appellari, ut priores imperatores
consueverant, recte procedit lectio:
Qui solus regum sacri sibi nominis horret—Imponi pondus. Reuschius edidit
sacri sub nominis; sed cum discrepantiam lectionis non advertat, credere oportet, excidisse
sub pro
sibi.
811. Reg., Ott.,
qui justis: Ott., a sec. m., cum
0346A editis,
quo justis.
813. Reg., Ott., Torn., Ald., Bas., Daventr., Fabr.,
Per dominum lucis Christum. Hadam., Poelm., in textu,
Per Dominum nostrum Christum. Prior scriptura verior est. Sic etiam hoc libr. IV, vers. 656:
Quo dominum lucis jussis suffigere saevis. Christus saepe
auctor, repertor, dominus lucis dicitur. Legesis Wopkensii notam ad Sedulium, l. III, vers. 114. Post ultimum hunc versum, Reg. et Ott.:
Finit, etc., ut in Proleg. num. 48, 49, exposui. In quodam codice bibliothecae Laurentianae Mediceae desideratur ultimus versus
Per dominum lucis, ut observavi num. 45 Prolegomenωn.
0346B
812. Epitheta commutat: aptius enim videretur
divinam vitam, aeterna saecula.
389 Qui solus regum sacri sibi nominis horret
Imponi pondus, quo justis dignior actis
0346A Aeternam capiat divina in saecula vitam
((813)) Per Dominum lucis Christum, qui in saecula regnat.
