0593B



Expulerat serpens ille nequissimus de paradisi sede florigera primogenitum dolosis artibus virum, et illecebris blandi saporis absconditam mortem gustari fecerat mox amaram. Nec indignationis divinae sententiam solus praecepti temerator vitae damno susceperat, sed ab ipso veniens humana progenies longae mortis fuerat conditioni succumbens. Heu! conjux crudelis, et noxia! An ille magis draco perfidus homicida? Sed tu conjux quoque crudelis noxia. Proh dolor! duo tantum fuerant aeterni. Postquam 0594B crescere coepit origo, tunc periit, clademque parturiens a semine detrimenta suscepit. Quid illa tempestate numerosa dies, ac multiplex? quid felicibus vitae spatiis nongentos proderat annos excedere, nepotumque decima senescente progenie, sui generis externum sanguinem jam videre, cum sors humanae conditionis extrema irreparabilis horae supremis cursibus occupata, licet serum, nequaquam tamen declinaret interitum, longamque temporum per aetatem vitae(( 0593 Gallandius, vita . . . cum clauderetur; alii, vitae . . . qui clauderetur. )) existens brevis, nihil esse diutinum, 0595A qui fine clauderetur, ingemeret? nec huic malo remedium spes ulla promitteret affuturum. Sed primi terrigenae meritum sepulcrale cunctas postremi quoque germinis nationes avida passim fauce sorberet, 0595B nisi pius ille rerum creator, et conditor, cui proprium est veniam delictis infundere, quam poenaliter imminere, fabricam sui operis ab ipso debilem fundamento, firmius per eumdem lapidem rursus dignaretur erigere. Ne videlicet imago, quae ad similitudinem Dei facta fuerat vivens, dissimilis haberetur ex morte, munusque venialis indulgentiae largiretur, ac poma(( 0595D In vet. cod. erat acerva ex illa litterarum b et v affinitate, quae facile degenerat, ut notat Juretus: qui etiam advertit, id sumptum ex Hieremia cap. XXXI, vers. 30, et Ezechiele cap. XVIII, vers. 2, et repeti de 0596D vino distinct. 30, ubi legitur uvam pro qua pomum hic habet Sedulius. Forte legendum pomis . . . . obstupescere. )), quae patres acerba voraverunt, filiorum obstupuere dentes, arceret, donaretque mitissimus, ac placatus, ut unde mortem peccata contraxerant, 0596A inde vitae pietas enutriret immensa. Et velut rosa suavis, atque mollissima de spinoso cespite nascitur, nil laesura matrem, quam gratia jucunditatis obscurat: ita de stirpe nocentis Evae Maria sacro veniente 0596B cum lumine, primae virginis luem sequens virgo dilueret, ut quae prior natura vitiis inquinata durae necis fuerat conditioni subjecta, nascente Christo per hominem, homo quoque posset renasci per Christum, originalis maculae foeditatem vetustati corporis innovatione positurus.



Haec postquam prophetica saepius vox praedixit, et Gabriel angelus Mariae jam praesenti annuntiavit, mox puellae credentis in utero fidelis verbi mansit aspirata conceptio, prolesque siderea nascendi sub 0597B lege delituit, quae cuncta suo nasci nutu concessit. Tumebant virginis sinus, et fecunditatem suorum viscerum corpus mirabatur intactum. Grande mundo spondebat auxilium feminei partus sine viro mysterium, quae nullius maculae naevo fuscata, tenso nutriebatur ventre praecordia, genitoris genitrix mox futura.



Nonus interea mensis effluxerat, et decimi lumen immortale radiabat, claruit fetu virgineo spiritalis gratiae manifesta promissio, et(( 0597D Joannis cap. 1, vers. 14. Ratbertus, qui, ut dixi Proleg. n. 168, Sedulium laudat, sic legit: Infans namque parvus . . . exiguus, sed deitate . . . abscedens, quod non . . . generationis hoc . . . . visceribus conceptus 0598D est, et creatus. )) Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, id est, habitavit in homine, cujus se dignatus est carne vestiri. Infans parvus, ac maximus, membris scilicet exiguus, deitate praecelsus, per hospitalis templi sinceram defluens castitatem, non laesit corpus abscedens, qui non laeserat 0597C cum venisset. Vere divinae generationis est hoc secretum, testis virginis partus ostenditur, qui materni pudoris custos, ingressus clausis visceribus, 0598B et conceptus, et creatus est. Quae novae lucis illa tunc claritas mundi totius oras implevit! quae coelo laetitia! quis ille nitor effulsit, cum Christus splendore sidereo, velut sponsus procedens de thalamo suo (Psal. XVIII, 6), Mariae processit ex utero! Cujus ita species divina videbatur(( 0598D Margini editionum adjicitur diversa scriptura poenitere. )) praeminere, ut Davidicus ipsum psalmus ita pronuntiet: Speciosus forma prae filiis hominum. Diffusa est gratia in labiis tuis, etc. (Psal. XLIV, 3). Bene prae filiis hominum speciosum definivit, quia licet humanae susceperit incarnationis effigiem, filiumque hominis in evangelica praedicatione saepe dixerit, peccatum nos tamen originale foedaverat, quod ipse non habuit, qui suae nos nativitatis puritate mundavit. O pietas clemens, et facilis ad salutem! ne nos jugum diuturnae premeret 0598C servitutis pro conditione peccati, Dominus servi membra suscepit. Audiamus vocem Pauli dicentis Apostoli: Semetipsum exinanivit, et formam servi 0599A suscepit, etc. (Philipp. II, 7), quique cuncta vestit ab origine mundi, nascentia pannis involvi sua passus est membra. Et cui coelum parvus est times, terra deficit, maris unda non sufficit, plenus mansit in corpore puerili, modico Deus recubans in praesepi. 0599B Salve, parens optima, tanti regis puerperio consecrata, qui supernis ita jugiter et infimis dominatur, ut ejus imperium, potestas, et nomen nec initium noverit habere, nec finem, quae beati ventris honore conspicuo simul et mater esse probaris, et virgo. Cui nulla penitus aequalis femina reperitur, quae tuum decus similiter praecesserit, aut sequatur(( 0599D Gallandius cum reperisset signatur prudenter conjecit et reposuit sequatur, quod sensus et carmen exigunt.)), sola placens singulariter Christo, nulli compararis exemplo. Tunc(( 0600D Gallandius hic caput 4 inchoat.)) angelici facunditate sermonis pastores primi gregem suum nocturnis vigiliis servantes, natum Dominum cognoverunt, ut et pastoribus pastor mundi claresceret, et inter greges agnus genitus appareret. Igitur, ut evangelicus sermo testatur, ita pronuntians: Et subito facta est cum Angelo multitudo militiae coelestis laudantium Deum, et dicentium: Gloria 0599C in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. XI, 13, 14). Ostendit Evangelistae fidelis assertio, de cujus ageretur hic regno, quando coelestis militiae multitudo Deum laudat in Christo, ut licet humana fuerit pro matris conditione creatio, deitatis tamen una communio Patrem cognosci demonstrat in Filio. Dicebant ergo: Gloria in altissimis 0600A Deo. Utique in altissimis gloria Dei permansit, unde Christus veniens non recessit. Et in terra pax hominibus bonae voluntatis. Terram credendum est homines nuncupari, de qua sumus, Domino fabricante, plasmati, qui Adam increpans dixit: 0600B (( 0600D Infra videtur legundum muta moles. )) Quia terra es, in terram ibis (Gen. III, 19). Tunc terra nostra pacem meruit post illud bellum ferale, quo cecidit, quando Christus terram nostrae carnis assumpsit. Nam si terram in hoc loco campos arbitremur dictos, et montes, quam pacem potest habere, vel praelia, mutata moles, et pigra? In homines ergo specialiter pax illa descendit, quos bonae voluntatis capaces invenerit, ut ubi studium sinceri propositi rerum scrutator et cordis esse conspexerit, illic domicilium suae delectetur instruere mansionis. Pax est enim, et ratio melioris arbitrii, contra spiritum carnis non favere certamini: sed utrumque manentem concordi jugiter puritate cum spiritus dominatione servare. Nec debemus tantum de carnis imbecillitate diffidere, ut de coelesti videamur auxilio 0600C desperare. Omnipotens enim Dominus Jesus Christus, qui Dei et hominis mediator approbatur, ut excusationem nobis corporeae fragilitatis offerret, studium tantum nostrae voluntatis inquirens, perfectionem boni operis suae majestati servavit. Apostolica namque doctrina sic explicat, dicens: Velle adjacens mihi est, perficere autem bonum non invenio, 0601A quia videlicet nostrum est bonum velle, Dei perficere qui pacem suam hominibus bonae voluntatis infundit. Divinus deinde sermo prosequitur dicens:



Cum ergo natus esset Jesus in Bethleem Judae, in diebus Herodis regis, ecce Magi ab Oriente venerunt 0601B Hierosolymam, dicentes: Ubi est, qui natus est rex Judaeorum? Vidimus enim stellam ejus in Oriente, et venimus adorare eum. Audiens autem Herodes rex, turbatus est, et omnis Hierosolyma cum illo. Et congregans omnes principes sacerdotum, et scribas populi, sciscitavit ab eis ubi Christus nasceretur. At illi dixerunt: In Bethleem Judae. Sic enim scriptum est per prophetam: Et tu Bethleem, terra Juda, nequaquam minima es in principibus Juda. Ex te enim exiet dux, qui regat populum meum Israel. Tunc Herodes, clam vocatis Magis, didicit ab eis tempus stellae, quae apparuit eis. Et mittens illos in Bethleem dixit: Ite, et interrogate diligenter de puero. Et cum inveneritis, renuntiate mihi, ut et ego veniens adorem eum (( 0601D Matth. cap. II, v. 1 seqq.)). Convenienter scripturarum sanctioni concordans(( 0601D Nonnulli apponunt punctum post concordans: nimirum sermo divinus, qui in fine capitis praecedentis nominatur. Paulo infra reposui corde persequeris pro prosequeris. )) Christi nativitas ab Oriente fulgebat, qui implet, quod Zachariae 0601C designat oratio(( 0601D Luc. cap. I, vers. 78.)): Visitavit nos Oriens ex alto. Nam et Davidicus similia continet psalmus(( 0602D Psalm. XVIII, vers. 6.)): In sole posuit tabernaculum suum, etc. Sole vero significat Orientem, de qua regione semper oritur dies. Quid igitur, Herodes, acutius furis? quid dementer 0602A insanis? Christum siquidem lingua profiteris, corde persequeris, mentemque tetram, et nebulosae caliginis obscuritate damnatam, jucundi vultus serenitate dissimulas. Christum namque mandas inquiri non adorandum religione, quam fingis, sed necandum 0602B fraudibus, quas moliris. Erras nimis, et falleris. Illum credens tibi succedere, qui regia primus dominatur in sede, qui nec succedit penitus, nec decedit, sed aeternus solium suae possidet majestatis, legemque legis, ac negligis, qui Regi regum tua regna minaris. Caret verbis haec culpa, caret excusatione perfidia: hunc enim conaris exstinguere, quem te promiseras adorare. Minus forte delinqueres, si de Christo nihil quaereres, quatenus homicida tantum velut ignotum hominem persequendo, non etiam sacrilegus esse Deo videris(( 0602D Invenio videris apud Gallandium, et alias editiones Patrum; sed puto, legendum videreris. )) offenso. Nonne legeras eum Davidico cantico sic monentem(( 0602D Psalm. 104, vers. 15.)): Nolite tangere Christos meos, et in prophetis meis nolite malignari? Cur ergo divinae praeceptioni parere necesse sit, ut neque Christi ejus, neque prophetae(( 0602D Nonnulli propheta sine ullo sensu. Pro sustineam reponendum videtur sustineant. )) maligna quidquam improbitate sustineam? quia videlicet spiritali 0602C consecratos unguento nefas grande sit contumeliose tractari. Quale nomen habebit hoc crimen, ut ipsum Dominum Christum, a quo Christi sunt nuncupati, ipsum vero prophetam, a quo verax prophetia descendit, tuis ambias dolis interfici? Nonne David, 0603A mandatis Domini servientem, debuisti sectari, qui Saul in speluncam, qua latebat, ingressum cum ita (( 0603D Forte cum ira cogeretur. In nonnullis solum est cum cogeretur. In aliis supra male a quo christiani pro a quo Christi. Quidam in qua latebat. )) cogeretur exstinguere, ita respondit(( 0603D Libr. I Reg. cap. XXIV, vers. 7.)): Absit a me omnino hoc, mihi non contingat a Domino, si fecero verbum istud domino meo, christo Domini mei, ut inferam manum meam in eum, quid christus Domini hic est. Et ille quidem pepercit inimico, se volenti perimere. Tu autem insidiaris Domino, qui mundi natus est ad salutem. Qui si nullis, ut immemor, veterum 0603B tangebaris exemplis, ob hoc saltem parricidalis conatus debueras arma relinquere, ne sceptri quod gerebas, dejiceres potestatem, qui unctus agnosceris, persequens unctionis auctorem. Ne tamen nominis tui cruenta perfidia tanti sceleris a satietate discedat, sub honore crucis aethereo, sed crimine tuae gentis infero(( 0603D Veteres editiones bibliothecae Patrum Nec tamen: melius Ne tamen cum Gallandio. Infero opponitur aethereo. )), quod frustra saeviens tu moliris, Herodes alius post videbit.



Evangelicum ergo sequens ait ita capitulum: Qui cum audissent regem, abierunt. Et ecce stella, quam viderant in Oriente, antecedebat eos, usque dum veniens staret supra, ubi erat puer: videntes autem stellam gavisi sunt gaudio magno valde, et intrantes domum invenerunt puerum cum Maria matre ejus, et procidentes adoraverunt eum, et apertis thesauris suis, obtulerunt ei munera, aurum, thus, et myrrham. Quid 0603C est hoc, ut praecederet eos stella, quam viderant, nisi ut, ducatum parvi sideris intuentes, materiam pleni luminis invenirent? Adoraverunt autem, quia vere venerant adorare, quod Herodes se mentiendo 0604A facturum non meruit obtinere. Nisi enim veris adoratoribus Dominum non conceditur adorare; sicut ipse Dominus noster ad Samaritanam mulierem locutus est, dicens(( 0603D Joann. cap. IV, vers. 22 seq.)): Vos adoratis quod nescitis; nos adoramus quod scimus, quia salus ex Judaeis est. Sed venit hora, et nunc est, quando veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu, et veritate. Nam et Pater tales quaerit, qui adorent eum. Licet ergo Dominicae verba doctrinae manifesta sint et aperta, quod Dominum 0604B nisi veritas non adoret, debemus tamen vim sermonis diligentius perscrutari, qui sit(( 0604D Fortasse quid sit. )): Venit hora, et nunc est quando veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu, et veritate. Arbitror itaque juxta sensum, quem meae Deus parvitati largitur, quod per significationem praesentis temporis, quo se palam mundo monstravit, in se patrem dixerit adorari. Sic enim sequentibus patefecit alloquiis, dicens(( 0604D Joann. cap. V, vers. 22, 23. Gallandius refert sicut honorificant patrem. Bibliotheca Patrum Parisiensis 1589, et aliae sicut honorificavit patrem. Evangelium honorificant. )): Judicium omne dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem. Magnifice vero postquam dixit in spiritu, adjecit et veritate, quoniam spiritum Dei gerentes veritas sequitur, alienum fallacia comitatur. Declaratur et in hac Magorum persona mysterium. Per illos namque gentiles et advenas ad se Dominus noster Jesus Christus ingressos gratiam futurae legis ostendit, quod omnibus ad se gentibus venientibus 0604C aditum jam pararit. Ita enim et per prophetas(( 0604D Mendum est in multis bibliothecis Patrum et prophetas sine per. )) suos, et per seipsum noscitur locutus. Per prophetas quidem licet saepius ista praedixerat, Davidico tamen testimonio sic explanavit(( 0604D Psalm. II, vers. 7, 8. Gallandius habet dabo 0605D tibi gentes haereditatem tuam. Haereditatem dixit, etc. Antiquae Patrum editiones, Dabo tibi gentes. Haereditatem dixit, etc., quod minus bene procedit.)): Dominus dixit ad 0605B me, Filius meus es tu, ego hodie genui te, postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam. Haereditatem dixit, qui per novi gratiam Testamenti Domino parabantur acquiri. Per seipsum in Evangelio, tamquam bonus pastor, ita promisit(( 0605D Joann. cap. XVI, vers. 16.)): Et alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile, et unus pastor. Nec devotionem munerum divino caruisse nutu credamus. Nam per illas species merito variae significationis oblatas Christi potentia patuit declarata. Aurum namque, si diligentius inquiramus, quid pronuntiet attributum, sine dubio tam praeclara materies, et opulenta metallici splendoris irradians, utpote regi memoratur illata. Sed in hoc rege duplicem fatemur esse substantiam. Christus 0605C enim et specialiter regnat in coelis, et carnaliter natus est rex Judaeis. Thuris munus, quia religioso libamini illud olim proficiebat, incensum Christo datur, ut Deo. Myrrha vero, quae tumulandis est apta corporibus, humanam morituro per carnem sepulcrali lege. Ipsa quoque trinae quantitatis oblatio cultum catholici dogmatis pronuntiabat ex numero. Quippe qui Deus omnipotens, qui praeterita conspicit, ac futura, semperque manet, mansit jugiter, ac manebit, triplicis in una deitate virtutis in eorum temporum cursu rerum omnium posuit fundamentum, quamquam praesentia sub ejus oculis semper universa consistant, qui nec vetustatis senium, nec juventutis suscepit incrementum. Sed quod semper 0606B est, idem esse non desinit. Nam potestatis suae nomen excelsum Moysi sollicite(( 0606D Vetus codex sollite: Juretus restituit sollicite, vel solicite. )) perquirenti, ut Israeli populo nuntiaret, de flamma rubi ardentis hoc edidit(( 0606D Ex cap. III Exodi, vers. 14, et mox ex Joann. cap. VIII, vers. 58.)): Ego sum, qui sum. Et dixit: Sic dices ad filios Israel, Qui est misit me ad vos. In Evangelio nihilominus ad Judaeos Abraham sibimet praeponentes antiquitate, sic inquit: Amen, amen dico vobis, antequam Abraham fieret, ego sum. Vide distantiam utriusque substantiae, Deum discernentem, et hominem: Abraham, dixit, antequam fieret; de seipso non dixit, Ego fui, sed Ego sum, quoniam divinitatis esse est, non fuisse, quae via semper aeternitate consistens, nec initiis oritur, nec terminis explicatur. Tempus enim a Deo est, non Deus a tempore. Lectionis itaque sermo prosequitur: 0606C Et responso accepto in somnis, ne redirent ad Herodem, per aliam viam reversi sunt in regionem suam. Debemus igitur imitari nos etiam Magorum facta fidelia, et sicut illi somno crediderunt, nos evidentissimis aspectibus jam credamus, quatenus qui Christum signo Crucis praelucentem repertum meruimus adorare, eidemque de thesauris nostri cordis munera trinae laudis offerre, jam minime revertamur ad hujus mundi principem, qui nos ante seduxerat, deceptorem. Sed priorem semitam relinquentes, per illius callis secreta pergamus, qui ad coelestem patriam gressus dirigit confitendo. Dehinc per ordinem talia gesta narrantur;



Tunc Herodes videns, quoniam illusus esset a Magis. 0607B iratus est valde, et mittens occidit omnes pueros qui erant in Bethleem, et in omnibus finibus ejus a bimatu, et infra, secundum tempus, quod exquisierat a Magis. Igitur a Magis, quos crediderat illudendos, illusus, dissimulatos motus ira praecipiti rex impius publicavit. Si regem dici conveniat, qui nec pietatem tenuit, nec suos regens animos temperavit. Sed leo saevissimus, et cruentus, cui si tener quiverit forsan agnus auferri, in totum parvi sanguinis gregem impetus ferinos exercet, pecusque mollissimum mandit, lacerat, decerpit, exstinguit; stant 0608B eminus fetae miserrimae pignora vocantes frustra jam perdita, crebrisque balatibus inanes auras exagitant. Sic Herodes de Christo stimulatus ablato, parvulorum catervas elidere sanguinolenta non destitit tyrannide. Quonam, rogo, crimine simplex morti turba succumbit? Cur qui vixdum modo sunt geniti, digni sunt jam puniri? furor est in cruento rege, non ratio, qui primis vagitibus inimicus, et innumerum patrare nefas agressus, puerilis millia mactavit aetatis, unoque luctu tot simul genitrices orbavit. Haec effusam vultibus comam miseranda dilacerans 0609B crinalis damni foeditate nudum verticem sauciabat. Illa madidas lacrymosis imbribus genas unguium protervitate sulcabat. Duris alia pectus sanguinolentum verberibus infelix mater caedebat, nec jam modo mater, super unici gelidum corruens cadaver(( 0609D Error in antiquis editionibus bibliothecae Patrum gelidum corruens cadavere. Fortasse auctor scripsit gelido corruens cadavere. Paulo post semper incertus 0610D mendum est in nonnullis editis. Rescripsi etiam insontium vulnera, pro quo inveni sontium. )) exstincti abscissas uberum venas, lactis copiam, cum cruore fundebat. Nemo calamitatis illius tam varias, tamque multiplices potest imagines expedire. Ubi diversis generibus lamentorum dolor aderat non diversus. Quis tibi sensus, quaeve fuit mentis intentio, non jam tyranne, sed lanio? quos fremitus eructabas accensus, cum insontium vulnera parvulorum ex arce summa prospiciens, vastum pelagus lacrymarum 0610B cerneres inundatione collectum? Inter necatos tamen infantes, quos occubuisse certum est, non perisse, quamquam Christus abfuerit, absens esse non potuit, qui periculis sanctorum semper insertus, alienis pro se corporibus irrogata pio motu sentit in se supplicia.



Cum jam aetate proficiens annos duos gereret supra decem, cujus numeri de carne traxerat quantitatem, aevum scilicet temporale humana ratione percurrens, senioribus seniorem sese prudentia, magistris magistrum pandebat esse doctrina, ut legis suae manifestus interpres, quantus esset interior, demonstraret.



Nec post longam temporum moram (quaenam potest 0611A esse mora temporibus, quae volucri cursu fugacia, nondum veniunt, jam recedunt, ut evangelista(( 0611D Cap. III Luc., vers. 23, et subinde Joann. cap. I, vers. 29, et infra Matth. cap. III, etc. Paulo post occurrit baptizaturus pro baptizandus: ita scriptores 0612D multi sequioris aetatis locuti sunt, ut Isidorus, et Julianus Toletanus, in quorum editionibus similia verba nunc apparent mutata.)) significat?) Ipse Jesus erat quasi jam annorum triginta, ut putabatur filius Joseph; praeclare nimis utrumque 0611B verbum ( quasi, et putabatur ) divinitatis servavit. Sicut enim quasi triginta videbatur annorum, cum sit aeternus, ita Joseph putabatur, cum sit ex virgine procreatus. Tunc Jordanis ad fluenta baptizaturus accessit, expetens quod venerat, ut donaret, abluendus qui veniebat abluere. Hunc Joannes Baptista conspiciens, quem matris in utero senserat, dum lateret, jam Christi conscius affuturi, prophetiae 0612A munus exercens, licet loqui non posset, tamquam muti patris a silentio temporali descendens, proclamare coepit, et dicere: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi. Cum dicit, tollit, ostendit, eum 0612B non habere, qui tollit quod quidem tulit, non ut ipse gereret, sed ut ipse deperderet. Sicut tenebris nocturnae caecitatis ortum radiantis diei subito videmus infundi, nec tamen caliginis tactu, quem decutit, splendoris sui gratiam lux amittit, ita Dominus Jesus Christus, humani generis delicta suscipiens, non tenuit, sed fugavit. Nam ut ignis metalla sordium consummatione clarificat, 0613A ita nos ab originali contagio sua bonus opifex flamma mundavit. Tunc immaculatus aquas ingres sus in se nostram lavit illuviem, nihil habens proprium, quod lavaret. Ipsos denique latices sacri corporis majestate purificans, beavit gurgitis lympham, 0613B honorem Dominici baptismatis consecutam. Senserunt tremendam deitatis undae praesentiam. Pontus recessit a littore, fluvius remeavit in fontem. De quibus propheta cantitans, haec designat: Mare vidit, et fugit, Jordanis conversus est retrorsum. Quid est, mare, quod fugisti, et tu, Jordanis, quia conversus es retrorsum? Evangelicae lectionis ergo textus ita prosequitur: Baptizatus autem confestim ascendit de aqua, et ecce aperti sunt ei coeli, et vidit Spiritum Dei descendentem, 0614A sicut columbam venientem super se. Et ecce vox de coelis, dicens: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui. Consideremus attentius, quantum reveletur et in hoc loco mysterium. Postquam enim Dominus de aqua baptizatus ascendit, 0614B mox aperti sunt coeli. Quomodo mox aperti sunt Christo, cui super sidera domus, numquam coelum videtur occlusum? Sed arbitror, quantum pietas ejus meis sensibus aspirare dignatur, quod ideo tunc aperti sunt coeli, quando Dominus ascendit ab aqua baptizatus, ut suis misericors doceret exemplis, homini, cujus effigiem sumpsit, coelorum regna tunc pandi, cum meruerit spiritalis aquae consecratione perfundi. Quod autem Spiritus Dei super eum in specie columbae 0615A descendit, ostenditur, quanta sit ejus bonitas, mansuetudo, simplicitas, per volucrem, fellis amaritudinem non habentem. Et ne corporaliter visus esse nesciretur Deus, voce Patris asseritur dicentis: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui. Praeclarus 0615B iste dilectionis affectus plenam catholici dogmatis continet firmitatem, unamque Patris, et Filii, pronuntiat esse virtutem. Charitas enim, quae in Deo consistit, a similitudinis et aequalitatis spiritu non recedit. Nam qui dixit sui lege mandati: Diliges proximum tuum, tamquam teipsum, docuit, diligentis et dilecti nullam fieri oportere distantiam. Nam et in sequenti verbo, quod addidit, in quo mihi complacui, intelligitur potestatem unius deitatis explanasse communem. Plus est enim complacui dixisse, quam placui, quia complacui convenientiae verbum est, et geminae cernit adhaerere personae. Quod ideo vox coelestis expressit, ut et Pater in Filio, et Filius complacuisse videatur in Patre. Nam et ipso tam paternae vocis, quam Filii baptismatis, vel 0615C Spiritus advolantis consortio congregato, Trinitas 0616A uno fulsit ex Deo, quo dignus non meretur existere, qui numeravit Trinitatem.



Tunc ductus est Jesus in desertum a spiritu, ut tentaretur a diabolo. Et cum jejunasset quadraginta diebus, et quadraginta noctibus, postea esuriit. Et 0616B accedens ad eum tentator, dixit ei: Si Filius Dei es, dic, ut lapides isti panes fiant. Igitur tentabatur a diabolo, fidei semper inimico. Nemo enim sibi manifestam rem discutit, nisi qui, fallaci plenus ingenio, compertae veritati non credit, sicut ipse diabolus, qui postea quam Jesum paterni claritate sermonis Dei Filium esse cognovit, ejusdemque potentiam singularem quadraginta diebus et quadraginta noctibus nihil vescentis expavit. Licet Moyses similiter, et Elias totidem dierum sustinuerint, noctiumque jejunium. Sed illos alieno fultos auxilio, quamquam suo merito noverat haec fecisse. Jesum propria cernebat operari virtute. Spem repente vanissimam stultae tentationis arripuit, quia Dominus esurivit. 0616C Nec audebat aggredi divinitatem, nisi mistum videret 0617A hominem. Mox antiquas molitus insidias ciborum, improbus dolos fallacia suscitavit assueta. Demonstransque lapides(( 0617D Suas magis epulas, ex Genesi ad serpentem: Terram comedes. Vide notam ad carmen Genesis, quod post Juvencum edidi, vers. 110.)) suas magis epulas serpens ait: Si filius Dei es, dic, ut lapides isti panes 0617B fiant, quasi non posset hoc facere, qui tale jugiter opus exercens, de saxeis terrae visceribus producit segetem frugali victu praegnantem, et spicea messium densitate cautis nutrimento crescente panis uberem cibum de lapidum fecunditate largitur. Sed maluit sapientia singularis gloriam mirabilis facti contemnere, ne petitionem tentatoris admitteret(( 0617D Mendosum est in multis bibliothecis Patrum 0618D amitteret pro admitteret. Paulo post occurrunt verba ex psalm. LXXVII, vers. 18, 19.)). Deus enim credentes suscipit, tentantes excludit. Nam populus Israel ob hoc Deum legitur offendisse quam maxime, quia beneficiorum ejus oblitus, tentare ausus est eum, ut cum desperatione peteret epulatum. De quorum Moyses in libris suis incredulitate non tacuit. Et David ita memorans breviter explanavit: Et tentaverunt Deum in cordibus suis, ut peterent escas animabus suis. Et male 0617C locuti sunt de Deo, et dixerunt: Numquid poterit Deus parare mensam in deserto? etc. Quid enim illi potest esse difficile, qui pro immensa rerum omnium possibilitate vocatur omnipotens? Respondens autem 0618A Dominus Satanae, sic dixit: Scriptum est: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo, quod procedit de ore Dei. Apta nimis, et competens data est inimico responsio. Nam percunctanti, si filius Dei 0618B esset, velut homo respondit, quatenus per eum potius vinceretur, quem videbatur aggressus. Quo audito, fractus, et debilis, arma tamen audaciae non deponit. Et duxit illum diabolus, et ostendit ei omnia regna orbis terrae in momento temporis, et ait ei: Tibi dabo potestatem hanc universam, et gloriam illorum, quia mihi tradita sunt, et cui volo, do illa. Tu ergo si adoraveris coram me, erunt tua omnia. Quid mirum, si perversa sit locutus miser, qui ne rectas vias incederet, serpentis torti effigiem sumpsit, regni fragilis, et caduci Christum aestimans cupiditate contingi, qui validum potius, et aeternum suis venerat collaturus?(( 0618D Putarem, legendum An ille, etc. cum interrogatione.)) Aut ille divitias saeculares dignaretur acquirere, qui docere venerat, ut perirent. Monstrumque coelo dejectum adoraret, cui thronus est 0618C coelum, terra subpedaneum, mundus omnis obsequium, quem nullus audet aspicere, et cunctae summissis vocibus laudant super sidera potestates. At iterum Dominus eum tali responsione confudit, dicens 0619B Scriptum est: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies, adhuc ex humana cernitur respondere persona. Dedignatus scilicet infirmum rebellem virtute majori potentiae subjugare. Licet hujus quoque verbi livor ille vipereus congressione dejectus nondum deposuerit temeritatis ingenium, sed trisulca linguarum vibratione confidens contra victricem Trinitatis manum tertio caput erigit sauciatum. Tunc assumpsit eum diabolus in sanctam civitatem, et statuit eum supra pinnaculum templi, et dixit ei: Si filius Dei es, mitte te deorsum: scriptum est enim, quia angelis suis mandavit de te, et in manibus tollent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum. O quantum caecitatis atque caliginis nigro semper dominatur in pectore, mensque tenebris propriae 0619C malignitatis obscura, nescit indeprehensam custodire fallaciam! Ecce dicens: Si filius Dei es, ostendit, hoc se nescire. Cum quaerit dicens iterum: Angelis suis mandavit de te, confitetur, hunc esse, quem cernit, 0620B sed ancipitis usus varietate sermonis simulator, ac dissimulator inventus, mendax suis artibus approbatur. Nec solius fallaciae, sed etiam stultitiae domus est cor malignum. Quid enim poterit ineptius reperiri, quam ut illum crederet licet alta sublimis templi fastigia, et cacumen excelsi pinnaculi saltu formidare praecipiti, qui ut planis videtur in terris, de summa coelorum arce descendit? de quo clamat David, et dicit(( 0619 Psalm. XVII, vers. 10. Vulgata, Inclinavit coelos, et descendit. Paulo ante praestiterit legere videretur pro videtur. )): Et descendit, et inclinavit coelos, simul humillima continens, et altissima non relinquens. Igitur deficientis audaciam sic eloquens perculit vox divina: Scriptum est: Non tentabis Dominum Deum tuum. Hic Dominum Deumque se esse jam pandens, tales ultra conatus assumere prohibet tentatorem, suis nos admonens pius doctor exemplis, 0620C spiritum, vetustae malignitatis artificem, illic humanis proculdubio subjacere virtutibus, ubi fuerit Deus simplicitati puri cordis infusus. Ait enim lectionis instructio: Tunc reliquit eum diabolus, et ecce angeli 0621A accesserunt, et ministrabant ei. Videtur, ut arbitror, in hoc diaboli fugientis abscessu, et ministerio consequenter angelico quamdam paschalis gloriae declarare praecedentibus signis imaginem. Nam sicut victis tentationibus, depulsoque diabolo, praebuerunt 0621B angeli ministerium Salvatori, sic contumeliis Judaeorum, et poenis beatae crucis passione contemptis, ipsaque diaboli fraude, et morte calcata, surrexit ab inferis, evectus est astris, et consueto majestatis imperio Christus ab angelis adoratur in coelo.



Exin discipulos ex piscatoribus quosdam sibimet sociavit accitos, humanas deinceps animas piscaturos, quae lubricam sectantes mundi laetitiam, tamquam natantes vias ponti fluctuantis incertas per voluptuosos lapsus vagis cursibus erraverunt, talesque vitae conciliavit(( 0621 Ex mendo contiavit recte Juretus reposuit conciliavit. )) aeternae, quos nec generosae prosapiae ortus terrenae nobilitatis inflaret, nec nitor eruditae facundiae gloria vanae garrulitatis extolleret, sed quos sanctum vitae simplicis institutum superba nimis humilitate conspicuos coelo faceret jam vicinos. 0622A Namque Deus omnipotens stulta mundi potius elegit, et infirma, renuens, quae sapientia videntur, et fortia, quia sicut Paulus apostolus doctor egregius: Quod stultum est Dei, sapientius est hominibus, et imbecille Dei, fortius est hominibus. Et confestim iterum 0622B dixit: Quae sunt stulta hujus mundi, elegit Deus, ut confundat sapientes, et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia, et ignobilia mundi, et contemptibilia elegit Deus, et quae non sunt, tamquam non sint, ut ea, quae sunt, destrueret.



Quin etiam salutem celerem misericors cupiens adhibere Salvator, orandi quoque modum precesque constituit. Judex piissimus breviter vult rogari, quo citius annuat supplicanti. Sic orandum ergo docuit patrem, suum scilicet pro natura, nostrum vero pro gratia, honorem proprium largitus hominibus, ut, quod solus habet egregium, cunctis largiretur indultum. Pater noster, qui es in coelis. Qui coelorum perpetem regnatorem patris audemus nomine nuncupare, primum debemus advertere, non separatim singulis, 0623A sed communiter universis domum tanti muneris attributum. Nam quasi(( 0623D In veteri codice error erat, Nam quasvise semotus, quem Juretus correxit. Paulo post citantur verba ex Joann. C. XX, vers. 17. Superfluum videtur unum in, in illo . . . in capitulo. )) semotus a caeteris, et secretioribus habitans latenter in locis, Dominum quilibet verbis hujus orationis imploret, non inquiet, Pater meus, sed Pater noster, quoniam soli Christo 0623B debetur hoc verbum, cujus proprie pater est Deus. Quamquam enim in omnibus Evangeliis hoc habeatur ascriptum, in illo tamen evidenter Dominus Jesus in capitulo juris sui potentiam singularem docuit, a populari permixtione discretam, ubi discipulos confortabat alloquens: Vado ad Patrem meum, et Patrem vestrum. Quod ait meum, hanc sibi specialem gloriam congrue vindicavit; quod ait vestrum, generalem gratiam communiter cunctis esse patefecit. Similitudinem faciamus hic aliquam, ut ex humanis divina capiamus. Ponamus igitur quempiam nobilem virum, cui Filius unicus, et aliquanti sint famuli. Numquid ob hoc, quod paterfamilias appellatur, potest apud eum servorum, ac filii par dilectionis esse conditio, cum et ipse filius Dominus probetur esse cunctorum? Nos igitur utimur hac oratione, non Christus, quoniam 0623C prece hujus supplicationis ipsum quoque deposcimus, qui cum Patre unus est Dominus coaeternus. 0624A Dicentes itaque pater noster, confitemur, nos omnes in ipso fratres exsistere. Cujus nominis non debemus affectum mutuae charitatis expulsione contemnere, nec originalis odii monumenta sectari, quo Cain, germani sanguinis fusor, parricidalis maculae factus est 0624B inchoator. Sed mansueti spiritus igne ferventes carnalis ponamus nequitiam vetustatis, et novo homine gratulemur induti. Ne cum coeperint a coelestibus opera degenerare terrena, tanto patre videamur indigni, qui Christo nos duce sacra natos adoptione suscepit. Sanctificetur nomen tuum. Sanctificatio quae potest aestimari, qua Dominus sanctificari valeat, qui cuncta sanctificat, nisi ut cor pium, mite, placidum, castum ad ejus praeparemus ingressum? quatenus tali domicilio delectatus sanctificationis suae in nobis operetur augmentum; quemadmodum ipse Dominus noster Jesus Christus in discipulis suis se clarificatum esse memorabat, qui clara semper divinitatis luce fulgebat. Nam in Evangelio secundum Joannem, dum pro discipulis supplicat patri, inter diversa, quae prosecutus est, verba sic inquit, Et clarificatus sum in eis, 0624C scilicet qui(( 0623D In plerisque bibliothecis Patrum legitur scilicet 0624D qui claritatem suam in eis inveni. Gallandius habet scilicet quia claritatem meam in eis inveni. Restituendum videtur scilicet quia claritatem suam in eis invenit. Series orationis sequentis hanc lectionem comprobat.)) claritatem suam in eis inveni. Ubi ergo et sanctificationis suae signa repererit, sanctificare se 0625A ibidem dicit. Pietas enim illa, sine modo mitissima, sibi conferri pronuntiat, quidquid suis famulis ipsa fructificat. Similis itaque sensus ostenditur, et ut se benedici praecipiat, cum ipse potius universa benedicat. Namque trium puerorum in camino canentium 0625B ab omni creatura per ordinem benedicendum Dominum generalis hymnus exclamat. Adveniat regnum tuum. Regnum advenire deposcimus regnatoris, qui regnare non desinit, ut fallacem(( 0625D In vet. cod. Juretus invenit hujus pro mundi principem; et suspicatur, auctorem scripsisse hujus mundi proprincipem. Non placet. Paulo post reliquit scripturam mendosam veteris codicis nec morte constium, pro quo Gallandius conjicit nec morte constrictum: ita revera legitur in nonnullis Bibliothecis 0626D Patrum, nec facile mutaverim. Ita etiam retineo infra adorato Christo ex Biblioth. Patr., pro quo Juretus et Gallandius cum vet. cod. legunt odorato Christo. Recte Juretus mendum praelia victor correxit per praelio victor. )) hujus mundi principem pro praesumpta puniat tyrannide, solusque, qui solus est, suum demonstret imperium, nec 0626A morte constrictum, nec temporibus consumendum. Nescit etenim tempus lucis illius dies sine nocte continuus, ubi fortissimus miles, adorato Christo, diversa mundi post pericula praelio victor exsistens caesariem beati capitis ornaturam perpete nobilitatus 0626B gratulabitur jam corona. Fiat voluntas tua, sicut in coelo, et in terra. Praecedentis et hic continentiae sensus videtur intelligi, quod jugibus dies, noctesque precibus debeamus exposcere, ut illius coelum, terramque voluntas adimpleat, qui nusquam vult esse nequitiam, quo dejectum coelo diabolum nec 0627A terra patiatur infensum, nec terrenam corporis nostri substantiam, tamquam limo concretam, saevus coluber, ut escam suae voracitatis invadat, ac pessimis nos suasionibus involutos squamosis nexibus amplectatur, et ambiat, donec lethalibus venenis inebrians miserabilem vitam lambendo consumat. Ideoque Dominum deprecemur assidue, ut animam pariter in nobis tueatur, et carnem; altera namque coeli pars sumus, altera terrae semen exsistimus. Panem 0627B nostrum quotidianum da nobis hodie. Panis alimoniam quotidiani petentibus tripartitus intelligentiae sensus aperitur, quamquam scripturas divinas sic oporteat omnes adverti. Ergo secundum litteram specialiter frumentarii germinis panem vescendi videmur gratia postulare, et moraliter(( 0627D Erratum est in nonnullis editis mortaliter pro moraliter. Paulo post in vet. cod. erat Quod tamen illaboriosum probatur: emendavit Juretus.)) ut servi Dominum deprecamur, quo diurnam consequi mereamur annonam, dum tam utriusque rationis formam de spiritali noverimus procedere disciplina. Ob hoc enim epulas victuales quotidie jubemur exposcere, nequid in crastinum reservantes, dubitare de divina pietate cernamur. Quod tamen ita laboriosum probatur, et arduum, ut a paucis viris, atque rarissimis talis queat regula custodiri. Namque Dominus ipse fidelis in omnibus, qui filios Israel productos ex 0627C Aegypto per annos in eremi sterilitate quam plurimos, sabbatico tantum parentes, quotidianis dapibus gubernavit, hoc et nobis, si fides non deficiat, se daturum evangelicis sermonibus compromisit, alloquens 0628A suos ita discipulos inter alia, quae docebat: Nolite ergo solliciti esse in crastinum. Crastinus enim dies sollicitus erit sibi ipsi. Si vero plenius spiritaliter dicta, de quibus loquimur, velimus agnoscere, sentiemus, hunc panem divinum esse sermonem, a cujus substantiali doctrina si vacans animus vel paululum jejunaverit, magnae famis penuriam sustinebit. Distantia siquidem non pusilla inter spiritales epulas et corporales exsistit. Has enim parcius edere, illas 0628B (( 0627D Amplector libeus conjecturam Gallandii illas numquam, pro quo omnes editi contrario sensu illas namque, Mox errorem veteris libri beatitudinis his verbis correxit Juretus per beatitudini se his verbis. 0628D Laudantur verba psalmi I, vers. 1 seq., atque iterum psalm. CXVIII, vers. 103.)) numquam praecipimur recusare. Hic abstinentia salubris, illic aviditas fit vitalis. Denique David meditationem Dominicae legis exercenti die ac nocte beatitudini se his verbis praedicat inhaerere: Beatus vir, qui non abiit in consilio impiorum, et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestilentiae non sedit, sed in lege Domini voluntas ejus, et in lege ejus meditabitur die, ac nocte. Haec meditatio nimirum saturat, et delectat, tamquam mellis crassa dulcedo, quae licet alvum cito vescentis adimpleat, nectarea tamen suavitate naturae numquam probatur horrere. Audiamus hic etiam, idem propheta quid dicat: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, Domine, super mel et favum ori meo! Perfecte verba legis definivit intelligi, cum faucibus dulcia dicit esse, non auribus, haec super 0628C mel, et favum, ori, non auditui ministrari. Nam et surdi, quibus auditus minime suffragatur, praeceptis coelestibus per oris officium legentes implentur similiter, et Apostolus ad Corinthios(( 0628D Infra in vet. cod. erat Quis dubitet que solus ambigat: locum Juretus restituit. Fermenti mentio postea occurrit ex Matth. XVI, 6, et Apostolo I ad Corinth. V, 6.)) usus 0629A epistola, manifestavit, spiritales epulas esse doctrinam, dicens: Et ego, fratres, non potui vobis loqui quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus, quasi infantibus in Christo vobis potum lac dedi, non cibum. Nondum enim poteratis (I Cor. III, 1, 2). Quis dubitet, solusque ambigat, haec omnia spiritaliter figurari? neque enim fuisse illos infantes, aut lactis ab Apostolo nutrimenta sumpsisse, vel stultus aliquis poterit arbitrari. Sed incipientes verba legis haurire, 0629B ac paulatim divinis imbui institutis, lactea velut infantes ebibere primordia scire convenit, quia sicut salutaris cibus est bona doctrina, sic noxius est maligna. Ideo Dominus discipulos monebat a fermento Pharisaeorum, et Sadducaeorum spiritaliter se cavere: sciens, acidi dogmatis viros totius dulcedinis ubertatem parvo tactu corrumpere, quoniam secundum quod ait idem Paulus apostolus, Modicum fermentum totam massam corrumpit: nam etsi corpus Domini nostri Jesu Christi magis esse credamus hunc panem, ab spiritali nihilominus ratione nequaquam noscitur declinare, maxime quia talis epulatio, vel talis oratio nulli gentilium, nulli Judaeorum, nisi solis divinitus traditur Christianis. Et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. 0629C Si diligentius petitionis nostrae vota metiamur, vel tribuenda nobis indulgentia, vel neganda propriis dignoscitur exemplis. Hoc enim sperare jubemur a Domino, quod cernimur dimisisse conservo. Quippe quos paris eadem lex conditionis astringit, ut debitores sicut esse nolumus, ita nec habere cupiamus. In aliorum namque personis aut absolvimur, aut ligamur. Quod si putatur incertum, de quibus debitoribus hic agatur, ponenda est excusationis infirmae materies, et seu fortassis in culpa, sive pecunia, vel in quocumque tibi frater reus fuerit, hoc relaxa. Nam et non tam delictorum crebra praesumptio, 0630A quam pecuniariae quantitatis inhonesta tractatio plurimis ostendit apud Dominum nexibus involutos. Quisquis enim, prout facultas virium ponderatur, egenti fuerit inhumanus, Deo, quae sua sunt, inficiatus, abjurat, cujus pietas infinita miserorum sic tuetur angustias, ut quidquid pauperi dispensatio benigna largitur, sibi profecisse(( 0629D Erat in vet. cod., sine profecisse. Juretus reposuit sibi profecisse. )) testetur. In votis etiam, quae promittimus, divina beneficia consecuti debitores exsistimus, donec ea fideli mente 0630B solvamus. Haec igitur, quae de pecuniariis dicta sunt debitis, etiam de caeteris peccatorum generibus diversis, quibus aeterno judicio tenemur obstricti, sentire nos convenit: scientes, ob hoc aerariam similitudinem flagitiis comparatam, quoniam(( 0629D Editi omnes legunt generantur in malo. Gallandius e sua conjectura in textum immisit generantur 0630D in mundo. Non arbitror necessarium veterem scripturam deserere. Infra quadrantis amissa legendum videtur admissa, hoc est, commissa, seu peccata. Sunt qui malint amissa, h. e. dissipata.)) radix omnium malorum est avaritia (I Tim. VI, 10), sine cujus semine vitioso nulla propemodum scelera generantur in malo. Hic homicidium perpetrat, ut innocenti, quod affectavit, eripiat. Alter praemio sollicitatus accepto mendacis testimonii fit jurator. Nonnullos ad lenocinium adulterini commercii coitus foedae redemptionis impellit. Alii furto se maculant, alii depositum negant. Sunt istis et plura similia, quibus amica semper fames auri commilitat. Nullum tamen crimen facile admittitur, cui pecuniae ministerium 0630C minime suffragatur. Igitur divinae pietatis munus indepti, impunitatem coelestis indulgentiae consecuti, quod accepimus, invicem non negemus, ne majoribus absoluti, cum parva non resolvimus, maximis iterum vinculis implicemur. Moxque Dominus ille misericors donator, debiti non exactor, qui talentorum nobis decem millia relaxavit, si propter denarios centum senserit nos strangulare conservum, saevis tradi tortoribus cuncta jubeat exigendo; inque carceralem detrusi custodiam penitus egredi non sinamur, donec luamus universa usque ad modum ultimi quadrantis amissa. Et ne nos inducas in tentationem. Non quod Dominus, 0631A qui lucis via, pacis et semita, in laqueos quemquam tentationis inducat, sed abhorrens divinis monitis non parentes, cum eos deserit, introire permittit. Omnes enim, qui lubrica sectantes mundi contagia, retibus deliciosis inclusi, luxus blandae perditionis 0631B affectant, a Domino, qui purae virtutis amator est, derelicti, pergunt ingredi, qua se tentatio voluptuosa pertraxerit. Ab hac igitur pedem retro nitamur abducere, semitam potius conterentes angustam, quae tenui calle multis incognita coelestium regnorum subit(( 0631D In multis bibliothecis Patrum subdit: sed videtur cum Gallandio legendum subit. )) arduam latenter ad portam. Sed libera nos a malo. Cum liberari nos a malo deprecamur, bonum esse, quem petimus, ut nos liberet, confitemur. Nec immerito sectandus iste, qui liberat, ille fugiendus est, qui trucidat. In hoc enim per bonos fructus arbores vitae(( 0631D In vet. cod. erat arborem vitae: in nonnullis bibliothecis Patrum arbores vitae. Gallandius profert arbor vitae. Fortasse praestiterit rescribere arbor est vitae. Juretus vocem actus videri suspectam ait. Reponit Gallandius, legendum, vel intelligendum per 0632D malos . . . . actus. Ita quidem syntaxis implexa est, sed fortasse ex ingenio Sedulii.)), in illo per malos radix praevaricationis 0632A antiquae actus. Namque fructus intelligi evangelica lectio declaravit, ubi Dominus varias diversorum mentes aperiens, ex suis quemque fructibus, id est, ex operibus jussit agnosci, dicens: Ex fructibus eorum cognoscetis eos. Siquidem quanta distantia coelum 0632B separatur a terris, ignis ab aquis, lumen a tenebris, pax a bellis, vita nihilominus(( 0632D Ita esse in vet. cod. notatum voluit Juretus.)) a sepulcris, tantum magnae remotionis abscessu longius bona discernuntur a malis. Duplex etenim semper electio deliberationis nostrae famulatur arbitrio, quo vel dextrum teneamus tramitem, vel sinistrum; non ignari, nec dubii, dextram semitam esse justorum in Abrahae Patriarchae sinu laetantium: laevam vero profundis impiorum suppliciis deputatam. Unde nullus ad alterum (( 0632D Juretus videtur retinuisse veteris codicis lectionem nullus adulterum, quae sane mendosa est. Alii referunt nullus ad alterum, quod ferri potest: alii nullus ad ulterum nullo sensu.)) per tam grande chaos, et abruptae molis immensum valeat transmeare periculum. Haec est igitur 0633A nobis libertas optabilis, ut oves et agni summi pastoris si fuerimus digni censeri, torvos mereamur lupi morsus evadere, atque suavissima Christi per 0634A pascua largi floris amoenitate gratissima vitam carpere jam securam.

0593C



1. Reg. 2, Incipit liber I de expulsione protoplasti ex paradiso. Vat. 2, Sedulii presbyteri liber secundus. Meus, Sedulii de historia Domini liber secundus incipit feliciter. Ms. Nic. Heinsii, Liber primus Sedulii De novo Testamento. Cant. Liber primus in novo Testamento. Ott. 2, De novo Testamento. Arntz., Incipit liber secundus. Ott. 1, pro titulo primi capitis De Adam dicit. Rom., Quod Adam fuit ejectus de paradiso. Urb., De lapsu protoplasti per draconem. Hic primus versus, et sex alii sequentes producuntur in Collectione Pisaurensi poetarum, tom. VI, p. 282, inter carmina minora incertorum auctorum ex Tractatu diplomatico Maurinorum, tom. III, part. II, sect. 4, cap. 2, art. 1. Ignorabat scilicet Collector Pisaurensis, Sedulii eos esse.



2. Nonnulli vulgati, blandisque; mss. et plerique edidi, blandique, favente prosa. Poelm. cum quibusdam editis soporis: alii editi cum plerisque mss. et prosa, saporis, cujus verbi glossa in Reg. 1 est illius pomi.



3. Parrh. laeto misero: caeteri lethum misero. Reg. 0593D 1, pro d. s, vel correctione, Vatt. 1, 2, Ottob. 2, Urb., Ald., Rom., Alb., Reg. 5, et Ang. portarat. Reg. 2, a pr. m., ut videtur, Reg. 4, Poelm., et alii, portabat. Meus, portavit. Reg. 2, a sec. m., Parrh., et fortasse Reg. 1, a pr. m., potabat. Ott. 1, ad marg. potabat, in contextu portat, sed videtur fuisse deportat: hoc ipsum deportat est diversa alia lectio in Reg. 1. Genuina lectio mihi videtur potarat, quamvis exemplum non inveniam hujus significationis activae potare alicui aquam, vinum, et metaphorice lethum pro exhibere potandum, aut gustandum. Huc facit l. IV, vers. 180: Quippe necem parvo degustaturus 0594C amaram—Tempore. Quod si minus arrideat potarat, certe portarat longe melius est quam portabat.



4. Ott. 2, sumpserat: lege senserat.



7. Parrh. interpungit Noxia tu conjux, magis an draco perfidus ille? In Virgilio, quem Sedulius imitatur, pariter distingui poterit, Crudelis mater, magis an puer improbus ille? Plerique comma post magis apponunt.



12. Reg. 4 mendose, Cernere non genitor ultra.



13. Editi, cum plerisque mss., senum. Ott. 1, senes, quod explicari posset: Quid proderat, quod senes spectarent progeniem decimam nepotum, etc. Burmannus conjecerat senem, eadem, opinor, sententia. Optima quaeque exemplaria spectare, nempe videre. In nonnullis vulgatis cum Ang., exspectare, quod frequenter a librariis confusum cum spectare: aliquando tamen exspecto pro specto, vel aspecto ponitur. Vide l. I Dracontii 356.



14. Parrh., convicta; legendum cum victa. Nebrissensis interpretatio est: quae multitudine annorum 0594D tandem vincitur.



15. Reg. 4, inseparabilis horae, qui error contra metrum et sensum inde oritur, quod in multis mss. scribitur inreparabilis. Virgilius lib. X, versu 467: Stat sua cuique dies, breve, et irreparabile tempus—Omnibus est vitae.



17. Reg. 1, Vatic. 2, Ald., nihil esse: plerique nil esse, quod perinde est. Taur., Vita brevis nihil esse diu cum fine doloris. Mss. nostri cum plerisque editis cum fine doleret. Fabr. et nonnulli alii vulgati, doceret, repugnante prosa.

0595B



19. Wopkensius etsi probat caeca, tamen suspicatur saeva.



20. Ottob. 1, Ne pius; lege Ni pius. Cant., male, prius pro pius. In Ott. 1 videtur pro culpas prius exaratum culpis. Frequentius quidem ignosco cum 0595C dativo reperitur, sed bene etiam est cum accusativo, praesertim cum sequatur Reddere difficilis, scilicet culpas.



21. Reddere culpas, pro punire, vindicare, phrasis est ex sacris litteris petita, ab Augustino etiam, et a Paulino Petrocorio, et similibus usurpata.



23. Parrh. in Addendis observavit pro veniale scriptum alicubi vernale, videlicet opus servile, vel servum, qui erat opus suum. Nexus litterarum, quo in nonnullis mss. scribitur veniale, huic lectioni ansam praebere potuit. In Reg. 1 glossa est veniale— recuperabile. Alii interpretantur venia dignum. Poterit etiam accipi adverbii more. Vide not. ad Dracont. Satisfact. vers. 121: Namque inimicorum culpis veniale minaris.



25. Meus, mandare; emenda, mandere. Obscura syntaxis, ex prosa explicanda, ex qua videtur legendum in praeterito Quae mansere, vel, ut nonnulli malunt, mansere, vel manduere, quod per synaeresin 0595D stare potest.



26. Donare pro condonare, remittere, elegans est: sed adjungi solet accusandi casus, ut injurias, pro quo hic est ut pietas daret, etc.



28. Reg. 1, ms. Burmanni cum nonnullis editis, Et velut in spinis. Vat. 2, Reg. 5, Ald., Et veluti e spinis. Plerique, Et velut e spinis. Ottobon. 1, Ut velut spinis, desideratur e, neque bene est Ut. Alb. ms., Et velut ex spinis. In Gersonis serm. 3 de Conceptione immaculata Deiparae, sive quis alius auctor ejus sermonis est, legitur En velut e spinis nobilis rosa: sed nobilis cum metro stare nequit. His versibus 0596B auctor ejus sermonis B. Virginem sine labe peccati originalis conceptam fuisse probat. Sedulius imitatur Virgilium, ecl. 5, v. 39.



29. Quidam ms. apud Wassium Ind. Sallustii verbo obscurare exhibet honorem, quod probari non 0596C potest. Wopkensius conjicit Nil quod laedat habens matrem, quam obscurat honore. Sed clarior est lectio communis, cujus glossa est in Reg. 1, matremque— surculum suum spinosum. In cit. serm. Gers. Nil quod laedit, habens, vel quod obscurat honorem, quod non probo.



30. Hoc loco in Ott. 1, titulus est De Eva, in Reg. 1, De sancta Maria. Pro sacra, ms. Arntz., pia. Sedulius in Maria secundam modo producit, modo corripit, ut vers. 49, h. l., Quis fuit ille nitor Mariae.



31. Apud Gersonem loco cit., piat; lege piaret.



32. Parrh., schedae Poelm., Et quoniam.



34. Ottobon. 1, Vat. 1, Urb., Possit; alii, Posset. In Reg. 2 Poscet correctum per Posset. Reg. 1, maculas pro maculam. Arntz. culpae pro carnis: sed praeferendum est carnis; sermo est enim de veteri homine, ut vocat Paulus c. IV ad Ephes. vers. 22. Macula pro dedecore, infamia, turpitudine, a Cicerone, et aliis sumi solet.



0596D 35. Rom. pro titulo Ubi Maria accepit Spiritum sanctum. Meus, Annuntiatio beatae Virginis. Vat. 1, Angelus ad Mariam. Urb. praedixere contra metrum. Mss. nostri cum Ald., Parrhasio, aliisque editis. dixere, quod reposuit etiam Arntzenius, cum in nonnullis vulgatis reperisset cecinere. Utrumque verbum apte de oraculis dicitur: sed cecinit vers. seq. occurrit.



36. Taur. corrupte propheta pro properata, uti etiam legit Beda de Metr.



37. Vat. 2, Reg. 5, Ald., dictum est comitata, quod ex glossa est.

0597C



38. Parrh. complevit pro mox implet, improbantibus schedis Poelm.



39. Reg. 1, Nascendo, posteriori m. Nascendi. Cellarius cum solo ms. Heinsii plenos. Grunerus et Arntzenius revocarunt tensos, quod cod. Taurin. et nostri confirmant, excepto Vat. 1., ubi est plenos. Utraque phrasis poetica est. Prosa pro tensos facit.



40. Conjectura Burmanni clauditque suum. Ego contra, si invenissem clauditque, conjecissem gaudetque: adeo hoc prae illo placet.



0597D 41. Rom. Natalis Domini. Poelm. E Virgine nascitur Christus.—Arntzenius notat, in Vet. 1, Mon., frustra esse decem, sed non distinguit, an decem positum sit pro novem, an pro decimi. Utrumlibet improbari debet. Idem Arntzenius cum schedis Poelm. de lumine: ita etiam Ott. 2 recens codex. Caeteri nostri cum Parrh., Ald., Edimb., ms. Arntz., de limine. In prosa pariter malim limen pro lumen. Nebrissensis explicat In principio, et notat, praepositionem pro praepositione adhiberi, nempe de pro in.



43. Ott. 1, dubie, Verbum caro factum est: ita clare Reg. 5, et Aldus. Tunc distinguendum erit sic: Promissum complevit opus Verbum, caro factum est—In nobis habitare volens.



47. Ottob. 2, clausam ingrediens, clausamque relinquens: quod etiam Burmanno in mentem venit. Sed proba est lectio communis cum glossa codicum clausa —viscera. In Ang. videtur clausam ingrediens: postea clare et clausa relinquens. Hoc clarum testimonium 0598C intemeratae virginitatis Deiparae ante partum et in partu protulit ex prosa Ratbertus, ut dixi n. 168 Proleg.



48. In Reg. 1 videtur fuisse ut in aliis, gratia: sed etiam vetus manus scripsit gaudia: quod sane displicere non debet, et a prosa indicatur.



50. Vat. 1 a pr. m., Cant., Torn. 2, decore. In Vat. 1 factum decoro cum aliis nostris mss., et plerisque editis, probantibus schedis Poelm. Vulgati nonnulli decora, quod non ita placet.



0598D 51. Urb. ovas: lege ovans.



52. Reg. 1, Prae filiis supra diversa lectio, vel correctio, Prae natis, quod plerique alii mss. et editi repraesentant. In Ott. 1 supra natis veluti glossa est filiis. In ed. Lips. prodiit Prae filiis; contractis duabus syllabis in unam.



53. Parrh. In labris.



55. Urb., Ott. 2, cum Parrh., damnante: alii dominante.



56. Vat. 1, primaque.



58. Ott. 1, Obvisis; supra, Obsitus. Obsitus pannis ex Terentio; quod, etsi multi accipiunt pro squalido pannis, proprie tamen obsitus est tectus, involutus.



59. Nonnulli editi, Quem procellosi, repugnante metro.



60. Cant., Torn. 2, 3, speciosaque: magis sententiae congruit spatiosaque. Frequens est mutatio harum vocum.

0599C



61. Vet. 1, 2, puerile.



62. Praesepe in ablativo, ut in eodem casu mare dixerunt Plautus, Lucretius et Ovidius non semel. Poterit etiam praesepe esse a praesepis, praesepis femin. gen., si legatur angusta. Confer l. IV, vers. 301.



63. Rom. Hic laudat Domini matrem. Meus, Salutatio. 0599D Poelm., Gratulatio ad Virginem matrem. Hi septem versus charactere rubro in codice Urb. distincti sunt. Vide Proleg. num. 170.



64. Mss. omnes nostri, cum plerisque aliis mss. et editis, tenet. Parrh., Lips., schedae Poelm., et editio Poelm. ad marg., Missale Rom., regit: quae fortasse glossa est alicubi, nam in Rom. glossa ad tenet est gubernat. Hoc sensu accipi posse tenere, ex Justino et Mela ostendit Arntzenius. Beda in Homiliario Alcuini Coloniae 1569, in Commem. B. Virginis, profert hos sex versus, et scripturam recentiorem tenet regit.



65. Reg. 1, Nomen, sed correctum per Numen. In Lips. ms. Cellarius innuit esse Numine, vel Nomine. Urb., Rom., Numen aeterno: desideratur et. Meus, Numen ab aeterno. Vera lectio est, Numen, et aeterno. Wopkensius vellet jure pro gyro, cui minime assentiar: est enim pulchra oppositio in gyro, et manet. Saecula enim gyro et motu perpetuo volvuntur; Deus autem, ejusque nutus, seu numen, et imperium 0600C idem manet. Nebrissensis putat, aeterno ad mundum archetypum referri, aut pro semper poni. Sed verbum gyro potius indicat motum perpetuum, quo res creatae aguntur. Ex prosa tamen certa hujus loci interpretatio erui non potest.



68. Plausibilis est scriptura Parrhasii Nec primam, 0600D aut similem visa es, nec habere sequentem. Posset enim accipi primam pro priorem. Repugnant alii omnes. Reg. 1, Nec primam visa es similem: caeteri, uti etiam libri liturgici, Nec primam similem visa es. S. Bernardus in serm. 4 de Assumptione sic versus transponit, ut orationi suae accommodet: Unum est, in quo Nec primam similem visa est, nec habere sequentem, —Gaudia matris habens cum virginitatis honore.



70. Ottobon. I, Ubi Pastoribus enituit. Meus, Pastoribus nuntiator.—Ottob. 1, ex correctione, Ott. 2, Alb., Reg. 2, 4, 5, Rom., Meus, Vatt. 1, 2, Urb., Ald., Parrh., codd. Cant., Arntz., creator. Reg. 1, creatus, quod fortasse fuit in Ott. 1, in quo glossa est secundum humanitatem, et retinetur in plerisque editis pro natus: habet enim creari hanc significationem, quam prosa comprobat.



71. Mss. omnes nostri cum vetustissimis editis, ms. Heinsii, et schedis Poelm., Enituit. Cellarius 0601C cum aliis vulgatis praetulit Emicuit ex simili Prudentii loco Cathem. hymn. IX, vers. 27: Emicat promissus olim. Arntzenius hoc ipsum tenet, quia emicare illi dicuntur, qui fulminis instar illico prodeunt, et ex improviso adsunt. Verum hoc loco magis genuina, et opportuna videtur lectio communis veterum exemplarium Enituit, praesertim si attendatur ratio Enituit pastoribus, quia pastor, et gregibus refulsit agnus. Hoc ipsum confirmat prosa claresceret. Vat. 1, qui pastor erat, Vat. 2 ambigue qui vel quia.

0601C



73. Rom., Cum stella visa est Magis. Meus Magis 0601D significatur.



74. Meus, summumque tyrannum, quod non sequor. Beda de Metr. communem lectionem etiam tenet saevumque.



77. Alb. Per genitum: lege Progenitum. Reg. 4, ducem, ac coelitus; Urb. ducem, haec coelitus. Caeteri ducem, hoc. Beda de Metr. cap. de synaloeph. probat hunc hiatum ratione aspirationis vocis hoc, quae vim consonantis habet, laudatque hunc versum Sedulii cum alio Juvenci l. I, vers. 61: Nomine Ioannem 0602C hunc tu vocitare memento, ut animadverti ad eum locum Juvenci.



78. Urb. Haec stellam.



79. Meus, succedere terrae nullo sensu.



81. Reg. 1, Ott. 1, Alb., Parrh., Vet. 1, 2, Monast., tres Tornaesianae, et aliae editiones, habens. Reg. 2, 5, Urb., Ott. 2, Meus, Rom., Ang., Vatt. 1, 2, Cant., alens, cum glossa in Reg. 2, nutriens. In Ott. 1 ex habens videtur factum alens cum glossa tegens, et in Reg. 1, aliquis in habens voluit b convertere in l, ut nunc legatur halens. Recentiores Cellarius, 0602D Grunerus, Arntzenius damnant habens, quasi id sit librarii. Passim quidem occurrunt hae phrases alere vulnus, alere sitim, sententiam, amorem, curas, malum. Verum mihi a manu Sedulii videtur esse habens: nihil enim aliud vult significare, nisi Herodem nubila mentis serena fronte occultasse, quod melius exprimitur per habens, quam per alens. Duo nostri mss. vetustissimi tuentur habens. Prosa utrumlibet admittit.



82. Ott. 2 male dividit Sicut ad orandum. Pro 0603C tractat Burmannus conjiciebat tractet. In Rom. ex tractat videtur factum tradat. Meus cum reliquis tractat, sed pro d. s. tecta, fortasse ut sensus sit, quem tecta fraude mandat necandum, qui sensus parum commodus. Tractare est animo agitare, constituere.

0603C



84. Arntzenius putabat omnes editiones praeter Lips. habere Et sensu. Ipse cum prosa legit Sed sensu. Ita ediderat etiam Parrhasius. Ott. 1, Reg. 2, Ang., Sed sensu. Rom. Sensu sine Et, vel Sed, repugnante metro. Alii mss. Et sensu, quod eumdem sensum reddit.



85. Plerique scribunt Neglegis, ex quo Ott. 1, Nec legis: quamvis id acutum videri possit, tamen vera 0603D scriptura est Negligis, quod satis intelligitur ex praefat. Dionysii Catonis Distich. l. I: Igitur mea praecepta ita legito, ut intelligas. Legere enim, et non intelligere, negligere est. Sunt tamen, qui etiam hic acumen affecient nec legere est pro negligere est. Schedae Poelm. pro regna habent damna. Alii cum prosa tuentur tua regna, cujus glossa est in Reg. I, potestatem, et ad minaris—tollere. Clarius Nebrissensis explicat: Per regni potestatem minaris te in illum saeviturum.



86. Reg. 4, Rom., nonnulli editi Nec, tamen. Urb. 0694C Nec tantum. Biblioth. Lugd. Patrum Et tamen: corrige Ne tamen. Ott. I, Reg. 2, 4, 5, Urb., Rom., Ang., Meus, Vatt. I, 2, Ald., numina. Reg. 1, nomina, supra veluti glossa dignitas, vel numina: sed hoc secundum potius est diversa lectio. In Reg. 2, supra numina glossa est potestates, sed pro numina videtur prius aliud fuisse. Nonnulli editi munia. Meus pro d. s., vel ex correctione, Parrh. nomina, quod merito probant schedae Poelm., et recentes editores. Alius enim rex ejusdem nominis, h. e. alius Herodes vidit Christum occisum, quod hic Herodes Infanticida patrare voluit. In Rom. pro facto aliquis videtur corrigere 0604D voluisse fato: quae haud inepta conjectura est.



87. Reg. 4, Edimb., Patrando: aptius est Patrandum.



88. Multi editi Herodesque, ubi omnino superflua est conjunctio que. Nonnulli vulgati Et Herodes eodem vitio laborant, ac praeterea peccant contra metrum. Reg. 4, Cant. videbis: sensus exigit videbit.



89. Rom. Ubi venerunt Magi adorare Dominum. Meus, Magi stellam sequuntur.



90. Recte corripitur prima in Magi: in dedicatione ad Theodosium, quam Sedulio abjudicavi, minus bene producitur.

0605D



91. Tenere viam, ut tenere iter, cursum, pro pergere, proficisci.



93. Urb. salutis: emenda solutis.



94. Reg. 1, Ott. 1, possint, sed in Reg. 1 factum deinde est possent.



96. Nonnulli vulgati, cum Fabr., sepulto. Mss. sepulcro, ut apud Rusticum de Benef. Christi, Per speciem documenta ferens, das munera, regi—Divitias, das thura Deo, myrrhamque sepulcro: ubi fortasse legendum Per species. S. Leo serm. II Epiph. dixit etiam mysticas munerum species.



97. Vat. 2 trina, recte emendatum per tria, ut metro consulatur. Reg. 4, Urb., Meus, vitae sine est. Nonnulli punctum post est affigunt.



0606D 98. Reg. 4, Tunc numerum. Urb. fides est Tempora.



101. Cellarius triplicem virtutem exponit de trinis temporis differentiis: sed haec phrasis apud christianos poetas adhiberi solet ad significandam trinitatem personarum in una essentia. Vide Schol. ad l. I, vers. 324.



105. Schedae Poelm. monuerunt, Si cupimus, non mutandum esse in Sic cupimus: quam scripturam neque nos in nostris, neque Arntzenius in suis exemplaribus invenit. Hic versus et alii sequentes usque ad vers. 163 deerant in codice meo; avulsum scilicet erat unum folium.

0607B



106. Vet. 1, 2, Mon., jam nos: sententia postulat jam non.



107. Rom., Ubi Herodes vidit se illusum a Magis.



0607C 109. Ottob. 2, qui propriam non regit iram: lege propriam qui.



111. Constructio ita planius procederet, Ut leo frendens, qui, cum ab ejus ore labitur, etc. Sed non desunt similia exempla in aliis. Prosa pariter implicata est; in qua forte legendum sicut leo.



112. Virgilius l. XII, vers. 6: Tum demum movet arma leo. Et l. IX, vers. 340: Manditque, trahitque— Molle pecus.



113. Plerique distinguunt fetae,—Nequidquam: ita etiam Arntzenius, qui tamen ex prosa interpungendum putat vocant sua pignora fetae—Nequidquam, et vacuas implent, etc. Scilicet nequidquam vocant. Haec distinctio commodior videtur. In prosa erat stantes eminus.



114. Arntzenius scribit Nec quidquam: sed melius est Nequidquam, aut Nequicquam. Reg. 4, et Rom. a pr. m., ballantibus: retine balatibus. In Rom. ex auras correctum apparet aures, quod tamen rejiciendum omnino est.



0607D 116. Vassius, ad Sallust. Jugurth. 84, refert ex ms. bibl. publ. Cantabr. coelicolas pro collisas, ipse autem conjicit lacteolas. Sic Prudentius hymn. XII Cath. vers. 119: Spargit cerebrum lacteum et in Dittoch. vers. 115: Fumant lacteolo parvorum sanguine cunae, quem imitatur Hartmannus Sangallensis, ut ad eum loc. observavi. Verum in Sedulio verior est lectio communis. Neque obstare palilogiam sternere collisas, ostendit Wopkensius exemplo Avieni fab. XI, vers. 7: Ne tamen elisam confringeret area testam; et Paulini l. IV, vers. 183. Pro parvorum, in quibusdam editionibus menda est pravorum. Pro pueris parvi, parvuli adhiberi solet, ut olim a me notatum.



117. Rom., Barthius cum suo ms., Wopkensius, ed. Lips., Immerita, quod tenuit etiam Nebrissensis cum explicatione, quia infantes nihil tale merebantur. Plerique mss., et editi, Immerito, et glossa in Reg. indicat, esse adverbium pro collisas. Arntzenius cum ms. Arntz., et schedis Poelm., restituit 0608B Immerita. Non male esset Immeritas, ut apud Virgilium gentem immeritam, etc.



118. Antiquissimus codex Taurinensis, Cum sic 0608C turba perit: vix dum potuere creari. Sed ita sensus nullus est. Fortasse reponendum erit quo crimine simplex,—Cur sic turba perit? vix dum potuere creari,—Jam meruere mori?



120. Barthius putat, legendum Non ratio, patrare nefas., omissis aliis, quae intrusa existimat. Cellarius conjiciebat Non ratio, primisque hostis vagitibus audet. Wonckius praeferebat primisque ferox vagitibus audet, aut ferus pro ferox. Neque tamen hanc lectionem veram esse ait, sed scribendum primosque vetans vagitus, et audens—Innumerum patrare nefas. Insolentissime enim dictum arbitratur necare primos vagitus. Arntzenii conjectura est primosque negans vagitus, et audens, vel primisque negans vagitibus audet. Revera hi scriptores in sollicitando hoc loco operam perdiderunt: neque magnum nos operae pretium fecimus, quod eorum suspiciones retulerimus. Exemplarium omnium scriptura proba est: pluralis us in vagitus a Sedulio more suo corripitur contra prosodiae legem, quod nimis audacter ab ipso factum 0608D ait Parrhasius. In Alb. primos negans vagitus desideratur conjunctio que. Vagitus sumitur pro vagientibus, ut notavit Wopkensius, ex Prudentio Perist. X, vers. 743: Omnes capaces esse virtutum Pater—Mandavit annos: neminem excepit diem,—Ipsis triumphos annuens vagitibus. Sic apud eumdem Prudentium gemitus pro gementibus, cursus pro currentibus, vota pro precantibus, culpa pro noxio, apud Statium lacrymae pro lacrymantibus, gaudia pro gaudentibus, apud Paulinum carm. de Vita S. Martini enses pro armatis, apud Sedulium naufragium pro naufrago, et infinita alia ubique obvia.



121. Plerique mss., et editi, Innumerum, Rom. In numerum: atque ita legendum esse confirmat Wopkensius Lucani versibus, quos Sedulius aemulatur, l. II, vers. 108: Crimine quo parvi caedem potuere mereri? —Sed satis est jam posse mori. Trahit ipse furoris —Impetus, et visum est lenti quaesisse nocentem. —In numerum pars magna perit. Hoc est, 0609A passim, ac velut ad ingentem solummodo numerum efficiendum: de qua forma quaedam observavit idem Wopkensius ad Tacit. Ann. l. XV, cap. 71. Puerilia millia sunt millia puerorum, ut apud Prudentium hymn. XII Cath. vers. 148: Puerile pignus tollere.

0609C



122. Reg. 1, Millia tum, luctumque dedit, sed correctum per Millia, plangoremque dedit.



123. Reg. 2, Rom., rumpit: alii rupit: vers. seq. variant tempora secuit, ferit.



125. Ex Ovidio II Art. 93: At pater infelix, nec jam pater, Icare, clamat.



126. Prudentius Apoth. 614, dixit, innupto ubere. Sic orba ubera.



127. Arntz. a pr. m., Fabr., et nonnulli editi, nunc pro tunc; ut solent haec facile inter se confundi. Sententia postulat tunc, uti locus Virgilii lib. IV Aeneid. vers. 408 seqq., quem Sedulius exprimit. Liberius Virgilium imitatur Prudentius, ut notavi ad hymn. v Peristeph., vers. 421: Quis audienti talia,— 0609D Datiane, tunc sensus tibi, etc. In Breviario Romano ad festum Septem Dolorum B. Mariae Virginis respons. 1, noct. 3, simili modo: Quis tibi tunc sensus, dum cernis talia, Virgo?



128. Schedae Poelm., et ed. Lips., gemitus, qua voce utitur Virgilius loc. cit. de Didone. Praeferendum est fremitus cum prosa, et plerisque exemplaribus, ut sic nervosius viri, immo regis, incensus ira animus exprimatur.



129. Arntzenius tentaverat vastamque videres— Misceri ante oculos tantis plangoribus aethram. Potuisset leviori mutatione vastumque videres—Misceri ante oculos tantis plangoribus aethra: scilicet pro aethera, quo accusativo Graeco contracto aethra non semel usus est Juvencus, ut adverti ad l. 2, vers. 532. Ita etiam inscriptio vetus apud Gruterum pag. 1164, n. 4, Effusasque preces mittat ad aethra suas, uti etiam legitur in codice Vatic. Palat. num. 833, ex 0610C quo Gruterus plerasque inscriptiones christianas deprompsit. Vera tamen est lectio codicum mss., et editionum, ut agnovit etiam Arntzenius ex prosa, ubi est pelagus pro aequor. In Alb. erat aether, sed eadem manus emendavit aequor. Cellarius in Indice aequor per tumultum exposuit, quod Wopkensius et Arntzenius recte damnant. Nisi obstaret prosa, explicari posset aequor per planitiem. Wopkensius ait Sedulium verbum Virgilii retinuisse, quia existimavit, aequor dici posse de aquis Jordanis, aliisve, quas transmeare matres cum infantibus fugientes conarentur. Herodes quidem praesens non erat: sed verba prospiceres, et videres ante oculos, non absurde intelligi possunt de oculis mentis. Interpretatio prosae retinenda est, nimirum intelligi pelagus lacrymarum inundatione collectum. Habet hoc etiam Hispanum idioma, ut copiosum fletum mare lacrymarum dicat.



130. Ott. 1, clamoribus, ex quo factum plangoribus.



0610D 131. Vat. 2, Reg. 5, Exstinctis tamen sine conjunctione que contra legem pediam. Aldus hos codices secutus est, ut solet; nisi si, ut puto, Reg. 5, sequitur Aldum. Urb. Exstinctisque tantum: retine tamen. Scilicet, Et tamen exstinctis infantibus, etc.



132. Wopkensius longe venustius putat qua: sed qui receptum est ab omnibus, et retinetur a prosa, nec minus elegans est.



133. Fabr., et nonnulli alii editi, Suspicit. Solent haec duo verba inter sese commutari. Hoc loco sententia exigit Suscipit. Nebrissensis exponit: sibi imputat, quod pro se alii patiuntur. Sentit, illis condolet.



134. Rom. Ubi sedebat Dominus inter magistros legis.



137. Scriptores veteres christiani passim prudentiam maturiorem juvenum senium, sive senectutem mentis, cordis aut animi, appellabant.

0611B



139. Rom. Ubi venit Jesus ad Jordanem baptizari a Joanne. Ottob. 1, Ubi Christus baptizatur.



140. Ms. Arntz. majore senecta, quod Arntzenius suspicatur esse glossema verborum majore juventa: sed ineptum esset glossema; non enim major juventa vocari potest senectus, praesertim cum sequatur, 0611C Sex quasi lustra gerens.



141. Reg. 5, placidas ad Jordanis undas. Plerique codd. mss., et editi, placidam Jordanis ad undam: ita etiam edidit Aldus, neque video, cur in Erratis legere nos jubeat placidas ad Jordanis undas. Sedulius ipse paulo post, consentientibus omnibus exemplaribus, secundam producit in Jordanis. Nonnulli tamen corripiunt. Vide not. ad l. I Juvenci, vers. 383. Sex lustra sunt triginta anni, ut in hymno Lustra sex qui jam peregit, etc. Arator 1 Apost. 300, al. 246: Octo lustra gerens. Alii dicunt gerere annos pro agere.



143. Rom., potens vidit; desideratur ut. Alii quadrisyllabum faciunt Joannes, prima correpta, secunda autem producta. Joannes dicitur etiam potens a Fortunato, et aliis.



144. Reg. 1, latens; sic fortasse fuit in Reg. 2, ubi nunc est latet. Ottob. 2, mendose, nudumque creatus.



145. Vet. 1, Mon., abstruso; sed bene est obstruso cum mss. et plerisque editis. Seneca philosophus, 0611D Statius et Prosper utuntur voce obstrusus pro recondito, clauso, abstruso. Posset etiam scribi obtrusus. Reg. 1, cum multis editis, prophetes, nimirum ipse Joannes propheta, vel prophetes senserat, etc. In Reg. 2, nunc est prophetae, sed fortasse fuit prophetes, quod indicat glossa propheta, vates. Plerique mss. nostri, Ott. 1, 2, Vatt. 1, 2, Ang., Reg. 5, Urb., et Alb. cum Parrh., Ald., sched. Poelm., prophetae, quod Rom. et ms. Arntz. innuunt in prophete. Ed. Lips., propheta. Reg. 4, prophetis: quae non absurba est lectio. In nonnullis mss. glossa est prophetae, Zachariae, atque ita hunc locum Nebrissensis exponit. Si legamus prophetis, sensus erit, senserat sermone Elisabeth prophetis, 0612B seu prophetidis. Immo etiam si retineatur prophetae, eadem explicatio adhiberi poterit: nam prophetes, prophetae, de femina quoque dici potest. Vide Juvenci versum a me restitutum lib. I, vers. 249, Mox ecce prophetae—Femineam sancto complet spiramine mentem. Ex quo etiam cum lectione prophetes dubitari 0612C posset, an Joannes, an Elisabeth ea voce exprimatur. Verior tamen interpretatio est, ipsum Joannem e ventre matris clausum sensisse quodam abstruso sermone, quia exsultavit in utero, et jam tum prophetam fuisse: quod prosa tepet.



146. Rom., Et muto genitore pro Ut muto. Monast., mutuo, mendose. Parrh., fruens, Nebrissensis conjecerat silens, quod nonnulli vulgati secuti sunt cum Fabricio. Plerique editi cum mss., fluens, cujus glossa in nonnullis codd. est nascens. Scriptura haec exstat etiam in vetustissimo codice Taurinensi, et a prosa indicatur.



147. Rom. et ed. Vet. 1, contra metrum et sensum, Post novi. Cant., Ald., et pauci alii editi, tacitura, quod Nebrissensis explicat tacentia. Plerique, taciturna. In Alb. desunt verba noni taciturna. Intellige munera taciturna.



148. Vat. 2, Reg. 5 et Ald., Partu. Reg. 2, Parto, cum plerisque, sed ex correctione, Partu. Reg. 1, 0612D Edito, et pro d. s., Parto: sed cum Edito non constat versus, et in Rom. Edito est glossa supra Parto. Nebrissensis observat, in Graecis, ac veteribus Latinis exemplaribus Evangelii peccatum legi, non peccata.



149. Tollere accipit Sedulius tum pro portare, tum pro auferre, scilicet mihi, vel a me. Alii alio modo. Confer not. ad Dracont. l. II, vers. 602.



150. Arntzenius ex Parrh. et schedis Poelm. refert dum dicit.



151. Vet. 2, ut ipsa gerat; melius, ut ipse gerat. Parrh., schedae Poelm., ferat pro gerat. Rom., sed ipse; lege sed ut ipse.



152. Nonnulli editi, dum lux.



153. Reg. 1, a sec. m., Reg. 4, et, ut videtur, 0613B Ott. 1, a pr. m., cum Vet. 1, 2, Mon., tribus Tornaesianis, Poelm., aliisque editis, et proprium non offuscata serenum: qui usitatus graecismus. Plerique nostri mss., Reg. 1, a pr. m., Ang., Reg. 2, Vatt. 1, 2, Ottob. 2, Urb., Rom. cum Parrh., Ald., cod. Cant., schedis Poelm., et proprio non offuscata sereno. 0613C In Ott. 1, deletis aliis, solum nunc apparet, et propri . . . sereno. Verbum offusco reperitur apud Tertullianum et Orosium.

0613C



154. Arntzenius nonnullam suspicionem movet, an legendum sit Discutit. In Rom. certe legitur Discutit: sed verbum decutio frequens est in poetis christianis. Confer. var. lect. ad Juvenc. l. III, vers. 193. Reg. 1, expulsas cum caeteris, supra correctum, ut videtur, per expulsans. Martialis utitur hoc verbo expulsare.



155. Arntz., male, fugando pro gerendo.



156. In Rom. mendum est Tersit, et tactu. Nebrissensis explicat a tactu, h. e. a contagione. In schedis Poelmanni tribui videtur Nebrissensi attractu, nisi alterius haec lectio sit: certe in editione Nebrissensis, qua utor, non est. Cellarius et Arntzenius rejiciunt attactu in Parrhasio. Sed proba mihi visa est lectio attactu, quam invenio etiam in Reg. 1, ex qua in Reg. 2, 4, Ott. 1, 2, Alb., Urb., factum est atactu. Vat. 1, 2, Reg. 5, Ang., attactu, sed in 0613D Vat. 1 prius videtur fuisse attacta, scilicet delicta. Ex Virgilio sumpsit Sedulius hoc verbum l. VII, vers. 350, Volvitur attactu nullo. Eodem nomine Varro utitur in ablativo: nam extra hunc casum vix exemplum reperire licet. Varronis verba sunt l. II, R. R. cap. 5, Corium attactu non asperum. Utitur etiam Juvencus l. I, vers. 776: Tum dextera Christi—Attactu solo purgavit lurida membra. In Sedulio l. IV, vers. 104, omnes fere habent Attactu patuere fores, ut fatetur Arntzenius, qui ibi quoque intrusit A tactu.



157. Nebrissensis ait, legendum Tum in vada, vel supplendam praepositionem. Hoc secundum tenendum, praesertim cum praepositio in jam insit verbo ingressus. In simplex intellige innocens, purus vel cum prosa immaculatus.



158. Reg. 1, 4, Ott. 2, Ang., lavit; sed in Reg. 1 prius fortasse exaratum fuit lavat. Utrumlibet rectum 0614B est, vel lavat a lavo, lavas, vel lavit a lavo, lavis.



160. Rom., lymphamque.



161. Vonckius citat caerula membris, non incleganter, ait Arntzenius. Sed fortasse illi excidit caerula pro flumina, quod unice probant mss., et editi. 0614C Haec causa est, cur olim multi cuperent in Jordane baptizari, ut exposui ad hymn. 2 Cathem. Prudent. vers. 64. Vide etiam S. Gregorium Turonensem l. I Mirac. n. 88: Cum dies sanctus Epiphaniarum advenisset, et omnes in Jordanem descenderent abluere tam vulnera corporis, quam animae cicatrices, etc. Georgius Gemnic. cap. 23, l. II Ephemer. apud Pezium Thesaur. Anecdot. tom. II, de Jordane loquens, sic refert: Bibimus ex eo, et manus, pedesque, caput, et faciem abunde ex illo conspersimus. Adhaec et in vasculo nobiscum usque in patriam sine omni fetore aut corruptione aquam attulimus. Nostra aetate aquam ex Jordane in Lusitaniam allatam novimus, ut in sacro baptismate adhiberetur.



163. In Reg. 1 pro Jordanis prius fuit Jordanes. Nonnulli Jordanus. Pro refluas Rom. refluens, cum interpretatione seu glossa revertens, minus bene.



164. In Reg. 4 peculiaris est lectio canens, Quidnam est mare, quare fugisti? Sed ultima in quare, et prima in fugisti pessime corripiuntur. Plerique, 0614D Quidnam est mare, quod fugis? inquit. Cod. ms. Arntzenii, quinam est, quod non ineptum putat Arntzenius, si suppleatur quinam est Deus, quod, videlicet ob quem fugis. Obscurissimum id esset. Si quidnam mutandum esset, mallem quianam pro quare, vel cur. Sic Virgilius, quem Sedulius passim imitatur, l. X, vers. 6: Caelicolae magni, quianam sententia vobis—Versa retro? et l. V, vers. 13: Heu! quianam tanti cinxerunt aethera nimbi? Ubi male aliqui legerunt quidnam, aut quinam. Virgilius ex aliis antiquioribus, Naevio, Ennio, hanc vocem usurpavit, ut notarunt Servius et Quintilianus l. VIII, cap. 3, ante med. Ennius libro VII apud Festum: Quianam dictis nostris sententia flexa est? In Sedulio confirmatur quianam ex quia vers. seq. Caeterum cum sequatur quod, nihil mutandum.



165. Cant., Reg. 1, Ottob. 1, pro d. s., nonnulli 0615C vulgati, quia subtrahis, quod recentiores Grunerus et Arntzenius secuti sunt. Ott. 1 in contextu, Arntz., Ang., Alb., Ott. 2, Urb., Rom., Meus, Parrh., Ald., et plerique editi, quid subtrahis. In Vat. 1 et 2 dubium, an quid, an quia sit legendum. In Reg. 1 a pr. m. fortasse fuit quid: nunc supra quia est glossa, vel diversa potius scriptura quid, vel cur. Verior est lectio quia ex prosa, et verbis psalmi CXIII: Quid est tibi, mare, quod fugisti? Et tu, Jordanis, quia conversus es retrorsum? Similia sunt exempla in Vulgata versione sacrae Scripturae, et alia ex Rufini Histor. Eccles., in quibus quia sumitur pro quod, vel cur.

0615C



166. In meo codice titulus hoc loco apponitur, Spiritus sanctus in specie columbae apparuit. Cant., 0615D Arntz., schedae Poelm., Reg. 2, 5, Vatt. 1, 2, Urb., Ott. 2, Alb., Rom., Meus, Parrh., Ald., et alii editi, fluminei post mystica dona lavacri. Reg. 1, Ott. 1, cum multis editis, praesertim recentioribus, flumineum post mystica dona lavacrum, quod mihi etiam magis arridet.



167. Rom., Meus, Ott. 1, Reg. 2, Parrh., Ald., siccas Dominus; Reg. 1, et alii, Dominus siccas. Arntzenius edidit siccas Dominus, et Parrhasio, aliisque vulgatis tribuit Dominus siccas, sed Parrh. contrarium habet.



169. Vonckius tentabat Christum investivit honore: quam conjecturam facillimam esse dicit Arntzenius, cum nihil sit in mss. frequentius, quam, ut m et in inter se commisceantur. Wopkensius rectius existimat, nihil hic esse mutandum.



170. Ang., multum incedere; alii, multumque incedere. Wopkensius etsi fatetur, multum cum adjectivis pro maxime aliquando construi, tamen mallet mitemque incedere, mitem, vel humilemque incedere, 0616C vel justumque incedere. Grunerus et Arntzenius jure dissentiunt.



171. Vet. 1, 2, Mon., notoque, errore typographico, certe vitiose. Quod autem columba felle careat, vulgi quidem opinio est, sed falsa, ut tradunt, qui hujusmodi rerum scientiam profitentur.



172. Ott. 2, Deus ratione: ut stet versus, legendum Deus ex ratione, neque male esset Deus hac ratione.



173. Meus, ubi; lege, ibi.



174. Cant., Reg. 4, Ott. 1, recentiori m., honoraverit. Editi cum plerisque mss. numeraverit. In Ott. 1 prius fuit adoraverit, aut oraverit: supra vel glossa, vel d. s., numeraverit. Arntzenius ait, numerare 0616D antiquis esse venerari, aestimare, ex iis, quae notavit Cortius ad Ciceronem l. XII Ep. fam, 11. Verum numerare pro venerari non probo, pro censere, vel aestimare facile admittam, cum id, quod numeratur, inter alia similia reponitur, ut maximum beneficium numero in bonis numero, et similia. At cum sermo est de uno Deo, difficultatem creat haec phrasis, numerare unum Deum pro fateri unum Deum. Suspicor Sedulium scripsisse qui non memoraverit unum. Sic vers. 237 h. l. Qui dominum coeli patrem memoramus, in ipso—Jam fratres nos esse decet. Aliam scripturam adoraverit, vel honoraverit lex carminis rejicit. Prosa aut obscura est, aut mendosa: ex qua tamen haec explicatio eruitur: Qui numeraverit non unum, sive tres Deos.



175. Rom. Ubi diabolus tentavit Dominum jejunando. Meus, De tentatore, qui adiit Dominum, postquam jejunavit. Ott. 1, Ubi tentatur a diabolo.



176. Nonnulli mss., et editi Jejunium; quod mendum Aldus in Erratis emendavit.

0617C



177. Dracontius I, 471, Insidiosus adit.



179. In nonnullis mss., lapides, et in nonnullis editis, repentem, menda sunt.



181. Omnes mss. nostri cum mss. Lips., Heins., Cantabr., et antiquissimo Taurinensi, necnon schedis Poelm., Ald., Parrh., Haec eadem non semper agat, gui. Multi editi Haec non semper agat Dominus, qui. Meus saxa vitiose pro saxea. Augustinus tract. 24 in Joann. simili ratione laudat opera Dei mira, et stupenda in quolibet seminis grano.



0617D 182. Codices omnes nostri cum Ald., Parrh., mss. Arntzenii, Cant., et schedis Poelm., frugiferis. Nonnulli fructiferis, quos sequi maluit Arntzenius. Magis placet frugiferis: in Reg. 5, fruiferis hoc ipsum innuit.



183. Rom., tunc; ad marg. vel correctio, vel d. s., hac, quod praeferendum.



184. Rom. solum, correctum per solo.



186. Arma, consilia, quibus noceat, si possit. Virgilius l. II Aen. 99: Et quaerere conscius arma.



190. Torn. 3, tamen pro tantum. In mss. passim haec duo commutantur: sed hoc loco neque metrum, 0618C neque sensus patitur tamen. Reg. 5, Vat. 2, Ald., tantum est perversa: in aliis deest verbum substantivum, quod eleganter omittitur.



191. Reg. 1. in contextu, Reg. 2, pro d. s., Ott. 2, Vat. 2, Reg. 5, fragiles regni affectaret honores, Arntz. fragiles mundi affectaret honores; Reg. 4, fragilis regna affectaret honoris. Communior scriptura est fragilis regni affectaret honores, cui favet Prosa. Ita plerique editi. Parrh., Ald., et nonnulli alii, fragiles pro fragilis.



0618D 192. Cellarius in Addendis suadet, legendum externa pro aeterna, nisi typothetarum iterum id errori sit ascribendum, ut observat Arntzenius.



195. Summissa voce: dictum id censet Nebrissensis, quia in psalmo LXIV, vers. 2, in textu Hebraeo legitur: Te decet silentium, Deus, in Sion, pro quo Vulgata nostra habet, Te decet hymnus. At in Reg. 1, glossa est summissa, h. e. sursum missa, vel elevata. Verior est glossa Ott. 1, summissa—supplici. In prosa idem verbum retinetur, summissis vocibus.



197. Meus. soli et; alii, et soli. Nonnulli editi famulari et uni, repugnante metro. Reg. 5, mendose famulariter. 0619C Arntz. ms. famularier illi, quod in textu recepit Arntzenius, favente Prosa. At Prosa servat verba Scripturae sacrae, poeta in carmine ad majorem vim exprimendam addidit soli uni: sic enim passim haec duo conjunguntur, quod exemplis facillimum esset comprobare. Ex ipsa autem sententia subintelligitur, Domino Deo uni soli serviendum esse, quin addatur illi.

0619D



198. Reg. 4, ardet, pro audet, Cant., et nonnulli alii iniquis pro iniquus. Melior lectio communis audet iniquus. Nomine iniqui simpliciter posito diabolum intellexit etiam supra vers. 106: Jam non repetamus iniquum.



199. Reg. 4, Ott. 2, praestare: lege perstare.



200. Arntzenius male considere bello pro confidere.



201. Mon. Hinc: alii cum Prosa Tunc.



202. Vet. 1, Mon., vestigia, vitiose.



203. Rom., Urb. tute, quod edidit Parrhasius, et exstat in Mon., et in ms. Arntz. Hanc scripturam praeferunt tres Arntzenii, Editor Sedulii, pater ejus ad Plinium Paneg., et patruus ejusdem ad Caton. distich. 4, l. I. Plura similia congerit Arntzenius ad hunc locum. Damnanda quidem non est haec lectio: sed nulla est causa, cur a recepta, et communiori codicum mss. recedamus.



204. Meus, delapsus, quod Parrhasius quoque vulgavit. Mss. alii cum plerisque editis demissus: sed 0620C Rom. scribit dimissus, ut in hoc, et similibus verbis praepositione de compositis accidere solet.



206. Reg. 4. subjectus: retine subvectus.



208. Mens, pectore, corda voces sunt fere synonymae: sed poetae ita saepe orationem amplificant.



209. Commentator Bedae de Art. metr. profert hunc versum.



210. Meus Culmina et rectae, Rom. Culmina erectae: 0620D lege, ut stet versus, Culmina et erectae.



212. Membra poli, ut membra urbis apud Prudentium II contra Symm. 446. Vide Commentarium.



214. Reg. 1, 2, 4, 5, Ott. 1, Vat. 2, Arntz., Ald., et non. Meus at non. Vat. 1, Ott. 2, Ang., Alb., Urb., Parrh., sed non: quod praetulit Arntzenius, quia facile, et saepe in mss. ex sed, aut set (sic enim multi librarii scribebant) fiebat et, praesertim cum in fine praecedentis vocis littera s erat.



215. Meus confusus: sed verbum sequens cuspide exigit confossus. In Reg. 4, mendum cospide.



216. Reg. 4, Vat. 2, Urb., Meus, Dominum, Deumque: lex pedia postulat Dominumque, Deumque. Pro nequiret Reg. 4, nequisset; Parrhasius, requirit. Aldus edidit Dominum, Deumque nequiret; in Emendatis reposuit, Dominumque, Deumque requiret. Verum neque requirit, neque requiret huic loco congruit, et fortasse error typographicus est utrobique.

0621C



219. Ald. cum Vat. 2, Angelici et Christo. Melius omittitur conjunctio et. Arntz. jure pro rite.



220. Ott. 1, Ubi ex piscatoribus fecit discipulos. Meus, Quomodo legit sibi discipulos. Rom. Ubi Dominus elegit discipulos. In Reg. 4, desideratur hic versus Protinus.



222. Cellarius cum nonnullis editis vada caerulea, quod defendi potest. Sed praeferunt vaga caerula mss. omnes nostri excepto Rom., in quo omissum est vaga, vel vada; consentiunt Arntz., Parrh., Ald., Vet. 1, 2, Mon., schedae Poelm., et alii.



223. Vat. 1., Urb., Rom., et Poelm. ad marg., praecipitis. Plerique alii mss., et editi, praecipites, ex quo pro diversa scribendi ratione natum est praecipiteis, et praecipitis. Ott. 2, corrupte Caeca quod praecipitis. Reg. 4, tranent: verius est tranant.



225. Prudentius 1 contra Symm. 656, de eloquentia Symmachi, Ludere ventosas jactu pereunte sagittas, ubi ex Petronio excitavi, ventosa loquacitas.



227. Marcklandus ad Statium l. V, silv. 3, cum 0621D nonnullis forma tacens: sed hic sermo est de fama tacente, vel tacita, quae opponitur gloriae ventosae loquendi. Wassius in ind. Sallust. verb rumor ex ms. biblioth. publ. Cantabr. profert fama jacens, h. e., obscura; quae scriptura non debet quidem displicere, sed alteri tamen est postponenda. Fama tacens est obscura. Confer notata ab aliis ad Silium XI, 777. Ille ego sanguis—Dardanius. Pro inflet elegans est alat ex Virgilio V, 231: Hos successus alit; et Silio XI, 555: Animos favor haud obscurus alebat.



228. Arntz. ex glossa, et contra metri rationem vicinos pro propinquos.



229. Reg. 4, depravate, Namq. elegit infirma potens 0622C et stultaque mundi, nec melius Meus: Nam sibi stulta potens elegit, et infirma mundi. Fabricius cum nonnullis editis Namque infirma potens. Parrh. Nam quia stulta potens: ed. Lips., Nam quoque stulta potens. Plerique editi, etiam recentiores, Nam quae stulta. Wopkensius conjecit Namque stulta. Sane Aldus, et nonnulli alli ita ediderunt. Grunerus conjecturam Wopkensii laudat; Arntzenius eamdem confirmat codice ms. Arntzenii, ubi per compendium litterarum legitur Namq. stulta. Vellet tamen, alios codices consentire. Atqui fere omnes nostri ms., scilicet Reg. 1, 2, 5, Ottobon. 1, 2, Vatt. 1, 2, Urb., Rom., Ang., et Alb., unanimi consensu scribunt Namq. stulta, quod per Namque sine ulla dubitatione exponendum est. Inepti aliqui editores, qui que corripi sciebant, putarunt corrumpi metrum, si ederetur Namque stulta. Sed cum sequatur duplex consonans st, ex sententia quorumdam que produci debet, ex sententia omnium potest, ut uberius disserui in Prolegom. ad Prudentium. Accedit, multos existimare, 0622D que communi intervallo quantitatis gaudere. Quin etiam, ut ego opinor, et non semel in not. ad Dracontium, et Juvencum, probavi, nullum est monosyllabum breve, quod produci non possit. In Rom. desideratur conjunctio et post elegit.



230. Vatt. 1, 2, Urb., Reg. 5, et Ald., confundens: alii confringens, quod videtur etiam fuisse a pr. m. in Vat. 1. Nonnulli mss. in litterarum nexu dubio scribunt perdens, vel prodens: sed legendum est perdens. Sic habet Ott. 1, in quo prius fortasse fuit prodens.



231. Meus, Tunc etiam celerem.



232. Vonckius legere nos jubet indexque benignus. 0623C Saepe quidem Judex et index, judicium et indicium confunduntur; sed cum mss. omnes non minus quam editi, exhibeant judexque, satius duco, nihil mutare.

0623C



234. Arntzenius ex ms. Arntz. edidit patrem in baptismate nostrum: quia praepositio in latere potuit sub littera praecedenti m. Verum caeteri elegantius eam praepositionem omittunt. Idem Arntzenius Parrhasio, et ed. Lips. tribuit vestrum. At in Parrhasio clare est nostrum. Arntzenius cum Cellario distinguit nostrum;—Jure suum propriumque homini, etc. Exponit Cellarius, honorem esse jure suum, propriumque. Sedulius aliud voluit, Orate patrem, baptismate nostrum,—Jure suum: propriumque homini concessit honorem. Nimirum Deus est pater Christi jure, et natura, noster in baptismate, et per adoptionem. Cum autem proprius Christi sit honor, ut Deum patrem appellet, nobis concessit hunc honorem, etc. Glossa in Ott. 1, est jure suum—natura: et post 0623D habere—adoptive.



237. Reg. 1, Ottobon. 1, Rom., Meus, Pater noster, qui es in coelis. Ott. 2, Qui Deum coeli. Ald., Vat. 2., Cui Dominum; corrige, Qui Dominum.



238. Reg. 4, Jam decet nos esse fratres: non patitur metrum, ita collocari verba. In notis Nebrissensis lego origine mundi: sed in ipso contextu hujus editionis est origine carnis. Nebrissensis ait, supplendam esse praepositionem in, vel ab. Sententia est: 0624C Non decet, nos tractare, vel sectari odium, quali Cain in origine carnis, sive initio mundi adversus fratrem Abelem exarsit, sed decet potius, nos igne spiritus flagrantes, abolere monumenta sceleris vetusti, sive odii fraterni.



239. Reg. 1, 4, Vat. 1, Meus, Rom., Ott. 1, pro d. s., Alb., et plerique editi, tractare. Reg. 5., Ald., Fabr., Ang., Reg. 2., pro d. s., Parrh., gestare. Ott. 2., Reg. 2, in textu, sectari, quod ex ms. Arntz. amplexus est Arntzenius. Eodem pertinet in Ott. 1, a pr. m., sectare. Arntzenius praefert sectari, adductis similibus exemplis, sectari bonum, vitia, charitatem. Favet prosa. Alii, tractare cum mss. vetustioribus pro mente agitare, vel etiam pro trahere. Reg. 5. Ald., sed pneumatis igne, quod a recentioribus contra poetae mentem intrusum, ne ultima in contracto casu quartae declinationis corripiatur. Non semel hanc licentiam sibi arrogat Sedulius.



244. Reg. 1, Ott. 1, et alii, Sanctificetur nomen 0624D tuum. Meus, Sanctificetur ubique Deus, nullo sensu. Poelm., Sanctificatur ubi Dominus sine interrogatione, quae necessaria est. Plerique nostri mss., et editi, schedae Poelm., Sanctificetur ubi Dominus. Wopkensius praefert Sanctificatur, cui favent Cant., Arntz., et multi editi. In Reg. 1 glossa est, ubi poterit sanctificari, quod intelligo interrogative.



245. Meus, et Reg. 1, pro d. script., corpore; communis lectio, pectore casto, nempe puro.

0625B



247. Reg. 1, 2, 5, Vatt. 1, 2, Ang., Alb., Ott. 1, Urb., Rom., Meus, Ald., aliique editi, Annuat, quod frustra esse ait Arntzenius. Ipse tenet Annuet, quod habent editio Poelmanni, et aliae nonnullae. Reg. 4, Annuit: id placebat Wopkensio, ut paulo ante Sanctificatur: qui distinguit, Ut mereamur eum nos sanctificare colendo,—Annuit ipse prior. Alii punctum appingunt post colendo. Verbum annuere pro concedere, tribuere, assignare a Virgilio, Prudentio, et aliis 0625C usurpatur.



248. Reg. 4, benedicimus; lege benedicimur.



249. Reg. 1, Ottob. 1, Adveniat regnum tuum pro titulo. Decem nostri mss. cum Heins., Cantabr., et multis editis, regnum jam, jamque scilicet illud, producto que ob sc dictionis sequentis, vel quia revera commune est, ut jam alibi notatum est. Ita etiam legunt Beda, et ejus commentator de Arte metrica, qui dicunt, in hoc versu que positione esse longam. Inepti librarii alii aliter corruperunt. Ottob. 2, regnum jam jam nunc scilicet illud. Parrh., regnum coeleste videlicet illud. Meus, Vat. 1 recentiori manu, Arntz., ut videtur, et plures editi, regnum jam jam quoque scilicet illud. Nonnulli vulgati, regnumque tuum jam scilicet illud. Vera lectio elegantior quoque caeteris est. Jam jam indicat rem imminentem, et celeritas major indicatur, quum alteri jam additur conjunctio que. Cicero Tuscul. l. I, c. 7: Cum dies, et noctes cogitandum sit, jam, jamque esse moriendum; et l. XIV ad Attic., ep. ult.: Quamqum ipse jam, 0625D jamque adero. Ex notis Nebrissensis arguo, eum alio modo legisse: ait enim: « Quod, subaudi regnum. Ad quod, ipse respondet.» In editione, qua utor, non invenio in hoc versu, pro quo ea est nota, quod, sed jam jam quoque scilicet: notae enim Nebrissensis recusae hic sunt, et saepe ad alia verba alludunt, quae in textu non apparent. Puto igitur, a Nebrissensi in sua editione scriptum fuisse Adveniat regnum jam, jam. Quod? scilicet illud. Acute, sed minus vere, minusque eleganter.



251. Arntzenius cum multis editis exhibet Succedent, et ex Cant., Parrh, Ald., aliisque, citat Succedunt, 0626B quod minus rectum putat; id enim innuit, cum ait sine necessitate. Nostri fere omnes, Reg. 1, 2, 4, 5, Ang., Alb., Vat. 2, Ott. 2, Meus, Rom., Succedunt, quod ex nexu litterarum in Vat. 1 etiam colligo; in Ott. 1 fortasse est Succedant. Probum est Succedunt, cujus glossa in Reg. 1 est subveniunt: nempe aeterno Dei regno omnia sunt praesentia, neque succedunt tempora.



252. Meus, Aeternus, pro d. s., Continuus.



0626C 253. Corona pro aeterna felicitate a Christianis scriptoribus solet adhiberi.



255. Reg. 1, Ott. 1, Fiat voluntas tua, sicut in coelo, et in terra. Communis scriptura est Hoc jugibus votis, correpta prima in jugibus, ut alibi apud Sedulium. Cant. precibus pro jugibus. Cellarius Fabricio imputat, quod mutaverit Jugibus hoc votis, sed in Reg. 5 ita etiam invenio: quod eo etiam notandum est, quia hic codex vix umquam discedit ab Aldo, qui habet Hoc jugibus votis. In editione Ascensiana Cappusoti invenio etiam Jugibus hoc votis; eamdem scripturam praeferunt schedae Poelm., cum addunt, Non, hoc jugibus. Reg. 4, noctu; corrige nocte metri gratia. Rom., precamur; retine precemur.



256. In Reg. 4 ita depravatus est hic versus, Illius ut fiat in coelo, et in terra voluntas. Codex Artnz., Ipsius pro Illius. Arntzenius retinendum ait Illius, quia haec vox emphasin habet, cum de viris inclytis, aut de diis, apud veteres scriptores profanos, est sermo.



257. In Reg. 4 videtur ore pro esse, quod unum 0626D tenendum. Cant., hostemque malignum.



258. Wopkensius affirmat, in utque abundare que, metri solummodo causa injectum, ut aliis in locis apud Sedulium, nempe l. III, vers. 89; l. IV, vers. 68, et apud Avienum, fab. 17, vers. 13. Fortasse ut hanc difficultatem declinarent, librarius in Reg. 5 scripsit, et Aldus edidit ut coelo, sic pellat humo. Equidem nullam video causam, cur ita Sedulius non scripserit. Repugnant tamen vetustissima exemplaria, et Sedulius non semel addit que pro etiam, ut dicimus hodieque. Pro ne Ott. 2, et Rom. a pr. m., nec.

0627C



259. Reg. I, sibi indicet; correctum recentiori manu, sibi vindicet. Fortasse primus librarius exarare voluit sibi vindicet; nam variant codices: plerique nostri scribunt vendicet. Cellarius et Arntzenius ediderunt hydros recto casu Graeco ex ms. Heinsiano. Nostri omnes, Cant., et pleraeque editiones, hydrus. Serpens terra vescitur: hinc intelliges, quid sibi velit, Tamquam vile solum. Vide supra notam prosae respondentem versui 176 hujus libri.



0627D 263. Reg. I, Ott. I, Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. Arntzen., omnes nostri mss. cum plerisque editis, speramus, sed in Reg. 2 correctum est per speremus. Id unice probat Arntzenius; sed non propterea communem scripturam desero. Postea vers. 269 occurrit rogamus, quod non mutat Arntzenius. Diurnus pro quotidiano, ut apud Tacitum, Ambrosium, Prudentium Psychom. vers. 616, Redeunt 0628C escae cum sole diurno.



265. Wopkensius conjiciebat pectore et ore, sed receptam lectionem sic explicari posse ait: Qui dum nobis annonam mentis, fideique subministrat, corpore simul, et ore nos saturat.



266. Torn. 2, mendose, Non saturat. Vat. 1, Nos satiat. Arntzenius distinguit Nos saturat simul ipse, manens, fortasse opinione Wopkensii, quam modo dicebam, ductus. Malo, Nos saturat, simul ipse manens.



0628D 267. Vat. 1, Meus, namque dei nostris. Reg. 5, Ald., si faucibus pro in, nullo bono sensu.



268. Arntzen. Favos, et dulcia mella minus eleganter. Praecessit jam dulcia.



269. Reg. 1, Ott. 1, et alii, Et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Arntzen. nobis qui; alii, qui nobis.

0629C



271. Vet. 1, 2, Mon., tenent; corrige, tenet.



272. Reg. 1, Ott. 2, negemus; in Reg. 2 fuit negemus, sed eadem veteri manu correctum est per negamus, quae codicum nostrorum communior est lectio. Sic etiam Arntz., Parth., Aldus, et multi 0629D editi. Alii, negemus. Utrumlibet rectum est: nam particula si cum indicativo et subjuncto promiscue usurpatur.



275. Urb., cum servum; lege, conservum. Pro ullum Meus illum, Arntzen., unum. Passim haec in mss. permiscentur. Melius videretur unum. Nonnulli putant, secundam in Denarios hoc loco corripi, ut in similibus exemplis Martialis, et Dionysii Catonis. Melius alii trisyllabum per synaeresin dicunt esse Denarios. Eodem modo hoc verbo usus est 0630C Conradus monachus apud Pezzium dissert. Isagog. ad I vol. thesaur. Anecd. pag. 3, ubi indicatur carmen, Quod triginta argentei, quibus a Juda venditus est Christus, tempore Assyriorum regis fabricati fuerint. Incipit: Denariis triginta Deum vendit Galilaeus.



0630D 276. Meus non male atque pro inque.



278. Vonckius suspicatur levem pro brevem, merito dissentientibus Wopkensio, Grunero, et Arntzenio. Brevis sumitur pro exiguo, minuto. Vide notam ad Juvenc. l. I, vers. 554. Ultima quam minimi reddatur portio nummi. Avienus fab. 38: Te simul aere brevi debile vulgus emet. Sic alia passim.



279. Reg. 1, Ott. I, Et ne nos inducas in tentationem. Sedulius junior, auctor Comment. in Matth., hos versus laudat, ut dixi Prolegom. n. 56.

0631C



280. In Ott. I, ex agat videtur factum agit, quod stare quidem potest.



284. Ottob. I, Linquet, correctum ibidem Linquit.



285. Cellarius, et Arntzenius ediderunt Nos hac ergo pedem retro abducamus, et arctum. Ex ms. Lips. sumpsit Cellarius Nos hac, qui contra metrum esse dicit Ab hac. Ut huic incommodo occurrant, Arntzen. et Meus exhibent Ex hac. Pro retro faciamus, quod in codicibus scriptis repertum Cellarius durum existimabat, reposuit ex Prosa retro abducamus. Sic Virgilius l. V, vers. 428, Abduxere retro. At Burmannus defendit retro faciamus ex Casaubono ad Suetonium August. cap. 16. Aliter hunc versum reformarunt edd. Poelm., Bas., Fabr., Torn. 3, Bibl. Lugdun. Patrum, Jugibus hanc igitur studiis vitemus, et arctum. Melius autem esset ad Sedulii consuetum scribendi morem transponere Hanc igitur jugibus studiis, ut observat Arntzenius: nam Sedulius primam in jugis corripere solet. Vera autem 0631D scriptura est, quam Cellarius et Arntzenius sine necessitate deserunt, Ab hac ergo pedem retro faciamus. Ita mss. nostri Reg. 1, 2, 4, 5, Ott. 1, 2, Vatt. 1, 2, Urb., Rom., Ang., Alb., cum alibi laudato vetustissimo, ut videtur, codice Taurinensi; Parrh., Aldo, et aliis editis. Ab producitur ob aspirationem sequentis vocis hac, quae vim consonantis habet, velut ad Prudentium, Dracontium, et Juvencum saepe monui. Minus quidem usitatum est retro pedem faciamus, quam retro pedem feramus, aut, 0632C quod metro congrueret, referamus: sed verba codicum, quae retineri possunt, mutari non debent. Dubitari etiam potest, an Sedulius phrasi nautica usus fuerit: nam facere pedem est velum expandere, ut ventum concipiat, extensis imis funibus, qui pes veli dicuntur. Fortasse ergo apud Sedulium retro facere pedem est navem, seu cursum in contrariam partem dirigere. Qua explicatione metaphora in sequentibus nonnihil variat.



287. Fortasse imitatione Juvenci l. I, 717, al. 683: Ite per angustam, justi, supra sidera portam.



288. Reg. 1, Ottobon. 1, Libera nos a malo. Meus, Si cupiamus: metri lex poscit, Si cupimus. Pro diabolo adhibet masculino genere malum, ut vers. seq. pro Deo bonum.



293. In Reg. 4, videtur esse malo pro malis. Fabr., Cellarius, cum mss. Lips., Heins., Arntz., cuicumque, quod Wopkensius et Grunerus damnant. Melius quidem est quicumque pro unusquisque significatione satis obvia. Ex glossa ergo in Reg. 5, 0632D et Ald. intrusum est unusquisque. Plerique nostri mss. cum Parrh. et plurimis aliis editis, quicumque. Arntz. necesse sine est.



294. Ott. 1, Ut; emenda, Aut. Meus, gradiantur; retine gradiatur.



296. Reg. 4. Inque tuo sinus paradise: sed fortasse voluit librarius ad metri rationem Inque tuos, paradise, sinus. Sententia postulat Patriarcha: sermo enim est de sinu Abraham.

0633A



297. Cant., Reg. 4, Ott. 1, 2, Rom., Urb., et ed. Lips., ducit. Ott. 1, pro d. s., cum reliquis, mittit, ut Virgilius l. VI Aen. vers. 537: At laeva malorum —Exercet poenas, et ad impia tartara mittit. Cellarius edidit mittet, quod, nescio, an casu illi exciderit.



300. Post hunc versum Reg. 1, 2, Vat. 1, Explicit 0633B liber I. Incipit II. Ott. 1, Explicit liber Sedulii primus novi Testamenti. Incipit liber II. Reg. 5, Mirabilium divinorum liber secundus. Ott. 2, Finis orationis Jesu. Incipit liber secundus. Miracula et facta Christi. Urb., Egregii Sedulii episcopi de novi Testamenti historia liber secundus explicit, tractans de vita, virtutibus, et conversatione Domini nostri Jesu Christi. Incipit ejusdem liber tertius de miraculis, atque 0634A mirabilibus signis Redemptoris unigeniti Dei, et Domini nostri, et primo quomodo ad nuptias invitatus, hydrias sex aquae mirabiliter convertit in lene merum. In Vat. 2, Rom., et meo cod., non indicatur divisio libri. In Reg. 4, desiderantur reliqua, et post vers. Ora lupi sequitur Ars Phocae grammatici. Codex Taurinensis, Explicit liber primus novi Testamenti. Incipit liber 0634B secundus. Legenti vita perpetua. Sic in Catalogo mss.; at in descriptione doctissimi Comitis Napione solum lego . . . er Primus. Incipit liber secundus. Legenti vita perpetua. In Alb. Explicit novi Testamenti liber secundus. Incipit tertius. Sed haec ita intelligenda sunt, ut incipiat liber tertius carminis, qui tamen est secundus novi Testamenti, ut in Prolegomenis uberius explicatum est.