0553A



Cum poetarum studiosa consuetudo gentilium fabulosas carminis nugas nobilium commendet pompa verborum, et sive clamoribus cothurnatae tragoediae, 0554A seu ridiculi Getae comica foeditate, vel quibuslibet metricae numeris disciplinae priscorum scelerata temporum gesta, nonnulla etiam probra narrationis arte composita Niliaci papyro gurgitis calamo perarante 0555A contradant: cur ego, qui decachordo psalterio inter beati dogmatis choros Davidicae modulationis cantus 0555B exercens, spiritualia reverenter dicta respondeo, mirabiles Christi salubresque virtutes pressa voce reticeam, cum veritatis opus arripere, et fidelis instrumenta (( 0555D Legendum puto et fidelis instrumento sermonis. )) sermonis dona debeam coelestis gratiae non tacere? Nulli siquidem justius humani cordis, et sensus famulatur officium, quam omnipotenti Domino, qui sensus instituit, corda(( 0556D Alii instituit, et corda: alii sine conjunctione et. )) fundavit, ut devota semper Creatori materies proprium non relinquat auctorem, cui fabricam sui juris nec subtrahi convenit, nec perire. Cui ditione perpetua in aethereis arcibus una est cum Patre potentia, par splendoris 0556A claritas, communis apicis indivisa sublimitas, honor aequus, eadem virtus, sociale fastigium, regnum 0556B temporibus infinitum, jugi semper manens aeternitate principium, sceptri societas, consors gloria, similis et majestas. Haec est ad salutis domicilium dirigens via, haec firmis gressibus ad paschalia dona panditur semita. Hic nostri ponimus operis fundamenta. Huc igitur aegras cuncti mentes advertite, hanc morbis medicinam lethalibus adhibete, quos noxiae disputationis vana serpit intentio, et Attici dogmatis insanabilis disciplina Cecropiae sauciat veneno doctrinae, ut cum vitales auras divinae legis spiramento flagrantes odore gratae suavitatis hauritis, 0557B Athenaei paedoris illuviem sensu deinceps puriore linquatis. Quid tenebrosis erroribus labyrintheos, Thesidae, circuitis anfractus, et involutis exitu pereunte vestigiis, caligantia caecis ambagibus antra lustratis? quid adhuc labruscam bonae viti praeponitis? quid nitidis saliuncam rosariis antefertis? Quid in lapideis simulacris et aereis figuris inani cultu confidere, ac fana profana, venerando metallica, proderit animos servitute damnare? Parcite, quaeso, 0558B jam parcite squalentibus arenosi pulveris glebis, et sterilium nuda perfrui siccitate camporum, ubi numquam gravidis arva visceribus, laborem sudantis agricolae fecunda norunt relevare mercede. Nec de cespistis cruenti germinibus toxica lethalis succi nutrimenta vellatis, quae cibis semper amica tartareis vitae nesciunt famulari, sed morti. Quin potius jucunda florei germinis prata et amoenos beatae sedis accessus per liquidos puri fontis latices introite, ubi 0559B vitalium seminum divinis aquis animata fecunditas nutrit segetem, revulsa sentium asperitate(( 0559D Sic legit et distinxit Juretus, qui in vet. cod. invenit Crescentemque nimiam frugis Ubertatem multiplicis Dei. )) crescentem, quae nimiae frugis ubertate multiplici, Dei queat esse jam messis, ac spem futurae mercis opperiens, centenis cumulis fructum maximum recondat in horrea.



Omnipotens individui Deus numinis et aeterni, qui totum sacro nutu contines mundum, qui machinam coeli tuorum digitorum operatione firmasti, et potentis (( 0559D Intelligi potest potentis verbi operatione: vel lege potenti verbo. Gallandius conjicit potentis verbi virtute fabricam, etc., quia auctor videtur respicere verba 0560D Apostoli ad Hebr. I, 3, Portansque omnia verbo virtutis suae. Confer Psal. VIII, vers. 4, et Job cap. XXXVIII, vers. 11.)) verbi fabricam condidisti, qui rapidam fluctuantis pelagi insaniam limitem terrenae vicinitatis obruere, terminis prohibes constitutis, qui solis radiantis aspectus, et cornigeros lunae vultus diei 0560B noctique conterminans, utriusque luminis vices sacrae moderationis libramento dispensas, qui stellarum numerum, potestates, signa, munera, loca, cursus, ac tempora solus colligis, solus agnoscis; qui rudis terrae membra torpentia per diversos motus vivis animasti corporibus, qui hominem fructus arboreos vetita praesumptione mandentem postquam morte condemnas, melioris cibi sacramento resuscitas(( 0560D Alii minus bene resuscitans. Paulo post Gallandius vult multiplicas restitutum, vel potius multiplicare statuisti. )), et a viperei morsus voluptuosa fallacia potu sanguinis immaculati conservas: qui humani generis nomen, praeter quos custos arca munierat, repentina surgentis diluvii inundatione mersum penitus ac sepultum, ex una rursus progenie multiplicare restitutum, ut 0561A mysticae demonstratione virtutis, quod carnis delicta necaverant, fida ligni protectione vallatum, per unum totius mundi baptisma panderes abluendum: illam mihi placidus viam, illam supplici nunc demonstra 0561B semitam, quae ad salutaris urbis moenia paucorum dirigit angusto calle vestigia, Hierusalem scilicet civitatem Dominicam, Christi passione nostrum Pascha gestantem, ut per hanc corporalis gratiae hospitalitatem fulgentem, ad illam spiritalis gloriae mereamur patriam pervenire, et sit lucerna (( 0561D Ex psalmo CXVIII, vers. 105.)) pedibus meis verbum tuum, Domine, quo recti fulgor itineris ad illa me florei graminis loca perducat, qua nitidum bonus pastor ovile conservat, qua virginis ovis agnum nivea claritate purissimum grex omnis sequitur candidatus. Non est via difficilis, si te ducem praebere dignaberis. Omnia tuae subjacent potestati. Omnis tuis imperiis natura succumbit, et in adversas species ac figuras jussu dominante pertransit. Si velis glacialibus segetes annuas flavere temporibus, 0561C producit, falcibus agilem hiems pigra messorem. Si vernalis plagae tempore cum prima florum 0562A palla tellus adoperta resplendet, gravidis vineam pampinis jubeas parturire musteo vinitori, jam(( 0561D Animadvertit Juretus, male esse in v. c. nam nec repudians. Sane tota haec periodus obscura est. 0562D Paulo ante in vulgatis est plagae temporis, et paulo infra fidei judicium, et mox corde permittimus. )) nec repudians viscera felicis uvae nectarea, temulentae calcis grata propulsabit injuria. Cunctorumque temporum 0562B vices mutatis fructibus non renuent Creatori servire. Mirabilium siquidem divinorum cana pandit fides indicium, et antiqua patrum testis origo priscorum. Nec abolenda saeculis aevo senescente transactis immortalia coelestium virtutum signa perdurant. Ex quibus metu trepidantis ingenii pauca saltem audaci relatione perstringere vix nostris animis et cordi permittimus imbecilli, ut silvam magnae densitatis ingrediens, aliquos enitar extrema digitorum summitate ramos attingere. Nam etsi humano corpori centum simul ora suppeditent, centenisque linguarum motibus vox ferrea clamare non cesset, quis cuncta valeat expedire, quorum numeris nec astra coeli densissima, nec bibula maris arena conveniat? Ex quo in claram rerum faciem confusa materies, 0562C quae chaos dicta est, Verbo fabricante, surrexit.



0563A Enoch Deo gratissimus, et dilectus vivacem gloriam consecutus, per innumeros annorum cursus humanae modum naturae transgrediens, nascendo terrae munus implevit, sed morti miraculum, cui subtractus est, concitavit.



Marcebant Sarae jam senectute membra languentia, et grandaevo situ sanguis exstinctus annosi corporis venas desperatae prolis sterilitate damnaverat, cum senioris viri fecundata connubio, sinum gelidi repente ventris extendit, et tumidis novo partu praecordiis 0564B natum sera felicitate progenitum, in spem futurae gentis, et populi ad lactei potus ubera mater tremebunda suspendit, quem genitor munus obtulit Deo, cujus fuerat in desperatione promissio(( 0563 Mendose alii, promisso. Paulo ante in multis editis invenio, sanguinis exstinctus, quod pariter pro sanis mendum esse existimo.)). Stetit puer ad jugulum, et factus est aries in holocaustum. O sancti mens intemerata Pontificis! humana respuit, divina prospexit, filio dum vitam denegat, acquisivit. Abraham gladium protulit, ut feriret, et Dominus sacrificium sibi mutavit, ut filium non feriret. Grande scilicet gerebatur in hac parte mysterium, 0565A ut pro humani generis vita sponte se Christus mitis Agnus offerret ad victimam.



Loth peritura fugiebat ex Sodoma, cujus uxor incautae praesumptionis audacia, dum respicit, quae evasit, mutata salis remansit in statua, non pro sapientia, 0565B sed pro poena. Nullus enim ad contempta semel mundi discrimina praecipiti rursus cupiditate conversus jucundae salutis laetitia perfruetur. Nec enim dignus est arator ille ventura fructuum fertilitate gaudere, qui sulcum vomeris recto cursu formandi retrorsi(( 0565D Forte, retrorsum. Alii, firmandi. )) vultus aversione confundens, praeteriti 0566A laboris ordinem dissiparit.



Rubus innocuis quondam ignibus involutus, non ardens videbatur ardere, cujus materies nec incendiis alimenta praestabat, nec circumfusi caloris igne correpta, detrimentis exusti roboris subjacebat. Ita 0566B divini fomitis temperabatur attactus, ut blandiente ramis aestuantibus flamma, splendor in frondibus cerneretur esse, non poena.



Mitis virgae natura tractabilis in immitem et intractabilem mutata est draconem, qua vipereos motus tam sinuoso flexu volumina, quam trisulcas vibrando 0567A linguas exercens, geminos inimicae fraudis angues absorbuit, atque propriam virgulti speciem rigida rursus mutatione suscepit.



Per media marinis fluctibus profunda latentia revolutis 0567B in geminum latus undis, et aequorea divinitus aedificatione suspensis, pedestris turba transivit, stetit undique pontus ut murus, et cognati gurgitis spoliata velamine tellus permansit nuda, donec populus pelago gradiens absente per pelagus, vestigiis hospitam peregrinis aquosae viam carperet siccitatis. Mutavit natura semitam, jussa paululum relaxare constantiam, et innumera lubrici salis campos multitudo transgressa, rude baptismatis mysterium nesciendo gerebat, quae per aquarum freta salubria, duce Christo, transiverat. Ita denique propheta cecinit, illa significans: Vox (( 0567D Psalm. XXVIII, vers. 3.)) Domini super aquas multas. Vocem igitur verbum dici quis dubitat? 0568A Verbum autem Christum esse quis abneget? qui veteris, ac novi conditor Testamenti immensam (( 0567D Nonnulli immensum: retine immensam. Paulo ante praestiterit legere quis dubitet: sequitur enim 0568D quis abneget. Infra reposui familiari semper ardore pro ardoris. )) primae legis abyssum suo patefecit adventu, quatenus 0568B recentiore doctrina, tamquam remotis undarum molibus intimis, ac profundis, sequens aetas nil pericli formidans per callem planae libertatis incederet jam secura.



Quid ejusdem plebis catervas innumeras in desertis terrarum spatiis, et totius victus sterilitate damnatis, cibos angelicos, panemque coelestis gratiae referam consecutas? Ubi nectareus aethereae majestatis nimbus irrorans populo dapes ex pluviis, et copiosas ex imbribus escas effudit.



Per squalentia rursus violentis arva fervoribus sitiens aestuabat exercitus, qua familiari semper ardore negatis fontibus, jacens terra languebat, qua spem bibendi pariter, ac vivendi deficiens aquarum 0569B natura subduxerat, cum stupentis saxi visceribus torpor inclusus spumantem subito fluctuanti caute redundavit in laticem, siccaeque jejuni marmoris venae potum cunctis vomuere multiplicem. His tribus ergo rebus jam magna sui nuntians sacramenta mysterii Christus erat in pelago, Christus in pane, Christus in saxo.



Asella, vile pecus, ac stolidum, angelicae potestatis visione perterrita, sessorem verbis alloquitur, et rudentis linguae clamor inconditus humanae vocis affatibus explicatur.



Sol in medio coeli cacumine rapidos anhelantis flammae cursus infrenans contra Gabaon per insolitas diei moras dilato vespere lucem fixus astrinxit. Nec 0570B luna suis legibus mota pigrae stationis limen excedens, ordinem consueti gressus exercuit, donec gladius victoris exercitum hostilem funditus amputaret coelestis auxilii conjuratione. Virtuti famulantia denique videbant ipsa jam sidera, per similis vocabuli sacramentum, Jesum Dominum, nomine praecedente, venturum.



Heliam praeter naturae dispositum corvi diurnis epulis transegerunt, alesque(( 0569 In vet cod. fuit feracis; sed librarius ipse correxit voracis. )) voracis rostri rapacitati subjectus, qui facilem praedam cavo gutturi subministrat, jejunis morsibus escam deferebat illaesam. Nunc Heliae bonus, ac fidus, qui Noe quondam malus, ac perfidus, in terris abluit culpam, in aquarum 0571A inundatione contractam. At ille plenus existens, postquam miracula terris plura monstravit, suaque dignum successione per spiritum velut haereditariam largitatem propriae virtutis munus transtulit in amicum, 0571B flammeis raptus equis, et curribus per illos clarae serenitatis excessus, qua levior puri tramitis via nullos in aethereo campo ferventis rotae sulcos orbita demergente conservat, dexteriora majoris spatii sic petivit, ut triumphi coelestis axe resplendens, humani limitis metam longa fretus vivacitate contemneret. Quam bene vocabulo pariter, convenienter ac merito Heliae claritati, vel nomini fulgentis semitae majestas arrisit! Cui si Graeco sermone queat una per accentum littera commutari, sol specialiter exprimi videatur.



0572A Ezechiae, regi justissimo, in extremis vitae terminis constituto, quindecim Dominus sua pietate, vel jure annos addidit ad salutem, mortisque claudens 0572B patefacta jam limina, vitam in occasu languentem ad ortus revocavit originem.



Jonas in marinos fluctus anxiae puppis trepidatione jactatus, uteroque sorbentis ceti reconditus, non sensit aquas in pelago constitutus, vitale scilicet sepulcrum, ne moreretur, ingressus, tutusque mitissima sub voraci ventre custodia, depositum videbatur esse, non praeda, hostilique salubrius protectione servatus, venit ad terram vomitu, non carina. Cui facto diversitate contrario nauta feritatem(( 0571D Vetus codex habuit nauta veritatem praebuit. Juretus correxit feritatem, et advertit, in mss. antiquis saepe v pro f poni ob affinitatem. Hac ratione emendat in Panegyrico Maximiano dicto, vel potius, ut notat Gallandius, in Panegyrico Eumenii Constantio Chloro dicto, c. 9, Viros attonita feritate trepidantes pro veritate, et in oratione Eumenii pro scholis cap. 19, feritate Francorum pro veritate, et apud Arnobium l. VI, cap. 9, instincta feritate naturae. Francorum feritatem testatur etiam Isidorus lib. IX Etylmol. cap. 2, a qua eos vocatos innuit.)) praebuit, fera navigium ministravit.



0573A Cum, spirante coelitus Deo, trium puerorum una cordis intentio Babylonia sacra contemneret penitus, ac negaret, durumque mortis exitium tyrannicae legis atrocitate susciperet, cujus rabies Achaemenii(( 0573D Quidam editi Achemeni. )) 0573B furoris igne succensa, torrentem fornacis propriae superabat ardorem, rogo vincti traduntur in medio, pyra juvenes non audente contingere, qui tantum corde ferventes vicerunt imaginem poena deferente 0574A supplicium. O quanta est credentibus salus, cum gloria flammis fidei plus candentes(( 0573D Mendose cadentes in nonnullis editis. Supra forte legendum truduntur, et vicerunt imagineum 0574D poena deferente supplicium. Pro deferente quidam, deferiente. )), restincta torpuit vis camini!



Auctor igitur tam nefandi judicii dignum factis 0574B supplicium non evasit. Nam qui vecordi raptus insania, humanae pietatis jura despexerat, ferino vixit ritu per silvas, et consortia pecudum sectatus agrestia, aulici deliciosa convivii pastus feno, potatus fluvio 0575A permutavit, quem sub hujus deformitatis aspectu hirsutum silvis et montibus septem viderunt tempora pervagatum.



Nec minus Darii postmodum regnatoris dum praeteritam furor imitatur insaniam, Daniel, Hebraeorum 0575B decus amplissimum, cum feris jejunio stimulatis includitur, et simplicis animae corpus innoxium saevius vorandum morsibus deputatur; bellua tamen facta mitis et placida, ne sanctos artus insano dente laceraret esuriens, coepit amare jam famem, vultusque terribilis rabies mollita submittens, atque in saevis faucibus ira blandior conquiescens, genuinae feritatis immemores praedam servare docuit tunc leones.



0576A Dic, ubi post talia tuae sunt leges, pertinax o natura, quis toties tibi jura subtraxit? quis(( 0575D Alii Qui, alii Quis. )) translatum nescire virum jussit infernum, sterili matri fecundam praestitit senectutem, ad aram sponte compulit venire pecudem, muliebrem effigiem in salis simulacrum 0576B convertit, ramos incendiis aestuantes non ardere monstravit, virgultum solvit in colubrum, per marinos fluctus pedestres patefecit incessus, pluentibus nimbis nectareum manna diffudit, ex arentibus saxi visceribus undas ejecit, ora mutae quadrupedis humana fari verba permisit, elementa defixis cursibus longa statione suspendit, volucrum ministeriis hominem pavit, et in coelum corusci equitatus axe perduxit, 0577A morienti jam regi tria lustra donavit, feri praedonis in utero portum dedit esse naufrago, rore sidereo puerorum membra proluit in camino, regem vagum dumosa per pascua feris ac pecoribus fecit esse convivam, leones praedae parcere, et rapinam 0577B docuit non amare? Nempe rerum conditori omnium, cujus cuncta, seu nota, seu latentia verbi constant machinis fabricata, sui operis subjacent fundamenta, et sequitur jubentis imperium creatura, quacumque 0578A nutu naturae traxerit divinae sententia.



Heu! miseri, qui vanis cultibus inclinati stultum sinistri cordis officium sculptis a se simulacris impendunt, factoremque proprium relinquentes, suae manus venerantur effigies, qui furor est, quae tanta 0578B menti(( 0577D Forte mentes: nam in carmine est animos. )) ludit insania, ut turpem volucrem, obscenissimum bovem, tortum draconem, et semihominem canem homo integer membris adoret, et solem nonnulli nebulosis mentibus obcaecati rerum genitorem 0579B illa volunt opinione censeri, quia terrarum tractus, et spatia clarae serenitatis luce perfundens, coeli plagas, ac sidera flammigera lustrare volocitate non cessat; cum ab ipsa potius instabili mobilitate, quam rapidis discursibus vagus ignis exercet, officium constet esse, quam dominum. Quippe certo dispensationis ordine custodito, nunc oritur, nunc ad occasum horis vergentibus inclinatus, vices cum nocte partitur. Nec ubique semper est constitutus, quique nulla nascentis vidit mundi primordia, nisi peracto sine sole die jam gemino, providus eum conditor a tertiae lucis instituisset radiare principio. Sic etiam lunae supervacua plerique vota dependunt, quam crescere semper, ac minui praefinitis mensium temporibus 0580B intuentur. Sic stellis quoque litare non desinunt, quae depulsae noctis abscessu matutinae lucis vultibus effugantur. Hic aquarum cultor est, ille flammarum. Sed species, sibi natura contrarias, non audent inimicas efficere, ne propiore discordia aut ignis ardentior latices debiliores exsiccet, aut impar undis ingentibus rogus subito moriatur exstinctus. Alius arboreis radicibus aras instituens, dapes apponens, ramos, ac robora flebiliter orare non cessat, ut natos, domos, rura, conjugium, famulos, censumque custodiant. Lignee, ligna(( 0579D Editiones minus correctae, quod. )) quid obsecras? surdis operam dependis exclamans, a mutis responsa nihil auditurus exspectas. Quae domorum constantiam illa tantum ratione sustentant, si securibus amputata, 0581A pendentia culmina tecti suffulciant, aut focis adhibita sumendis dapibus famulentur accensa. Nonnulli dementius olerum veneratores existunt, et in hortis numina rigantes arentia transplantatorum se deorum edocent veros esse cultores. Sed plura de talibus 0581B jam referre pudet, ne in sanctae religionis pagina dum numerosos stultitiae castigamus errores, aut lilia nimio decore mollissima rubus asper exurat, aut per violaria florentis campi purpurea, carduus, et spinosis armatus aculeis paliurus exsurgat. Igitur increpando jam satis est, qui humanis erroribus coli monstra derisimus, vel potius tales actus miserando deflevimus.



0582A Nunc per incoepti juvat ire tramitis institutum, montemque sublimem firmo gradu conscendere, atque ad urbem, nostrae libertatis auctorem, totarum virium studio pervenire. Ipsa denique tranquillae domus est pacis, ipsa tutum salutis habitaculum, ipsa 0582B perpetuum libertatis obsequium. Si enim de terrena mortalis habitaculi civitate, et a mortali fabricatore fundata Poeta saecularium ita cecinit litterarum(( 0581D Virgilius, eclog. I, vers. 27.)),



Et quae tanta fuit Romam tibi causa videndi?

Libertas . . .

quanto magis coelestium in civitate regnorum, quam Deus Dominus instituit fabricator, jura perpetuae libertatis esse credemus! de qua vates ait(( 0581 Psalm. CXLVI, vers. 2, et psalm. seq. vers. 12 seqq. Plura hic carmini adduntur.)) spiritualium 0583A canticorum, Aedificans Hierusalem Dominus, et in sequenti nihilominus psalmo similiter explanavit, Lauda, Hierusalem, Dominum, lauda Deum tuum, Sion, quoniam confortavit seras portarum tuarum, benedixit filios tuos in te, qui posuit fines tuos pacem, etc. Audiamus ipsum quoque rerum omnium conditorem in Evangeliis suis, sacrosancto sermone cujus 0583B esse memorarit hanc urbem: Dico autem vobis, non jurare omnino neque per coelum, quia thronus Dei est, neque per terram, quia scabellum est pedum ejus, neque per Hierosolymam, quia civitas magni regis est (Matth. V, 34 seqq.). Tamquam si diceret mea, qui apertius dissimulavit exprimere, ut humilitate sermonis culmen suae panderet majestatis. Ita enim cum doceret, admonuit dicens: Tollite jugum meum 0584A super vos, et discite a me, quia mitis sum, et humilis corde (Matth. XI, 29). Hic est, ubi regia fulvis aula tholis irradiat, ubi petens accipit, quaerens invenit, pulsanti mox panditur. Hic ille, pretiosus enim lapis, qui ab aedificantibus reprobatus in anguli nitet capite constitutus. Cujus onus nimis leve sentitur, cujus jugum suave plurimum comprobatur.



0584B Igitur per digesta quaedam veteris Testamenti miracula retulimus, quaenam Pater Filii consortio, sanctoque Spiritu secum gesserit constituto. Per digesta similiter quaedam novi Testamenti miracula referemus, quaenam Filius paterno consortio, sanctoque Spiritu secum gesserit constituto, ut deitatis una potentia inseparabili semper virtute conspicua, et simplici 0585B majestate sit triplex, et triplici majestate sit simplex. Haec est vera fides, et firma credulitas. Hanc salutem infelix Arrius habere contempsit, qui, per devios curvi callis anfractus dum rectum nititur iter avertere, tetram delapsus in foveam, caligantis tartari secutus tenebrosa est, tam sensu vacuus, et inanis, quam tempore justi supplicii ventre quoque vacuus fusis visceribus exspiravit. Demens, qui paternae divinitatis jura, nullius exemplo similitudinis coaequanda, caducis putavit gradibus computari! Inter homines namque carnali lege nascentes filius minor est patre, quoniam pater ipse, qui filium nunc praecedit, paulo ante filius fuit, et qui filius est, nunc cernitur, cum(( 0585D Alii, cum pater fieri; alii compater fieri. Implicata syntaxis tam in carmine, quam in prosa, quae saepe carmine obscurior est; sententia satis per se 0586D percipitur.)) pater fieri posse non habetur ambiguum. Sic per omnem nepotum seriem nova proles 0586B excurrit, et avorum atavi senio(( 0586D Cur non serie numerantur? )) numerantur ingenti. Dominus, qui verbum, virtus, sapientia, et totum commune Patris, est Christus, de lumine lumen exortum, de solo solus est natus, qui nec Patre minor in aliquo, nec est, quo crescat, rebus universis excelsior, quippe qui genitus, non creatus, nomen habet pro summitate Principium: ita enim, secundum Joannem, Judaeis requirentibus sese dixit esse principium. Quid ergo principium est, nisi cacumen excelsum, supra quod nihil penitus reperitur, semper in Patre permanens, qui in ipso semper manet Pater, rerumque omnium caput, unus individuae majestatis est Deus, non quia Filius hic credatur esse, qui Pater est, sed quia Filius hoc credatur esse, quod Pater est, sicut per evangelicam ipse locutus est doctrinam, 0587A dicens: Ego in Patre, et Pater in me (Joan. X, 38). Deinde consequenter adjecit: Ego, et Pater, unum sumus (Ibid., 30). Arrius, unum, dici audiat; Sabellius, Sumus, dici cognoscat; alter a Trinitate refugiens, alter ab unitate dissentiens: ambo pares errore, 0587B licet diversa sentientes. Qualiter gentilium dogmatum suis obviare dictis invicem conantur auctores, qui brachia nudis humeris proferentes exserta, nihil docendo tradere, sed tantum parati sunt 0588A longa disputatione certare. Quorum prudentia jacet inculta, quia vana est coram Domino mundanae sapientiae fragilis disciplina. Hic plus loquitur, ille plus tacet. Hic ambulando disputat, ille stando pronuntiat. Alius semper illacrymat, alius ridere non 0588B cessat. Diversis igitur modis par vesania videtur in cunctis.



Interea dum viatici laboris sarcinam sermonibus allevamus, spesque simul ac fides in ardua meum 0589A comitantur incessum, blandius ad arcis summae fastigium, deposita difficultate, pervenimus. Ecce sacrae crucis vexilla jam radiant, ecce magni regis castra piissima coruscum lumen ostendunt, flatuque sidereo 0589B tuba Dominicae stationis exclamat. Militibus suae portae patet accessus; qui militat, ingrediatur intrepidus. Janua vos aeternitatis invitat, quae janua Christus, scilicet vox paterna. Aurea perennis vitae remuneratione gaudebitis, quia coelestia Domini viriliter arma tractatis, et in fronte decus affixum, fidelis signi sacramenta monstratis. En ego decus, et arma coelestia tua, tuae militiae pars minima, bone rex, bajulo consecrata. Hic proprias me sedes accipere, 0590A hujus urbis in moenibus exigua dignum habitatione concede. Tuus semper incola, tuusque vernaculus parvo sanctae mansionis in angulo constitutus inter beati ordinis cives albo vitalis paginae postremus 0590B merear municipalis ascribi. Grandia quidem postulo, sed tibi grandia dare suppeditat magnitudo, quem ille magis offendit, qui spem dubiam de tanta pietate conceperit.



Christe, annue votis, qui, morientem mundum vivificare festinans, coelitus petiisti terrena, humanam dignatus sumere effigiem, aliena quidem suscipiens, sed propria non relinquens. Hoc Matthaeus adortus imprimis, hominem generaliter expedivit. Marcus, 0591A ut leo mirabilis, per deserta vociferatus infremuit. Lucas sacerdotali religionis exordio sumpsit similitudinem de juvenco. Joannes aquilae volantis impetu coelum verbi majestate penetravit. Quatuor isti proceres, ac praecones una te(( 0591D Juretus, ut dixi, et Gallandius legunt unate, alii editi unita. Divido verba, sicut in carmine, una te. )) voce cantantes, ceu tempora 0591B totidem per latissimam totius mundi sparguntur effigiem. Sic apostolici quoque culminis honoris duodenus apex semper refulgens, numeris horas imitatur, et menses, ut, rebus omnibus congregatis, annus 0592A tibi militet universus. Igitur hinc vetusta memorans antiquae mortis exordia, novam properare delector ad vitam, ut qui fletus seminavimus in Adam, laetitiam metamus in Christo, et Davidicam mereamur dicere cantilenam(( 0591D Paulo ante rescripsi metamus pro metemus. Sic nonnumquam levi unius litterulae mutatione sensum prosae, alioquin certum, planiorem reddidi, ut pag. 178, imitatur pro imitatus, et deputatur pro deputatus. 0592D Aliquando verba eadem relinquo, quamvis facile possint ad textum carminis reformari, ut pag. 193, gaudebitis quia: potest enim ex carmine reponi gaudebitis, qui. Saepius autem ita depravata est prosa, ut sine aliorum mss. ope inutile sit velle medicinam adhibere.)): Qui seminant in lacrymis, 0592B in gaudio metent. Euntes ibant, et flebant, mittentes semina sua. Venientes autem venient in exsultatione, portantes manipulos suos (Psal. CXXIII, 5, 6).

0553A



17. Hic rursus novae inscriptiones in multis exemplaribus apparent. Reg. I, Explicit metricus prologus. Incipit sacrum opus idem de veteri Testamento. Ott. I, Incipit Paschalis carminis utriusque testamenti. Incipit liber primus Sedulii. Vat. I, Incipit sacrum opus de veteri Testamento, libri primi Sedulii de singulis 0553B utriusque testamenti miraculis. Reg. 2, Incipit sacrum opus ex veteri Testamento. Quod poeta incitat se ad scribendum. Urb., Praefatio ejusdem arguens gentiles. Ott. 2, De figmentis poetarum. Rom., Praefatio gentiles arguens. = Codex bibliothecae Laurentianae apud Bandinium exhibet pigmenta pro figmenta: sed retinendum est figmenta. Mendum pariter apud Bedam de Arte metrica Cum tua. Petrus Paulus Justus Specim. observat. cap. 21, censet legendum, Sic sua gentiles studuerunt ficta poetae: quia sic invenit apud auctorem veterem vitae B. Adalberonis inter Pezii Scriptores rer. Austr. t. II, pag. 6. Sed non advertit, hunc auctorem verba Sedulii aliquantulum mutata in rem suam trahere, ut sic pro cum, studuerunt pro studeant, quod sensus in Sedulio exigit.



18. Barthius l. II Advers. c. 2, ex Gulielmo Britone Sedulii imitatore profert: Si sua gentili mendacia cuique poetae—Grandisonante fuit licitum pompare boatu. De verbo pompare confer num. 189 Proleg. judicium Parrhasii. Pompatus verbum est Tertulliani. 0553C Scriptores sequioris aevi non tantum pompare, sed et pompizare dixerunt. Vide Ducangium, et not. Colvenerii ad Chron. Camerac. Balderici. In prologo Vitae B. Adalberonis ex editione Joannis Abbatis Labacensis legitur Grandisonis ornare modis: sed inter Scriptores rer. Austriac. restitutum est e ms. pompare. Pergit autem auctor ejus Vitae tragicoque boatu, et ritu magistro pulchra mendacia sua, parum posteritati profutura, pulchris aenigmatum adumbrare, et includere figuris. Quae ex sequentibus Sedulii versibus desumpta sunt, adeoque minus bene in priori editione scriptum fuit, et ritu magnifico pro et ritu magistro. Hoc vero notandum, quod verba Niliacis biblis v. 22 explicare videtur auctor per pulchras aenigmatum figuras.



19. Mss. nostri Ridiculove Getae: Rom., Ang. scribunt Ridiculo vegete, quod inde ortum, quia in antiquissimis membranis verba non separabantur, et deerant interdum diphthongi. Igitur ex Ridiculovegete 0553D inepti librarii fecerunt Ridiculo vegete, quam scripturam nonnulli defendere voluerunt, quasi sermo esset de vegete, quod pro vini cado a Palladio poni aiunt. Grunerus Vonckio videtur imputare, quod pro Ridiculove Getae legi jusserit Ridiculove scaeva. Sed si id Grunerus credidit, falsus fuit animi: Vonckius enim in v. seq. Scaeva pro Saeva reponi voluit. Parrhasius, Nebrissensis, qui advertit, legendum non esse Ridiculo veteri, Fabricius, et alii recte ediderunt Ridiculove Getae, et de comoedia ex Getae servi nomine interpretati sunt. Barthius hanc interpretationem non probat: nimirum putat ipse, Getam nomen esse ridiculi cujusdam dei apud vetustissimos 0554A Britannos, de quo rerum Anglicarum scriptores agunt, et in primis Asserus in vita Aelfredi, qui saeculo IX exeunte floruit, et genealogiam Getae ponit, et hos ipsos Sedulii versus in eam rem producit. Verba Asseri exhibui in Prolegom., num. 179, ubi alia aliorum similia addidi. Eodem fortasse 0554B respicit, quamvis Sedulium non nominet, Ethelredus, sive Aetredus abbas Rievallis De geneal. reg. Ang.: Geta, qui et ipse tantae sapientiae, et virtutis habitus est, ut a paganis pro deo coleretur. Asserus tamen primum vocat Geada, ex quo Getae nomen conficit. Gronovius Observat. in Eccles. cap. 2, Barthium, aliosque summos viros, qui id amplexi fuerant, rejicit: et animadvertit, omnes comicas personas esse ridiculas, et nominatim Getam ridiculum a Menandro esse introductum. Ovidius l. III de Arte vers. 331: Nota sit et Sappho (quid enim lascivius illa?)—Cuive pater vafri luditur arte Getae. Sedulius clare seipsum in prosa explicat: Ridiculi Getae comica foeditate. Profecto cum praecesserit tragicus boatus, consequens est, ut ridiculus boatus Getae de comoedia exponatur. Grunerus putavit, Parrhasium correxisse Ridiculove Geta, quod falsum est. Parrhasius enim cum mss., et aliis editionibus legit Ridiculove Getae, nisi quod scribit Gete: nam in ejus editione diphthongi aliquando omittuntur. Nec 0554C liquet, an Gronovius legi voluerit Ridiculove Geta, ut Grunerus, et Arntzenius affirmant, qui hanc scripturam tenuerunt. Mihi sane id parum arridet. Non enim ait Sedulius pompare ridiculo Geta, sed pompare ridiculo boatu Getae, vel renovare contagia tragico boatu, aut ridiculo boatu Getae, aut qualibet arte canendi. Ita enim potius sententiam, et syntaxin accipio.



20. Vonckius pro Saeva legi jubebat Scaeva, quod Burmanno etiam placuit: et ita quidem semper in nonnullis mss. scribitur scaevus pro saevus. Vide var. lect. ad Juvencum. l. I, vers. 287, ubi similem varietatem notavi. Arntzenius, si quid mutandum esset, vellet sacra, h. e. dira. Asser. loc. cit. renovant, et v. seq. canunt: utrumque male.



21. Hic etiam in scribendi ratione variant libri veteres, monimenta, et melius monumenta. Arntz. canunt: lege canant. Nota phrasin monumenta scelerum ut monumenta furoris, clementiae.



0554D 22. Urb. juliacis: retine niliacis; abundabat quippe Nilus papyro. Fulgentius l. I Mythol., praefat. pag. 12: Et quidquid libet niliacis exarare papyris. Reg. 1, male tradunt pro tradant, ut canant, renovent, studeant. Munckerus ad Fulgentium loc. cit. profert miracula chartis. Sed mendacia ex mss., editis, prosa, et sensu auctoris retinendum est. Etiam biblis defenditur ex mss., et editis, nisi quod cod. Vulcanii exhibet libris. At Sedulius biblis voluit ex Lucano l. III, vers. 222: Nondum flumineas Memphis contexere biblos—Noverat. Graece biblos, seu byblos est papyrus, ex qua charta fiebat; eademque voce liber significabatur, ex quo biblia, bibliotheca.

0555B



23. Retinemus communem scribendi rationem davidicis: alioquin mss. omnes nostri, excepto recenti 0555C Urbinate, scribunt daviticis, quod etiam legitur in multis veteribus editionibus. Arntz., Cur ego daviticas assuetis vocibus odas, quod ait Arntzenius defendi posse, si solummodo pro assuetis rescribatur assuetus. Immo etiam cum assuetis bene procederet sententia, si postea legatur vererer, aut verebor. Cur ego vererer assuetis vocibus resonare davidicas odas decem chordarum, sanctoque choro stare, etc.? Aldhelmus dixit simili modo, Odas davidicas modulantes carmine sancto. Nec rejicienda tamen est recepta lectio.



24. Vulc., resonare darem: corrige decem; sermo enim est de instrumento musico decachordo, quod non semel in psalmis commemoratur. Videsis Calmetum dissert. de instrum. music. Hebraeor. ad Comment. II tom. in Psalm. Vatt. 1, 2, Reg. 1, 2, Ott. 1, Ang., Asserus verenter, quo spectat mendum in Alb., Ott. 2, Urb. verentur. Parrh., Cappusotus, Ald., et alii editi simili modo verenter, quod tenuit etiam Arntzenius. In hac scriptura verbum pro 0555D assuetus erit taceam. Nota Nebrissensis hoc loco est, verebor, i. e., cum maxima quadam reverentia. Sed in textu versuum editionis Nebrissensis, qua utor, legitur verenter, et nota hoc ipsum innuit. Poelm. cum nonnullis editis vererer; scilicet cur ego assuetus vererer, resonare, etc.



25. In nota Nebrissensis pro placidis est placitis, sed fortasse mendose: nam explicatio non turbulentis arguit placidis.



27. Nonnulli editi domumque; qui error fortasse natus est ex compendio litterarum, quo in mss. scribitur dominumque. Arntzenius quaedam similia exempla profert, ut probet, versum recte participio finiri contra Servium, sive quemvis alium, qui operibus Servii multa inepta immiscuit.



28. Mss. nostri delectet: in aliquo tamen dubium videtur, an sit delecter. Pro delectet stant alii mss., schedae Poelm., et plures editiones. Wopkensius cum Parrh., Fabr., Vulc., Lips. praefert delecter, 0556B ut in epistola ad Macedonium, delectatur et ludere. Poelm. in textu delectat, ad marg. delecter. Col. 0556C delectat: sic etiam Alb.



30. Cant. et schedae Poelm., male, servare pro servire. Rom., cui jure perennis. De verbo factura pro opere facto dictum jam a nobis fuit in not. ad Prudentium, et Dracontium.



31. Reg. 1, aetheris, supra glossa, vel correctio aethereis, quod rectum est.



34. Mss. omnes nostri cum plerisque editis sceptrum juge, correpta prima in juge, quod fieri solet a Sedulio. Fabricius, ut hoc metri peccatum fugeret, saepe lectionem veterem corrupit.



37. Sedulius videtur id mutuari a Juvenco l. I, vers. 27: Nam mihi carmen erit Christi vitalia gesta.



38. Ott. 2, laetis; lege laesis.



39. Herm. Cannegieterus conjiciebat, Queis lethale malum, queis . . . inserpit doctrina veneni.



40. Pro cecropii plerisque mss. nostri, et alii cum Parrhasio cecropei, quos audiendos non esse monuit Grunerus. Nostri omnes mss. serpit cum Cant., Arntz., Lips., Almel., in quo glossa invadit, et plerisque 0556D antiquis editionibus. Codex Barthii cepit, quod Cellarius, et Arntzenius arripuerunt. Nonnulli vulgati sepit. Codex Taurin., Attica caecropii serpit doctrina veneno. Cannegieterus suspicatur inserpit, ut nuper dicebam. Joann. Conr. Schwartius carpsit, ex quo Wopkensius malebat Attica cecropiis carpit doctrina venenis. Verum cum verbum serpit exstet non solum in fere omnibus mss., verum etiam in prosa, retinendum omnino est. Etsi enim frequenter hoc verbum serpo construitur cum aliqua praepositione, ut serpere per terram, in arborem, aut peculiari modo serpere humi, nihil tamen obest, quominus efferatur cum accusativo sine praepositione vel ita ut subintelligatur praepositio per, quae a poetis interdum omittitur, vel accusativus ille sit tanquam personae patientis. Siquidem passive serpo usurpatur a Solino c. 32, al. 35: Cum terra nullo serpatur angue. Cur ergo dici non poterit, Cum nullus anguis terram serpat?

0557B



42. Plerique et meliores mss., et editi, paedorem; alii fetorem, quod glossam potius sapit. Cellarius Athenaei interpretatur Attici; sed clarius est Atheniensis, ut multi alii Athenaeus pro Atheniensi dixerunt. Pagus Athenaeus est superstitio gentilium Atheniensium. Christiani paganos ethnicos vocarunt a pagis, in quibus diutius idololatria perseveravit. Inde poetae Christiani pro vana superstitione pagum 0557C usurpabant, ut Prudentius, et alii. Iscanus Sedulium videtur imitari l. I de Bello Trojano vers. 30: Quin te cecropii mentita licentia pagi; et l. III, vers. 454, Desine, cecropii funesta licentia pagi,—Incestos generare deos.



43. Pro Quid Arntz. Qui: melius est Quid. Plerique nostri mss. scribunt laberintheo; Poelm., labirynthaeo; Arntz., laborintheo, cum inepta glossa, quae in aliis etiam codd. reperitur, quasi labor intus. Alii, labyrinthaeo. Vera scriptura labyrintheo. Nostri plerique mss., Theside, Ald., Tesidae; cod. E, Thessidae. Retine Thesidae: sic enim vocantur a Virgilio Athenienses.



44. E nostris mss. alii, Daedalii; alii, cum editis, Daedalei. Pro tecti Col. tectis, fortasse Daedaleis lustratis limina tectis. Sed Arntzenius observat, familiarem esse poetis hanc locutionem limina tecti pro limina domus. De labyrintho tectum pariter dixerunt Virgilius et Ovidius.



45. Pro placidis Burmannus in margine malebat 0557D placitis. Pro quid Arntz. qui, ut vers. 43.



46. Parrh. mendose saluincam pro saliuncam. Ex Virgilio ecl. 5, vers. 16: Lenta salix quantum pallenti cedit olivae,—Puniceis humilis quantum saliunca rosetis.



47. In Reg. 1 nunc est fana, sed videtur fuisse vana: quae fuit quoque conjectura Wopkensii. Sed luculentiorem sensum agnovit in fana, quomodo templa idolorum a Patribus passim appellantur. Colere templa, fana legitima phrasis est, et usitata. Confer var. lect., seu schol. vers. 242 h. l., Heu miseri. Ald. et Nebriss., profani, videlicet o profani. In codice meo ms., qui a vers. 45, Labruscam placidis, incipit, magis videtur scriptum profani, quam profanis. Nebrissensis agnovit alteram lectionem, quae communis est quid fana profanis—Proderit? Nimirum quid proderit lapides, aera, et fana profanis, h. e., a profanis coli. Juvenco familiarem fuisse hujusmodi dativum pro ablativo cum verbis passivis 0558B non semel in notis monui.



48. Rom. multis, correctum per mutis. Burmannus legi volebat nudis, ut nuda metalla intelligantur, quae nihil praeter metalla sunt. Idem conjiciebat donare. Retine mutis damnare; intelliguntur enim muta simulacra. Simili modo Prudentius l. I contra Symm. vers. 210: Fudit, opesque sibi caeca de rupe poposcit. Et Perist. hymn. 5, vers. 68, etc.: Coli jubetis numina—Excisa 0558C fabrili manu,—Cavis recocta et follibus:—Quae voce, quae gressu carent,—Immota, caeca, elinguia. In verbo damnare Cellarius, et Arntzenius putant alludi ad damnatos in metalla, quibus similes sunt idolorum cultores. Melius Nebrissensis existimat, petitum id ex Virgilio ecl. 5, vers. 80, Damnabis tu quoque votis. Ponitur saepe damno pro obligo, obnoxium reddo. Dicebantur ergo dii homines damnare, reosque voti facere, cum ea, quae voto petebantur, concedebant, sibique obnoxios reddebant, ut praestarent ipsi homines ea, quae voto polliciti fuerant. Ait ergo Sedulius, non deos damnasse, sive obnoxios sibi reddidisse homines, cum dii illi lapides et aera essent, sed ipsos homines sese mutis metallis obligasse.



50. Rom. casas; ad marg. correctio, vel diversa lectio, plagas.



52. Ald., mendose, velatis pro vellatis. Arntz., mortiferi . . . succi. Nonnulli vulgati, mortiferis . . . fucis. Verum veneno passim succus tribuitur, et error 0558D hic librariorum commutantium succus et fucus frequens est, inde fortasse ortus, quod multi scribunt sucus, non succus. Toxica livida dicuntur, quod epitheton passim veneno tribuitur.



53. Reg. 1, Arntz., cod. E, cum aliis mss. et editis, Tartareo damnata cibo. Ott. 1, 2, Vatt. 1, 2, Reg. 5, cod. Meus in textu, Ang. cum Parrh., Ald., Prosa Sedulii, Tartareis damnata cibis, quod magis poeticum Arntzenio videtur. Plerique mss. scribunt virecta pro vireta. Similis varietas in aliis etiam scriptoribus occurrit: mihi magis placet viretum, quam virectum. Virgilius l. VI, vers. 679, Devenere locos laetos, et amoena vireta—Fortunatorum nemorum, sedesque beatas. Vide not. ad Dracont. l. III, vers. 679.



55. Reg. 1, intrare, supra recte intrate. Sumpsit id Arator l. II, vers. 665: Et latices intrare pios, al. In latices.



57. Meus adeptis: lege ademptis.

0559C



58. Vat. I, Et messis: lege Ut. Ita fere S. Ignatius martyr: Frumentum Christi sum; dentibus bestiarum molar, ut panis mundus inveniar.



60. Pro titulo Ott. 1: Incipit deprecatio Sedulii rhetoris. Oratio. Reg. 1. Invocatio. Rom. Invocatio poetae. Ang. Invocatio Sedulii. Similes inscriptiones exstant in aliis mss., et editis. non ab auctore, sed a librariis pro arbitrio confectae: quas omnes recensere supervacaneum esset. Parrhasius nullos habet hujuscemodi titulos capitum.—Ita fere incipit Dracontius l. II, Omnipotens aeterne Deus.



61. Ades pro es: verbum compositum pro simplici, ut alibi.



62. Explicata est haec sententia similibus exemplis in not. ad Drac. l. II, vers. 343. Nonnulli undisonam . . . procellam.



64. Barthius l. XXV Advers. c. 15 pro et lunam citat ad lunam, errore typographico, ut puto. Sed fortasse voluit at lunam, quod elegans est, sed contra mss.



65. Pro metiris Cant. concedis. Wopkensius explicat 0559D Inque diem, ac noctem, h. e., interdiu, ac nocte: clarior est prosae interpretatio.



66. Ex sacris litteris petitum. Barthius ait, hos versus adumbratos ex Ovidianis V Met. Vid. Proleg. n. 170.



68. Gallandius ex codice Taur. pro varia lectione subjicit Qui diversa nova formasti in corpora terra: sic etiam notatur in Catalogo bibliothecae regiae Taurinensis, ex quo, ut puto, suas varias lectiones Gallandius deprompsit.



72. Aliqui vulgati ab unque: mss. et meliores editi cum Parrh. ab angue. Favet Prosa.



73. Praeter quos: vide, quae de hac phrasi dixi ad Drac. l. III, vers. 430.



74. Meus gravida, ad marg. correctio, vel diversa lectio, rapida. Ott. 2, cum quibusdam editis, rabida pro rapida. Ita solent librarii rapidus pro rabidus, et contra scribere: ac saepe dubitatur, quid melius sit. Hoc loco rapida communior est lectio, ac praeferenda: innuitur enim celeritas diluvii.



76. In schedis Poelm. ascriptum erat, nonnullos legere, Quos carnis; alios, Hos carnis. Rom. a pr. m. Quod, correctum per Quos: caeteri Quod. Plerique mss. et editi, praesule ligno. Poelm. ad marg. praeside, quod nonnulli vulgati referunt. Nebrissensis pro praesule conjecerat praestite, vel praeside. Arntzenio displicebat praeside; qui, nescio qua ratione, errorem hunc esse existimabat. Eadem enim est sententia, et eodem modo dici potest praestite, praeside, praesule ligno, scilicet auxilio, praesidio, ope ligni crucis. Ridiculus enim est Cellarius, qui interpretatur praesaliente arca super aquas. Adeo heterodoxi a 0560D catholica doctrina de Ss. Crucis veneratione abhorrent. Wopkensius, qui rectam interpretationem adversus Cellarium tuetur, eadem praejudicata opinione abreptus, conjecerat, legendum praesule signo, h. e. typo praemisso, vel per hoc prodigium. Rejecit tamen hanc ipsan conjecturam, cum observasset, alios quoque Patres arcae diluvii lignum crucis comparasse, ut Augustinum de Civitate Dei l. XV, c. 26; Alcimum Avitum l. IV, vers. 300.



77. Meus revocari non inepte pro renovari. In Rom. mendum renovare.



78. Codex Taurin. mendose Toto pro Totum.

0561C



80. Nonnulli vulgati Augusto: emenda Augusto ex verbis ipsis Salvatoris.



82. Ald. quo servat: alii qua.



83. Ottob. 1, quo vellere: sic Reg. 1 a pr. m., sed correctum qua.



84. Burmannus conjiciebat agnus ovat. Reg. 1, et Ott. 1 a pr. m., oves, correctum per ovis cum glossa in Reg. 1, Mariae. Eadem est glossa in Reg. 2, eademque scriptura ovis in caeteris mss., et editis, uti etiam in Prosa. Sed fortasse vera est lectio oves, grexque, hac distinctione: Virginis agnus oves, grexque omnis candidus intrat: nam oves in judicio Dei statuentur a parte dextra, ut haedi a sinistra. In mss. exemplaribus saepe i occurrit pro e positum. Huc facit Fortunatus l. II, carm. 4: In cruce restituit Virginis agnus oves. Immo etiamsi legatur ovis, eadem 0561D interpunctio, ac sententia sustineri potest. In Rom. deest que post grex.



87. Meus, nominante: lege dominante.



88. Arere pro maturescere, ut arentes aristae. Pruinis pro hieme, ut alii vulgo poetae.



89. Urb., Rom., producit: alii producet cum glossa in Reg. dabit. Sic postea calcabit. parebunt.



91. Ovidius II Met. 29: Stabat et Autumnus calcatis sordidus uvis.



93. Ott. 2, Judicio est: facile haec inter se commutantur. 0562C Hoc loco Indicio sine controversia retinendum est. Virgilius I Aen. 296 dixit Cana fides: sic cana jura, et similia pro priscis, antiquis.



95. Pro constant schedae Poelm. exstant.



96. Burmannus pro relatu malebat volatu, vel meatu, quia perstringere proprie avibus tribuitur. Quae sane conjiciendi ratio inepta est. Sedulius fortasse imitatur Claudianum de Rapt. Pros. init.: Junonis thalamos audaci promere cantu, etc. Res divinas explicare velle etiam ethnici audaciam existimabant.



97. Idem Burmannus suspicatur Vix alis committo meis, eadem scilicet ratione ductus. Reg. 1, Urb., potentem pro patentem. Rom., pro d. s., sonantem.



98. Pro aliquos Parrh. paucos: vel hoc, vel parcos, scriptum videtur in cod. E. Burmannus conjectat patulos, quod epitheton ramis saepe tribuitur. 0562D Meus nitor paucos. Corippus Paneg. Anast. init. id expressit: Immensam silvam laudum, vir juste, tuarum—Aspiciens, celsos nitor contingere ramos, etc. Adumbrata haec ex Theocrito observavit Barthius I de Land. Stilic., vers. 22. Clare Sedulium imitatur auctor vetus Vitae S. Theobaldi, quam vidi in codice antiquissimo Vat. Reginae Suec. 571, in fine: Testem invoco habitatorem ejus Spiritum sanctum, multa cognita me praetermisisse, et de magna silva vix paucos ramos perstrinxisse.

0563B



99. Vat. I, sonet, supra veluti glossa clamet. Metri lex postulat clamet. Ferream vocem, centum ora Virgilius et alii poetae ad res quasdam explicandas non sufficere dicunt. Confer not. ad Dracont., l. III, vers. 552, et doctissimum Martinum de Roa Singul. l. II, c. 3. Adde auctorem Vitae S. Dunstani, 0563C c. 5.



103. Titulus in Reg. 1, Expositio de Enoch. Ott. 1 de Enoch. Sic Rom. In Ott. 2, Explicit invocatio, seu oratio poetae. Incipit liber primus. De transitu Enoch. Cod. Cant., Incipit liber veteris Testamenti. Ed. Lips., Liber I, continens veteris legis aliquot historias. Pro ab usque chao, Lips. et alii codices a Davisio citati ad l. I Cicer. de Nat. deor., c. 33, habent ad usque chaos. Ipse tamen Davisius retinet lectionem in nostris mss., et editis communem. Rom. ab usque chaos. Recte tamen se habet chao, uti apud Prudentium hymn. 12 Cath., vers. 40. Antiquias coelo, et chao. Glossa in nonnullis mss. Sedulii est absque morte: sed poetae mens potius est a mundi initio, sive a chao, quod mundum praecessit. Vide Prudent. 12 Cath. 40. In Prosa male collocatum est initium capitis.



105. Lucretius l. VII, vers. 532, Perdidit inde modum caedes.



106. Nonnulli mss., et editi, interpungunt: Terra 0563D tulit genitum: sed. Alii plures, Terra tulit: genitum sed.



107. Inscriptio in Reg. 1, De Sara. Rom., De Sara. Ott. 1, De Abraham, et Sarra. Multi, Sarra, et Sarrae per duplex rr exhibent: alii contra. Arntzenius suspicabatur arida pro saucia: ac putat, Sedulium prae oculis habuisse Ovidii locum l. III Trist., eleg. 14, vers. 33: Ingenium fregere meum mala: cujus et ante—Fons infecundus, parvaque vena fuit.—Sed quaecumque fuit, nullo exercente, refugit,—Et longo periit arida facta situ. Nihil tamen mutandum: nam Sedulius verius imitatur Apuleium in Apolog. p. 514, Diutino situ viscerum saucia. De verbo marcebant confer not. ad Dracontium, Satisfact., vers. 228.



0564B 108. Arntz., sinu: retine situ, vel ex his, quae modo attuli ex Apuleio.



109. Lucanus, l. II, vers. 339, Dum sanguis inerat, dum vis materna, peregi—Jussa, Cato.



110. Urb. corrupte, Cum se more viri. Meus cum Aldo distinguit sanguis—Cum seniore viro. Gelidi. 0564C Melius sanguis:—Cum, seniore viro, gelidi. Sumitur autem vir pro marito, ut ab aliis passim.



112. Cod. Taurin. Algentis ex diversa scribendi ratione pro Algentes.



113. Ex Virgilio VI, 764, Quem tibi longaevo serum Lavinia conjux—Educet silvis.



114. Poelm. hic novum titulum apponit Aries pro Isaac immolatur. Sic fere aliqui mss. In Urb. mendum est ac sacrat ipsum. Non raro depravata est lectio in hoc codice, quod semel monuisse satis sit. Vonckius legere nos jubet istam pro ipsam. Grunerus contendit, istam locum habere hic non posse, ipsam posse. Wopkensius pariter praefert ipsam, nempe eamdem, ad quam caeteroquin mactandus Isaacus fuisset. Sic Prudentius hymn. 12 Cath. vers. 131, Aram ante ipsam, etc., et hymn. 4, Perist. vers. 39. Ad aram—Porriget ipsam. Frequenter ipsa et ista a librariis permisceri observat Arntzenius: cujus conjectura est ipse, hoc est, sponte sua, 0564D pro ipsam, nimirum si vers. seq. placeat Vonckii suspicio mox statur, de qua infra. Fatetur tamen Arntzenius, ipsam emphasin habere, ut in aliis multis. Nonnulli editi habent ac pro at.



115. Vonckius pro mactatur putat legendum mox statur, i. e., sistitur: quam conjecturam aliquatenus firmari ait Arntzenius serm. 2 Chrysologi: Filius immolabatur ignarus, filius sistebatur nescius. Sic enim emendavit Petr. Faber 3, serm. 8. Scripturam receptam invenio apud Isidorum 12, Orig. cap. 1, n. 9, de ariete: Hoc pecus a gentilibus primum est aris immolatum. Aries, quod aris imponeretur. Unde est illud: Aries mactatur ad aram.



116. Sic fere Dracontius de eodem Abrahamo l. III, vers. 102, Et pius immitis, etc.



119. Omnes mss., quos vidi, cum Parrh., Ald., 0565B sched. Poelm., et codicibus, quos Cellarius et Arntzenius viderunt, sanguine Christi. Poelm., cum aliis vulgatis, sanguine fuso, quod tenuit Cellarius, affirmans, Christi in mss. esse glossema: hoc ipsum tenet Arntzenius, qui addit, glossema fortasse inde ortum, quod aliquis supra vocem agnus in v. seq. glossam Christus ascripserit. Certe vix commodus sensus erui potest, si retineatur Christi: itaque dum clarius aliquid affulget, lectioni vulgatae subscribo. In meo cod. supra agnus glossa est caro Christi. Facile ergo potuit vox Christi poni pro ultimo verbo hujus versus.

0565B



120. Reg. 1, 2, Vatt. 1, 2, Urb., Alb., Ott. 1, 0565C Cant., Alm., Arntz., Lips., cum Ald., occumberet. Parrh., procumberet. Id videtur fuisse in Ang., sed correctum est eadem manu per occumberet. Ott. 2, succumberet, quod placuit multis editoribus, etiam Cellario et Arntzenio, qui tamen fatetur aptius videri occumberet. In hac quidem scriptura in pius ultima producitur ratione caesurae: Cellarius et Arntzenius id vocant hiatum, quo jure, nescio: nam hiatus est, cum plures vocales concurrunt, quarum nulla eliditur: nam ut eas proferamus, labia diducta, apertumque os habere debemus. Jam poetis hujus aevi familiare est, ratione caesurae vocalem brevem producere, ut in Prudentio, Dracontio, et Juvenco animadvertimus.



121. Reg. 1, et Ott. 1, pro titulo De Loth—Reg. 1, Ott. 2, Sodomis: sic Ott. 1, sed factum inde Sodomi. Grunerus non improbat Sodomis in ms. Cant. Sic Prudentius Ham. vers. 725, Loth fugiens Sodomis ardentibus. Editi, cum plerisque mss., Sodomae: sic 0565D etiam Reg. 4, qui hic rursus incipit. Hos versus laudat Beda de Art. metr., ubi mendose legitur Loth Sedomis.



123. Vat. 1, suam est. Multi mss. cum plerisque editis clare quia: alii ambigue quia, vel quod. Parrhasius edidit quod.



125. Mss. nostri Reg. 1, 2, 4, 5, Urb., Ang., Vatt., 1, 2, Ott. 1, 2, Meus, Alb. cum aliis aliorum, necnon cum Parrh., et Ald. Aspiciens. Editi plerique etiam veteres Respiciens, quem pleonasmum retrorsum respiciens a manu Sedulii esse putat Arntzenius, et multa similia congerit: qualia in Dracontio, et Juvenco a nobis etiam notata sunt. Retinuit tamen Aspiciens, cum videret omnes codices in id conspirare. Simile veri est, Respiciens potius esse a manu 0566B alicujus librarii, aut editoris, qui verba Vulgatae in mente habuerit, cum tamen Sedulius aliam veterem versionem sequi soleat.



126. Apud Bedam de Art. metr., mendum est multum pro vultum.



127. Reg. 1, Ott. 1, inscribunt De rubo. Rom., De rubo flagrante, et non ardente. Meus, Dominus in forma ignis super rubo.—Vide Prudent., Apoth. 55.



128. Arntzenius recte damnat Barthium, qui ad I de Rapt. Pros. 166, legit, Non audens ardere. Meus, ardore: melius, ardere. In Ott. 2, videtur vincta. Lips. victa; reliqui juncta. Facile haec inter se permutantur 0566C ex simili ductu litterarum in mss.



129. Meus videns male pro vivens: nec melius Lips. virens. Arntzenius quidem defendi id posse existimabat, quia Palladius l. XIV de Insit., vers. 39, ait: Nam quaecumque virens alienis frondibus arbor. At non advertit, primam in virens esse brevem, ut ex ipso Palladii versu perspicuum est: in versu autem Sedulii produci deberet, ut producitur in vivens. Dicunt autem Latini cespes vivus, radix viva, vivens frutex, cum adhuc haec vegetant, suamque vitam vegetativam, ut philosophi vocant, vivunt. Sic contra mori ea ipsa dicuntur, ut notavi ad Juvencum l. II, vers. 749.



130. Lips. amicti: retine amici: Fortasse imitatur Virgilium I Aen. 180: Rapuitque in fomite flammam. Nebrissensis nota non satis intelligitur, Fomes est inimicus igni, sed hic fuit amicus. Fortasse innuit, fomitem ab igni comburi solitum, sed tunc combustum non fuisse.



0566D 131. Weitzius ad Prudentium Apoth. vers. 56, al. 124, citat blanditiae pro blanditae, fortasse errore typographico. De verbo tambo, cum flammae applicatur, vide not. ad Dracont. I, 660.



132. Reg. 1, De virga in draconem versa. Sic Ott. 1, sed conversa. Rom. De Virga, quam Dominus Moysi dedit. Meus Virga Moisi mira. Pro draconem male Reg. 4, draconum. Beda, de Art. metr. laudat venustatem hujus versus, quod prius ponantur epitheta, tum nomina substantiva.



133. Editio Basileensis cum comment. Nebrissensis habet Per flexus, sed Nebrissensis ibi exponit, et legit Per flexos. In Reg. 1, et Ott. 1, videtur etiam a pr. m. fuisse Per flexus. Vides imitationem Virgilii in linguisque trisulcis, ex II Aen. 475.

0567C



134. Virgilius, II Aen., 381: Et caerula colla tumentem. Epitheton squamens de serpente obvium est.



135. In Meo clare mendum reddit pro redit: ibidem vigoris; fortasse aliquis voluit viroris, sed rigoris probum est.



136. Reg. 1, De mari Rubro, et populo Israelitico. Ott. 1. De mari Rubro, et turba. Rom., Ubi populus Israel siccis pedibus per mare ivit. Meus, Mare Rubrum cedit populo Dei. In Althelmo et aliis occurrit caerula ponti: similia sunt aversa castrorum, recta montium, flexa collium, porrecta camporum, acerba fluctuum, convexa vallium, etc.



138. Cant., Parrh., Reg. 2, 5, at turba; alii, ac turba; Reg. 1, et turba.



139. Adverte tautologiam, aliis etiam poetis familiarem, pelagus, mare, profundum, marmora.



140. Eleganter stupor tribuitur mari. Marmora pro mari: vide Dracont. I, 578.



141. Burmannus conjicit natura vices. Omnes habent viam, sed in Ott. 1, pro viam aliud prius videtur 0567D fuisse.



142. Cell., Ald., Incedens cum codd. Heins. et Almel. Nostri omnes, et alii Ingrediens, quod magis accedit ad version. Vulgat. Exodi, et Sedulii prosam. Rom., rude baptisma; lege rude jam baptisma.



143. Lectio notanda significatione sumitur pro sacra Scriptura, vel doctrina, uti apud Paulinum De Vita S. Martini IV, 181, Jul. Firmicum, etc. Hinc lectiones in officiis ecclesiasticis, lectionarius, lectionarium. Orientius sua sacra carmina vocat lectionem his pulchris iambicis in fin·: Quod si quem laedit spiritalis lectio,—Ei licebit lectionem spernere,—Non commutare lectionis formulam,—Anguem magistrum 0568C falsitatis increpo,—Ut non adjiciat, sive demat litteram. Reprehendit, ut videtur, codicum corruptores.



144. Schedae Poelm., Parrh., denuo pro denique. Reg. 1, 4, Ott. 1, Ang., Rom., Meus, Vat. 1, 2, Parrh., Ald., et plerique editi, verbum est Cellarius cum mss. Arntz., Almel., Cant., ac nonnullis ex nostris, verbum sine est, sed ita ut subaudiatur.



145. Reg. 5, Ald., at est pro adest. Nonnulli vulgati quod pro qui.



146. Reg. 2, 5, Alb., Vat. 2, Ott. 2, Ald., Parrh., gerens. Alii mss., cum multis editis, regens: Meus, ferens. Nebrissensis legit, et explicat, gerens. Cellarius et Arntzenius ediderunt regens, quae est scriptura optimorum codicum.



147. Reg. 3, incederat; corrige, incederet.



148. Reg. 1, De manna. Ott. 1, Ubi panem acceperunt coelestem. Rom., De manna coelitus dato. Meus, Populus Dei manna pascitur in deserto.



150. Plerique mss. nostri aeria, nonnulli aerea. Poelm. ad marg., aetherea: alii editi et schedae 0568D Poelm., aetheria.



151. Torn. 1, Edimb., In plumis pro In pluviis, ut intelligantur coturnices: et ita has voces apud Tibullum l. I Eleg. 2, vers. 79, confundi monuit Burmannus. Longe tamen melior est communis lectio. Meus non male dapes, in nubibus escas.



152. Reg. 1, De aqua ex petra producta. Ott. 1, Ubi aquam de petra eduxit. Rom., De Moyse, cum aqua manavit de petra.—Pro in exustis Meus inexhaustis perperam.



153. Arntzenius in Miscellaneis, quae, postquam Sedulii editionem cum notis variorum procuraverat, anno 1765, edidit, cap. 17, ex conjectura corrigit quia terra pro qua terra: quod minime placet.

0569C



155. Metallo, h. e. petra. Metallum de marmore dicitur a Silio, et Statio, de gemmis a Plinio Juniore. Nebrissensis exponit lapidem, vel potius lapidis venam. Vide Cerdam Adv. c. 101.



156. Taurinensis codex antiquissimus, Ausit aquas, sterilique latex de rupe manavit. In veteribus mss. codicibus aspiratio saepe desideratur, saepe redundat: itaque Ausit est pro Hausit. Sed manavit, quamvis contra metrum sit, tamen in multis mss. exemplaribus retinetur. Meus, Ang., Alb., Reg. 1, 2, 4, 5; Ott. 1, Vatt. 1, 2, Cant., cod. E., manavit, quo spectat Arntz. manabat. In Ott. 1 supra tamquam glossa est cucurrit: in Reg. 2 glossa est eduxit, cucurrit, fluxit; in Vat. 1, a sec. m., cucurrit. Urb., Ott. 2, Rom. recentes mss., cucurrit. Ald. edidit manavit: Parrh., salivit, quod vix cum grammatices regulis stare, in schedis Poelm. observatur: nam salii, et salui in praeterito, raro salivi dicitur. Plerique editi cucurrit, et Grunerus affirmat, manavit glossam esse. Assentitur Arntzenius, qui similibus 0569D exemplis docet, recte currere de aqua dici, et ex Antonio adv. Gent. vers. 15, sive potius ex Paulino poem. ultim. producit locum similem: Manna cui e coelo, et fons de rupe cucurrit. Non difficulter credam, veram scripturam esse manavit, cum primam hujus verbi Eugenius Toletanus antistes, aliique christiani poetae corripuerint.



157. Rom., vomuere; lege, vomuerunt.



158. Vonckii conjectura est His jugiter pro His igitur. Sed quamvis verum sit, primam in jugis a Sedulio licenter corripi, tamen hoc loco innovandi causa nulla est. Parrh., schedae Poelm., His igitur sacrata tribus, quod minus verum puto.



159. Exstat hic versus apud Bedam de Art. metr.



160. Reg. 1, Ott. 1: De asina, quae locuta est. Rom., Ad Balaam de locutione asinae. Meus, Asella ad Balaam.



161. Meus, rudendi; retine rudenti.



162. Edere loquelas dicitur, ut edere vocem, sonos, clamorem. Verbo pecualis usus etiam est Venantius 0570C Fortunatus II de Martino 146.



163. Reg. 1, Ott. 1, De Jesu Nave. Rom., De Josue, de statione solis.



165. Wopkensius suspicatur Invalidus, vel Insolidus, qua voce posteriore usus est Ovidius. Interpretatur Insolitus frenare, cum jam dedicisset (legam dedidicisset) frenare, vel regere diem. Melius Arntzenius vulgatam lectionem exponit; qui ordine suo servato non in longius tempus diem protrahere solet. Pro frenare Meus habet retinere ex aliqua fortasse glossa. Arntzenius frenare, uti etiam anhelantem alludere putat ad opinionem veterum, qui equos soli tribuebant. Verum Sedulius non solum a fabulis, sed etiam a nominibus fabularum longissime distare solet: et potest accipi frenare metaphorice pro retinere. Est autem sensus, Sol non solitus retinere diem.



166. Meus plena: lege pigra. Vat. 1, arvis, a sec. m. armis probe.



167. Ald. Fervidus in gentem; nisi error sit typographicus pro ingentem. Venuste Fervidus gladius. 0570D Lucanus VII, 502: Frigidus inde—Stat gladius: calet inde nocens a sanguine ferrum.



168. Nonnulli jam tum: plerique jam tunc. Imitatur Claudianum de III Consul. Honorii v. 98: Cui militat aether,—Et conjurati veniunt ad classica venti. Et de bello Get. vers. 49: Aut conjuratum querimur splendore serenum.



169. In Reg. I forte fuit promisso, nunc est praemisso. In Rom. clare promisso, in Meo dubie. Confer Prudent. hymn. XII Cath vers. 173.



170. Reg. I, Ott. 1, De Helia. Meus Helias, corvo ministrante, pascitur. Rom. De Helia, corvis pascentibus.



171. Parrh., schedae Poelm., Reddentes pro Praebentes. Arntz. ms. rapinae pro rapinis, haud ineleganter: nam apud poetas numerus singularis interdum pro plurali ponitur.



173. Jejunis morsibus, aut corvi, ait Nebrissensis, quamvis jejuni, aut Heliae jejuni.



174. Meus, Tunc bonus. Cellarius conjiciebat ante 0571B ea. Sic pro post ea aliquando a librariis inventum fuit postea. Hoc tamen loco non male est antea. Reg. 1, 0571C ante, forte ante Noemo. Nonnulli Noae, alii sine diphthongo Noe. Corvus fuit perfidus, quia egrediebatur, et non revertebatur. Frustra Nebrissensis lectionem Hebraeorum objicit, Egrediebatur, et revertebatur.

0571C



177. Meus Plurima dedit pro Plura dedit.



179. In re eadem similis versus est Juvenci l. II, v. 548. Aldhelmus, cap. 10 Prosae de Virginit., versum Sedulii profert: Ut poeta heroico hexametro refert, Aurea, etc. Virgilius dixit aurea sidera.



180. Plerique mss. aerios, vel aereos: alii aetherios, vel aethereos. Sic pariter editi variant. Ex prosa tamen retinendum videtur aethereos.



181. Reg. 1, Siderium: alii Sidereum.



182. Parrh. Exteriora minus bene: Vet. 1, Mon. Deteriora pessime. Glossae in Reg. 1, et Alm. Dexteriora exponunt meliora, sive coelestia loca.



184. Pro bene, Alardus ad Valerium Flaccum, l. III, v. 211, citat vel, errore calami, aut typographi, ut videtur: qui tamen occurrit apud Bedam in libr. 0571D Reg. quaest. 28, ubi hos versus allegat. Fulmineum coelum est lucidum, et tamquam fulmine splendens.



185. Plerique nostri mss., et meliores cum ms. Nic. Heinsii, et plerisque editionibus, Parrhasii etiam, meritoque et nomine. Pro eadem scriptura Arntzenius laud et Aldum: sed is mihi exhibet merito qui, et nomine: quae videtur esse vera lectio, et exstat in Alm., Reg. 5, et ambigue in Ott. 2. In mss. que, et qui saepe simili modo exarantur: hinc alterum pro altero facile ponitur. Arntz. habet meritoque qui. Alardus loc. cit. refert merito qui nomine. Nic. Heinsius, et Meursius in Spicil. ad Theocrit. Idyll. XXVI, p. 150, probant merito qui, et nomine. Id tenent recentes 0572A editores. Beda loc. cit. mendose fulgent pro fulgens. Ex prosa vero hujus versus lectio erui non potest: 0572C nam hoc loco, si mendosa non est, obscura certe est.



186. Parrhas. Aethere dignus erat: sic nonnulli vulgati, sed mss. omnes, etiam antiquissimus Taurinensis Hac ope dignus erat, videlicet flammigeris quadrigis, quibus in astra eveheretur. Adhaeret Beda.



187. Beda loc cit. mutatur: alii mutetur. Accusatur hoc loco Sedulius a nonnullis, quod nominis Eliae veram Hebraeam significationem ignoraverit. Sed potuit quidem id scire Sedulius, et nihilominus ad significationem ex Graeco sermone petitam alludere, quoniam de curru igneo mentio erat. Neque mirum videri debet, si linguam Hebraeam Sedulius non calluerit. Nebrissensis per accentum exponit, quia accentus acutus in penultima transfertur in antepenultimam. Graece sol est ἥλιος, Elias scribitur apud Septuaginta Ἠλιοὺ, Eliu, apud alios Ἠλίας.



188. Reg. 1, Ott. 1, De Ezechia. Meus Ezechiae quindecim anni ad vitam adduntur. Rom. De Ezechia rege quindecim annis. Hic versus videtur depromptus 0572D ex Juvenco III, 564. Ultima labentis restabat portio lucis.



189. Rom. addit: corrige addidit.



190. Parrh. edidit lumina: sic Arntz. a sec. m., Urb., et Rom. a pr. m., in quo corrigitur per limina, ut in Prosa etiam legitur. Vat. 2 male patefacta limina.



192. Reg. 1, Ott. 1, De Jona. Rom. De Jona naufragante. Meus, Jonas in ventre ceti.—Urb., Rom., quippe pro puppe, quod pro diversa scriptura appingitur in Rom.



194. Fera de piscibus non obvium est: occurrit tamen apud Manil. v, 189, 192.



195. Lips., Arntz. a sec. m., Ald., Parrh. cum nostris mss. Ang., Alb., Vatt. 1, 2, Ott. 2, Reg. 5, 0573B Urb., Rom., Meo, et, ut videtur, Ott. 1 a pr. m., Depositus. Alm., Reg. 1, 2, 4, Ott. a sec. m., Arntz. a pr. m., Depositum: quae verior est scriptura. Idem verbum de Jona usurpatum a S. Maximo Homil. aest. I de pascha, observat Grunerus: Sed pisce illaesum eructante depositum, tertia die terris refunditur. A jurisperitorum libris ad alios id nomen transiit quo tamen Cicero. Juvenalis, aliique utuntur.

0573B



197. Reg. 1, Ott. 1, De tribus pueris. Rom., De rege Nabuchodonosor; et tres viri. Meus, Tres pueri liberantur e camino.—Pro Cum spirante Urb. mendose Conspirante. Reg. 4, Cum inspirante, quae lectio fortasse 0573C genuina est. Etsi enim parum elegantes censeantur hujusmodi versus, in quibus prima vox monosyllaba efferenda est cum elisione, tamen non desunt exempla in optimis poetis. Inspirare pro divinum Spiritum immittere vox est ecclesiastica, sed quae originem ducit a bonis latinitatis auctoribus, ut ostendi l. II Dracont. vers. 15, Tu Deus inspiras. At spirare eadem significatione, nescio an alicubi inveniatur. Omnes tamen editi cum plerisque mss. referunt Cum spirante Deo.



198. Plerique mss., et editi durumque: favet etiam Prosa. Reg. 5, Ott. 2, schedae Poelm., Lips., Parrh., Ald., Ott. 1 a pr. m., dirumque.



200. Nonnulli vulgati male accenderet pro accenderat. Apud Scholiastem Statii l. VIII Theb., vers., 287, sic legitur hic versus: Cujus Achaemeniam rabiemque accenderat ira, sed mendose. Scribendum certe est Achaemeniam, scilicet Persicam, ab Achaemene Cyri avo: quo epitheto Horatius, Val. Flaccus, Sidonius, 0573D aliique usi sunt. Scholiastes Statii est Placidus Lactantius, sive Lutatius, cujus verba sunt: Achaemenia ipsa est Chaldaea, vocata ita a quodam crudelissimo rege, de quo in Sedulio legitur: Cujus Achaemeniam, etc. Non enim poterat ejus ira placari nisi humano sanguine. Nonnulli minus bene scribunt Achemeniam. Burmannus notavit, hunc versum laudari etiam ab Scholiaste Lucani II, 49. Producitur etiam ab Scholiaste Horatii XIII Epod. ad verba, Nunc et Achaemenia.



201. Meus, traduntur: melius reliqui truduntur.



0574B 202. Ott. 1, 2., Urb., Ang., Alb., Vatt. 1, 2, Reg. 2, 5, Rom., Meus, Parrh., Ald., Lips., Cantabr., Tornaes. 1, 2, 3, schedae Poelm. urente. Poelm. in textu, Fabr., et alii vulgati, ardente, quod non inelegans esse putat Arntzenius, ac suo calculo probat Burmannus. Reg. 1, 4, Arntz., edd. Vett. 1, 2, Mon., audente, quod confirmat Prosa, et tenuerunt Grunerus et Arntzenius. In Reg. 1 glossa in audente est urente, in Arntzen. laedente. In Ott. 1 ex urente eadem veteri manu factum audente. Nec mirandum, ut ait Grunerus, audere de rogo dici, cum oblivionem igni tribuat Drepanius in hymno trium puerorum: 0574C Vimque suum oblitus sanctos non laederet ignis. Vetus codex Taurinensis tantumque ardore: quod cum Lips. recepit Cellarius: neque abludit Prosa; sed communis scriptura est tantoque.



203. Glossa in Reg. 1 est imagineae, quia videbatur ardere, sed non urebat. Nebrissensis interpretatur poenae imagineae, h. e., propositae non adorantibus imaginem Nabuchodonosor regis. Melius cum glossa imaginea poena sumitur pro imaginaria, quia vere poena non erat. Utitur hoc eodem vocabulo imagineus Fortunatus II de Vit. Mart. 276. Similis sententia exponitur a S. Leone in Natali S. Laurentii: Superari charitas Christi flamma non potuit, et segnior fuit ignis, qui foris ussit, quam qui intus accendit. Tribuitur autem ardor a Patribus passim cum charitati, tum fidei, quam diserte nominat Sedulius.



204. Parrh. cum Vat. 1, omittit O post animi.



206. Reg. 1, De Nabuchodonosor: sic Rom., Meus, Furor Nabuchodonosor. Ottobon. 1, omittit hunc titulum.



0574D 210. Ott. 1, Vatt. 1, 2, Urb., Rom., Ang., Alb., Parrh., Ald., Reg. 1 pro d. s., Reg. 2, lustrans, et vers. seq. errans. Editi etiam variant.



211. Reg. 4, lustrat—Omnibus hirsutus silvis, in montibus errat.



212. Reg. 1, Ott. 1, De Daniele. Meus, Daniel e leonum lacu liberatur. Rom., De Daniel a leonibus custodito. = Parrh., Edimb. cum ms. Cantabr., feruerunt, quod arripuit Grunerus, quia feruere de odio, et ira saepe dicitur, et furuerunt videtur esse 0575B glossa. Sed cum omnes nostri mss. cum plerisque editis teneant furuerunt, id praestat retinere, quamvis nonnulli grammatici negent praeteritum a furo. Nam favet Prosa, et praeteritum furui Servio tribuitur, et Plinio etiam ab Harduino. Ostendit praeterea Arntzenius, 0575C furorem graviori irae tribui, adeoque feruerunt posse esse glossam praeteriti furuerunt. In Darius antiquiores primam et secundam producebant: Sedulius, Sidonius, et alii, utramque corripiunt; quamquam in Sedulio synaeresis fieri potest, aut legi Dari.

0575C



213. Hic versus Ecce deest in Vat. 2, Alb., Ang., Reg. 4, 5, Urb., Meo, Rom., Ald., Parrh., Arntz., Lips., ms. Heinsii, Cant. Additus est in Vat. 1 recentiori manu, et in Ott. 1 ascriptus in fine paginae, et in Reg. 2 ad marginem. In Reg. 1 prius est versus Ecce, tum Nec minus: sed signum trajectionis adest. idem Reg. habet Ecce etenim, sed pro etenim fortasse fuit aliud. Ott. 2, codex E, et alius ms. apud Burmannum, Ecce aliud, quod Burmannus monet desumptum ex Virgilio II Aen. Ecce aliud majus. Alii exhibent Ecce etenim.



219. In carmine vulgato Aldhelm. de Virginit. inseritur hic versus, et legitur Edidicere: sed in ms. inveni Et didicere. Nebrissensis ex Martiali I, ep. 0575D 105, de leone et lepore profert: Et securior est in ore praeda. Idem Martialis I, ep. 7, ait: Tutus et ingenti ludit in ore lepus.



220. Reg. 1, Recapitulatio omnium ultionum. Ott. 1, Recapitulatio omnium miraculorum. Rom., Interrogatio contra naturam. Meus, Epilogus praedictorum. Arator clare imitatur Sedulium l. 1, vers. 890, al. 825: Dic, ubi sunt. mundana, tuae, sapientia, leges?



221. Editi Quis toties, vel totiens. Cod. E. cum Reg. 1 a pr. m., Qui toties. In toties et totiens mss. etiam variant. Editi, qui tartara: e mss. nostris Vat. 1 a pr. m., Reg. 4, Meus, quis tartara: alii cum editis.



222. Posset sterilique marito. Cellarius, et Arntzenius tartara interpretantur de sepulcro, vel statu mortuorum. Sed cur non de inferis sedibus, ad quas 0576B animam Christi descendisse credimus, ut animas sanctorum patrum liberaret? Scio, hoc ipsum ab haereticis nonnullis negari: sed eos egregie revincit Petavius l. XIII de Incarn. c. 15. Vide l. V, vers. 428.



223. Ott. 2, anum Saram, praecepit. In aliis mss. 0576C Saram est glossa supra anum.



227. Burmannus putat, interpungendum, mirabile! nimbis. Verum non videtur interjectioni hic locus esse aptus.



228. Reg. 5, Vat. 2, contra metrum pluit, qui saxo. Sic edidit Aldus, qui plerumque his duobus mss. consentit. Plerique mss., et editi, pluit, saxo latices produxit ab imo. Minus bene Poelm. producit, et Parrh. ab uno. Arntzenius suspicabatur ab icto, quia scilicet percussum est saxum: sed ex ms. Arntz. rescripsit saxi latices produxit ab imo, ut hoc libro vers. 302 ima profundi, et similia, praesertim apud poetas. In Addendis tamen agnovit, frequens etiam esse imum saxum, imum pulmonem, imum profundum. Intellige quis pluit manna.



229. Omnes nostri tredecim mss. cum Parrh., Ald., et codd. Heinsii, Lips., Arntz., Cant., plano: non pauci editi, pleno. Schedae Poelm. et Arntzenius probarunt plano, cujus glossa est in Reg. 1 articulato, 0576D recto, vel apto. Burmannus praeferebat pleno, ut plena voce apud Virgilium lib. I Georg. vers. 348. Addit Lucanum l. VI, vers. 622.



230. Nonnulli editi, Suspensus: lege Suspensis. Reg. 4, Meus, abstulit: in Reg. 4 recentiori manu factum distulit.



231. Reg. 5, Ott. 2, Meus, Alb., Per volucremque hominem. Vat. 2, Ald., Per volucremque hominem, et Vat. 2 addit errorem pisci pro pasci. Alii mss. cum Parrh., et plerisque editis Per volucres hominem pasci dedit, atque coruscis. Urb., Rom., dedit, ille coruscis.



232. Fortasse ex Ovidio IV, Met. 145. Oculos jam morte gravatos, ubi nonnulli habent minus bene jam in morte.



234. Urb., Naufrago: sic Ott. 1 a pr. m., sed supra 0577B recte Naufragio cum caeteris nostris codicibus, et multis editis. Codd. Lips., et Heins. pariter, Naufragio. Poelm., Vett. 1, 2, Mon., Fabr., et alii vulgati, cum ms. Arntz., Navifrago. Sed praeferendum est Naufragio, quod exponitur pro naufrago, ut interdum conjugium pro conjuge, matrimonia pro conjugibus, servitia pro servis, ministeria pro ministris, officium pro officialibus, philosophia pro philosophis, et talia plura.

0577B



235. Reg. 1, de rore, quod non displicet: supra glossa, vel diversa lectio sub rore. Mentio fit roris ex Daniel. III, 50, quasi ventum roris, etc.



0577C 236. Poelm., victusque, emenda rictusque, pro quo mendose Ott. 2, Meus, habent ritusque.



237. Schedae Poelm., et nonnulli vulgati, Instigante pro Instimulante.



239. Tredecim omnes mss. nostri constanter legunt machina sermo est, et in Reg. 1 glossa est Cum ipse dixit, et facta sunt. Adhaerent mss. Heinsii, Lips., Cantabr. a sec. m., Schedae Poelm., Parrh., Ald., et codex antiquus bibliothecae Taurinensis. Favet Prosa. Itaque audiendi non sunt Davisius, Wopkensius, et Burmannus, qui cum aliquo ms., editione quadam in-4, sine anno et loco, et aliis vulgatis inferioris notae praeferunt machina serva est. Quamvis autem durum videatur machina sermo est, tamen hoc certe voluit Sedulius dicere, omnia creata solo Dei verbo existere. Alterum serva est nec satis clarum est, et non alia ratione explicari potest, nisi per tautologiam Omne suum famulatur opus.



241. Davisius ad Ciceron. de Natur. deor. l. II, c. 2, distinguebat, quocumque trahit sententia, nutu, 0577D et nutu cum jubentis construebat. Wopkensius sub ea distinctione mallet referri nutu ad sequiturque, et exponit, ad levissimum divinae voluntatis indicium, quod alibi dicitur in temporis, vel oculorum ictu. Idem Wopkensius conjicit, Imperii, quocumque trahit sententia, nutum, vel sequiturque jubentis—Imperii, quocumque trahit, patientia nutum. Quae conjecturae sic satis sunt ineptae, praesertim in re per se clara. Burmannus quidem distinctionem Davisii probabat: sed aliud praefert Prosa. E mss. nostris Reg. 1, Meus, Vat. 2, obscure, quocumque trahit sententia nutu; sed in Reg. I, videtur prius fuisse quemcumque trahit sententia nutum; Ott. 1, Vat. 1, Reg. 2, 5, Urb., Rom., Alb., et, ut videtur, Ang., 0578B quacumque trahit sententia nutu. Reg. 4, Ott. 2, quaecumque trahit sententia nutu. Parrh., et Ald. cum Ott. 1, faciunt.



242. Reg. 1, De diversis cultoribus; Ott. 1, De diversis haeresibus; Meus, Contra Paganos; Rom., De reprehensione poetae contra ipsos, qui colebant idola. Ott. 1 a pr. m., Reg. 2 a sec. m., Reg. 5, Ang., Alb., Vat. 1, 2, Ott. 2, Rom., Meus, Cant., Arntzen. a pr. m., Ald., fana. Alii nostrii cum Parrh., Sched. Poelm., Ott. 1, supra eadem vet. m., et aliis vana, quod Prosa confirmat. In Urb. est ana, et deest prima littera.



0578C 243. Meus, Ald., scalpunt, quod melius quidem est, si grammaticos audimus: nam aliqui dubitant, an Latinum sit sculpo. Sed plerique habent sculpunt, et apud alios quoque id verbum legitur, quamvis plerumque varient exemplaria. Nonnulli vulgati simulacra deorum.



244. Reg. 5, Vat. 1, Meus, Ald., ea, quae; alii, et quae.



245. Ott. 1, animas pro animos. Ott. 2, dementia fallit. Arntz., dementia cepit ex Virgilio l. V Aen. vers. 465, Quae tanta animum dementia cepit? Arntzenius ex Prosa conjiciebat quae tanta animis dementia ludit?



246. Ott. 2, Et volucrem; lege Ut. Rom., Arntz., torvumque; retine tortumque, quod frequens est epithetum draconis, seu anguis. Turpis bos dicitur ex Virgilio III Georg. vers. 52: Forma bovis, cui turpe caput. Irridentur Ibis, Apis, Anubis, dii Aegyptiorum, et Aesculapius draconis nomine. Ibis est volucris, Apis bos, Anubis semihomo canis. Notae sunt fabulae.



0578D 247. Arntzenius edidit, cum plerisque editis et mss., homo pronus adoret: sed restituenda est Sedulio sua lectio, quae acuta, et elegans est, homo plenus adoret, quod alludit ad semihominem canem. In Reg. 1 clare est haec scriptura, quamvis altera manus pronus superscribere voluerit. Clara etiam est glossa pro primigenia scriptura, non semis, sed plenus sensu, vel ad imaginem Dei factus. In Ott. 1 et Reg. 2 nunc quidem legitur pronus, sed videtur fuisse a pr. m. plenus, quod aperte indicat glossa in Reg. 2, scilicet totus. Recte ergo Grunerus cum ms. Cant., et Prosa, ubi est integer, edidit plenus; a quo Wopkensius, et Arntzenius dissentiunt inepta illa 0579C ratione, quod et Sedulius alibi, et alii, hac phrasi utuntur, pronus adorat. Colligere potius debuissent, ineptos librarios hac communiori phrasi deceptos versum corrupisse. In Reg. 4 hic versus ponitur post vers. 272.

0579C



248. Vat. 1, actu, ad marg. recte acti.



251. Reg. 1, Ott. 1, a pr. m., constat pro constet.



252. Vat. 1, decursibus, supra discursibus. Vet. 1, male, discordibus.



253. Meus, Officio non esse Deum; sed vera est lectio, Officium, non esse Deum, videlicet non esse Deum, sed ministrum, officialem: quo sensu officium interdum usurpatur, ut dixi in var. lect. ad vers. 234. Sententia ipsa copiose, et eleganter explicatur a Prudentio lib. II contra Symmach. vers. 309 seq.



254. Ut alias in hujusmodi compositis, sic hic variant codices; alii, dimissus; plerique, demissus, quod magis placet. Meus, demersus in oras, non inepte: pro oras nonnulli editi et mss., horas. In prosa quoque scribitur horis vergentibus; sed utrobique 0579D omitti debet aspiratio. In Reg. 1, quamvis horas scribatur cum aspiratione, tamen additur glossa fines, quae oras innuit.



255. Urb., ubique sine est. Confer not. ad Dracont. II, 10: Partita cum fratre vices.



256. Meus, Hoc lumen; corrige, Nec.



257. Reg. 4, Cum genitum sine sole diem: ita in Vat. 1 videtur fuisse. Ang., Cum geminam. Reliqui mss., et omnes editi, Cum geminum; ad quod verbum Nebrissensis noster notavit, non geminum, sed tres fuisse dies. Revera die quarto fecit Deus solem et lunam, ut cap. 1 Genes. refertur. Sed fortasse Sedulius duos dies post primum numerat: non enim placet genitum sine sole diem.



258. Cod. E, qui; Parrh., quia; melius, quam.



0580C 260. Meus, latices. Cannegieterus volebat lapidem. Sed ex sequentibus liquido patet, sermonem esse de aqua, et igni. Utrumque enim ethnici coluerunt. Aquam Aegyptios, Scythas, et Persas coluisse, tradit Vossius De Idol. l. II. De lare apud Romanos culto res est nota. Pro sed jungere schedae Poelm., hi jungere: praestat retinere sed.



261. Meus, Nec audent . . . nec lite. Utrumque respuo. Post hunc versum in Meo erat hic alius, qui ab omnibus ignoratur, Humida vis siccum dispergat in aera numen; margini ascriptum erat vacat.



263. Moriantur pro exstinguantur elegantia ab aliis quoque usurpata. Sic contra ignis vivus, et vivere dicitur pro ardens, et ardere.



264. Reg. 4, ponitur: lege ponit. Vesania ethnicorum, qui arbores etiam adorabant, exagitatur a Prudentio II, contra Symm. 1009; quae superstitio etiamnum quodammodo videtur renovata.



266. Reg. 5, charam domum: metri lex poscit charamque domum.



0580D 267. In Ott. 1, Vat. 1, censusque correctum per censumque. Etiam in Reg. 2, videtur fuisse censusque a. pr. m. Vat. 2, Reg., 5, Ald. censusque: plerique censumque. Nebrissensis Conjugii fidem interpretatur conjugem fidelem. Jam alibi notatum, conjugium aliquando pro conjuge usurpari.



268. Wopkensius conjecerat Lignea signa rogas; sed ex Prosa intellexit, vulgatam scripturam esse veram, quae etiam elegantior est. Nebrissensis exponit rogas, id est, rogare debes. Res per se clara est sine hac interpretatione.



270. Cannegieterus sollicitabat hunc locum, ac legebat regant, sic caesa. Nihil mutes. Meus non male, si scissa pro si caesa. Wopkensii conjectura fuit axis pro actis, quam postea recte condemnavit, et 0581B actis pro adactis, incussis accepit. Phrasin regere jura illustrat Wopkensius ex Rutilio Itin. I, 157: Si non displicui, regerem cum jura Quirini, ubi plura Sitzmannus.

0581B



271. E mss. alii, sustentent, et mox famulentur; alii, sustentant . . . famulantur; alii, sustentent . . . 0581C famulantur. Sic fere editi variant. Communis lectio subjunctivum praefert; sed potest etiam indicativus retineri: non tamen in altero verbo subjunctivus, in altero indicativus.



272. Poelm., Aut subjecta foci: pro quo schedae ejusdem Poelmanni admonent, legendum focis. Reg. 4, Aut subjuncta focis, quae fortasse genuina est lectio. Nebrissensis quidem ad hunc locum notavit, subjecta, immo superinjecta. Non male esset Aut injecta focis; in Prosa est adhibita. De verbo famulentur dixi ad vers. praeced.



273. Irridet hanc insanam superstitionem Juvenalis sat. XV, vers. 10.



274. Reg. 4, viridique hac arte; retineo verique.



276. Reg. 4, pudent: lege pudet. Ott. 2, longum est.



277. Urere pro exsiccare, humorem absumere, apud Virgilium, Plinium, alios.



278. Urb., Meus, ne per.



279. Vat. 1, ex spinis, bene correctum et spinis, ex Virgilio, ecl. 5, vers. 39, a quo hunc versum mutuatur 0581D Sedulius, et mutuatus est auctor Carminis in Genesin, quod inter Carmina Juvenci supposititia, aut dubia reposui, ubi ad vers. 121 notavi, eumdem versum in Centone Probae exstare. Reg. 4, paliurus acutus: sed acutis habet Virgilius, et Columella l. X de Cult. hort., vers. 22: Spinisque ferat paliuron acutis.



280. Pro addita Wopkensius et Burmannus reponere volebant edita, h. e., prognata. Sententia eadem est, errore hominum falsis numinibus cultum praestitum fuisse. Poetarum gentilium figmenta in cultu deorum promovendo magnam habuisse partem tradit Isidorus l. VIII Etym. c. 11: In quorum etiam laudibus accesserunt poetae, et compositis carminibus in coelum eos sustulerunt. Et infra: Sed hoc a poetis totum fictum est, ut deos suos ornarent, etc. Praemittit 0582B autem cap. X: Pagani ex pagis Atheniensium dicti, ubi exorti sunt, et cap. 11 confirmat, Cecropem primum omnium fuisse, qui simulacra reperit: quo versus Sedulii de Cecropio veneno, et Athenaeo pago, vers. 40 seqq. h. l. melius intelliguntur.



281. Nostri plerique mss. et editi, aut tales potius; 0582C alii, aut potius tales.



282. Reg. 1, et Ott. 1, nullum titulum exhibent. Poelm., Sacram Triadem asserit. Schedae Poelm., et ed. Lips., placet: magis poeticum est juvat, quod Prosa etiam amplectitur. Mendose Reg. 4, juvet ire, et Arntz., per almum.



283. Curtius, Quintilianus, et alii, dicunt firmare gradum, ut Virgilius firmare vestigia. Rom., ad urbem.



284. Reg. 1, 2, 4, Ott. 1, Rom., Parrh., Vet. 1, 2, Mon., Poelm., Libertatis opem. Vatt. 1, 2, Ott. 2, Reg. 5, Meus, Ang., Alb., Ald., Libertatis ope: quod praetulit Grunerus hac distinctione, Properemus in urbem;—Libertatis ope radians ubi, etc. Putabat Grunerus, Fabricium mutasse ope in opem: quod falsum esse ex mss., et antiquissimis editionibus compertum est. Wopkensius tentaverat properemus in urbem;—Ubertas ubi opum: sed ex Prosa intellexit, a manu Sedulii esse Libertatis opem; hoc enim est, quod ait Prosa, ad urbem nostrae libertatis auctorem. Burmannus quoque pro hac ipsa scriptura stat, 0582D et opem exponit pro re, quae aliquid efficit, auxilio, etc. Sic Iscanus de bello Trojan. l. II, vers. 261: Hicne nitor chalybis, hoc aurum hostile, decoris—Extorquebat opem. Parrhasius ait, Sedulium secutum fuisse analogiam, Libertatis opem, h. e., fecundam, cum contrarium sit inops, h. e., egenus. Confer, si placet, not. ad Dracont. l. III, vers. 415: Libertatis opem nec ferrea vincla tenebant.



285. In Vat. 1, ex tholis factum thoris: repone tholis. Ott. 1, potenti, recte factum s. m. petenti.



286. Parrh., et schedae Poelm., Quaerentem, quod stare quidem potest. Sed mss., et plerique editi referunt Quaerenti, et in Vat. 1, ex Quaerentis apparet correctum Quaerenti.

0583B



288. Nonnulli vulgati perperam interpungunt lapis, reprobus. Glossa in Reg. 1, reprobus, Christus reprobatus a Judaeis. Vide Ducangium verbo reprobus.



289. Reg. 4, corrupte Angelus, atque.



290. Omnes nostri mss. Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est. Ita cum hiatu pleraeque editiones 0583C veteres. Fabricius ex ingenio, ut videtur, laeve est pro leve est: in comment. vero pag. 79, leve retinet. Apud Bedam de Art. metr. bis occurrit hic versus. ut in mss. legitur Cujus onus leve est. Cellarius Grunerus, et Arntzenius contra fidem mss. et editorum transponunt Est leve cujus onus. Arntzenius, et Burmannus conjiciunt Cujus onus lene est: sic Paulinus Natal. XI, vers. 37: Quia lene jugum, et leve Christi—Est onus. Revera ita edidit Parrhasius Cujus onus lene est. Sed cum Cellarius ipse fateatur, ejusmodi hiatum non esse insolitum, et similem hiatum cum recentibus etiam editoribus v. 321 hujus libri admittat, et cum Sedulius in Prosa, et in epistola ad Macedonium onus Christi leve vocet, scripturam mss. omnium retinere prope necessarium duco. Aliud est de Paulini verbis: nam hic lene accipit pro suavi, et jugo accommodat, onus vero leve appellat. Alterum est post suave commode abesse potest: sed ab omnibus nostris mss. retinetur. Post hunc versum in Urb. sic legitur: Explicit liber 0583D primus egregii episcopi Sedulii de veteris Testamenti historia. Incipit secundus liber ejusdem de novi Testamenti historia secundum sanctos quatuor evangelistas, et primo de sanctissima atque individua Trinitate. Praefatio.



291. Epigraphe in Meo, Contra Arrium et Sabellium; in Rom., De Trinitate. Barthius vellet conjungi Perdigesta. Merito dissentiunt Wopkensius et Arntzenius: sententia enim est, Retulimus per quaedam digesta, sive ordine suo narrata: sic digestum Lucae pro ipsius Evangelio dixit Tertullianus, ut notavit Otto ad § 4 Prooem. Instit. Pro legis male Vet. 1, regis.



292. Reg. 5, sancti conjunctos flaminis actu. Aldus in erratis ita etiam edidit, sed, ut puto, conjunctos error typographicus est. In contextu Aldi legitur spiritus actu, ut in fere omnibus mss. et editis. Codex Reg. 5 recentissimus est, adeoque suspicio mihi 0584B est, ex Aldi editione fuisse eum transcriptum. Cellarius suspicabatur, a manu Sedulii esse flaminis, ne ultima in patrio casu spiritus, quae longa est, corripiatur. Repugnant vetustissima exemplaria cum in hoc versu, tum in aliis ejusdem Sedulii, ubi eodem modo occurrit spiritus in patrio casu, correpta 0584C ultima: et in Ott. 1 glossa indicat hoc ipsum. Barthius hujusmodi licentiam notavit in Proba Falconia, Fortunato, et Hilario. Vide ejus lib. XV Advers., c. 15, et lib. XLVI, cap. 15.



293. Simili modo Dracontius lib. II, vers. 541: Ad superos revocans animas virtute parentis.



295. Urb. corrupte, Dicendus. Reg. 5, omittit hunc versum, et praecedentem.



298. Reg. 1, 4, Lips., Vet. 1, Mon., Fabr., quodque est triplicabile, simplex: quod non displicebat Arntzenio. Ottob. 1, quodque est triplicabilis implet, correctum triplicabile, simplet. Vatt. 1, 2, Reg. 2, 5, Ottob. 2, Urb., Meus, Ang., Rom., Alb., simplet; cujus glossa in Ott. 1 adunet. Hincmarus in opere de non trina Deitate ita etiam legit, quamvis sustineat, haec et alia hujusmodi a poetis christianis dici metri necessitate et per metonymiam. Vide var. lect. ad vers. 324 h. l. In plerisque editionibus est simplet. Arntzenius Parrhasio affingit quod est triplicabile: sed quamvis in contextu editionis Parrhasii 0584D appareat quod est triplicabile, simplex, tamen in Corrigendis monuit, legendum quodque est triplicabile, simplet: rejicit omnino simplex, et verbum simplare novatum a Sedulio ait. Palladius usus est verbo simplicare. Salomon Constantiensis episcopus ex Sedulio, quem memoriae mandaverat, ut liquet ex Prolegomenis num. 176: In quo personae triplant, substantia simplat. Eadem est sententia in fine homiliae sub Orosii nomine super Apocalypsin: Ipse, qui simplex est in triplicitate, et triplex in simplicitate. Legitur haec Expositio Pauli Orosii super Apocalypsin in quodam codice veteri, olim S. Mariae ad Martyres, nunc Vaticano num. 6596, cujus meminit Baronius in Martyrologio, I Novembr., et in Annal.; sed revera ea Expositio non Orosii est, sed Haymonis, in cujus Comment. super Apocalypsin exstat ad cap. VII, vers. 2.

0585C



299. Poelm. pro titulo: Arrii Sabelliique haeresim taxat.—Deest hic versus in Ott. 1, sed a m. s. insertus est. Paulinus Vit. S. Mart., l. I: Attamen ore fidem tenuit, vel corde salutem.



300. Arnt., cuncta per avia, minus bene.



301. Rom., Flectere iter nisus, non male. Vet. 1, Flectere visus iter, forte errore typographico. Reg. 1, Vatic. 1, Rom., Arntz., Ald., dilapsus, quod damnat Arntzenius. Plerique habent delapsus: sed ejusmodi permutatio frequens est in compositis praepositione de. Reg 1, a s. m., delapsus.



304. Turpe mortis genus, quo periisse Arium ex Annalibus ecclesiasticis constat.



305. Reg. 4, quia non: Virgilius, quem Sedulius imitatur, habet qua non.



306. Reg. 1, 2, 4, 5, Rom., Alb., Vat. 1, cum aliis, similavit. Ott. 1 ita etiam, sed videtur, prius habuisse simulavit, quod exstat in multis mss., atque editis. Nonnulli contendunt, similare Latinum non esse, et, ubicumque id verbum occurrit, mutandum in simulare: 0585D sed negari nequit, apud scriptores sequioris aetatis frequens fuisse verbum similo. Hoc tamen loco verum videtur simulavit ex Virgilio l. VI, vers. 585: Demens, qui nimbos, et non imitabile fulmen—Aere, et cornipedum cursu simularat equorum. Confer Var. Lect. ad Juvenc. l. I, vers. 394.



308. Meus, parenti, non male, pro parentis.



309. Arntzenius advertit, nonnullos editos habere filius nunc est. Metri lex postulat filius est nunc.



311. Poelm., Fab., In nova; Rom., Id nova: corrige, 0586C It nova. Virgilii verba sunt l. IV Georg., vers. 208: Et avi numerantur avorum.



313. Arntz., Est totum; quod sustineri posse existimat Arntzenius, si interpungatur sapientia. Christus—Est, totum commune Patris. Vat. 1, Et totum est commune Patris. Melius tamen vulgata lectio retinebitur. Haec Trinitatis explicatio conferri potest cum Prudentio Apoth. vers. 278, hymn. 10 Perist. vers. 316 seqq.



314. Schedae Poelm., qui nec minor est Patre quidquam. Mss., et editi, cui nec minus est Patre quidquam, sed in Ott. 1 a pr. m. erat minor est. Fortasse legendum, qui nec minor est Patre quidquam, h. e., qui nequidquam minor est Patre. Non enim raro nequidquam pro nihil, vel non ponitur. Cicero I Tuscul. c. 31; Secernere autem a corpore animum nequidquam aliud est, quam emori discere, sive legas cum aliis nec quidquam, sive nihil quidquam. Ex prosa autem vulgata lectio defenditur.



315. Poelm. pessime interpungit habet genitus: 0586D non quippe creatus.



316. Desiderabatur hic versus in cod. E., sed additus fuit margini.



319. Pater est idem, quod Filius, non idem, qui Filius, quia masculinum idem indicat personam, neutrum naturam. Legesis not. ad Drac. l. II, vers. 105. Orientius carm. de Trinitate: Non idem, sed prorsus idem. Sic distinguit idem masculinum, et neutrum ex diversa syllabarum quantitate.



320. Ott. 1, Sed quia quod sumus; obscure quod; 0587B mendum quidem est sumus pro summus. Schedae Poelm. praeferebant summis sine ulla ratione, ut innuit Arntzenius. Pro et filius ms. Arntz. quia filius; affirmat Arntzenius, id prosam non improbare: sed fallitur, nam in prosa semel tantum, ut in versu, legitur quia; in ea vero lectione, quam ipse indicat (ambigue enim loquitur), bis quia recurreret. Hic versus, atque praecedens laudantur in quadam Revelatione Ildefonsi episcopi Hispaniensis saeculo IX, ut dixi in Prolegom. num. 28, sed corrupte, hoc et filius est pro et filius hoc est. Error etiam est in editione Bedae, qua utor, quidquid pro quod: commentator quidem ejus libri de Metris habet quod. Vide etiam Proleg. num. 177 testimonium Amalarii.

0587B



321. Vet. 1, agit, inepte, pro ait; quae duo saepe in mss. etiam permutantur. Omnes nostri mss. cum codd. Heinsii, Lips., Arntz., et editionibus Parrhasii, Aldi, et aliis, hiatum admittunt, Ego in Patre, et Pater in me est. Ut hiatum fugiant, sic nonnulli editi 0587C cum Cappusot., et Poelm., docens: Et ego in Patre; alii, docens: Ego et in Patre. Quod a Sedulii manu non esse, satis per se patet. Recentes editores hoc loco hiatum recipiunt, quem vers. 290 recipere noluerunt. Beda sic etiam legit, ut a nobis editum est, sed putat, Sedulium contra regulam grammaticae dispositionis peccasse, ut verba Redemptoris retineret: scandit enim Sic ait—ipse do—cens e—gin Pa, adeoque tertio loco admittit trochaeum. In eadem videtur esse opinione commentator anonymus Bedae in codice ms. Vaticano. Existimant enim, Sedulium noluisse recipere hiatum. Longe aliter sentio, ut iterum dicam in fine Elegiae, ubi sententiam Bedae fusius exponam.



322. Codex Taur., sumus. Si Arrius. Arntzenius sollicitabat hunc versum, vel Ego, atque Pater sumus unum: Arrius unum cum hiatu inter unum, et Arrius, vel Ego, Pater atque unum sumus. Arrius unum. Verum cui bono ejusmodi verborum trajectio? Quid enim incommodi est, si ultima in Pater ratione 0587D caesurae producatur?



323. Reg. 4, summusque Sabellius. Parrh., schedae Poelm., simulque Sabellius; lege Sumus que Sabellius: nam ex duobus illis verbis, unum sumus, Arrius unum negabat, Sabellius sumus; scilicet Arrius unitatem essentiae, Sabellius trinitatem personarum. Reg. 5, Ald., sumus Sabellius sine conjunctione que, quod tolerari potest. Melius tamen prima in Sabellius 0588B corripietur cum Prudentio Apoth. vers. 178, et aliis.



324. Arntz., Ille fidem; caeteri, Iste. Frequenter in mss. iste et ille confunduntur. In hoc versu iste et hic valent alter, alter. Plerique mss. et vetustissimi editi, ternam; recentiores, trinam. Gothescalcus in schedula, Quod trina deitas dici possit, inter opera Hincmari, pag. 417, pro se adducit, et legit Iste fidem ternam. Hincmarus, pag. 503, distinguit inter ternus et trinus, quia ternus est a ter, trinus a tria, vel tres, et advertit. Sedulium non trinam, sed ternam ponere voluisse. Sed revera eadem est utriusque verbi significatio, ut ex Indice verborum Juvenci patet. Plura etiam dixi de hac phrasi trina deitas in Hymnodia Hispanica, et in Comm. ad Prudentium. Adde Florum Diaconum Lugdunensem tom. I Analect. Mabillonii carm. 6: Nocte, dieque hymnis trinum inclamantia numen. Claruit Florus eodem 0588C saeculo, atque Hincmarus. In cod. Arntz. deletum erat non, quod prosa et sensus postulant.



325. Arntz., quamvis; alii, quamquam. Reg. 1, 4, Meus, pro d. s., Vet. 1, 2, Mon., Taur., sequentes, quod prosa confirmat. Alii, sequantur. Sic etiam Cassiodorius expos. psalm. VIII, in fine. In Rom. mendum sequatur.



328. Reg. 1, Ostentant, quod magis placet, quamvis reliqui praeferant Ostendunt. Plus enim innuit Ostentant, scilicet Ostendunt terrendi, et minitandi causa. Brachia exserta dicuntur, ut exserti humeri, lacerti, etc. Vide Cerdam not. ad Tertull. De Pallio c. 3, prope finem, ubi et Sedulium nostrum et plures alios allegat.



330. Jacet ponitur pro contemnitur, ut apud alios.



331. Meus contra metrum ille stat; corrige hic stat.



332. Ott. 1, Reg. 5, Ald., cachinnos; alii, cachinnum. Priorem lectionem suadet Persius, quem imitatur Sedulius, sat. 3, vers. 87: Naso crispante cachinnos. 0588D Hoc ipsum postulat fletus in plurali, quod ex altera parte ponitur. Intelligit Heraclitum, et Democritum, quorum hic risus, ille fletus amabat.



334. Poelm., Christi milites hortatur; in plerisque deest titulus. Viam sermone levamus, ex Virgilio VIII, 309: Ingrediens, varioque viam sermone levabat.



335. Reg. 4, comitentur.

0589B



337. Vet. 1, ducis, pro crucis, frustra: laudat enim Sedulius signum, seu vexillum crucis, et fortasse respicit vexilla militaria christianorum, quae 0589C a Constantini tempore signo crucis ornabantur. Prudentius l. I contra Symmach. vers. 464: Agnoscas, regina, libens mea signa, necesse est,—In quibus effigies crucis aut gemmata refulget,—Aut longis solido ex auro praefertur in hastis, etc.



338. In Poelm. error est turba pro tuba. Meus cantat pro clamat: sed si hoc commutandum esset, melius reponeretur clangit, quod proprium est tubae. Pia castra dicunt etiam Paulinus Vit. S. Mart. II, 423, et Drepanius hymn. S. Mich. arch.; coelestia castra Lactantius de Mort. Persec. c. 16.



339. Meus intrat: retineo intret.



340. Urb, Rom., a pr. m., quae janua est Christus; et Alb., quae janua Christus est contra metrum, recepto est ex glossa. Ott. 2, Parrhasius, et, ut videtur, Meus codex, cum interrogatione, quae janua? Christus: quae scriptura elegans videtur, et a Burmanno approbatur, sed a prosa abest interrogatio, et contextus ipse eam abesse a carmine exigit.



341. Parrh., schedae Poelm., gaudia; caeteri praemia, 0589D favente prosa. Sic etiam legit auctor antiquus Vitae S. Gerardi apud Baronium ann. 939, n. 4, qui ex Sedulio sumit, Aurea perpetuae ut contingat praemia vitae, quod ad rem suam accommodat. Munera perpetuae vitae vocat Dracontius l. II, vers. 569, et munera aeternae vitae l. III, vers. 455. Sic Tertullianus de Jud. Dom. vers. fin.: Sic quoque coelestis capietis munera vitae, et Prudentius Hamart. vers. 295, Aurea dona—Justorum. In precibus liturgicis obvium est praemia vitae aeternae.



342. Paulinus de Vit. Mart. I, 271, Tota virtute precandi; et II, 182, Tota fidei virtute precatur. Similia ascribit Wopkensius, ex declam. Quintil., tota velocitate; ex Ammiano, tota celeritate; ex Optato hoc ipsum, et praeter ea tota importunitate, tota securitate, ex Minucio toto silentio.



0590B 343. In Vat. 2, et in Rom. desideratur alterutrum decus.



345. Reg. 2, 5, Vatt. 1, 2, Ang., schedae Poelm., 0590C Rom., Ott. 1, 2, Urb., Arntz., codd. Lips., et Barth. cum Parrh., Ald., Hic propriae sedis, ut nectatur cum domum. Cant. cum nostris Reg. 1, 4, et multis editis, Hic proprias sedes, quod praetulerunt Grunerus, Wopkensius, et Arntzenius. In Meo ms. est scriptura, quae magis placere debet: Hic propriae sedes, cujus tu moenibus urbis—Exiguam concede domum. Huc etiam referri potest lectio communior, Hic propriae sedis: nam sedis ex veteri scribendi ratione positum videtur pro sedes. Pro cujus bene etiam est hujus. Aemulatur Sedulius Virgilium, ut saepe alias, l. III Aeneid., vers. 167: Hae nobis propriae sedes, hinc Dardanus ortus. Ac fortasse Sedulius scripsit Hae propriae sedes. Intelligit autem, coelum esse proprias sedes hominum, quia inde, h. e., a Deo originem trahunt, et illuc redire debent. Explicari etiam potest Hic propriae sedes, nempe tibi: nam coelum sedes est Dei. Juvencus l. I, vers. 574: Nec fas est homini coelum jurare per altum,—Quod sedes Domini est. Pro alia lectione Hic proprias sedes facit Virgilii locus 0590D l. III, Aen. vers. 85; Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis,—Et genus, et mansuram urbem. Adde prosam.



347. Schedae Poelm., alboque beari—Ordine, et extremus, inepte.



348. Dempsterus ad Rosinum l. I, c. 17, citat Ordinis externus: ibi explicat, quid sit conscribi albo ordinis beati. Meus depravate cinis pro civis. Videtur Sedulius explicare voluisse locum Prudentii, alioquin difficilem, Hamart. vers. 953: Non posco beata—In regione domum.



351. In Heinsiano codice inscribitur Prologus quatuor evangeliorum. Ott. 2, fave coeptis, quod mundum.



353. Cant., sumere carnem; caeteri, sumere formam, quae phrasis satis usitata est non solum a Christianis, sed ab ethnicis quoque poetis.

0591B



354. Reg. 2 supra, Reg. 4, et nonnulli editi, nosses; plerique, posses; Reg. 2, a pr. m., possis. Saepe accidit, posse et nosse inter se permutari, et interdum parum refert, utrum eligas: eadem enim eruitur sententia.



355. In Cantabr. Explicit de vet. Testamento: incipit de quatuor evangelistis. Prologus. Alb. Invocatio novi Testamenti. Ott. 1, De quatuor evangelistis. Ott. 2, Invocatio Sedulii in secundo libro. Pro agens Reg. 1 aiens cum glossa scribens, sed prius videtur scriptum fuisse agens. Aldus edidit aiens, et in Emendandis correxit ait, qui hominem, quomodo legitur 0591C etiam in Reg. 5. Animadverte phrasin implere hominem, h. e., munus hominis, ut implere amicum, Deum, judicem, complere duces. In prosa est expedivit.



357. Reg. 1, 2, 5, Vat. 1, 2, Ott. 1, 2, Urb., Rom., Meus, sacerdotii. Codd. Cant., Arntz., editiones Parrh., Ald., aliaeque simili modo sacerdotii. Editio Lips., sacerdotum. Plerique editi, sacerdotis, cum Ang., Reg. 4, Alb., et, ut videtur, Ott. 1, ubi nunc est sacerdotii eadem veteri manu: sed aliud apparet deletum. In homilia etiam veteri, cujus memini num. 177 Proleg., est sacerdotis, et mendose ore virenti pro ore juvenci. Probabile valde est, a Sedulio esse profectum sacerdotii: nam eum in hujusmodi concisionibus multum esse, advertit Parrhasius, atque in hujuscemodi genitivis praestantiores alios habuit duces, quos imitaretur, ut Virgili, auxili, 0591D etc. Quamvis autem quadrisyllabum sit sacerdotii, tamen melius ita scribetur, quam sacerdoti, ut ambiguitas omnis tollatur.



359. Juretus in prosa legit unate voce, atque ita conjunctim etiam in carmine legendum contendit, et exemplaria mss. in hunc sententiam trahit. Sed nihil 0592B nos cogit tam insolens verbum unas, unatis, agnoscere; adeoque tam in prosa, quam in carmine separanda sunt verba una te, scilicet: te, Christe, una voce canentes.



362. Urb., Rom., imitatur, et horas. Arator l. I vers. 164: Duodena refulgent—Signa chori, et vers. 348: Ecclesiae crescebat apex.



364. Urb. corrupte, Hic igitur ne terris recolens. Pro exordia mortis codex vetus Taur., exordia mundi, quod tamen minus placet.



366. Plerique mss. et editi, nam qui deflemus in Adam; Ang., Vet. 1, nam quod; in Reg. 2 videtur 0592C fuisse nam quos, sed factum est nam qui, et supra nam glossa nos. Schedae Poelm. in textum recipiunt nos pro nam, atque ita in ipsa editione Poelmanni legitur. Urb., male, nam qui deflevimus Adam; Rom., Alb., contra metrum, nam qui deflevimus in Adam.



367. Arator, l. I, v. 419, videtur Sedulium aemulari, Da semina verbi, etc. Colligat ista manus, te fructificante, maniplos.



368. Rom., minus eleganter, Christo nostros pro nostros Christo. Vetustissimus codex bibliothecae Taurinensis: Explicit liber primus veteris Testamenti. Incipit liber primus novi Testamenti. Legenti vita perpetua. Reg. 1, Explicit liber veteris Testamenti. Incipit liber primus in novo Testamento. Ott. 1, Explicit liber Sedulii primus veteris Testamenti. Incipit novi Testamenti liber primus. Vat. 1, Explicit de veteri Testamento. Incipit de novo. In nonnullis codicibus distinctio 0592D indicatur inter librum primum, et secundum, sed sine ulla inscriptione. Aldus librum primum continuat usque ad versum, Prima suae Dominus thalamis dignatus adesse: quo alii tertium librum inchoant.