0671B



Jam cum denuo Jordanis fluenta transgrediens, Judaeae semitam praeteriret, passim vulgus immensum, et catervas ab omni varietate languoris sine nomine curavit innumeras, infirmos accipiens, et columes(( 0671D Vulgati omnes habent et columes: apud Isidorum l. X Etym. exstat haec vox colomis vel columis, pro erecto et incolumi. Tribuitur etiam Plauto.)) remeare concedens. Nil igitur summo conferre difficile est de se sperantibus, Domino, cui facultas prona suppeditat(( 0671D Juretus ita emendat, ardua planare, curva dirigere, 0672D pro quo, inquit, vetus codex habebat curva dirigere: fortasse apud Juretum legendum digerere. Alio modo non intelligitur, quid emendet. Veterum proverbium erat curva corrigere. )) ardua planare, curva dirigere, quod est superbos ad humiliora deponere, errantibus semitam demonstrare. Isaias namque propheta magnificus ita noscitur elocutus, Christi cum denuntiaret adventum: Et erunt prava in directa, et aspera in vias planas. Numquid de saxis, aut sentibus, aut inflexis viarum prophetavit anfractibus, cum Christus ad salvandum venerit mundum, non silvis, et montibus, sed humanis gentibus constitutum? 0671C Hoc est illud etiam, Vox clamantis in deserto, quae monet, parare viam Domino, rectas facere semitas 0672B ejus, viam scilicet cognitionum, et semitas voluntatum, qua Dominus ad mundi cordis habitaculum recto graditur ingressu. Cogitationes etenim et voluntates viae sunt operum, quae bonum cujuspiam sive malum praecedere videntur effectum. Quidquid ergo naturaliter vis denegat, divinae facillimum subjacet potestati. Namque bellua Camelus immensa sicut foramen acus exiguum pro tanti corporis mole non potest transmeare, sic opulentus dives et tumidus nequit ad regna coelestia tenuem angusti callis introire per portam, nisi rerum providus gubernator, qui totum lege continet, nec tenetur ipse sub lege, quem nulla umquam facies aspicit, sed ipse cuncta semper intendit, motos hac conditione discipulos talibus fovisset alloquiis consolator: Apud 0672C homines hoc impossibile est, apud Deum autem omnia possibilia sunt; non omnibus quippe divitibus 0673B patrimonium sui census est oneris, sed illi, qui propriae malus rector est ubertatis. Nam cum dicit Dominus per prophetam: Aurum et argentum meum est, ostendit, non esse malum, quod ejus est, si operarius illud bonus habuerit; nihil etenim differt, utrum bonis quis operibus nil dependat, an plurima malignis effundat. Ille siquidem suas tuto servat opes, et collocat, qui coelo thesauros occultat, ac recondit, ubi non edacis tineae nec aeruginis scabrae quidquam morsus absumit, nec furibus ad furandum aditus reseratur effossus, qui jejunis cibum, sitientibus potum, peregrinis ministrat hospitium, moestos solatur in carcere, fovet aegros in corpore, cunctisque 0674B largissimus, sibi tantum pauper est et egenus. Nec dubitare quis debet, illam prorsus in coelum substantiam pervenire, quae sub vilissima pauperis forma Christo probatur impensa, quae detrimentis augetur, spargendo servatur, perit ut maneat, vitam(( 0673D In vet. cod. erat vita pro vitam. )) mortua repraesentat.



Interea dum populo Dominus comitante vallatus, Hiericum fuisset egressus, duos oculis captos aspicit considentes in aggere, reddi sibi lumina postulantes. Petebant ita confidentes gressuum cum mobilitate considere(( 0673 Obscurum id est, sive legas confidere cum vet. cod., sive considere, quod Juretus malebat.)). Sed tenebrae reluctantur adversae, nec cunctata vel paululum virtus illa, pietati nil abnuens, quae salutem consuevit inferre, qua fidem sentit ardere, 0675B diuturno lumina somno compressa, vigili repente tactu perexcitat, claustraque latentium sub fronte reserans fenestrarum, intrante protinus die, noctem pepulit caligantem.



Hinc sacra templi per moenia rursus obambulans, caecis dedit aspectum, claudis reformavit incessum. Post haec nobilium monimenta virtutum, davidicam deserens civitatem, venerat in loca Bethaniae, dieque remeans subsequente, ad ejus urbis denuo tecta pergebat. Ficus haud procul a semita connexis frondium velamentis umbrosa, cujus in robore cum nullum penitus pomum Dominus carnaliter esuriens invenisset, inhumanos arboris ramos non maledicto sauciat, sed praecepto condemnat, increpans sic in eam: Nunquam in te fructus nascetur in aeternum. 0675C Confestimque ficulnea succis viduata subtractis, infecunda protinus, et deformis comarum posita dignitate peraruit. Non tamen haec accipiamus ad litteram, licet manifeste credantur impleta, quoniam 0676B spiritalibus causis convenit lex divina cognosci. Quid enim materies sine sensu peccaverat? praesertim quae fructum, sicut Marcus Evangelista commemorat, incongrui ratione temporis non habebat; nisi ad instructionem Dominus nostrae utilitatis hoc ageret, qui factorum sermonumque parabolis vitale nobis iter ostendit. Omnis igitur humanae conversationis industria, quae Deo nil studet nutrire, quod placeat, tamquam pigri stipitis arbor inutilis, plena fronde, non germine, lignis aequabitur concremandis, quemadmodum et illa ficus infructuosa consistens, quam Dominus vineae, qui eam plantaverat, praecipiens amputari, sub unius anni dimisit induciis, ut si fructum vel sero redderet, permaneret, alioquin merito jam periret; at vero juxta canticum psalmi 0676C dicentis: Justus, sicut palma, florebit, et sicut cedrus, quae in Libano est, multiplicabitur.



Exin oblatus est ei quidam cum furoris incommodo, sermonis quoque subjacens detrimento, cui praeclusis 0677A faucium spiramentis, nulla labiorum cymbalis vox sonabat, nihilque penitus ore denuntians, tacendo mutam publicat insaniam. Sed conditor ille sidereus, infirma roborare consuetus, latronum angustis 0677B anhelatibus(( 0677D Male vetus codex anhelantibus, nisi legeris angustiis anhelantibus. Melius reposuisset Juretus anhelitibus. 0678D Mendum puto latronum pro latronem, et postea excide homini pro exi de homine. )) imminentem a faucis obsidione decutiens, per aperta vocis itinera resolutae vinculis linguae plena reddidit loquaci libertate commercia.



Praeterea dum Pharisaei cujuspiam postulantis propria Dominus sublimaret humilitate convivium, aderat, properante ingressu, peccatrix mulier, et famosa, quae multis delictorum vulneribus sauciata, vitam 0678A gerebat obscenam. Denique corruens provoluta vestigiis, nec fletu proluere, nec crinibus detergere, nec pretioso quiescebat unguento pedes osculans irrigare, donec promulgata Dei sententia, quem cadentibus 0678B manum dare non poenitet, si nos antiquae lubricum poeniteat jam ruinae, verbis indulgentiam talibus relaxaret, dicens: Fides tua te salvam fecit: vade in pace. O quantum miseris opitulatur infirmis illud confessione detegere, quod absconditum fit lethale! Nutrit namque sua vulnera, qui celarit, et stimulo doloris incertus medico nudare negligit plagam. 0679A Ecce nunc femina diuturni contagio morbi polluta, parvi gemitus afflictione purgatur, suique gurgite fletus abluitur, et lacrymis perfusa, capillis extersa, discedit munda, quae venerat sordida.



Ad urbem quoque Capharnaum nomine Dominus cum venisset, in qua plurimos synagogae concilio coelestis populos edoceret, subito per humanae vocis ministerium corporale nequissimus ille diabolus talem fremuit in clamorem: Quid tibi, et nobis, Jesu Nazarene? venisti perdere nos? Scio, quis sis, sanctus Dei. Moxque Domino minaciter dicente perterritus, atque dejectus: Obmutesce, et excide homini, spiritus immunde, magno reboans cum mugitu, quo divino se fateretur imperio verberatum, reliquit humana praecordia, fugiens in auras non videndo obscuras.



0680A Similiter Dominus multis diversae languentibus, et variae cladis calamitate vexatis opem praestitit salutarem, multaque daemonia verbo suae potestatis exclusa loqui penitus non sinebat, fidem majestatis aethereae tali dedignatus teste vulgari; quippe vetus anguis ille tartareus, vitae perditor, mortis inventor, cum tota socialis pompae dementia, totoque damnato militiae foedo satellite, coelesti dejectus e culmine, Christum, quem in illa noverat arce sidereum, stupebat in terris carnis humilitate vestitum, magisque gemebat hinc lividus, quod virtutis Domino cernebat hominem sic dilectum.



Dumque Tyri dehinc loca praeteriens, Sidonio Dominus graderetur in littore, curavit oblatum gemina quemdam calamitate miserrimum, qui vocis et aurium privatus officiis, nec sua dare, nec aliena poterat 0681B verba suscipere. Sed tactu manus aethereae cunctis penetralibus, quae pernicis clauserat violentia, disruptis, repente fores patuere impulsae, venarumque custodiis protinus relaxatis, qui modo mutus videbatur, ac surdus, et ipse loqui meruit, et alios loquentes audivit.



Tu quoque Dominicae virtutis dona sensisti, cujus in oculis tartarea caecitate compressis Christus ut exspuit, speciem illico simulatae mortis extersit. Cumque perennis vitae suffragia sacris habere populos 0682B edocens institutis, Deum sese manifestius aperiret, evitans paululum turbas praecipitanter infusas, ad stagnum marini gurgitis venit, parvaque Simonis residens in carina, plebem littore permanentem divinis imbuebat oraculis. Tandem dicta definiens, numquam desideriis copiosa, jubet altius eunte navicula, pelago retia dimitti piscantia, quae totius noctis evoluto circulo, nihil trahere de profundis opere valuere frustrato. Paret Simon sacro laetus imperio, turbasque fluctivagas linea doctus obsidione concludens, 0683B aquosi marmoris gentes murali cinctas protectione captivat, tantumque piscium multitudo sinus cumulavit extensos, ut et Simonis, et quae socia puppis astabat, squamosis molibus occupata, periculo erepta sit vix carina. Sic nos etiam plerumque perturbat maximi successus inopinata felicitas, et gaudium, quod votive suscipimus, si modum, mensuramque transcenderit, velut munus intolerabile jam timemus; quae prompta divinitate conceduntur, metuunt homines optare.



Talibus insignis, clarusque virtutibus urbem, quae Naim dicitur, properabat intrare discipulis Dominus, populisque vallatus, cum repente juvenis aspicit cadaver 0684B efferri vanis exsequiarum muneribus tristi ministerio sublimatum, cujus matrem secundo sors invida pridem marito, nunc filio geminae viduaverat urnae miseria, nihilque remorata pietas, doloris inimica, vitale protinus commodavit auxilium, feretroque manu(( 0683D Vetus codex manus pro manu. Observat praeterea Juretus, redemptionis pro redemptoris a Sedulio more suo positum.)) redemptionis attacto, dixit Dominus ad defunctum, Adolescens, tibi dico, surge. Et resedit, qui erat mortuus, et coepit loqui, et dedit eum matri suae. Licet enim juvenis luce privatus, corpore fuerit pigrae mortis oppressus, et funus veheretur exstinctum, nec famulus, Domino se vocante, reticere, nec spiritus, praesente vita, poterat non redire. Mox igitur omnis erat lacrymando, qui nubila facie(( 0684D Restituit Juretus nubila facie, cum in vet. cod. corrupte esset nubila facile. )) redditur 0685B serenata, conventus, et in recidivum tramitem posito gressus moerore convertens, suis sedibus matrem candida revocavit pompa gaudentem.



Nec tibi, Maria, salus exigua, Domino medicante, collata, multis vulnerum plagis laesum pectoris curavit arcanum, quam septena rabies, globo cuneata daemonico, septenis armorum motibus possidebat. Sed squamei serpens maculosus erroris, tremenda fugiens Omnipotentis imperia, tuo expulsus ex corde, chaos tartarei petivit inferni, septem membrorum gyros torquens, septenisque voluminibus evanescens.



0686B Tunc, ne copiosae messis germen uberrimum rari cultoris opere deficiente langueret, alios quoque duos, et septuaginta discipulos, mente simplices, puritate fulgentes, qui numero, meritoque conspicui, libra digni in aurea nuncupari, velut insontes agnos, et mites, ad asperas hominum mentes quasi lupos inter jubet ire raptores. Talibus eos verbis hortatus, et alloquens: Ite, ecce mitto vos, sicut agnos inter lupos. Rursusque reversis, alacribusque, eis etiam ut daemones subjacerent, dixit, haec admonens: Ecce do vobis potestatem calcandi super serpentes, et scorpiones, et supra omnem virtutem inimici, et nihil 0687B vobis nocebunt. Verumtamen nolite gaudere, quod spiritus vobis subjecti sunt. Gaudete, quoniam nomina vestra scripta sunt in coelo. Haec est enim regula divini judicii, vitam factis anteferre, non facta vitae praeponere. Nam si meritum sancti cessaverit instituti, nihil habent(( 0687 Erat in vet. cod. monumenti pro momenti. Mox in nonnullis editis mendose doctorum pro dictorum. )) momenti miracula, quae probantur et a malignis frequenter ostensa, quibus ille secretorum testis, et arbiter gestorum, seu retributor dictorum evangelistae praedixit eloquiis, Non novi vos, discedite a me, omnes qui operamini iniquitatem. Talis sub Aegyptia quondam Pharaonis aderant tyrannide duo sceleratae societatis artifices, qui Memphiticis 0688B vanitatibus confidentes, Moysi coelestia nitebantur aemulari miracula, dolisque magnificis fabricatas humanis visibus nebularum opponebant imagines, et figuras.



Interea cujusdam Pharisaeorum principis veniens obsecratus ad epulas, non magis vescendi gratia, quam ejus domum clarificare festinans, vidit hominem falso crassitudinis tumore distentum, cujus, aqua redundante, perspicuus utris putabatur esse, non uterus, praegnansque cutis immanitas necem parturibat inclusam, et tabescentium detrimento membrorum sinus augebatur immodicus. Ita macies ubique 0689B dominata totum hydropem in alvum turgidam congregarat. Non tulit mundi Pater hanc speciem, se praesente, consistere, suaque sabbata, quae tunc aderant, non curavit, hominem festinans curare, quem suum magis esse desideraret. Nec enim hominem propter sabbatum Deus instituit, sicut in alio Evangelii sancti capitulo suis Dominus ipse verbis edocuit, sed sabbata propter hominem procreavit. Tunc opus salutis impertiens, humentem viscerum desiccari jussit illuviem. Cum repente morbosa paludis corporeae unda discessit, lacusque vitreae jam carnis exhaustus lymphatae pestis subito vacuatus abscessit.



Cumque Dominus Hierosolymam petens, per Samariam, 0690B et Galilaeam, Hiericumque transiret, quoddam castrum clementer ingressus est, quem procul ut decem miseri videre leprosi, maculosa corporis obscenitate foedissimi, quos discolor sparsa vultibus poena turpi fecerat deformitate portenta, simul una voce clamavere flebiliter: Jesu magister, miserere nostri. Tunc singularis illa potentia, quae numquam pietate fit(( 0689D Fortasse, fuit vacua. )) vacua, respondit, ac miseranter dixit: Ite, ostendite vos sacerdotibus. Subitoque, dum properant, fugit omnis ex eorum membris iniquitas, et mutuis se visibus intuentes, alterna pariter mundatione gaudebant, quod in nullo quidquam ex horrenda varietate remanserat. Ex quibus unus tamquam decimas prae omnibus percepti muneris oblaturus, 0691A grata festinatione regrediens, ante Dominum se prostravit in faciem. Magna viri fides, magnaque prudentia, qui sub unius qualitatis effectu gemina luit devotione officium: fides, quod ob hoc se mundatum credidit, quia rogavit. Prudentia, quod sacerdotibus se jussus ostendere, Jesum maluit adorare. Quis enim, nisi Dominus Christus, pontifex 0691B pontificum, sacerdos sacerdotum, gemini libaminis auctor, et conditor, cujus secundum ordinem Melchisedech munera, quae pro nobis obtulit crucifixus, sui corporis consanguinitate offeruntur, triticeae sementis cibus suavis, et amoenae vitis potus amabilis?



Cum Thimae filius juxta viam fraudatus lumine resideret, qua Christum cognoverat transmeare, crebroque vociferans cum clamore, nec populis vetantibus 0692A conticescens, oculatae sibi tribui copiam claritatis magis ac magis postularet, ad Christum venire jussus, aliena manu perrexit, et voti compos accepti, nullo fultus duce rediit. O confidentiae virtus infractae, quam violenter impetras, quae optatis, et assiduis ex corde precibus congregatis tamquam debitum exigis, qua postulas(( 0691D In Gallandio invenio qua quod postulas, sic mereris; in antiquis Bibliothecis Patrum qua postulas, sic mereris. Malim qua postulans, sic mereris. )), sic mereris! Quidquid 0692B enim pro qualitate difficile res durior abnegarit, sola votis simplicibus, et honestis oratio frequens obtinet supplicantis, non quod aliquid Deo difficile, sed quod magnitudo causae sit humanitus desperare, sicut ille nocturno silentio, qui panes sibi diutinus negante postulans ab amico, quae jure charitatis merere non valuit, auxilio justus importunitatis extorsit(( 0692D Mendosus vetus codex extorsi pro extorsit, et paulo post adorem pro ardorem, quod a Jureto notatum.)).



Samaritana quoque Dominus loca praeteriens, humanae 0693B sitis ardorem die collegerat aestuante, fonsque jugiter pervius, et perennis aquae semper irriguus, undam desiderabat exiguam, qua materiem gerebat corporis epotandam. Hic mulier illius regionis indigena, quae profundo latices hauriebat e puteo, modicae cunctatur munus aquae tribuere, cognoscens voce prophetica numeroso, vel alieno de conjuge sui criminis vitam, immortalia sibi Dominum fluenta largiri orat, quorum numquam deficiente substantia, sitis deficeret abolenda, ignorans prorsus, ac nesciens, nullum tanto munere potiturum, nisi qui gurgite Jesu Christi submersus, undis spiritalibus, anima fuerit, non corpore satiatus.



0694B Dumque hujus tonans ore salvator sacri moenibus resideret in templi, populum miseratus errantem, in rectum tramitem amica vitae(( 0693 Perperam vetus codex vita pro vitae, et mox qui ferret in puram pro qui feriret impurum. )) monitione convertens, ecce ducebatur abstracta coetu magnae multitudinis praeceps adultera ad eum deformis, legitimae consuetudinis instituto lapidum jactibus obruenda. Quam pio judici saevus accusantium furor ingessit, damnare cupiens, liberavit. Nam conditione proposita ut puniendi sceleris auctor existeret, qui sceleris nihil haberet, nullus suo judicio purus inventus est, qui feriret impuram. Nec enim ex alterius oculo festucam quis audebat evellere, cum trabem sciret in proprio permanere. Mox igitur totum rapidae seditionis 0695B incendium conscientiae fuit immunditie restinctum, omnisque tacite(( 0695D In vet. cod. est confitenda, et, ut videbatur scriptum, tacitecte: ex quo Juretus reposuit tacitate confitendo, quia Sedulius hujusmodi vocibus delectatur. Teneo scripturam, quae in nonnullis bibliothecis Patrum reperitur, tacite. Paulo ante in plerisque editis est immunditie, sed in bibliotheca Patrum Parisiensis 1589, immunditia; ubi etiam est fugit pro fuit. )) confitendo reus inventus est accusator. Tunc clemens Domini, mitisque sententia manifesti criminis moecham non judicans absolvit, sed miserans non punivit, reversuram scilicet ad poenam, si reverteretur ad culpam. Nam quisquis canino ritu(( 0695D In plerisque bibliothecis Patrum corrupte camini ritus pro canino ritu. Sententia est ex epist. II Petri, cap. II, v. 22.)) illuvies, quas evomuit, appetit, et relambit, nec veterem studet habere veniam, nec futuram, hujus lucra deperdens, quam inaniter acquisivit, illius damna sentiens, ad quam pervenire non meruit.



Hac etiam Dominus e regione discedens, caecum conspicit naturalem, qui miserae matris ex utero lapsus ipse miserior, in lucem sine luce pervenit. Tunc humani sator ille principii, mundique conditor, 0696B atque perfector, oris sui fabricam non passus manere minus impletam, speculari deficiente materia, lutum(( 0696D Alii luto, alii lutu, Gallandius lutum: quem tamen fugit annotatio Jureti, qui cum vet. cod. legit lutu, et monet ita legendum pro luto, more antiquo, ut lauru pro lauro, et pleraque alia. Retinendum tamen est cum Gallandio lutum: eodem enim modo in carmine loquitur Sedulius. Male passim distinguitur haec periodus, nimirum impletam speculari, deficiente materia. Longe melius est impletam, speculari deficiente materia. )), naturale scilicet instrumentum, genarum claustris illiniens, quod in homine minus esse conspexerat, de veteri bonus opifex caemento supplevit. Nec prius tamen ille sumpsit aspectum, quam Domini praeceptis admonitus, Siloae salubrem venisset ad laticem, et tutus(( 0696D Pro tutus Gallandius legendum putat fotus. Reposui lavisset pro habuisset. )) consanguinei medicamento jam limi, unda oculos lavisset infusa. Mox itaque sanis ex vultibus acies gemellae fulserunt tandem, dignae conspicere, quem prorsus ignotum habuere primitus diem. Omnes igitur haec spiritualiter legentes oportet advertere, quid mystica doceant hujus facti miracula. Caeca sumus enim proles fetibus Evae creati miserrimae, per tenebras genuinae 0697A caliginis longis erroribus incedentes. Sed postquam Deus habere dignatus est humanae(( 0697D Vetus codex humani: Juretus restituit humanae: qui etiam notat, solere auctorem, cum de Christi corpore loquitur, effigiem corporis dicere. Accipit autem Sedulius effigiem pro vero corpore, ut ex tota orationis serie et in hoc, et aliis in locis perspicitur.)) carnis effigiem, data nobis est terra salutaris ex virgine, quae fontibus sacri lavata baptismatis, renascentibus aperuit 0697B lumina claritatis.



Bethaniam deinde solitis gressibus clementer advenerat. Ibi Lazarus humana finem conditione sortitus, sepulcrali sub lapide quartae(( 0698D Male vetus codex quarta pro quartae, et infra frigentis cortus exanimes. Conjiciebat Juretus corpus exanime, sed praetulit artus exanimes ex carmine: Exanimesque artus, etc.)) jacebat lucis cursu jam fetidus. Cujus ad tumulum Domino veniente, collectae flebant pio luctu germanae. Flebat 0698A turba consistens, flevit et ipse simul Omnipotens, non deitate, sed corpore, qui frigentis artus exanimes, qua parte moriturus fuerat, addolebat. Impendit namque lacrymas, ut amicus, ostendit gloriam 0698B suae majestatis, ut Deus. Quid adhuc, Martha, non credis? et tu, Maria, quid ingemis, quae Christum dubia trepidatione cunctamini, an unum possit ab inferis hominem suscitare, qui totius mundi turbas innumeras rediviva faciet animatione resurgere. Igitur Dominus ut imperiosae vocis jussu mirabili exclamans 0699A (( 0699D Sensus videtur postulare exclamat. Vulgati omnes referunt exclamans. Paulo post Gallandius correxit et lex profundae mortis abscessit, al. ex profundo mortis abscessu. Editi constanter et lex profundo mortis abscessu. )), Lazare, prodi foras, magna repente formidine tartara patuere concussa, inferni penetrale contremuit, lethale chaos expavit, et lex profundo mortis abscessu, animaque sui corporis iterum 0699B membris infusa, rupto monumenti tutamine, vivum cernitur cadaver astare: postque justa solemnia, post impletam funeris sepulturam, tamquam fuerit denuo editus, et creatus, ipse sibi moriens et posthumus exstitit, et superstes abscessit.



Utque Dominus, saecularis ambitus caduca(( 0699D Male vetus codex caduce contemnens pro caduca. )) contemnens, 0700A Dominum sese celsissimum magis humilitate monstraret, non altis curribus, qui pompae mortalis honor(( 0700D Facile se mihi probat conjectura Gallandii, qui ex carmine reposuit honor, cum editi haberent qui pompae mortalis amor. Paulo post in nonnullis vulgatis hastamine, et hestamine mendum est pro gestamine. )) ostenditur, quadrijuga celeritate subvectus, iter explicuit orbita sulcante pulvereum, 0700B nec ardua frementis equi terga compressit, qui phaleris, et ostro conspicuus ora concutit inquieta, spumosum cruenti pondus auri mandentia: sed vilissimi lento potius aselli gestamine Domino fuit honos ille sufficiens. Cujus ungula non pretio magna, sed merito tanti sessoris claruit sub fasce nobilior, non illius 0701A impar, qui modico Christum quamvis cerneret in praesepi, Dominum esse cognovit, hujus gratia nituit subjugalis, cui mediam gradienti per semitam plebs omnis subdidit vestimenta. Dicite, cuncti nunc populi, qui gentilibus hactenus subjacetis erroribus, cui gloria fuerit similis aliquando regnanti? 0702A cui palmis, ac frondibus frequentis umquam turbae plena festivitas occurrit modulans hymnis coelestibus cantilenam? nisi Domino Jesu Christo, qui sidereum cum Patre moderat imperium princeps in principe sempiterno.

0671C



1. Vat. 1: De divite, qui regnum coelorum intrare non potest. Reg. 1: Ubi Dominus innumeras ad Adae sanat catervas. Legendum Judaeae pro ad Adae, ut indicat glossa.—Ott. 2, congressus; Ald., ingressus: retineo transgressus. Meus, mendose, iste transgressus.



2. Nonnulli, sectatur iter. Plerique mss. et editi, mixtum: et fortasse Sedulius imitatur Juvencum l. III vers. 760: Complentur mensae mixtae sine nomine plebis. Edit. Lips., mestum, fortasse pro mistum: multi alii editi clare moestum. In Reg. 1, moestum est prima scriptura, et glossa infirmum; mixtum altera scriptura: contra accidit in Reg. 2.



0671D 3. Arntz., a morte; alii, a clade, ut l. III, vers. 45: Populos a clade levavit.



8. Cant. Arntz., schedae Poelm., Parrh., Edimb., Rom., Ang., Ott. 1, 2, Vat. 1, 2, Reg. 5, Alb. et Urb., Nam quidquid. Reg. 1, 2, cum multis editis, praesertim recentioribus, Et quidquid. Meus, Qui quidquid. Vonckius ex conjectura: Ut quidquid natura negat, se judice, praestet. Grunerus defendit, Et quidquid, etc., etsi fatetur, duriorem esse hunc verborum nexum. Clarior est lectio, quam plerique nostri codices tenent, Nam quidquid, etc., magisque ad prosam accedere videtur. Ablativus absolutus se judice, praestat pro ipse judex praestat, simili modo 0672C occurrit apud Juvencum, Avitum, Aratorem, Fortunatum, ut veteres inscriptiones omittam, Se vivo fecit, etc., de quibus videri potest v. c. Ignatius Potenza, in opere erudito hoc anno 1793 edito: Notizie concernenti il sacro deposito di S. Augustale martire, etc. Cujus martyris sepulcrum Romae nuper repertum fuit hoc simplici titulo: Augustalis se vivo fecit.



10. Ott. 1, Alb., Urb., Rom., Parrh., ms. Burmanni, pro mole: melius est prae mole, quamvis aliud sit in prosa.



11. Bentleius Emend. ad Cicer. Quaest. Tuscul. 0672D p. 34, pro Fertilitate substituit Altilitate, quod novum nomen est pro pinguedine. Recte hanc mutationem Arntzenius condemnat. Sumitur enim fertilitas pro abundantia seu copia rerum. Arntz., Parrh., Ald., Vat. 1, 2, Reg. 5, posset: quod non displicet Arntzenio. In Ott. 1, ex possit factum posset: in Reg. 1, 2, ex posset correctum possit, quod magis placet pro poterit.



15. Poelm. claudit parenthesin in conspicit, alii in ipse. De voce impossibilis dixi ad Prudentium vers. 833 Apoth., uti de simplici possibilis ad Juvencum II, 533.

0673C



16. Plerique nostri mss. cum Artnz., Ald., Fabr., et aliis editis, at alto: plerique editi, et alto. In nonnullis nostris prius videtur fuisse et vel ac pro at. Wopkensius, Burmannus, Arntzenius jure praeferunt at, favente prosa. In Ott. 2, dixisse, sed alto, mendum videtur pro dixisset, et alto.



22. Burmannus conjicit Nec male depostum, h. e., quod avarus abscondit, cum deberet eo uti: aut accipiendum ait novo sensu defodere pro effodere: nam fures non solent e visceribus terrae aurum defossum surripere. Arntzenius explicari posse ait male defossum, ita negligenter positum, ut facilem furtis ansam praebeat: defendit autem lectionem hanc vulgatam ex Sedulii epistola ad Macedonium, culpa defossae pecuniae non carerem. Sed in hac epistola sermo est de pecunia, seu talento, quod abscondidit servus, qui noluit negotiari, timens dominum, quia austerus erat. Vera autem ratio defendendi scripturam receptam desumitur ex verbis ipsis Matthaei VI, 19 seq.: Nolite thesaurizare vobis 0673D thesauros in terra . . . ubi fures effodiunt, et furantur. Thesaurizate autem vobis in coelo, . . . ubi fures non effodiunt, nec furantur. Aurum igitur male defossum est, quod avarus, cum deberet eo bene uti, defodit: quod fures aliquando effodiunt et furantur. Significatio vero propria defossi auri est absconditi subtus terram. Cicero, l. II de Oratore: Ut enim si aurum cui, quod esset multifariam defossum, commonstrare vellem, satis esse deberet, si signa et notas ostenderem locorum, etc. Post aurum Cellarius, et alii vulgati affigunt punctum, atque ita male sensum abrumpunt. Nam tractat, vult ille, qui, vel ille, quicumque.



23. Reg. 1, pro d. s., Reg. 2, ex correctione, Vat. 1, 2, Ott. 2, Urb., Alb., Rom., Meus, Reg. 5 et alii mss. apud Arntzenium, cum Parrh., Ald., 0674C qui ferre: in schedis Poelm. ascriptum erat ferre, scilicet vult. Id non probat Arntzenius ob sequens largitur. Reg. 1, in contextu, Ott. 1, ex correctione, Ang., quicumque, quod fortasse fuit a pr. m. in Reg. 2, et in plerisque editis retinetur.



27. Vet. 1, vitiose, Haec pro Nec. Schedae Poelm., Nec dubium. Ott. 2, Nec dubio. Reg. 1, Nec dubiae, sed glossa dubitanter poscit dubie.



31. Rom. De duobus caecis a Domino sanatis. Meus, Duos caecos sanat.—Wopkensius aptius putat Interea, quod exstat quidem in prosa, sed mss. et editi exhibent Praeterea. Alm. inverso ordine Dominus geminos. Artnz., geminos cernens, sed obstat prosa. Parrh., consistere pro considere, quod prosa confirmat.



32. Arntz., Parrh., Cum: alii, Dum. Iter non solum sumitur pro actu eundi, sed etiam pro via. Comitante caterva Virgilianum est.



33. Wopkensius suspicatur exstinctae poscentes lumina frontis. Sic l. III, vers. 145: Decute nocturnas exstinctis vultibus umbras. Favet huic conjecturae 0674D prosa, et scriptura mei codicis, et ed. Lips., lumina formae. Sed magis poetica est lectio recepta: nam caeci deformes sunt, et dici solent, ut notat idem Wopkensius, et hoc munus poscebant caeci, ut formam amissis luminibus exstinctam recuperarent.



34. Cant., vacuas, quod epitheton apte a poetis tribuitur auris, sed hoc loco metri lex poscit vagas, nisi, omissa conjunctione que, legas, ut revera legitur in Ott. 1, Flebilibus vacuas.



35. Meus, corrupte, Nec cuncta solens; ms. Arntz., Nec cunctis cessans, quod non ineptum reputat Arntzenius: durior enim est constructio, scilicet, Nec cunctata pietas solens inferre cunctis salutem. Pro inferre ed. Lips. conferre. Pro Deo pio, vel divina pietate pietas simpliciter non semel a Sedulio ponitur.



36. Wopkensius pro Quae conjicit cum, vel Qua. 0675C Ed. Mon. et prosa referunt Qua. Vat. 1, Que, correctum per Qua, vel Quae: caeteri Quae. Reg. 1, Alb., Ottob. 1, 2, Ang., sensit: sed in Ott. 1, forte fuit sentit, quae est communis scriptura. Ed. Lips., absurde, Quam sentit flagrare saltem, Schedae Poelm. negant, pro lumina tangens substituendum munera tangens, quod nescio ubinam Poelmannus invenerit, neque sciebat Arntzenius.

0675C



38. Fenestras oculos passim vocant scriptores ecclesiastici, ut dixi ad Dracont. l. III, vers. 619.



40. Poelm., Caeci et claudi sanantur.—Arntz., limina templi, quae phrasis satis poetis familiaris 0675D est, sed ad aedificii amplitudinem explicandam melius est moenia; sic Juvencus l. III, v. 674: Templi se moenibus infert.



42. Plerique mss. scribunt daviticam.



43. Arntz., tandemque; Parrh., eodemque; alii, eademque. Meus revertens, non male, pro reversus.



45. Poelm., Ficus inarescit.—Urb., constans pro astans. Rom., contra metrum, stans.



46. Hic versus invenitur apud Bedam De art. metric., et ejus Commentat., sed non indicatur auctoris nomen.



47. Ald., Parrh., male scribunt exuriens. Ott. 1, lustrata stipite: lege lustrato ex regulis grammatices.



48. Plerique distinguunt pomum,—Arboreisque comis: Jam nunc. Burmannus orationem ita languere ait, quae numeros suos habet, si post pomum exeat periodus, scilicet pomum.—Arboreisque comis, jam nunc ex germine vestro. Burmanno adhaeret 0676C Arntzenius. Pro germine Parrhas. minus bene gramine. Fabr. et nonnulli alii vulgati, germine vasto. Melius est vestro pro tuo; in Urb. error videtur verso pro vestro.



50. In ficulnea subaudiri potest arbor: Latinis enim est adjectivum.



53. Conjectura Vonckii, Wopkensii et Burmanni est istis pro ustis. Parrhasius jam ediderat istis, quod schedae Poelmanni etiam exhibent. Constans lectio codicum est ustis, h. e., concremandis, ut prosa exponit; aut concrematis, ut glossa Almel.; aut siccatis, ut glossa Reg. 1; aut comburendis, ut Nebrissensis. 0676D Ita etiam, et recte legit hunc versum Beda in Collectaneis.



54. Reg. 1, amoenas—semper habens frondes, cum glossa pulchras. Alii, amoenae, et nonnulli scribunt amaene, quod pro adverbio accipi potest.



55. Ausonius primam corripuit in Libanus, Sedulius producit: sed hoc magis proprium Sedulii est, quod adjective usurpat Libana ex Libano, nomine montis. Hunc ipsum Sedulii versum produxit Beda in Collectan., sed inverso ordine, Frondes semper habent, et tamquam Libana cedrus, etc. In numero plurium loquitur quia verba Sedulii ad justos plurali numero accommodate transfert.



56. Nonnulli, sidera vertice: alii, tanget pro tangit.



57. Meus, Mutum ejicit daemonium.



58. Alm., a pr. m., Reg. 1, in contextu, Ott. 1, Vatt. 1, a pr. m., atris, quod secutus est Cellarius ex scriptis codicibus, ut ait. Verum scriptura communis fere omnium nostrorum codicum, et Arntz., 0677B etiam Almel., quo utebatur Cellarius, ex correctione est artis, vel arctis, quod perinde valet. Prosa et contextus hoc ipsum poscunt. Adhaerent Parrh., Ald. et editi meliores: sic vers. seq. Angebat; alii Urgebat.

0677B



60. Nonnulli, Sic, minus bene, pro Sed.



61. Arntz., repulit; Reg. 1, reppulit, sed ad metri 0677C regulas scribendum est repulit: quae scriptura videtur satis probabilis, quamvis altera longe sit communior. Ut prima in repulit producatur, scribi solet reppulit: ac fortasse aliqui librarii putantes, primam semper protrahi, mutarunt repulit in pepulit. Pro daemone latronem usurpat noster poeta, ut Prudentius Hamart. vers. 946: Ne cernat truculentum aliquem de gente latronum.



62. Ottob. 1, Alb., Arntz., Ang., vocis. Vocis iter est apud Virgilium l. VII, vers. 534. Pro voci facit Ovidius l. IV Met. vers. 69; Et voci fecistis iter: quamquam etiam apud Ovidium in nonnullis editionibus invenio, Et vocis fecistis iter. Editi plerique, voci, Fabr. et pauci alii, vocis. Parrh., mendose, patefeci pro patefecit.



63. Arntzenius suspicatur placidas, h. e., tales, quibus Deum laudaret. Saepius enim placidus in tacitus commutatum est. Nihil muto.



64. Rom., Ubi mulier, quae erat in civitate peccatrix, rigavit pedes Christi lacrymis. Meus, Liberat a peccatis 0677D Magdalenam.—Rom., mendose, Pharisee.



65. Ms. Burmanni cum Ang., Alb., scribit impartivit. Plerique impertivit, sed nonnulli per compendium litterarum.



66. Rom., pluria, corr. plurima, Invenitur quidem pluria et compluria pro plura et compluria. Hoc tamen loco melius est superlativum plurima.



68. Wopkensius suspicatur Irruit, aut Corripit: probum tamen agnoscit esse Corruit, ut l. III, vers. 107: Corruit ante pedes. Idem Wopkensius in quaeque ait encliticum que solummodo metri causa injectum videri: alioquin suspicandi locus esset quasque profusis, scilicet plantas, ut et in verbis et crine soluto ponatur pro etiam. Fortasse sacras plantas est accusativus appositionis. Et ea vestigia (sacras plantas) quae irrigat, nec tergere cessat, nec lambere. Verior tamen interpretatio desumitur ex non vulgari significatione conjunctionis que pro etiam, quoque, ut in 0678B hodieque cernitur. Exempla alia ex Plinio, Tacito, Velleio, Aurelio Victore, profert Forcellinus. Iterum Sedulius hoc libro, vers. 152: Discipulosque alios, ut ex mss. restituam, pro Discipulos quoque alios.



70. Meus, Rom., Parrh., schedae Poelm., Alm., Arnt., Ang., Tergere nec sacras, nec cessat: quod 0678C praetulit Burmannus, quia tergo poetis usitatius est, quam tergeo. Torn. 3: Tergere nec cessat, nec sacras lambere plantas. Plerique mss. et editi, Nec tergere sacras, nec cessat lambere plantas, quod magis aures implet. Lambere, deosculari, ut apud Paulinum poem. 35, vers. 541: Castaque lambentes Domini vestigia Christi.



71. Mss., ut in aliis scriptoribus accidit, variant in hoc verbo scribendo: alii fraglante, alii flagrante; alii fragrante, quod hac in re usitatius est. Versus, nescio cujus, est: Quae flagrant, ardent; quod fragrat, mittit odorem, ut diversa scribendi ratio praescribatur.



72. Schedae Poelm. Lata, quod ex prosa potest confirmari. In Ott. 1 etiam est Lata, sed male invertitur ordo horum versuum, nam prius ponitur Lata, tum Unguento. Communis lectio est Laeta, et Nebrissensis exponit, laetam faciens mulierem. Contra Juvenalis sat. 2, vers. 62: Tristis sententia fertur. Post hunc versum Laeta in Rom. et Ott. 2, inseritur alius, 0678D quem caeteri ignorant, scilicet, O quam confestim pereunt discrimina leti, vel, ut legendum arbitror, lethi.



73. Vet. 1, perperam, non pro nos. Rom. pro quaesisse, non male, fecisse. Arntzenius ex quodam ms. indicat sensisse, quod sensu caret.



74. Ott. 1, Rom., salvabit, errore inde orto, quod b et v facile inter se mutabantur ob affinem pronuntiationem.



75. Cant., Almel., Arntz., a pr. m., Reg. 1, ex correctione, Reg. 2, Ott. 1, 2, mali. In Vat. 1 fortasse prius fuit mali, postea factum est malo, atque iterum alius corrector restituit mali. In Reg. 1 fuit male ante correctionem. Vat. 2, Reg. 5, Urb., Ott. 2, Rom., Meus, Ald. et plerique editi, malo. Schedae Poelmann., et Arntz., a secunda manu corrigente simili modo, exhibent malo. Parrh., Fabr., Torn. 3, et nonnulli alii vulgati cum Ang., Alb., malum. Recentiores 0679C praeferunt mali: Wopkensio tamen placet malo: nam similis trajectionis exempla apud Sedulium et alios occurrunt.

0679C



76. Consule not. ad Dracont. I, 34: Sic impune reis licuit peccasse fatendo.



77. Ed. Poelm., abscondit, quod recte damnant schedae ejusdem Poelmanni. Sensus enim est, Magna est medicina fateri, quod nocet, si abscondatur. In Reg. 1 fortasse fuit abscondit, nunc est abscondi. Vulnera pro vitiis et peccatis dicunt Juvencus, Prudentius, Prosper, Arator, et ad rem praesentem Severus Sanctus de Mort. boum: Nam vulnus reserat, qui mala publicat,—Claudit, qui tacitum premit. In prosa erat doloris insertum.



79. Almel., Impolluta: alii, En polluta.



80. Rom., propriosque: lege propriique. Vat. 2, Reg. 5, Parrh. et Ald., lavans se gurgite: melius omittitur se, atque ita plerique referunt lavans in gurgite.



81. Edimb., rediit detersa. Parrhasius, redit, et 0679D deterta, quod ait Parrhasius ita scriptum a Sedulio, quia apud Ennium legerat, Terta nitet galea. Verum hic locus est Varronis apud Nonium, c. 2, n. 847. In nostris mss. et fere omnibus editionibus verbum hoc scribitur detersa, non deterta. Alb., corrupte, redit et detensa.



82. Rom., Ubi Dominus intravit Capharnaum. Meus, Daemonem fugat.—Schedae Poelm. scribunt Capernaeae, alii, Capherneae; alii, Caphernae; alii, Caphernaeae.



86. Arntzen., nos jam: alii, nos heu! Vatt. 1, 2, Ott. 2, Meus, Parrh., quis sis: alii, qui sis. Similis est varietas in re eadem apud Prudentium Apoth. vers. 419: Qui sis, quid venias, qua nos virtute repellas, —Novimus.



0680C 87. Parrh., Te sanctum: reliqui, Et sanctum. Observavi jam in not. ad alios poetas christianos, Christum per excellentiam sanctum simpliciter vocari. Plura e sacris litteris testimonia profert Huetius Demonstr. Evang. prop. 9, c. 81, quibus Christus sanctus, et sanctus Dei appellatur.



88. Arntz., editio Lips., jacet: melius alii, tacet. Cantabr., Reg. 1 et nonnulli editi, relinquit, quod fortasse fuit etiam in Reg. 2, in quo nunc apparet, ut in plerisque et prosa, reliquit.



90. Meus, Sanatque plures languores. Poelm., Christus variis morbis medetur, daemonesque tacere jubet.—Mss. plerique, etiam antiquissimus Taurinensis, et praestantissimi editi, Sic etiam. Vet. 2, Fabr. et nonnulli alii vulgati, Hic etiam.



91. Ott. 2, Fecerat, et clausos; retine vulgatam lectionem. Phrasis, fecit esse finem, pro fecit, ut esset finis, Sedulii aequalibus haut ignota erat.



92. Reg. 1, Ott. 1, pro d. s., et Vat. 1, supra Daemonas: plerique mss., Daemones. Editi praeferunt 0680D Daemonas more Graeco, ut postrema corripiatur. Aldus edidit ac tali prohibet se pandere testi. Sic etiam Reg. 5. In Ott. 1 et, ut videtur, in Reg. 1, prius fuit tali, sed in utroque clare est testem. Ang., et pro ac. In Poelm. mendum est panderet testem: alioquin cogitare aliquis posset ac talem, prohibet, se panderet esse.



96. Parrh., inverso ordine, quem Christum noverat.



99. Rom., De duobus caecis. Verius Meus, Sanat mutum et surdum.—Arntz., schedae Poelm., Vat. 2, Reg. 5, Meus, Rom., Urb., Ald., Cumque: meliores mss. et editi, Dumque, etiam Parrhasius, cui Arntzenius male affingit Sumque. In Reg. 1 obscurum est, iter, an item sit: sed iter praestat retinere. In prosa mendum erat Dumque tria dehinc.

0681B



100. In Ott. 1 fortasse prius fuit calcarat: nunc est calcaret, ut in aliis.



102. Meus, Parrh., ed. Lips., nec pro non. Elegantius est non, magisque metro congruit: quamquam haec monosyllaba, quae brevia censentur, vel revera sunt communia, vel facile producuntur.



0681C 104. Arntzenius etsi consentit, fere omnes habere Attactu, tamen praefert A tactu. Retinenda est scriptura vetus Attactu, pro quo nonnulli scribunt Atactu; et inde, ut videtur, Vatic. 2, Alb., A tactu. Observandum tamen, litteras majusculas initio versuum a littera ejusdem verbi sequentis nonnihil esse interdum separatas. Meus, Attactu, pro d. s., Ad tactum. In prosa est tactu, quia attactu verbum magis proprium poetarum est. Confer lect. var. ad l. II, V. 156.



105. Parrh., schedae Poelm., loquentem.



106. Meus, Sanat caecum.—Parrhas., inverso ordine, sensisti virtutis: schedae Poelm., pessime, sensisti virentis.



107. Codex Arntz., Fabricius et nonnulli alii vulgati, in cujus; alii, cujus in, producta ultima in cujus ratione caesurae. Cant., Arntz., plerique nostri mss., Parrh., Ald., lumine, cum glossa in Reg. 2, aspectu. Favet prosa. Reg. 1 ac plures editi, lumina, quod grammaticorum regulis magis est consentaneum. 0681D Censet tamen Cannegetierus, quanto quisque elegantior sit, et vetustior scriptor, tanto frequentius in ab eo promiscue usurpari vel cum acusativi, vel cum ablativi casu. Editor Edimburgensis putaverat, Sedulium ita scripsisse Procumbens, etc., imitatione Lucani III, 713. At Burmannus recte animadvertit, alia de re apud Lucanum agi. Fortasse alium locum indicare voluit editor Edimburgensis.



108. Consentiunt plerique codices in simulatae; alibi tamen hoc verbum scribitur similo, et similatus: nisi duo distincta esse verba malis. Etiam hoc loco Vat. 1, similatae. Pro mortis Weitzius not. ad Prudentium pag. 567 citat noctis, fortasse casu. Interdum tamen nox a poetis pro morte adhibetur.



109. Rom. Ubi Dominus sedens in puppi, docebat turbas. Meus Jubet, Petrum piscari. Arntz. Homines pro populos, ex glossa fortasse.



110. Urb., Rom., sequentes: melius reliqui, frequentes.



0682B 112. Meliores nostri mss. cum multis editis parvaque sedens Simonis in alno: nempe alnus per synecdochen pro navi a poetis interdum ponitur. Rom. contra metrum, et nullo sensu parvo sedens in Simonis alvo. Mss. Lipsiensis, et Almel., Vat. 1, Ott. 2, 0682C Urb., Meus, Ang., parvaque sedens in Simonis alno. Sic Vat. 2, Alb., et Parrh., sed alvo pro alno. Reg. 5, parva residensque Simonis in alno: sic in Erratis Aldus, sed hac interpunctione Stagna petit parva, residensque Simonis in alno: prius ediderat parvaque sedens in Simonis alno, quod Fabricius, Cellarius, et Arntzenius sequuntur. Nebrissensis legerat in Simonis alno, sed corrigit, ut stet versus, residens Simonis in alno. De varia quantitate hujus vocis Simonis vide not. ad Dracont. l. III vers. 230, et ad Juvenc. l. I vers. 458 var. lect.



113. Cellarius tenuit firmabat cum mss., et Fabricio: et laudavit Poelmannum pro formabat. Wopkensius id accepit de ms. Poelmanni: ita etiam Arntzenius, qui addit, omnes editos, quos ipse inspexerat, praeferre firmabat. Verum Cellarius, ut ego puto, ipsam editionem Poelmanni intelligit, in qua certe est formabat. Nostri omnes mss. cum Ang. firmabat, et glossa in Reg. docebat: eodem pertinet mendum in meo codice firmabit. Consentiunt Parrhasius, 0682D Ald., et praestantissimi editi. At Wopkensius, Burmannus, Barthius tenent formabat, quod Arntzenius in Observat. cap. 9 late confirmat. Facilis quidem, et frequens mutatio est inter haec verba firmabat, et formabat: et verbum Lucae docebat aptius exprimitur per formabat: sed nihilominus deserenda non est lectio codicum firmabat. In prosa est imbuebat.



115. Rom., In pelago: retine In pelagus. Plerique codices scribunt ratem: nonnulli ratim.



116. Ott. 1, a pr. m., Meus, Rom., Ang., Alb., Ott. 2, Vatt. 1, 2, Reg. 2, dimitti; alii, demitti. Saepissime occurrit haec varietas in hoc verbo.



117. Nonnemo conjecerat vano: sed vacuo pro vano recte poni probat Wopkensius, cui adhaeret Arntzenius, licet frequens occurrat in codicibus mss. haec permutatio.

0683C



118. Ald., Simo paret; caeteri, Simon. Glossa codicis Alm., sive Burman. est: De piscibus Gentes dicit, sicut Virgilius de apibus. De piscibus etiam Virgilius dixit Georg. IV, 430. Gens humida ponti.



119. Mirum, inter tot conjectores neminem conjecisse Linea clathra jacit: nam etsi Caper negat, recte Latine dici clathra neutro genere, tamen Nic. Heinsius in melioribus Propertii libris invenit l. IV, el. 5, vers. 72. Cum fallenda meo pollice clathra forent. Alii, claustra forent.



122. Vet. 1, male, Nam socio istic quis erat, neque melius Mon., Nam socio istic pius erat.



123. Ott. 1, perpensaque; alii, vel propensa clare, vel perpensa, aut propensa in dubio nexu litterarum. In mss. schedis Poelm. ad propensa ascriptum erat magna, quae est glossa in Rom., et Reg. 2; in Reg. autem 1, copiosa, sed Arntzenius hanc explicationem rejicit, nisi scribatur impensa: et propensa cum Wopkensio exponit prospera, ut pronam fortunam, apud Velleium p. II, c. 69. Sic dicitur propensus 0683D favor, propensa munera, propensus animus translata significatione a lancibus, quarum quae ponderosior est, propendet, seu deprimitur. Plerique mss., et editi timemus, quod prosa et sententia exigunt: nonnulli tenemus cum Poelmanno, et Fabricio.



125. Reg. 1, De filio viduae suscitato. Meus, Resurgit puer.



126. Parrh., Ang., Alb., Quae fit; alii, Quae sit pro quae est, vel erat dicta. Nonnulli, Quae sit dicta. Parrh., schedae Poelm., Naum; alii, Naym; plerique, Naim, vel Nain. Vulgata nostra Naim. Ott. 1, velatus, sed fortasse prius fuit vallatus, quod cum caeteris omnibus retinendum.



127. Reg. 1, discipulo, eadem manus fecit discipulum cum glossa discipulorum. Sed non male erat discipulo 0684C adjective, quod etiam in Ott. 1, videtur fuisse a pr. m. Dracontius Satisf. vers. 154: Cinctus apostolica discipulante manu, ut habent mss. codices. Sirmondus edidit Cinctus apostolica, discipulaque manu. Omnes nostri mss., Arntz., Parrh., Ald., prosa cum. Poelm. et alii vulgati tunc, Arntzenius ex aliquo ms. allegat dum.



128. Plerique nostri mss., et optimae quaeque editiones efferri, quo spectat Meus et ferri. Ottobon. 1, offerri, rec. m., efferri. Poelm. et alii vulgati, afferri. Sed efferri funeris verbum proprium est.



129. In Reg. 1, ex passum factum passim cum glossa late, vel ubique: rursus ad marg. pro d. s. passum cum caeteris.



130. Triste ministerium desumptum ex Virgilio VI, 223.



131. Reg. 5, una; corrige, urna.



132. Urb., Rom., Parrh., Arntzen., Cant., dolori, quod praetulit Cellarius. Plerique codd. mss., et editi doloris, quod aeque bonum est, vel melius. 0684D Mox Rom., dedit; reliqui, tulit. Bibl. Lugd., tectoque; emenda, tactoque. Error etiam est in Reg. 1, tactuque.



135. Meus, residens, loquensque; desideratur conjunctio que ad rationem metri.



136. Parrh., schedae Poelm., abit, non funere torpens.—Et licet. Commodior est recepta lectio.



137. Plerique mss. et editi, Et licet, nonnulli vulgati En licet, alii cum Fabricio Ilicet, quod indicant etiam schedae Poelmanni. Amissae vitae dixit etiam Juvencus II, 523. Wopkensius observat, discrimina vitae amissae, poni pro vita amissa, ut apud alios discrimen, sive periculum mortis, sanguinis, etc. Notat etiam discrimen ab Avito, et Aratore usurpari pro damno, aerumna, malo.

0685B



140. Reg. 1, 2, 5, Vatt. 1, 2, Ott. 2, Urb., Rom., Ang., Alb., et Meus cum Parrh., Ald., sched. Poelm., ms. Lips., recidivo. Ott. 1, redivivo, posteriori manu recidivo. Mss. Arntz. et Burm., cum plerisque editis, 0685C redivivo. Nebrissensis videtur adoptare recidivo (in notis legitur reidvo) cum explicatione remenso. Nic. Heinsius in pluribus membranis invenit recidivus pro redivivus: cui in deliciis fuit recidivus pro redivivus substituere, ut notavit Burmannus ad Samonicum de Medic. cap. 50. Cellarius Joan. Frid. Gronovio male affingit, quod de Nic. Heinsio narratum est. De discrimine harum vocum vide not. ad Dracont. l. I vers. 558 et l. II vers. 633. Apud Sedulium Prosa tuetur recidivo. Magis quidem Latinum est redivivus: sed scriptores inferioris aevi saepe usum sui temporis, non id, quod magis Latinum erat, sequebantur. Adisis Isidorum l. XVII Etym. cap. 6, n. 10.



141. Rom., renovavit, recte emendatum per revocavit, h. e., iterum, atque iterum vocavit, ut exponit Arntzenius, vel potius, ut ego arbitror, in domum, reduxit. Pro pompa Cellarius cum Gronovio, vel cum Heinsio potius, edidit turba satis inepte, ut Wopkensius, et Arntzenius demonstrant; nam de multitudine, quae funus comitatur, pompa dici solet. Pompam 0685D candidam interpretatur Barthius l. II, Advers. cap. 2, quod veteres mortuorum lectos solerent linteis contegere. Magis tamen puto, candidam dici pompam, quia laeta erat, cum pompa funeris flebilis sit. Sic de festa pompa Ovidius l. IV Fast. vers. 906 eodem verbo usus: Obstitit in media candida pompa via.



142. Rom., De Maria peccatrice. Meus, Liberat a septem spiritibus Mariam. Reg. 1, De Maria Madalenae. Re vera Maria Magdalena indicatur. Vide not. ad Juv. IV, 310.



143. Poelman., mendose, Jesum curavit pro laesum.



144. Schedae Poelm. legi jubent Quem pro Quam, invito Arntzenio. Communis lectio est Quam, sed in Ottob. 1 fortasse prius fuit Quem.



145. Urb., Rom., Meus, Daemoniaco: lege Daemonico, ut stet versus. Reg. 1, conjuncta, pro d. s. cuneata cum plerisque. In Ott. 1, pro cuneata, quod 0686B recenti manu ascriptum est, aliud fuit a pr. m. Cellarius citat Lips. sive codicem, sive editionem pro connexa, et in Vat. 2 videtur esse cunctata loco verbi cuneata, quod retinendum omnino est, a cuneo militari, 0686C sive multitudine peditum in cunei formam redacta.



146. Ott. 1, Vat. 1, codex Burmanni Imperio sacri, quod fortasse fuit etiam in Reg. 2. Glossa Vat. 1 est secundum imperium. Plerique Imperiosa sacri. Pro verbi Parrh. Christi, ex glossa, ut videtur.



149. Versus Virgilii V, 85.



150. Reg. 1, Ubi misit discipulos LXXII ad praedicandum. Meus, Mittit discipulos cum virtute. Rom., Ubi Dominus mittit suos discipulos in mundum. Parrhas., schedae Poelm., gramine; alii melius, germine.



152. Reg. 1, 2, 5, Ang., Alb., Vat. 1, Ott. 2, Urb., Meus, Rom., codd. Burmanni, et Arntzenii cum Aldo, Vet. 1, 2, Mon., Discipulosque; in Ott. 1 videtur ita fuisse, sed deletum est que. Mirari subit tantam codicum mss. consensionem in conjunctione que intrudenda, quae certe necessaria non videtur, ac propterea in plerisque editionibus omittitur. Equidem censeo, Sedulium ita scripsisse, ut verba 0686D Lucae referret c. X, vers. 1: Post haec autem designavit Dominus Et alios septuaginta duos. Sedulius que pro et, aut etiam posuit, ut jam notavi ad vers. 68 hujus libri, Mens conscia recti ex Virgilio I Aen. 608.



154. Cellario libra videtur esse non stater, aut examen, sed pondo, ut ad parabolam de talento respiciatur. Crediderim potius, metaphoram desumi a libra, seu libella, machina geometrica, qua altitudo maris, fontium, fluviorum, etc., exploratur. Vel alluditur ad 12 uncias librae, quia sex 12 faciunt 72.



156. Reg. 2, Jure, sed correctum, Jura. Editio et schedae Poelm. cum nonnullis aliis editis timeatis. Plerique mss. nostri, et alii, metuatis. Bis apud Dracontium II, 237, 730, occurrit hemistichium, Jura potestatis.



157. Reg. 1, 2, Vat. 2, Alb., Rom., Meus, et scorpionum, atque inimica. Sic etiam Ott. 1, sed prius fuit scorpion, ut videtur, et inimice. Vat. 1, et scorpionum, 0687B atque inimice. Urb., et scorpio atque inimica, fortasse mendose pro scorpion. Ott. 2, Ang., Parrhasius, et plerique editi, et scorpion atque inimica. Reg. 5, et scorpi inimica venena: ita correxit Aldus in Erratis, cum in contextu edidisset, et scorpionum 0687C inimica venena. Nebrissensis correctioni Aldi adhaesit, quam etiam exhibent schedae Poelm., Arntzenio non probante. Codex Alm., et scorpion, atque inimicae. In tanta discrepantia veterum exemplarium existimo, a Sedulii manu esse, Vipereasque minas, et scorpionum, atque inimicae—Omnia virtutis. Tertia in scorpionum produci solet, sed vocales i et o contrahi possunt in unam syllabam per synaeresin. Omnia virtutis inimicae ponitur pro omnem virtutem inimicam: quales locutiones non semel observavi in Juvenco, ut ex indice verborum verbo omnia colligitur. Verba Lucae sunt c. X, vers. 19: Ecce dedi vobis potestatem calcandi supra serpentes, et scorpiones, et super omnem virtutem inimici: et nihil vobis nocebit. Ex quibus emendari debet interpunctio Arntzenii, quae est hujusmodi: Assumite, dicens,—Jura potestatis, nullum metuatis ut hostem—Vipereasque minas, et scorpion: atque inimica—Omnia virtutis sensu calcate fideli. Nam calcate conjungendum est 0687D cum minas, etc.

0687D



158. Cant., Meus, virtuti; Rom., virtute; legendum, virtutis, ut nuper dicebam. Rom., fidei pro fideli: sic producenda esset secunda in fidei cum Paulino; praestat tamen retinere fideli.



159. Quidam editi, feritas famulis.



160. Nonnulli editi, quid; retine quod. Confer not. ad Juvencum II, 45, Spiritus ater, scilicet daemon.



161. Torn. 2, Subjiciat vobis; corrige Subjaceat.



162. Ms. Burmanni, Reg. 1, a pr. m., Scribat. Urb., Rom., Scribit. Reg. 1, pro d. s. a manu posteriori, sed antiqua, Scripsit, quod plerique praeferunt.



163. Facta res gestae sunt memoratu dignae, aut miraculosae: uti vita simpliciter pro bona vita aliquando sumitur. Wopkensius profert locum Severi Sulpicii cap. 26 Vitae S. Martini: Nam etsi facta illius explicari verbis utcumque potuerunt, interiorem 0688B vitam illius . . . nulla umquam . . . explicabit oratio.



165. Meus, plerique; melius reliqui, plerumque.



166. Vet. 1, docturus; lege, dicturus.



168. Reg. 1, Ott. 1, simulatis; rectius alii, simulastis. Vat. 1, a pr. m., similastis, a sec. rec. manu, 0688C simulastis. Plerique mss., Moysi; editio Poelm., Mosi, schedae ejusdem Poelm., Mosis; Aldus, Mosae quod tenuit Nebrissensis, scilicet Moses, Mosae, ut Anchises Anchisae. Arntzenius rejicit Moysi, quasi id metro repugnet. Sed potest per synaeresin esse disyllabum.



169. Memphitis cum substantivo aliquo solet conjungi, ut Memphitis ora, aula, terra: casus vero secundus apud antiquiores Latinos est Memphitidis. Sedulius pro regione Aegyptia novo more simpliciter adhibet Memphitis, Memphitis. Memphis urbs erat Aegypti.



170. Parrh., schedae Poelm., falsi; alii, cum prosa falsa.



172. Rom., Ubi Dominus sanavit hydropicum. Meus, Hydropicum sanat.



174. Reg. 1, Rom., facilis, non male, pro facili.



176. Fere omnes nostri mss. cum ms. Arntz., Parrh., Ald., Fabr., et aliis, aquae: in Ott. 1 est a que, sed fortasse fuit aquis. Meus, Alm., editio et schedae Poelm., et multi vulgati, praesertim recentiores, 0688D aquis. Cant., Ang., ms. et ed. Lipsiensis, Vet. 1, 2, Mon., aqua. Numero singulari favet prosa. Wopkensius conjicit gravidaque, ut a ante que producatur quod novum non est. Sed recte opponit, Arntzenius, in prosa, praegnans ad cutis, non ad alvus referri.



177. Vat. 2, Vet. 1, Inclusa; retine, Inclusam. Nonnulli codices mss. scribunt, Inclausam.



178. Urb., Rom. Arescente sinu, nullo idoneo sensu. Infusa per artus Virgilianum est l. VI, vers. 726.



179 Plerique, perflatum, et in Reg. 2, et Ott. 1 glossa, valde flatum. In Reg. 1, etsi unum videtur verbum, glossa tamen est fetidum anhelitum; quod indicat per flatum. In meo codice est per flatum, et ad marg, pro d. s. per flatu. Urb., Angl. et ed. Edimb. per flatum.



180. Spatium uteri, magnitudinem, amplitudinem, et molem uteri, ut apud alios spatium corporis, lateris, plantae, rhombi, et similia.

0689C



181. Non tulit hanc speciem, hemistichium Virgilianum II Aen. vers. 407.



182. Arntz., sanare; alii, curare, quod venustius est, cum idem verbum praecedat non curans, etc.



184. Reg. 5, Ald., Fabr., et nonnulli alii vulgati, sed non homo pro non est homo. Ott. 2, hominem, non homo sabbata contra metrum. In Urb. et Vat. 2 desideratur hic versus.



185. Pro pius Arntzenius suspicatur prius ob sequens mox: sed retinet pius ex prosa, et quia hoc epitheton Sedulio in deliciis erat. Parrhasius ex aliquo codice jam ediderat prius.



186. Schedae Poelm. monent, legendum abire, non habere, quia scilicet in ejus editione exstat habere luem. In Vat. 1 fuit habere, sed correctum est per habire, quo innuitur abire. Cellarius cum Alm., Lips., et quibusdam vulgatis edidit fluvidus. Ita etiam scribunt Reg. 1, 2, Vat. 2, Alb., sed in Reg. 1, 2, correctum est per fluidus, quod praeferunt plerique nostri mss. cum cod. Cant., Parrh., Ald., et aliis editis. Saepe haec permutatio 0689D in mss., et editis etiam aliorum scriptorum occurrit: sed satius est amplecti fluidus, nam fluvidus a lucretio adhibetur, fortasse ut primam producat. Cum igitur corripitur, scribere praestat fluidus.



188. Meus, locum; alii, lacum, quod probum est. Meus, lymphatica linquit: caeteri, lymphata reliquit. Urb., Fabricius, et quaedam aliae editiones relinquit, ut v. sup., resident: sed haec mutatio temporum, saepe eleganter adhibetur. In Reg. 1 ex relinquit factum est reliquit. Arntzenius scripturam lymphatica liquit quam schedae Poelm. indicant, non inconcinnam dicit esse. Lymphatus et lymphaticus eadem significatione gaudent: et quamvis pro furenti utrumque 0690C verbum soleat accipi, Sedulius a lympha, sive aqua sumit pro aquoso. Ser. Samonicus c. 27, vers. 507: Helleboro quoque purgatur lymphaticus error; sic codices emendatiores; alii legunt humor pro error. Prosa Sedulii favet receptae lectioni. Triplex distinguitur hydropis species: Ascites, cum aqua est in cavitatibus, vel inter peritonaeum et musculos; Tympanites, cum membranas distendit non aqua, sed aer; et Anasarca, cum aqua inter musculorum interstitia, cutem, et glandulas per ambitum corporis diffunditur. Sedulius primam, et tertiam speciem describere videtur.



189. Rom., De decem leprosis. Meus, decem leprosi mundantur. Mon. corrupte, Gallica per arva. Nonnulli scribunt Galilea, alii Galilaea.



190. Ott. 2, sanctum; lege, sancto.



193. Arntz., Ang., Reg. 5, Urb., Rom., cum editionibus Parrh., Ald., Lips., turbabat minus bene. Ott. 1, torpebat, diversa scriptura, vel potius correctio turpabat: ita plerique; Meus, turparat.



0690D 196. Schedae Poelm., Reg. 5 ad marg., inquit pro infit.



197. Editio Poelm., et nonnulli alii vulgati, referre, quod etiamsi defendi possit, tamen non est a manu Sedulii, ut ex prosa liquet. Schedae etiam Poelm. damnant referre.



198. Arntz., curata; alii, cum prosa, mundata, quod verbum in re eadem adhibitum libr. 3, vers. 29.



202. Reg. 5, Ald., agerent.



203. Wopkensius ex conjectura praefert mox unus, quia leprosus ille non vix, aut aegre hoc officium praestabat. Lectionem receptam explicat vix quia caeterorum exemplo hinc avocatum iri credidisses, vel 0691C ob vilitatem hujus alienigenae cum caeteri essent Judaei. Arntzenius difficultatis nebulas removeri ait, si vix construatur cum conversus tramite, ut hic sensus sit, Statim ut redux fuit, sternitur pronus ad terram. Nodum in scirpo quaerunt, vix unus valet unus tantum. Cicero I, XII, Famil. ep, 4, a med., Dolabella valde vituperabatur, quod tibi tam cito succederet; cum vix dum triginta dies in Syria fuisses. Terentius Phorm. IV, 2, 4: Vix dum dimidium dixeram, intellexerat. De varia significatione verbi redux videri potest index Dracontii.

0691C



205. Vet. 1, 2, vera; emenda vero: Christus enim est verus sacerdos, ut ex sequentibus patet.



207. Gemini libaminis, quia sicut Melchisedech panem et vinum obtulit, ita Jesus Christus corpus suum, et sanguinem sub specie panis, et vini obtulit, sacerdos secundum ordinem Melchisedech.



209. Reg. 1, 2, Ott. 1, Vat. 2, Ang., Alb., schedae Poelm., Parrh. fructus, segetis, et: alii cum plerisque editis segetis fructus, et, quod fortasse ab imperitis 0691D librariis factum, ut ultima in segetis positione prolucatur: frustra, nam in fructus segetis, et ratione caesurae postrema vocis segetis produci potest, et in alia lectione fructus et eadem est difficultas, siquidem ultima in fructus etiam numeri pluralis a Sedulio corripi solet. Meliores codices habent fructus segetis, et gaudia vitis, quod et planius est. Cur vinum dicatur gaudia vitis, vide not. ad Dracont I, 172, Munera laetitiae, etc.



210. Rom. De caeco filio Timaei.—Arntz. Dum; alii Cum.



211. Male ed. Lips. praeter iter; nam praeter significat motum, propter statum in loco. Nec melius Aldus prope iter; nam id metro repugnat.



0692C 212. Vat. 1 petivit; caeteri petisset.



214. Palpante manu, scilicet accessit palpante manu, a tientas, dicunt Hispani.



215. Torn. 1, 2, docente contra prosam, ait Arntzenius; contra metrum etiam, addere debuit. Ex Aldo hic error in alios permanavit; sed Aldus in Erratis substituit ducente. Arntz., o quam; non patitur lex metri. Fabr., et quaedam aliae editiones, quum pro quam minus recte.



216. Urb., Rom., Meus, Ang., negaret; ita fuit in Reg. 1, sed emendatum fuit per negarit cum glossa vetaverit. In Ot. 1 dubium, an negavit, an negarit exaratum fuerit. Communis, probaque lectio est negarit. Verba res dura redolent Virgilium I Aen. 267: Res dura, et regni novitas me talia cogunt.



218. Rom. De illo, qui petiit panem ab amico. Antiquiores nostri codices Reg. 1, 2, Ott. 1, Vat. 2, Unanimum; alii Unanimem. Eodem modo editi variant.



219. Parrh., schedae Poelm. inverso ordine clausis 0692D foribus. Nox a poetis dicitur opaca, hoc est, obscura: hinc opaca silentia noctis.



220. Reg. 1, Obnexoque, ex quo factum Obnixoque cum glossa, resistente amico; rursus correctum Obnixeque. In Ott. 1, aliud videtur fuisse; sed eadem prima manus apposuit Obnixeque. Reg. 5, confidensque, quod ex Aldo fortasse sumptum est; sed in Aldo nexus litterarum indicat confidenterque: id sensus et metrum postulant. Pro neganti male Parh. negavit. In Rom. fuit etiam negavit, sed correctio addita est neganti,



222. Reg. 1, De muliere Samaritana. Rom. Ubi Dominus venit ad puteum. Meus, Poscit aquam, ut det eam.

0693C



223. Vat. 2, Humana: corrige Humanam. Arntz. conceperat, quae glossa est in Alm. ad collegerat. Heinsius ad Ovid., l. V, Met. vers. 446, citat Immensam pro Humanam, et Arist. sacr. cap. 20, contraxerat pro collegerat. Verum haec saepe scriptoribus excidunt, rem ipsam potius, quam verba attendentibus:



224. Vat. 2, Fons perennis: corrige ex lege Pedia, Fonsque perennis.



225. Fere omnes nostri mss. cum Lips., ed. Ald. qua corpus erat, quod prosa confirmat. Alm., Vet. 1, 2, Mon., Col. quia corpus erat. Ita fuit in Reg. 1, sed ex quia factum est qua. Parrh. qui corpus erat. In schedis Poelm. variae hae erant lectiones, Al. quia, al. qui, al. qua corpus alat: hanc ultimam Arntzenius non ineptam censet. Ea exstat in meo codice, ad cujus marg. diversa scriptura indicatur qua corpus erat. Glossa hujus in Reg. 1, est qua de qua parte. Ad verbum accola, notat Nebrissensis, Quid, si legas incola? Revera accola, et incola in eo differunt, quod accola est, qui juxta, vel circa locum aliquem habitat, 0693D incola, qui in aliquo loco habitat. Sed cum Sedulius dicat accola non urbis, sed gentis, fortasse aptius vocabulum huic loco est accola, quam incola.



226. Reg. 1 haustus, quod factum videtur ex haustum: sensus sic erit parvum haustus, quasi parum haustus. Communis scriptura haustum non male procedit.



228. Wopkensius mallet parvam (forte pravam) pro propriam, sive etiam culpam, vel noxam pro vitam, retento tunc propriam. Vita sic absolute intelligitur aliquando vitae ratio, bona, vel mala, quod ex adjunctis determinatur.



232. Ott. 2, Meus Praecipiat: alii melius Percipiat. Ott. 2, placidasque animae: abundat conjunctio que.



233. Reg. 1, De muliere in adulterio deprehensa. Meus, Mulier absolvitur adulterii reatu. Cant. Arntz., Urb., Rom., Meus, ed. Lips., Ald. Cumque: plerique 0694C Dumque. Reg. 2., Ott. 1, media residens: alii residens media. Vat. 1, residens medii. Virgilius vero, ex quo Sedulius proficit, l. I Aeneid. vers. 509, Media testudine templi. Videndus ad h. l. Servius, quem Isidorus XV Orig. 8, describit, non ut suo nomine venditei, quae Servio debet, ut ait Arntzenius, sed quia opus ipsum Isidori est centonarium.



236. Ecce trahebatur, ex Virgilio I Aen. 403. Magna stipante caterva, ex eodem IV Aen. 509.



238. Schedae Poelm. Quum pro Quam bono aliquo sensu, si v. seq. legatur Condemnare.



239. Fabr. et quaedam aliae editiones Dum damnare parat, Reg. 1, Cum damnare paret, ex quo factum Condemnare parat, uti etiam exhibent Ott. 1, Urb., Ang., Rom., et alii mss. apud Arntzenium, et schedas Poelmanni cum editione Parrhasii. Rursus in Reg. 1 pro d. s. indicatur lectio communis, Cum damnare parat, ubi cum sumitur pro dum. In Vat. 1 fortasse fuit Condemnare, nunc est Cum damnare parat. In Reg. 1 ex illis factum est ille cum glossa Judex Christus: 0694D iterum pro d. s. illis, Parrhasius interpungit plus liberat omnibus illis.—Nam simul. Ald. plus liberat, omnibus illis.—Nam simul. At omnibus illis conjungendum est cum turbis.



240. Meus, ex: alii, e.



242. Meus fugiens: retineo feriens, quod Prosa confirmat. Contagia moechae, h., e., moecham contagiosam, ut similia multa Sedulius adhibet.



243. Fabr., et pauci alii editi cum prosa evellere, quod Meus innuit in evelere. Plerique, vellere, Alm., pellere.



244. Meus, Rom., Parrh. qui in lumine, ita etiam Urb., sed mendose limine pro lumine. Plerique omittunt in.



246. Sententia eleganter adhibetur pro judice eam ferente, quod multis exemplis potest confirmari.

0695C



247. Meus salutem, quod aliquo pacto explicari potest: sed communis, et vera lectio est solutam.



248. Relambo auctorem Sedulio antiquiorem fortasse non habet. Canis ore est ad morem canis, ut explicat Nebrissensis.



250. Cant. damna ferens: alii damna tenens, sed in Reg. 1, pro tenens aliud fuit. Plerique perdens, aut ita clare, aut in compendio litterarum. Parrh., schedae Poelm. perdit. Barthius cum suo ms. optimum judicat pendens, invita prosa. Urb. corrupte compendia tenens.



251. Meus, Videt caecus natus. Parrh. consistere: verius est considere ex Joann. c. IX, v. 8, Nonne hic est, qui sedebat, et mendicabat?



252. Reg. 2, Ang., Ott. 1, Meus, Parrh., et multi editi delapsus: alii nostri mss., codd. Burm., Arntz., et plurimae editiones dilapsus. Arntzenius tuetur delapsus. Delabi de ventre parentis eleganter dicitur, ut cadere de matre, pro egredi ex utero matris. Male delapsus, quia caecus natus est.



0695D 253. Sanguinis, nempe generis. Virgilius ecl. VIII, vers. 45, Nec nostri generis puerum, nec sanguinis edunt.



254. Rom. contra metrum, mundi quoque orientis.



0696C 255. Reg., 1, habere, supra melius haberi cum caeteris.



256. Meus corrupte per clausta, ex quo suspicari aliquis possit per clausa genarum, h. e., per clausas genas. Evangelista ait, Linivit lutum super oculos ejus, quod arguit receptam lectionem veram esse. Natale lutum, ut vers. 260, consanguineus limus.



258. Parrh., schedae Poelm. monentis; nervosius est jubentis cum prosa, et aliis.



259. Arntz., Siloe, cui favet prosa. Bona etiam est communis lectio, ut terra Asia, humus Graecia. Vox accepta est vox audita. Aliquando exprimitur auribus accipere pro audire.



260. Reg. 2, Nam cum sanguinei: sed glossa est pro consanguinei, scilicet Namque homo ex limo formatus, etc. Ott. 1, Meus totus pro fotus, fortasse quia illico v. seq. recurrit fovisset. Legi hic posset lotus, aut potius v. seq. lavisset, ut nunc dicam.



261. Arntz., Ang., lavisset, quod conjecerat Burmannus, ea probabili ratione ductus, quam modo 0696D indicabam ad v. praec. Codex Alm., gemellis: lege gemellae.



262. Pro merentur Arntz. videntur: repugnant alii et prosa.

0697B



265. Parrh. de faecibus. Ott. 2 de fletibus. Urb., Meus defectibus: retine cum plerisque de fetibus.



266. Portare tenebras, ut portare peccatum, salutem, etc.



268. Plerique nostri mss. cum multis editis ex virgine: ita etiam Aldus, cui Arntzenius male affingit de. Meus cum Fabr., et aliis vulgatis de virgine. Ott. 2 ex virgine vobis.



269. Meus mendose fetibus pro fontibus. Reg. 1, 5, Vatt. 1, 2, Ott. 2, Urb., Rom., Alb., Meus, Lips., Alm. abluta: ita etiam Parrh., Ald., et alii editi. In 0697C Reg. 2 oblita, sed prius fuit abluta: in Ott. 1 abluta, et pro d. s. luta sacratis recentiori manu, quae fortasse ad rationem metri corrigere voluit sed fonte abluta sacrato. Ang. ablita, Vet. 1, 2, Mon., et alii quidam vulgati oblita, quod huic loco parum convenit. Retineamus ergo abluta, correpta secunda contra morem antiquiorum. Sic apud Prudentium hymn. V Per. vers. 362, multi legunt Mortis lavacris elutam, quo tamen loco cum praestantissimis mss. retinui erutam. Auctor incertus de Bebiani baptismo: Et nunc mortificis eluta sordibus.



270. Wopkensius tentabat Clausa renascenti reserat spiramina luci. Sed lectionem vulgatam retinet, et praegnandi sensu explicat, reserendo reddit, efficit clara. Totus hic locus conferendus est cum alio simili Prudentii Apoth. v. 692 seqq.



271. Meus Lazarum suscitat. Fabr., Bibl. Lugd., Bethaniae inde solum. Rom., Torn. 3, contra metrum Bethaniae solum. In Rom. mendum est ubique pro 0697D ibique, quod alii mss., sensus et prosa exigunt.



274. Arntz. exhalarat odorem: reliqui exhalabat.



275. Parrhasius in Emendatis, sive Addendis observat, quibusdam placere populus quoque praesens. In cod. Arntz. glossator id pro d. script. posuit. In Reg. 2 nunc est populatio prima veteri manu: sed aliud prius scriptum videtur. Glossa in Cant. est populatio—multitudo populi, in Reg. 1 turba civitatis. Nebrissensis exponit populus. Ab hac significatione vocabuli populatio Hispanum nomen est poblacion. Pro coetu populi, pro villa, et parochia ab scriptoribus 0698B infimi aevi populatio sumebatur, ut ex Glossario Ducangii liquet. Pro direptione, seu praedatione veteres Latini populationem usurpabant.



277. Reg. 1, Ott. 1, Exanimosque non male: in utroque tamen correctum est Exanimesque.



278. Plerique vulgati lacrymisque. Mss. nostri, Arntz., Parrh., Ald. lacrymis sine que. Cod. Burm., Reg. 5, Ott. 2, Ald., Parrh., schedae Poelm. implebat: meliores nostri codd. implevit. Cant. lacrymis complevit. Alibi dictum de hac phrasi implevit amicum pro implevit partes amici.



0698C 280. Reg. 1, Meus obscure, Parrh., Edimb., et quaedam aliae editiones Christus, dubitatis, quod clariorem sensum efficit cum seq. Possit. Ott. 1, Christo, sed factum Christum, quae magis recepta est scriptura: eamque cum seq. Possit similibus exemplis tuetur Wopkensius, ut Gellii l. VII, c, 12: Eumne quisquam dubitet, quin idem fecerit. Affert etiam locum Juvenci ex l. IV, vers. 468: Respondit Petrus: Cunctos si credere fas est.—Quod tua labentes possunt praecepta negare,—Sed mea non umquam mutabit pectora casus. Verum hic locus, ut tunc dixi, exponi ita potest, ut cunctos sit accusativus verbi mutabit. Praetuli tamen Cuncti, si credere fas est, etc. Ut autem Sedulius hoc loco scripsisse videatur Christum dubitatis, praeter exemplarium veterum fidem, facit etiam prosa, quae eamdem phrasim retinet.



281. Reg. 2, Urb., Alb., Rom. Posse ab infernis: non patitur metrum, nisi hiatum admittas, aut legas Posse ex infernis. Tunc syntaxis erit, an dubitatis, 0698D Christum posse etc. In Vat. l etiam erat Posse, sed correctum est per Possit. Cant. inferni, quod quamvis in Sedulio substantive ferri possit, tamen praeferenda est lectio communis infernis. Pro cavernis Parrh. legit catervis, quod rejiciendum.



282. In Reg. 1 supra dabit videtur diversa scriptura facit. Wopkensius potuisse scribi ait innumeris . . . turbis, sed receptam lectionem bonam quoque esse confirmat. Ms. Arntz. formas pro turbas, pro d. s. turmas, quod exhibent schedae Poelm., Reg. 5, Aldus.

0699B



285. Tartara Cellarius, Grunerus, et Arntzenius de sepulcro accipiunt, ut tandem negent, Christum ad inferos descendisse. Quis tam violentam interpretationem aequo animo ferat? Iterum hac de re libr. seq. redibit sermo.



286. Burm., Arntz., Reg. 1, 2, 5, Ottob. 1, Meus, Ald. Extremuit. Rom., Urb., ed. Lips. Extimuit, quae est glossa in Reg. 1. Alii cum Parrh., Et tremuit. In Vat. 2, deest initium hujus versus, et finis 0699C praecedentis. Pro verbo extremisco citatur etiam Minucius Felix cap. 28, sed apud hunc etiam alii variant, et legunt contremiscunt. Scriptores saltem infimi aevi verbum extremisco usurpasse, ex Hispano estremecerse satis clare arguitur.



287. Burmannus conjiciebat primas pro proprias. Verum scriptores Sedulii aequales, et aliquanto antiquiores passim adhibent proprius pro suus. Vide supra v. 201, h. l., et not. ad Juvenc. l. III, v. 305, ubi veteres poetas ita locutos indicavi. Vat. 2, repente, quod videtur fuisse in Vat. 1, ubi nunc est repetente, et glossa subito pro repente. In Reg. 1, et Ott. 1 ex repente factum fuit repetente. Urb. corrupte repete. Posset aliquo sensu explicari, et defendi repente a verbo repo activo cum accusativo: sed dubium non est, quin vera sit scriptura repetente.



289. Fabr., et nonnulli alii editi tandem: reliqui cum prosa tamquam: in Reg. 1, pro d. s. tandem.



291. Meus Triumphabat Dominus. Poelm. Christus 0699D asinae insidens Jerusalem ingreditur. Arntz. mundi pro saecli ex aliqua glossa. Scriptores christiani passim saeclum et saeculum pro mundo, rebusque mundanis usurpant.



292. Arntzenius tribuit codici Cant., et edd. Ald., Bas., aliisque Monstrare pro Monstraret. Verum Aldus mihi exhibet Monstraret: neque alterum sustineri potest. Rom. cursibus: retine curribus.



293. Vat. 2, Reg. 5, Ald. Qui pompae est mortalis: melius abest verbum substantivum, quod ex glossa, 0700B ut arbitror, in contextum irrepsit.



294. Frementis: sic Virgilius I Georg. v. 12, Frementem—Fudit equum.



296. Mss. Cant., Lips., Ang., Alb., Reg. 1, 2, Vat. 1, Ott. 1, Urb. Ora cruentatum mandentia concutit aurum, dissentiente primum Wopkensio, deinde consentiente in secundis curis. Rectissime enim dicitur, equum concutere ora mandentia aurum cruentatum. In ms. Arntz. secunda scriptura erat Ori c. 0700C mandenti concutit a., quam Aldo quoque affingit Arntzenius: sed in Aldo clarum est Ore, neque stat versus cum Ori. Cum Aldo faciunt Ore . . . mandenti Vat. 2, Reg. 5, Parrhasius, Plures veteres editiones, ut Vet. 1, 2, Fabr., Mon., Lips. Ore . . . mandendo, quod Ott. 2 exhibet. Pro concutit perperam Bibl. Lugd. concoquit, ut vel ex Virgilio disces l. IV Aen. v. 134, Ostroque insignis, et auro—Stat sonipes, ac frena ferox spumantia mandit. Scripturam receptam prosa quoque confirmat.



298. Cur levis ungula, si tardus asellus? Respondet Nebrissensis, levis poni pro vilis. Ita etiam prosa.



300. Wopkensius mallet Mobilior: sed aptius est Nobilior, cujus glossa in Reg. 1, Nobilior omnibus equis. Hoc ipsum suadet prosa. Ed. Lips., schedae Poelm., et ed. ejusdem Poelm. ad marg. non vilior illo: melius caeteri non illius impar. Ad verbum fasce Burmannus margini suae editionis ascripserat ex Virgilio III Georg. 347, Injusto sub fasce viam 0700D cum carpit. Nimirum fascis pro quovis onere ponitur: quod notavit etiam Nebrissensis.



301. De voce praesepe in auferendi casu dixi ad l. II, v. 62. Nebrissensis volebat, hic legi patula, ut praesepe sit a praesepis, praesepis feminini generis. Cellarius notat, multos ex Patribus dictum de bove, et asino Isaiae I, 3, ad praesepe Christi pio errore traxisse. Sed quis Cellarium docuit, errorem esse opinionem, quam ipse piam, et a multis Patribus traditam fatetur?

0701B



(Inter anaglupha vitrea Musaei Borgiani vetus exstat imago qua praesepe Salvatoris cum bove et asino repraesentatur. In sinistra parte, luna corniculata suspicitur, S. Josephi, inferius sedentis, aureolae imminens; in dextra, stella e regione lunae posita capiti pueri quasi per radium de centro prolatum jungitur, S. Virgine subtus sedente, cui caput aureola, pedes autem fasciis more puerperarum circumdantur. De hac ergo imagine qua minsua editione exprimi curavit doctissimus scholiastes quod sequitur edisserit. Edit. )



In commentario ad hymn. 11 Cathemerin. Prudentii imaginem vetustam ex anaglyphis vitri in Museo Borgiano exhibui, qua praesepe Salvatoris cum bove, et asino repraesentatur: eam iterum si sto, ut sacrum hoc pietatis christianae monumentum contra nonnullorum cavillos defendam, ac vindicem. Exstat Epistola P. D. Joannis Andreae Paterno Castello Casinatis monachi, de veteri quadam gemma, post Lactantii librum De mort. Persec. 0701C Venetiis 1766. Gemma vetus ea est nostrae simillima ex antiquo vitro, Catanae in museo coenobii S. Nicolai de Arenis asservata. Paternous auctor epistolae contra clarissimos viros Franciscum Gorium, et Franciscum Victorium contendit, istiusmodi gemmas ad superstitiosos usus adhibitas fuisse, a semichristianis, sive gnosticis haereticis confictas, et inter famosas Abraxeas gemmas annumerandas. Quaenam autem tam abnormis sententiae argumenta profert? Frequentissime, inquit, in Abraxeis gemmis hinc sol instar cujusdam stellae, illinc luna corniculata insculpebatur, uti in gemma nostra etiam cernitur. Sed in gemma, cujus imaginem exhibeo, quis solem insculptum agnoscere audeat, cum stella, quae repraesentatur, nullum solis indicium praeferat? Praeterea cum Salvatoris praesepe exprimatur, consentaneum maxime est, ut luna collocetur ad indicandum noctis tempus, quo natus est Salvator, et stella, quae Magos duxit ad 0701D praesepe. Renuit id credere Paternous: sed levi negotio revinci potest vel ex ipso radio stellae ad caput pueri Jesu directo, qui in gemma a Paternoo aeri incisa uon apparet, sed in nostra clare conspicitur. Urget Paternous, virginem Deiparam in gemma ostendi in lecto decumbentem, et fasciis a lumbis usque obligatam, quod perpetuae virginitati ejus oppenitur. Sed ut omittam, lectum non videri scamnum, in quo Deipara sedet, cur artifex christianus Deiparam sic fasciis involutam more aliarum puerperarum exprimere non potuerit, vel ob arcani disciplinam, quod Victorius putat, vel ut clarius pueri in praesepi jacentis matrem indicaret? Lepidus vero est Paternous, cum astruit, ejusmodi gemmam primis Ecclesiae saeculis, quibus formata creditur, a Christianis non potuisse effingi, quia eo tempore nondum invaluerat inepta illa fabella, ut ait, de bove, et asino ad praesepe Salvatoris alligatis: 0702B adeoque e Basilidianorum schola per bovem in gemma Osirim, sive Apin, per asinum Deum Sabaoth repraesentari. Non autem explicat cur Osiris, et Deus Sabaoth a Basilidianis alligati fuerint ad praesepe. Quod vero constare ait, historiam de bove, et asino ad praesepe pueri Jesu non prius memoratam, quam ab auctore, quisquis ille fuerit, libri de Promissionibus, qui saeculo V floruit, id certe falsum est: nam ejus meminerunt non solum Sedulius, qui saeculo V ineunte scripsit, sed et Prudentius loc. cit., qui saeculo IV claruit, et Merobaudes, sive Claudianus sub idem tempus. Quod autem Sedulius nobilitatem quamdam, ac veluti arrogantiam asino, qui Christum gestavit, tanto sessore sese jactanti ascribere videtur, indicatum etiam id est a veteri artifice in cochleari, cujus memini in not. ad Juvencum l. III, V, 632.



302. Ottob. 2, Urb., tantum esse.



303. Alm., Ang., ed. Poelm. ad marg., In solido cum glossa in Alm. in duro. Eodem respiciunt Reg. 0702C 1. Alb. et Meus, qui conjunctim scribunt Insolido. In Reg. 1, d. s. est Insolito, quae communior est lectio, neque inepta: sed altera videtur praeferenda, eamque recentiores praeferunt.



305. Ott. 2, depravate Talis morte fuit. Pro vel umquam. Meus, vel omnis, Parrh., schedae Poelm. palmis compta juventus nullo commodo sensu.



306. Ottob. 1, laudes, quod Arntzenius edidit. Plerique nostri cum Parrh., Ald., Poelm. laudem.



307. Aldus interpungit dedit Domino? nisi cum Patre Christo: non placet, neque id voluit Sedulius in prosa.



308. Ott. 2, Meus, cod. Arntz. extra contextum in ima pagina post vers. Qui regit exhibent hunc alium, Cui sanctus semper conregnat Spiritus aeque. Eum ignorant nostri meliores codices Reg. 1, 2, 5, Ang., Alb., Vatt. 1, 2, Ott. 1, Rom., Urb., necnon mss. Lips., Alm., Barthii, prosa Sedulii, edd. Parrh., Ald., et aliae. Sunt tamen nonnullae veteres editiones, quae 0702D eum repraesentant. Nonnulli vulgati pro conregnat habent cum regnat. In perveteri codice Taurinensi, a quo etiam abest versus Cui sanctus, clauditur liber his verbis: Explicit liber III. Incipit liber quartus. Ego Abundantius hunc librum contuli. Simili modo mss. Reg. 1, 2, Vat. 1, Ott. 2, Explicit liber III. Incipit liber IV. In Reg. 5, Mirabilium divinorum liber Cellii Sedulii quartus incipit. Meus, Sedulii poetae liber III finit. Incipit quartus. Urb. Egregii Sedulii episcopi de miraculis, atque mirabilibus signis Domini, et Salvatoris nostri Jesu Christi liber tertius explicit. Ejusdem de piissima passione Domini nostri Jesu Christi, atque ejus resurrectione, manifestationeque, seu apparitione facta coram discipulis liber quartus incipit: et primo de oratione facta a Christo ad Deum Patrem, ante quod coenaret cum discipulis suis. In Vat. 2, et Rom. nulla indicatur libri divisio.