0703A



Inter has divitum copias sine fine virtutum pascha coeperat esse jam proximum, quo gloriosa Christi potentia mortalem(( 0703 Sic emendavit Juretus, qui in vet. cod. invenit mortalem vel exponere sumptura carnem. Paulo post ex vicina in vet cod. rescripsit vicinia. )) vellet ponere, resumptura carnem perpetuo jam vivacem, non alteram, sed eamdem, quam remuneratione lucis impletam ab infernis excitans levavit ad sidera. Turbatusque pauxillulum 0703B mortis vicinia, ut homo formidans, talibus ad Patrem verbis fiducia piae religionis exclamat; Dei Filium se demonstrans; Pater, salva me de ista hora, 0704A sed propter hoc veni in istam horam. Pater, honorifica nomen tuum. Nimium divine locutus est, et potenter, qui cum semet honorificari deposceret, et patris nomen honorificandum esse signavit. Deus est enim nomen illi, quod pater, et filius communi pariter majestate possident indivisum. Venit autem vox de 0704B coelo: Et honorificavi, et iterum honorificabo. Quid apertius testimonio paternae professionis impleto? quod clarius coelestis est assertionis oraculo? Tamen 0705A Judaea gens perfida, quae pondus tantae veritatis audiverat, nequaquam signis ita manifestis impulsa, Domini Jesu Christi deitatem credidit approbatam. Quidam enim strepitum fuisse tonitrui astruebant, alii locutum ei angelum disputabant. O plebs vere 0705B caeca, corde durissima! de qua prophetans ita locutus est Esaias(( 0705D Cap. VI Isaiae, vers. 10.)): Obcaecavit oculos eorum, et induravit cor eorum, uti ne videant oculis, et intelligant corde, et convertantur, et sanem eos. Neque enim tonitrus Christum, aut angelus, creatura, suum generavit auctorem, cui clamanti confidenter ad Patrem, illi respondisset, ut Pater, sed ab ore Dei (( 0705D Vetus codex diei pro Dei. Mendum emaculavit 0706D Juretus. Videtur etiam reponendum ille responderet. )) specialiter Patris, qui Filium vere cognovit, reloquens vox processit, ut hac saltem ratione compuncta 0706A turba nimis incredula sero coelitem deduceret ad fidem. Hoc est itaque, Patrem Filio respondere, suae voci consimiliter consonare, quoniam verbo genitus verbum Patris est Christus, et parilis conjectura sermonis Patrem revelavit in Filio, Filium revelavit 0706B in Patre.



Tunc annui sacramento convivii cum paschales epulas celebraret ex more, ut humilitatem diligi suo potius edoceret exemplo, surrexit, ac linteo se praecinxit, doctorque discipulis Dominus sese, famulis pedes abluens, inclinavit, tantumque suae deposuit fastigium potestatis, ut ab hujus obsequii dignitate nec Judam fecisset exsortem, quem nefandae noverat proditionis auctorem. Sed nihil hunc gloriae consecutus 0707B es, traditor exsecrande, ut mundus videreris vestigiis, qui polluebaris in animis, tamquam sepulcrum exterius dealbatum, quod foedis cadaverum sordibus intus horret impletum. Nec doli Dominum latuere dispositi, sed illum futuri caput esse sceleris designavit, cui panem traderet panis ipse tradendus ad necem. Tunc manifestatus est sermo Davidicus dicens(( 0707D Psalm. XL, vers. 10. Postea pro Judae corda Gallandius suspicatur legendum Judae cor. Sed in hoc auctore vetus scriptura suspicione falsi caret. In ms. 0708D libro erratum est serviris belli pro servilis belli, et infra sor melior pro sors melior. )): Qui edebat panes meos, ampliavit adversum me supplantationem. Posteaquam corporis sui Dominus Jesus Christus, et sanguinis duo vitae munera consecravit, propriisque discipulis spiritalem cibum, potumque porrexit, quo coelestibus epulis saginatae 0708B famem, sitimque sentire nequeant animae jam fideles.



Mox in Judae corda, nequissimam sedem ubi livor invenerat, tetri spiritus introivit immanitas, inque Dominum tela corripiens exsecranda, servilis belli concitavit insaniam, pactus scelus grande negotii sub qualibet mercede. Nec enim culpa manet in pretio, sed crimen convalescit in facto. Tantumdem sacrilegii, triginta caecus argenteis, parvum sumens munus admisit, quantum, si cuncta simul regna terrarum, marisque divitias, et omnem vagis cum nubibus oram lucraret aetheream, flagitii perpetraret. Neque enim totius mundi bona sufficerent Christi 0709B fuso comparari cum sanguine, qui mundi pater est universi, qui hunc quoque nefandum nasci concessit. Atque utinam matris arida sterilitate damnatus, diem natalitium non vidisset, nec aethereae lucis jucunda conspiceret, aeterno torpore nil permanens, miseroque foret illa sors melior vitam nescire traditam, quam sentire subtractam, aut confestim ut meruit procreari, meruisset et mori, fieretque psalmi principalis exemplum, quatenus ita prorsus toto deperiret a saeculo tamquam pulvis, quem projicit ventus 0710B a facie terrae (( 0709D Psalm. I, vers. 4. Postea mendum occurrit in nonnullis Bibliothecis Patrum: Tunc igitur pro Tune igitur, et tunc fallax, tunc traditor pro tune fallax, tune traditor. Supra rescripsi aeterno torpore pro tempore. )), nullamque memoriam sui nominis reliquisset infelix. Tune igitur audax, cruente, ferox, rebellis, tune fallax, crudelis, inique, venalis, et perfide, tune traditor, latro, fere proditor, immitis, et impie, praevius ductor, ac signifer, hostis comitaris horribilis aciem, quam sacrilegam, gladiis, et fustibus violenter armatam, cum minaciter moveas, mendacibus osculis(( 0710D Error est in vet. cod. oculis pro osculis, et in quibusdam editis veniens adjungis pro venenis adjungis, et fraudis salvatione pro fraudis salutatione: neque intelligitur, quid sit amicae fraudis salutatione perstringeris. )) foedus incommodas, mellaque venenis adjungis, et saeva Domino proditione blandiris? Cur socium fallaciter profiteris, et 0711A amicae fraudis salutatione perstringeris? Numquam noxios aut pax conjurat in gladios, aut lupus oscula porrigit agno truculenta.



Igitur operator sanctus viris traditus exsecrandis, 0711B opem solitam non reliquit, sed auriculam puero violenter abscisam, quam Petri gladius amputavit, nequo se(( 0711D Vetus codex ne quaeso tempore. Restituit Juretus ne quo se tempore. In multis Patrum bibliothecis suspenderet, et protinus: superfluum est et, et repetitum 0712D videtur ex verbo praecedenti.)) tempore pius a pietate suspenderet, protinus restituit, ac sanavit. Nec enim rationi convenerat, humanam Deo suffragari vindictam, qui sibi patris defensione transmitti plus duodecim millia legiones angelicas poterat postulare, si mallet de sceleratis poenas exigere, quam suae caedis injuriam relaxare. Jubet ergo, nudi mucronis aciem vagina condi custode, quoniam ipse videlicet suam pro 0712A cunctis animam ponere, non venerat alicujus eripere.



Ipsi namque tunc Petro, confidenti voce pollicito, velle sese cum Domino mori, Jesu(( 0712D In ms. exemplari pro Jesus scriptum erat iecoys. scilicet Graecis characteribus uti voluit librarius.)) respondit, ac 0712B dixit: Amen, amen, dico tibi, quoniam non cantabit hodie gallus, donec ter tu me abneges, non infidelitatis tunc arguens, sed metum futurae trepidationis aperiens. Mox ad Caiphae deductus est aedes, qui religionis ritu Judaicae princeps illa quidem tempestate fuerat sacerdotum, sed in cathedra pestilentiae cum resideret, et in peccatorum via consisteret, principatum videbatur scelerum possidere. Concilium siquidem violenter accendi, et falsis coeperat testibus excitari. Volabant in Dominum mille 0713B mendacia, vanis accusantium favillis emortua, non fidei calore viventia aperiebant(( 0713D Fortasse, viventia apparebant; et infra, protinus resoluta. )). Mox omnia motu propriae levitatis exhausta, sicut ignis insaniens per stipulas aridae siccitatis excurrens, cui vires alta cremandi cacumina materies non ministrat infirma, sed in cinerem protinus revoluta perdit inanem flamma victoriam.



Postquam nullum dolis iter arrisit, fraus viribus cedens vertit in furorem, atque in Dominum manus erigere plebs armatur impatiens. Heu mihi! quantis lacrymarum roribus impeditus, quantis animi motibus sauciatus erectas in Dominum rabidi tumultus 0714B insania manus horreo memorare sacrilegas! Denique nec caput colaphis propulsare, nec faciem sputis aspergere, nec palmarum ictibus verberare plebs exsecrabilis conquievit. Ille tamen omnia patienter excipiens, nostrae saluti se tradidit, ac pro nobis suum corpus suppliciis deputavit. Per illos enim colaphos habemus capitis sospitatem, illa sputa nostrorum vultuum sunt lavacra; his alapis libertatem sumus consecuti perpetuam.



At senior, cui veritatis auctor cuncta praedixerat, cuique manere nequibat infectum, quod Christus signaverat affuturum, usque in aedes principis 0715A sacerdotum Domini vestigia subsecutus, quod ex ejus esset etiam ipse discipulis, ter est agnitus, ter negavit, et gallus, diei nuntius, cantavit, impletoque divinae sanctionis oraculo, pristini quoque sensus reversi sunt Petro, qui memoriam culpae recolligens, oblivionis in se castigavit errorem, gemituque continuo prosequente, peccata fugiunt, delicta discedunt et lacrymarum imbres effusi dulcem veniam 0715B fletibus amarissimis contulerunt. Apostolicis igitur eruditi exemplis debemus vim poenitentiae, meritumque dignoscere vitalibus remediis adnitentes, ut ab animarum fatigatione nostrarum mortiferos mereamur morbos excludere. Si enim noxiis cogitationum venenis aut actu, vel etiam contagiis fuerimus turpium sauciati sermonum, ad saluberrimam poenitentiae mox nitamur confugere medicinam, quatenus dolentes ex culpa, non doleamus ex poena; lacrymantes ex vulnere, non lacrymemus ex morte. Nec tamen poenitentiam futuris paremus erroribus, sed praeteritis adhibeamus admissis. Sub indulgentiae namque fiducia delinquentes difficile veniam consequuntur optabilem, quam sibi plerique praesumpta securitate pollicentur, ut peccent. Nam et David 0715C propheta mirabilis dum indulgentiam praeteriti postularet erroris, ut hanc facilius impetraret, per ignorantiam se deliquisse talibus prae se signavit(( 0715D Vetus codex praecisignavit: Juretus reposuit prae se signavit. Locus est psalmi, XXIV, vers. 7. Juretus advertit, in sequentibus verbis corruptum esse in vet. cod. amiserit pro admiserit, rectum vero juvenalis aetas more antiquo pro juvenilis aetas. Saepe ita loquitur Sedulius.)); Delicta juventutis meae, et ignorantiae meae ne memineris, Deus. Quid ergo quaecumque flagitia juvenalis aetas admiserit, in senectutem debent relaxanda servari? Absit, in nobis ut ita maneat, consenescant. Sed cum divina clementia patienti longanimitate 0716A mitissimam judicii suspenderet ultionem, nulla non ex istis indutus(( 0716D Juretus conjicit indultae pro indutus, quae est scriptura codicis ms. In nonnullis Bibliothecis Patrum legitur indutos. Melius putarem inductos, vel inducta. Paulo ante corrigendum videtur, ut ita maneant, vel, ut ista maneant. )) spes impunitatis obtundat. Sed tamquam famuli diu fugitivi sero saltem nostrum revertamur ad Dominum, ab ipso vel senes lubricae juventutis veniam postulantes, quamvis conveniat unumquemque peccantem confestim, ne serpentis morbi primitiae, velut radices amari germinis, altius negligentis agricolae remissione submersae, nullo 0716B valeant evelli penitus jam labore. Idem denique propheta, ne pro juvenalibus delictis ut negligens videretur, serius supplicare addidit ignorantiam, quo apud pium judicem facilius sibi relaxari meruisset errorem. Igitur et Petrus Apostolus Christum negare non studuit, sed in oblivionis casum simpliciter et ignoranter incurrit. Namque sese mori velle cum Domino plena devotione promiserat, alienus ab ejus videri consortio sub quolibet periculo non ferebat. Praemiserat enim inter caetera magnificum suae credulitatis exemplum, quod eum a Christo nec exitus posset segregare formido, ad quem media festinando per maria, rapidos dudum praecipitavit in fluctus, nulla vicinae mortis trepidatione deterritus.



0716C Interea dies, novum visura flagitium, nocturnis moestior umbris illuxit, quae tenebrarum remota caligine Hebraei coetus infanda reserabat vulgo consilia. Tunc Judas, draco novissimus, et priori similis homicida venefico (nam sicut ille, Adam vitae subtracto, sic et iste, Christo morti contradito, generationis humanae factus est persecutor), ad Pilati Dominum conspiciens deduci praetorium, eumque 0717A vinclis astrictum, qui resolvit vincula peccatorum, diriguit miser, et horruit, pecuniamque, funeream mercedem scilicet cruoris innoxii, restituens saevis 0717B dispensatoribus, ac refundens, pretio criminis sese vacuavit ille, non crimine. Quid enim poterit securitati conferre trepidatio mortis, ibi concepta, nullus ubi timor consequitur jam medelam, secundum psalmi continentiam proloquentis: Illic trepidaverunt timore, ubi non erat timor (Psal. XIII, 5), hoc est, in ipso judicio, ubi correctionis tempus, et spatia non habet infructuosa formido, aut in inferni jam faucibus constituto, quae potest opitulari confessio, cum legatur: In inferno autem quis confitebitur tibi (Psal. VI, 6)? Judas enim publicus homicida, qui, quod audire non meruit, non suum tantum parentem, sed totius mundi jugulavit auctorem, poenitudinis frustra remedium vestigabat, quem post traditionis audaciam sententiae supplicium jam tenebat, 0718A et securis ad arboris radices applicita, quae fructum protulit exsecrandum, mali roboris germen inutile funditus amputando, saevis ignibus deputaret. Dementem 0718B subito correptus est in furorem, sibi mortiferum nihilominus molitur interitum, quamvis sanior ille tunc fuerit, cum nefandae conjurationis in se flagitium vindicavit,(( 0717D Fortasse, viamque gutturis. Vulgati, vitamque gutturis. Pro vendens mendosum est videns in multis Bibliothecis Patrum. Vellem etiam omnium redemptorem: quamquam Sedulio hoc ipsum significat vox redemptio. In vet. cod. esse travalibus laqueis pro trabalibus laqueis notavit Juretus, qui plura exempla congessit, ut probaret, ab antiquis scriptoribus trabale 0718D appellari, quidquid ingens, et firmum est, ut trabalis clavus, trabalis hasta, trabale telum, trabale sceptrum, trabalis vectis, trabalis jussio. Addit Juretus, se in not. ad Aratorem l. I, num. 4: Coelo, terraeque perosus—Inter utrumque perit, explicuisse, cur Judas inter coelum, et terram perierit. Infra ad vers. 145 malim in prosa renuerit. )) vitamque gutturis exsecrandi, qua vox processit immitis, vendens omnium redemptionem, faucibus nodatis astringens, animam trabalibus laqueis expulit infelicem. Parva siquidem poena pro tanto videretur illa flagitio, cui nulla suppliciorum aequari valeat magnitudo, tamen ipsum funesti genus exitii, morsque pendentis ab alto cadaveris coelum negat aspici, terram vetatque attingi, ut reus sceleris inauditi simul ab utrisque dignus elementis expelli, nec aere frueretur ad vitam, nec humo, generali compositus more hominis, animam dimitteret exhalantem. Habet aliud dedecoris istas 0719B in species propriae dejectionis indicium. Quod enim in sublimi fastigio necem sortitus est perfidus, et desertor, patefecit, ex quanto culmine sit lapsus, nuper discipulus, modo jam reus; nuper apostolus, nunc apostata nominatus.



Cum vero Dominus ante tribunal praesidis staret intrepidus, ut agnus mitis productus ad jugulum, nihil dignum morte reperiens, quod ei populus accusator objiceret, regem sese dixisse, qui manifeste rex aderat, studio seditionis exclamant. Nec mirari quispiam debet, si plebs, amica fallaciae, veritatem protraxerit in crimine, imperiumque sidereum, et divinam renuit potestatem, quae Creatoris ingrata suffragiis, 0720B lucos olim coluit, idolis obsecuta servivit. Una quippe dementia, parque videtur insania, Baal praeposuisse tunc Domino, Barabbam praeposuisse nunc Christo, dumque pius occiditur, impiusque servatur, justitiae mutavit viam errans in utroque sententia; auctor mortis deputatus, ut viveret; auctor vitae deputatus, ut obiret. Ex hoc igitur cuncti, qui hactenus manetis in fide, Christum pro mundi salute passum fuisse jam credite, qui flagris sulcatus, opprobriis lacessitus, poenas omnes amplectitur, ne perire suis meritis dignus vel latro sustineret exitium.



0721A Heu! quam triste falcis acumen est, quae messem Judaicae posteritatis abscidit. Namque necem Domini postulantes, in se suosque filios, ejus sanguinem professi sunt permanere, dicentes furialiter, et clamantes: 0721B Sanguis hujus super nos, et super filios nostros. Omnem fructum sui germinis damnaverunt, donec ab eis haec macula illius aqua spiritaliter abluatur, cujus in eis cruor lethaliter dominatur aspersus. Heu! nequitia tui, Pilate, facinoris, quam patrasti! qui tot in uno judicio, vel potius praejudicio crimina commisisti, quae si provida sanandus mente cognosceres, non solas manus ablueres, sed totum jugiter corpus sacro debueras aquae spiritalis lavacro perfundere. Justum injuste diverberas, regem praeses examinas. Domino te praeponere, mortalis homo, non trepidas. Quibus igitur luendi supplicii 0722A jam teneris in vinculis, quia numerosa per vulnera cruci Dominum creaturae configis, Caesaremque magis offendere, quam Caesaris metuis conditorem?



0722B Cumque militari Christus exsecutioni contraditus, mortis sententiae subjaceret, in ipso nihilominus cultu, quem regiae sub imaginis illusione suscepit, magni gerebantur sacramenta mysterii. Quod enim coccineae chlamydis velamen indutus est, cruentum futurae mortis demonstrabat aspectum. Spinea caput ejus corona circumdedit, quoniam spinas omnium peccatorum, quae humanum genus passim invaserant, pia solus humilitate portavit. Nam datam gestabat arundinem, mundano regno sceptrum vere consimile, quod pro motatione saepissima fragile, vacuum, leve cernitur, et caducum. Moxque vestibus 0723B alienis exutus, suis protinus est amictus, tamquam positurus in obitu corporis indumentum, quod se post paululum noverat recepturum, nihil jam sumpturus mutabile(( 0723D Erat in vet. cod. motabile pro mutabile, et prae mortem plenam pro post mortem plena. In nonnullis editis mendose majestatis, nisi reponas plena cum 0724D majestatis suae carne, quod tamen carmini non congruit.)), quippe post mortem plena cum majestate suae carnis rediens, ac resurgens.



Nec illud a consortio divinitatis abscessit, quod datum sumit vinum felle permixtum, labiis tengit, et ab ore projecit. Signum quippe fuit mirabile, amaram mortem Dominum degustare, confestimque virus ejus horribile reducis vultus aversione contemnere.



Igitur alto patibuli defixus in ligno, iram discriminis 0724B exsecrandi pia religione mutavit, et abjecta crudelitate pax ascendit in crucem, violentaque saevi roboris instrumenta suis membris illustrans, poenam honore vestivit, supplicium salute dicavit, ipsaque pius in se tormenta sanctificans, signum damnationi propositum fecit beatitudine consecratum. Ut hic nullus animo peregrinetur ignaro, crucis speciem causam venerationis ostendere, quae Dominum meruit adoranda portare, per quatuor eam plagas orbis extendi, prudenti debet quisque ratione colligere. Caput enim Christi distentis in crucem membris expositi axis Orientis accepit. Occiduus autem limes 0725A plantis arrisit. Arctous dextra claruit, medius laeva refulsit. Cunctaque prorsus mundi substantia, Creatoris corpore jucundata, crucis in se lineam rectis obliquisque limitibus demonstravit impletam, quam primae lucis ab origine cernitur consecuta. Cumque milites ejus sibi vestimenta dividerent, tunicam sortiti sunt, quis haberet, quoniam suta non fuerat, 0725B sed de superioribus texta per omnia, nefariumque duxerant speciem tanti violare miraculi; legant haec schismatici profecto doctores, et sciant, quod impietates exerceant catholicam lacerando concordiam. Si enim militibus sacrilegis ac funestis durum visum est Christi carpere vestimentum, quale nefas admittunt, qui, ecclesiastica pace turbata, ipsum Dominum Christum schismatibus dividere non quiescunt!



Titulus quoque, trina linguarum significatione conscriptus, habens Hebraicis litteris, Graecis, ac Latinis: Hic est Rex Judaeorum, supra Dominum legebatur appositus. Quae sit etiam hujus ratio sacramenti, absurdum non videtur inquiri. Nec enim fugit a magno mysterio, quidquid gestum manifestatur 0726A in Christo. Cur ergo tribus linguis hic titulus legebatur ascriptus, cum plures, ac varias multitudinum nationes nequaquam Hierosolymae defuisse, Apostolorum actuum magnitudo testetur, et possit aut una interpretis diversis lingua sufficere: aut si cunctorum voluit hoc oculis Pilatus exponere, plurimarum linguarum commerciis instructam vulgi(( 0725C Notat Juretus erratum codicis veteris fulgi pro vulgi. )) notitiam 0726B reddidisset? Sed quod non est humana dispositione perfectum, spiritaliter illud sentiamus impletum. Vera siquidem fides, catholicaque confessio, quae designabatur in Christo, unum populis Regem speciali verbo pronuntiat, qui supra creaturam dominatur universam, tam saeculari causae, quam rationi conveniens est divinae. Primum quoniam Pilatus vel propter Caesaris metum, vel propter suae credulitatis(( 0725C Perperam vetus codex amissum aquae. Juretus correxit admissum, qui: Gallandius rectius esse putabat 0726C admissum, quod. Idem in fine capitis conjiciebat relinquentes honorem pro relinquentes horrorem. Periodus Vera siquidem obscura est.)) admissum, qui se regem dixerit, quorum fuerit, definivit, ne puro regni nomine designato generaliter eum regem videretur exponere, atque adversus Caesarem praedicare, et tamquam in suum quoque rectorem decreta morte sacrilegus exstitisse. Dehinc quia rex Judaeorum Christus religiose nominatur, et omnis gentilitas idolorum cultibus occupata, 0727A cum Christiani dogmatis meruerit sacramenta sortiri, inter Abraham filios incipit Dei populus nuncupari. Cui legitur promisisse, quod eum faceret, 0727B sicut et fecit, omnium gentium patrem. Jesus ergo dictus est Rex Judaeorum, non tantum praesentium, sed etiam futurorum, qui naturalis germinis inutilem relinquentes horrorem, mox in oleam fecundae suavitatis unguento sancti chrismatis inserendi perdent amaritudinem sterilis oleastri.



Quin etiam plebs feralis, et noxia, nullis animum satiata suppliciis, cruentos ex utroque latere circa Dominum viros eadem statuit damnatione confixos, ut injectas vulnerum plagas talium acerbaret injuria personarum, licet meriti similitudinem non habet similitudo sententiae. Inter latrones namque justo pendente carnifices, trium videtur esse par poena, sed duorum dispar est causa. Illi siquidem multo 0728A pro crimine rei sunt mundo: huic ipse reus est mundus, cujus sanguine liberatus est a peccato. In illo tamen Dominus patibulo constitutus, potestatis suae 0728B jura non perdidit, qui de sublimis crucis examine, velut de regali throno, judex aequus utrumque prospiciens, et amborum merita divini cordis lance perpendens, hunc elegit, illum reliquit, non praeterita, quae luebant, facta discutiens, sed praesentes mentium diversitates intendens. Unus enim, a quo ferocis atrocitas instituti nec in discrimine declinavit, saevis Dominum lacerabat injuriis, dictis mordacibus exsecrandus, tamquam caper hirsutus venenosi dentis attactu palmiti suavissimae vitis inimicus, ita loquebatur illudens: Si tu es Christus, salvum te fac, et nos. Alius vero spe meliore modestior, qui dum suae parcit linguae, pepercit et poenae supplicio, Dominum(( 0727D Lacuna hic erat in veteri codice; nimirum sic habebat, supplicio, ac Domini verbis alloquitur. In plerisque vulgatis supplicio, ac Dominum verbis precantibus 0728D alloquitur. Gallandius omisit ac, quod obesse sensui videtur.)) verbis precantibus alloquitur, deflectens 0729A lumina, tantum libera quae gerebat, in terram, quoniam tensi vulnerum nexus ab humilitatis officio volentes inclinari palmas(( 0729D Depravatus sic erat vetus codex, inclinari palmescebant. Nam postquam otium quae jam desociare meruerant. Medicinam attulit Juretus. Infra Gallandius conjiciebat paradisum secum dicit pro paradisum se dicit. Sed fortasse auctor se pro eum aut pro seipsum 0730D posuit.)) arcebant. Nam postquam socium, qui jam desociari meruerat, justi sermonis 0729B increpatione redarguit, suaeque culpam protervitatis agnovit, Dominum sic precabatur: Memor esto mei, dum veneris in regnum tuum. Quem pius illico Dominus, ut errantem per avia deserta pastor ovem, cum gratulatione recolligens, allocutus est dicens: Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso. O mirabilis, et divina promissio! paradisum se dicit intrare, qui properabat ad inferna descendere, quatenus edoceret, nullum tempus existere, quo Dominus non sit ubique praesens. Ut enim latronis animum jam beati mortis formidine vacuaret, non tantum,(( 0730D Videtur aliquid deesse, ut Non tantum, inquit, Meminero tui, sed hodie, etc. Ita Gallandius suspicatur.)) inquit, Hodie mecum eris in paradiso, ubi flore perpetuo blanda per agros ridet amoenitas, et irriguis voluptas 0730A fontibus enutrita, pulchrosque molliter per hortos infusa, totum grata suavitate laetificat, interque beatos frondibus ramos, ac nullis ultra pomorum decipientibus insidiis serpens ingemuit ille tartareus, 0730B antiquum sine lapsu degere jam colonum. Ambo igitur variis currentes motibus latrones, iter diversi callis invadunt, ac locis remotioribus imminentes, discretam factis violentiam perpetrarunt. Ille fores inferni intravit, iste supernas irrupit. Ille caligini profundae submersus, claustra penetravit gehennae. Iste lumen clarae lucis ingredieus, coelorum regna diripuit.



Interea subito totus est obscuratus mundus, tenebris, repentinae caecitatis oppressus, ac moesta nebularum mole perfusus funereas dies celebravit exsequias. Sed sol radiis remotus absconditis, tetra velatus palla, delituit, orbemque luctibus alienae noctis 0731A infecit. Talem siquidem vultum patris orbata solatiis meruerunt elementa sortiri, ut cujus ortu laetata sunt, tristarentur occasu. Sicut enim, Domino nascente, lux claruit, ita, moriente, discessit. Tunc 0731B stella per diem fulsit, modo nec in nocte comparuit. Sed quamquam coelo, terraque fugitivum lumen abscessit, non tamen diutius in hac remotione permansit per ipsa temporis intervalla suspensi, magno visum convenire mysterio. Nam sicut tribus horis mundi facies tenebris oppressa subjacuit, ita Dominum triduo clausum tumuli sepultura contexit. Nec 0732A tellus sine clade tunc astitit, omnibus contremens fundamentis, quae talia sentiebat admitti, mundique rata venisse jam finem, dubio pependit natura sub termino, ne summus scilicet apex ad inferna descendens, 0732B omnem protinus molem secum jugiter inclinaret in mortem, atque proprium comitatus auctorem, praeceps in chaos mundus afflueret. Sed illa pietas divinitatis immensa properabat clementer ad tartara, quo perdita restitueret, non instituta deperderet. Cumque talia cernerent evenire pericula, qui Dominum ligno crucis affixerant, nequaquam expaverunt. 0733B O signa tot praesentis metus inaudita prodigia! Quin insuper cum potum sitiens postularet, unus de plebe saevissima spongiam calamo nexuit, et acetum ejus ori porrexit. O quam Judaeorum menti nequissimae liquor fuit ille conveniens! qui deteriora secuti, vel infirma pro culpa scilicet infidelitatis, Manzeres(( 0733D Vetus codex referebat Mazires pro Manzeres, et tangens ista pro ita gens ista. Supra forte legendum expaverunt ob signa, etc., et a mensarum poculis pro 0734D populis. )) sunt vocati: sicut vina suavia, cum fuerint in acetum triste conversa, cunctis a mensarum populis repulsa jactantur, ita gens ista feralis, et impia, quae priscis temporibus Deo placuerat, nunc odibilis, ac nimis est exsecranda.



Ut ergo beatae Dominus omnia passionis implevit, animam protinus suam sancto de corpore volens ipse deposuit, eam voluntarie ipse rursus sumpturus, ut fecit, quoniam mortuus quidem fuerat, sed vivebat, 0733C membris obeuntibus, non divinitate defunctus. Audiamus ex ejus persona, Joannes Evangelista quid referat: ait enim Dominus ad discipulos suos: Propter hoc me Pater diligit, quod ego pono animam 0734B meam. Iterum accipiam eam, et potestatem habeo iterum accipiendi eam. Hoc mandatum accepi a patre. Quis itaque possit dubitare, vel non audiat eum, cui suam ponere licuit animam, cum liberet, potuisse quoque resumere, cum placeret, et hanc in sese magis operari virtutem, quam dignatus est in plurimis demonstrare? Reserantur fores ecce tartareae, Christo veniente, dejectae, patet inferna retro jam semita, rumpuntur saxa, finditur terra, vacuantur sepulcra corporibus, reviviscit turba; et ne fides defecisset in credulis, agnoscitur resurgentium multitudo. Tunc illud quoque templum mirabile, plenum religionis antiquae, majoris templi culmina(( 0734D Mendose vetus liber, templi cum mina cecidisse. )) cecidisse conspiciens, velut alumnus tristis, et ingemens, proprium deflerat auctorem. Discisso protinus 0734C velo nudum cunctis pectus ostendit, interiora scilicet evidenter arcana gentibus reseranda significans, et populis fideliter affuturis: quoniam lex, quae sub Moysi velamine diu tecta permansit, Christo nobis 0735B adveniente, praeclaruit. Dic age, mors tristis, et impia, nunc ubi tua sit feralis illa victoria, nunc ubi stimulus, exsecranda, tibi serviens ad sepulcra, quae a primo generationis interitu nullis umquam saturata funeribus humanum genus invadens, miserae soles fragilitati poenali semper ditione dominari? Ecce nunc ad Christum pessima non venisti, sed ad te Christus ultro descendit, cui sine morte licuit mori, qui cuncta gignens, cuncta constituens, te solam lividam non creavit. Sriptura quippe venerabilis dicit: Dominus mortem non fecit (Sap. I, 13). Originis igitur tuae si materiem cupis agnoscere, serpente patre conciperis, et culpa genitrice procrearis. Sed, indulgentia nunc regnante, consumeris.



Interea Domini spiritus jam de corpore migrarat 0735C ad tempus, frigidaque crucis in robore Christi membra pendebant, et adhuc furor, arma non deserens, 0736B inimicae manus lanceam subministrat, ictuque nefario latus Domini plaga violavit infixa, altum vulnus aperiens, ac defossum, per quod sanguis pariter et aquae fluxerunt. O quam catholico dogmati sociatur haec causa! O quantum Trinitatis fidei conveniunt haec sacrata! Corpus namque, sanguis, et aqua, tria vitae nostrae sunt munera. Omnes enim, qui, Christo duce nostro, in aquarum fonte renascimur, ejus corpus, et sanguinem sumentes edimus, ac potamus, ut sancti Spiritus templum esse mereamur. Nam et Apostolus Paulus ita loquitur, dicens: An nescitis, quoniam templum Dei estis, et Spiritus sanctus habitat in vobis (I Cor. III, 16)? Quod ut Dominus jubeat templum nos immaculatum gerere, supplicemus, quatenus angustos, et tenues tantus mansor sibi faciat 0736C idoneos, et capaces.



0737B Postquam igitur thesaurum corporis pretiosi depositum sacer locus ille suscepit, qui, Domino jacente, nobilis claruit, resurgente nobilior triumphavit, generatio fallaciae devota consuetum sub impio corde nefas excogitans, Christum nocturno silentio discipulis jactitat auferendum, ut sicut ipse praedixerat, diem vulgaretur surrexisse post tertium.(( 0737D Editi omnes, Haec; sed reponendum videtur, Hac. )) Haec itaque Judaei furtiva suspicione perterriti, plurimam petunt custodiam solertius adhiberi, tumulique fores, et januam fida nimis obsidione vallari. Si nondum post crucis acerba supplicia, post ferri plagas, et vulnera, post mortalem corporis sepulturam, cruentum, carnifices, implestis officium, nec odium 0738B post innocentis exitum(( 0737D Plerique vulgati saturatis: Gallandius saturastis, quod magis est consentaneum. Quae sequuntur, satis obscura sunt, et, ut videtur, corrupta.)) saturastis injustum, Dominum qui potentiae singularis quoties animas eduxit ab inferis, suam potius revocaturum non probatis, in pejorem partem concilia vobis apta peragite, fovete sensibus dolos perfidiae nutrimentis armatos, sepulcri claustra signate, vigilias militares apponite, monumentum saxo praecludite, cunctaque malignis, ut facitis, dispositionibus instruentes, dicite, quis Dominum poterit custodire, cui cuncta reserantur, nihil obstruitur? regnat in coelis, imperat fretis, dominatur inferis. Quid itaque perfidis opus excubiis, et labore? quid finem niteris explorare, quam(( 0738D Ita hunc locum sanavit Juretus, cum in exemplari ms. legeretur, quam nobilis etiam comprobaris ammittere. Interea. . . irradiare festis quae Domino. )) non vis, etiam cum probaris, admittere?



0739A Interea coeperat illud triste post sabbatum dies 0739B irradiare felix, qui Domino dominanti gratissimus nomen ab ejus majestate sortitur, dictus hoc honore Dominicus, quippe qui tantum consecutus est dignitatis, ut primus meruerit intueri mundi nascentis originem, et resurgentis Christi virtutem. Hic enim liber Geneseos, rerum manifestus assertor, die septimo sabbatorum a suis requievisse Deum dicit operibus. Apparet ergo perspicue, quod caput orbis iste sit dies, a quo primario per ordinem definitus numeratur septimus sabbatorum, quem gloria regis aeterni, tropaeo quoque suae resurrectionis illustrans, primatum cum religione concessum dierum censuit retinere cunctorum. Hujus lucis ortu conspicuo mater virgo cum caeteris mulieribus fideliter congregatis, quia munus pariter ferentes aromatum, dum 0740A venerunt ad sepulcrum, lacrymis ora sulcabat, pectus 0740B gemitibus commovebat. Moxque locum conspiciunt sepulturae vacuum corpore jam patere, sed mira plenum redundare virtute. De coelis namque angelus descenderat, et a tumuli foribus evoluto mirabilis residebat in saxo, vultu flammeus, vestimentis albatus, ut gemina videlicet diversitate resplendens, terrorem pariter, laetitiamque monstraret: terrorem profecto custodibus ignea facie comminatus, laetitiam quaerentibus Christum nivea vestis jucunditate blanditus. Ergo mulieres angelica revelatione firmatae, Dominum gaudent revixisse post mortem. Milites tali visione perterriti, vitam nequeunt retinere in ancipiti discrimine constituti, desertaque continuo statione praecipites urbem repetunt, miracula perferentes(( 0739D In vet. cod. Juretus invenit miracula perserentes, atque ita legendum contendit, ut apud Paulinum Petrocorium l. I, de Vita S. Martini Sevit et in nostris 0740D miracula plurima terris, pro quo alii habent Suevit. Carmen Sedulii magis facit pro perferentes. )) gratisque manifesta 0741B renuntiant; postquam fidem pretio vendiderunt, in fallaciam permutantur ignavam, moxque Christi discipulos nocturnae quietis insidiis aucupatos eum diripuisse confingunt. Dic, nefande custos, et improbe, fare, scelerata legio, quid mediteris astruere, quae studio pecuniae conquirendae foveam cui casus non vides(( 0741D Sic omnes editi: quo sensu, non video.)) et pericli, quantum supplicii merearis ignoras, cum mavis negligens videri, quam verax. Constat enim, te fuisse pervigilem, sollicitum, perspicacem, numquam lumina somno flexisse, nisi labori vicibus perfovendo, proximus rite collega succederet, ita locum excubiis communisse, ut nullis adiri posse fraudibus appareret. Nam si Christus, ut audes falsa voce componere, nocturnis operis, tempore quieto suorum manibus raptus est e sepulcro, cujus 0741C ibi lintea, cujus adjacent velamenta, circa cujus residet 0742B Angelica virtus ad exuvias? an beatum corpus ille, qui rapuit, prius exuit, et nudavit, celerius arbitratus detectum posse subduci, quam ligatum, sicut manebat, auferri? Mentita est iniquitas sibi (Ps. XXVI, 12). Habet tamen ista res gratiam figurati sensus egregiam. Judaeis etenim Christum spiritaliter constat ablatum, quem nos tota mentis, et pectoris devotione portamus. Plange, Judaea, tuos itaque sacerdotes, plange ministros, et populum, quae pro tantis deserta flagitiis, non jam tuba gaudebis, non Uncto firmaberis, non sacrificiis perfrueris. Cujus spe namque virtutis tibi tuba perflabitur, cum regem videas interemptum? Quis Unctus jam ultra dabitur, cum ipsius Uncti amiseris principatum? Quae victima ferietur, cum victima fuerit pastor ipse mactatus? 0742C Discedat synagoga, proprio jam colore fuscata, 0743A Christus sibi pulchram niveo decore sociavit Ecclesiam. Haec honorem Mariae praestat ad gloriam, quae cum claritate conspicua semper mater esse cernatur, 0743B semper tamen virgo conspicitur. Huic sese Dominus illico post triumphum resurrectionis ostendit, ut pia genitrix, et benigna talis miraculi testimonium vulgatura, quae fuit nascentis janua, dum venisset in mundum, haec esset ejus et nuntia, deserentis inferna.



Mox deinde convivio cum quibusdam, velut praeteriens viator, interfuit, atque in fractione panis 0744A eorum se sensibus, et oculis publicavit, quia quod verus ipse sit panis, luminibus innotescit, quos fides interior inserens, ac detegens, ad agnitionem Domini 0744B gratiae claritate perducit; frequenter etiam diversis temporibus, et momentis manifestum sese discipulis demonstravit. Nunc vescentibus inopinus apparens, nunc adusti piscis et favi cibos accipiens, quatenus edoceret evidentius, res esse corporis dapes, quas edendo videntibus approbavit, illa se membra nunc gerere, quae nuper gesserat ante mortem.



Rursus idem, cum metuentes apostoli plebis, 0745A quae Dominum saepe negaverat, violentam(( 0745D Gallandius cum aliis editis violentiam. Bibliotheca Patrum Parisiensis 1589, violentam, quod sensus exposcit. Malim etiam clausi, non clausis, quod postremum tamen omnes vulgati praeferunt. Postea laudatur sententia ex psalm. L, vers. 19.)) sustinere saevitiam, clausis domus januis permanerent obstrusis, astans foribus improvisus, pacem cunctis dedit salutatione sermonis, ut afflictis laetitiam tribuens 0745B repentinam, quod prophetica voce signaverat, approbaret, quia cor contritum et humiliatum Dominus non relinquet. Moxque manus aperuit perforatas, plagam lateri nudavit infixam, ne phantasma crederent, si vulnerum indicia non viderent. Quoniam vero Thomas aeque venerandus apostolus, quem Didymum vocabulo nuncupant, ibi non aderat, et talia sociis referentibus non credebat: ecce Dominus, eodem postmodum residente cum fratribus, 0746A immotis se denuo foribus praesentat, qui numquam spiritaliter ab ipsis abscesserat, coramque cunctis visus in medio, non dedignatur morem gerere trepidanti discipulo: palmisque rursus, et latere demonstratis, 0746B tactu vulnerum patitur se probari, magis hinc agnitus, quod ipse sit Christus, qui dubitantis animam placida fovit lenitate susceptam Quisquis enim dolos artificis caeca sub imagine fraudis exercet, vanasque nebulas, et figuras ad decipiendas instruit mentes incautas, non vult, sua facta cognosci, quod lateat sub nubis velamento fallacis, oculosque compositis miseros simulacris illudens, odit sollicitos, si deprehendi coeperit, et amicos(( 0745D In omnibus editis scriptum est et amictos. Vox 0746D mihi suspecta, inquit Gallandius. Quidni? Atqui clara, et certa est correctio ex carmine sollicitos odit simulator amicos. Prosa addit et, scilicet odit etiam amicos sollicitos. Paulo post mendum erat in vet. cod. dubitandi pro dubitanti, et abigenti pro ambigenti. Medicas manus Juretus adhibuit.)). Dominus 0747B autem verax in omnibus Christus etiam credere dubitanti mitissimus, non irascitur ambigenti, sed ut digitos quoque mergat in vulnera, facilitate concedit, sciens, hujus probationis exemplum non ad Thomae tantum, qui fuerat tam beatus, sed ad fidem deinceps pertinere multorum.



Post paucos item Dominus dies Petro piscanti cum sociis ad marinum sese littus ostendit, totaeque noctis labore perpili(( 0747D In voce perpili, quae est scriptura vetus, mendum Juretus suspicatur; ac conjicit pervigili, aut perpeti. Gallandius in notis corrupte editis Jureti invenit perti, et putabat, id fortasse positum pro pertinaci. Sed in bibliotheca Patrum Parisiensi 1589, clare 0748D est perpeti. Gallandio magis placebat labore perpero, hoc est, fallaci, irrito. Ampliandum censeo. Infra seculi fluctibus, etc., corruptum videtur. Mox forte catholica ratione. )) nullam cernens fessos habuisse capturam, dextrum retia dimitti jubet in pelagus confestimque clauso gurgitis salo piscosae congregationis immersa, crepitantes sinus eduxere cum praeda, quam ante Domini gaudentes projecere vestigia. Tale genus ergo miraculi non vulgari facto sentiri, sed typica debet intelligentia ponderari. Retia siquidem credamus praecepta dilucida nimis, atque 0748B perspicua, quibus omnes dextra sectantes, et saeculi fluctibus cruentis clauduntur vestigiis inclinati. Nam et piscis supra prunas appositus, eodemque panis in loco simul ab ipsis inventus, Catholica religione cernitur non carere. Nam piscis aqua videtur intelligi, qua nos ablui certum est, ac renasci, panis Christum significat salvatorem, cujus eodem corpore vescimur ad salutem. Ignis Spiritus sancti gerit imaginem, quo devoti consecramur ad fidem. In eadem namque specie demonstratus effulsit, cum beatos apostolos, sicut liber eorum Actuum protestatur, clara sui divinitate perfudit. Tunc ad epulas eos sumendas invitat placida solemnium praeceptione verborum, qui mensae Domini voce unanimes congregati, cibos sanctae benedictionis accipiunt, et Christum plena fidei veritate cognoscunt.



0749A Cum vero modicis insurrexissent dapibus competenter impleti, Petrum Dominus, an eum diligat clementer interrogat. Cui protinus annuenti, cupiens 0749B greges, ut pastor bonus, augere, tamquam fidelissimo nimis operario, vel probato suas oves, agnosque commendat. Et haec tertio repetit, ac revolvit, ut recentiori culpae trina negatio pari dilectionis purgaretur ex numero. Quod autem Petro(( 0749D Male vetus codex Petrus. )) specialiter alendi greges tribuit dignitatem, cum probetur omnes aeque diligere, non aliorum pertinet ad detrimentum, sed rationi videtur esse conjunctum; hoc animal namque mitissimum pro simplicitate naturae, justis comparatum, quos, cum venerit in majestate sua rex omnium, taliter a dextris astantes, sicut ipse docuit, alloquitur: Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi, etc. Ingressuros igitur justos in 0750A regnum consequenter illi commendat, cui claves se daturum ejusdem regni promiserat.



Inde monitis eos beatis erudiens, et pacificae roborans 0750B traditione doctrinae, per omnes imperans terras religosae fidei praecepta dispergere, sacrique baptismatis unicam trinitatem cunctis gentibus prorogare, sic inquiens, ac decernens: Data est mihi omnis potestas in coelo, et in terra. Euntes nunc, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, docentes eos observare omnia, quaecumque mandavi vobis, etc.



Cumque Divinitas(( 0749D Suspicatur Gallandius in veteri codice scriptum fuisse per compendium dus, hoc est, Dominus, non divinitas nam postea occurrit egressus. Retineri tamen potest divinitas quae vox posita pro Deus admittit 0750D egressus per mutationem generis, quam saepe in istiusmodi scriptoribus animadverti. Nonnulli habent divinitatis. Juretus observat, in vet. cod. exaratum esse per horas, non per oras. Frequens est haec scribendi ratio in mss. codicibus.)) omnia mandasset impleri, mox in Bethaniam iisdem pariter eductis egressus, coram beatis protinus viris, qui tanti visionem triumphi meruere sortiri, per oras evectus aethereas, arcem sidereae dominationis ascendit, et ad dextram patriae residet majestatis, totumque proprio regit, 0751A et gubernat arbitrio. Qui cuncta jugiter excelsa possidens, ac profunda post coelum descendit ad tartarum, post tartarum remeavit in coelum. Ob hoc igitur voluit hisdem praesentibus ad astra migrare (quantum parvitatis meae dignatur sensibus aperire), ut 0751B iter eisdem, qua sequerentur, ostenderet, quibus ante passionem sibi dicentibus: Domine, nescimus quo vadis, quomodo possumus viam nosse? respondit evidenter, et dixit: Ego sum via, et veritas, et vita. Via, quoniam per eum Patris pervenitur ad gratiam. Veritas, quia credentibus tribuet, quae promittit. Vita, quoniam et morti non subjacent, quos adoptat. Laetis vultibus intuentes ergo discipuli Dominum supra 0752A nubes excelsum, corruscos siderum tractus propriis devicto mundo, calcare vestigiis, venerantur supplices et adorant, redituque gratissimo familiae ejus, gressibus aerei tramitis plagas, quas oculis viderunt, revolvunt cordibus, et reportant cuncti generis viris, 0752B ut gentes credant. Testes namque fideles, et magni divinae probantur esse virtutis, qui facta Domini Jesu Christi videntes, innumerabilium scripserunt pauca gestorum. Nam si religiosis omnia potuissent chartis annecti nostri miracula Salvatoris, nec ipse forsitan mundus, sicut Joannes Evangelista testatur, qui scriberentur, volumina, caperet universa librorum.

0703B



1. Reg. 2, Ubi Dominus petit Patrem se clarificare verbo. Ott. 1, Oratio Christi ad Patrem. Pro miraculis virtus, et virtutes poetae christiani passim usurpant. Opem virtutis dixit etiam Paulinus Vit. S. Mart. V, vers. 215, uti Dracontius opem libertatis, sapientiae.



2. Petrus Burmannus secundus in Anthol. vet. Lat. epigr. l. I, p. 87, conjicit ire dies. Prosa tamen exhibet esse. In meo codice mendum est Dominus.



3. Vivam, h. e., immortalem, quod ex sacris litteris petitum.



5. Barthius Advers. l. LIII, c. 3, citat remeans pro 0703C relevans. Codex Barthii ducit, ex quo Barthius conjicit ducat. Alm., Reg. 5, Ald., Arntz. vexit, quod recentiores probant: sed veterrimi nostri libri praeferunt duxit. Nebrissensis noster non satis advertit ad metrum, et sensum, cum sic commentatus est: A lucis infernis, non quod apud inferos sint arbores, sed allusit ad etymon nominis, quo dicitur lucus, quasi luce carens: Virgil. VI, Lucis habitamus opacis. Sed, ut dixi, sensus et metrum postulant, ut lucis sit casus gignendi a lux lucis.



6. Cod. Burm., Reg. 1 supra, Reg. 2, Alb., Ang., Vat. 2 istac: alii ista. Ott. 1, ab hora, quod prosa, et Evangelii verba confirmant, et recentiores sequuntur: plerique tamen mss., et editi in hora.



7. Alm., Reg. 1, in contextu Salvifica. Reg. 1 ad marg. pro d. s., Clarifica, quae est communis lectio, supra Salvifica est glossa glorifica. Ex Prosa, et Evangelio praeferendum videtur Salvifica.



8. Mirum quantum mss., et editi variant in hoc 0703D versu. Reg. 5, Ald., Clarifica, dixit, nomen tuum, altaque coelo, cum hiatu tuum. Cappusotus, Parrh., Clarifica nomenque tuum, inquit, magnaque coelo. Cant., Poelm. in contextu, Fabr. Clarifica nomenque tuum, permagnaque coelo. Nonnullae veteres editiones Clarifica, dixit, nomenque tuum, permagnaque coelo, quo pacto versus uno pede longior evadit. Schedae Poelm. Clarifica nomenque, inquit, permagnaque coelo. Cod. Barthii, ed. Lips. Clarifica, dixit, nomen: tunc magnaque coelo, qua in scriptura que est παρελκὸν ut saepius in optimis etiam scriptoribus, quod notat Barthius. Haec varietas orta est ex synaeresi, quae in vera lectione ignaris librariis difficultem 0704B creabat. Exstat ea vera lectio in plerisque nostris codicibus, Reg. 1, 2, Vat. 1, 2, Ott. 1, 2, Rom., Meo, Urb., Ang., et ex correctione, ut videtur, in Alb., necnon in codice omnium veterrimo Taurinensi, in Alm., Lips. Clarifica, dixit, nomen tuum magnaque coelo, ubi tuum est monosyllabum ea licentia, quam in Prolegomenis ad Prudentium, et aliquando in notis ad Juvencum explicui. Cellarius, Vonckius, Wopkensius Bedae affingunt, quod legerit Clarifica, dixit, nomen, cujus magnaque coelo: sed in editione, qua ego utor, invenio Clarifica, dixit, nomen tuum, magnaque coelo, atque ita legisse videtur anonymus 0704C commentator Bedae in codice Vaticano a me visus, qui verba ipsa Redemptoris profert ex Joannis Evangelio c. XII, v. 28, Pater, clarifica nomen tuum. Dixerat enim Beda, Sedulium postposuisse ordinem disciplinae saecularis, ut verba Redemptoris retineret. Existimat enim Beda, quarta sede hujus versus a Sedulio intrusum fuisse pedem amphimacrum, sive creticum, tribus syllabis, longa, brevi, et longa constantem: quod mihi minime probatur, cum possit spondaeus quarto loco admitti, contracto tuum per synaeresin. Mendose ergo inter Grammaticos Putschii in opere Bedae legitur cujus pro tuum. Recentiores in plures abeunt conjecturas, plerumque ineptas, et quas post veram lectionem ex codicibus assertam vix adducor, ut leviter indicem. Wonckius: Clarifica, dixit, nomen pius, magnaque coelo. Wopkensius: Clarifica, dixit, nomen; divinaque coelo, vel Clarifica, dixit, nomen nunc; magnaque coelo, vel Clarifica, dixit, nomen, permagnaque coelo, 0704D vel Clarifica, dixit, nomen plus: magnaque coelo. Arntzenius, Clarifica, dixit, nomen tu: magnaque coelo. In contextu tamen Arntzenius retinuit communiorem codicum scripturam, Cellarium secutus.



10. Reg. 1, Vatt. 1, 2, Arntz a prima m., Ottob., 1, Clarificemque, et glossa in Reg. 1, futurum tempus conjunctivi saepe ponitur pro futuro indicativi. In Ott. 1, fortasse prius fuit Clarificabo, contra in Reg. 2 est Clarificabo, sed videtur fuisse Clarificemque; nam legitur etiam clarificabo pro glossa, quae glossa est in Vat. 1, ad verbum Clarificemque. Secunda manus in Arntz. dedit Clarificabo, quod nonnulli mss. cum Ang., Alb., et fere omnes editi amplectuntur. 0705B Tertia manus in eodem Arntz. Clarificans, quod Parrh., et schedae Poelm. exhibent. Mihi verior videtur lectio Clarificabo; nam fortasse Clarificemque ab aliquo librario scriptum fuit, qui conjunctionem que necessariam existimaverit. Alius censebit, Clarificemque ab exscriptoribus in Clarificabo mutatum, 0705C quia hoc clarius est. In Vet. 1 mendum est Clarificemque iterum; apertius: desideratur quid.

0705C



11. Plerique mss. ac nec: nonnulli vulgati at nec. Grunerus malebat nec pro ne. Nostri omnes mss. agnoscere, excepto recentissimo codice Reg. 5, in quo est cognoscere, quod cum Cant., Ald., et aliis editis Grunerus et Arntzenius praeferunt. Grunerus Barthio affingit, quod in ejus codice invenerit coelum pro Christum. At Barthius l. LIII Advers., c. 3, e suo codice refert, et tuetur nec sic agnoscere: et subinde explicat, coelum in verbis superioribus coelo assertore sumi pro Deo, ut apud Petronium, Nemo coelum putat. Nebrissensis ait, poni masculinum pro neutro, ut tempus repertor.



12. Arntz. suum: alii cum prosa Deum. Vat. 1, pro d. s. pars una ferebat, non male.



13. Plerique crepuisse: Reg. 1, increpuisse, quod elegantius videtur. Quamvis in ablativo singulari dicatur tonitru, et in dativo, et ablativo plurali tonitribus, tamen tonitrus, tonitri masculino genere declinatur, 0705D aut tonitruum, tonitrui.



15. Codd. Alm., Arntz., Barth., et plerique nostri cum Parrh., et aliis editis Num. tonitrus. Meus, Vat. 2, Cant., et quaedam editiones Non tonitrus, quod Grunerus, et Arntzenius ediderunt, quia planior sic evadit sensus, et favet prosa. In Ott. 2 mendum est Numen tonitrus. Rom. poterit: retine potuit. Plerique mss., et editi seu angelus cum hiatu: alii sive angelus.



16. Vat. 1, Meus, Rom. pro d. s. generare: alii generasse, quod fortasse etiam fuit in Vat. 1.



17. In Reg. 1 erat Auditore sponsa daret: correctum 0706B Audito responsa daret. In meo cod. corruptus est etiam hic locus Audito response dato.



20. Reg. 1. De eo, quando discipulorum pedes lavit. Arntz., Ott. 2, celebrans convivia coenae; quod ex prosa pondus accipit. Sic dapes est accusativus appositionis. Meus celebrans pro munere coenae: caeteri 0706C celebrans per munera coenae.



21. Omnes mss., et editi ministrum, excepto perantiquo codice Taurinensi, in quo est magistrum, quod sustineri aliquo pacto potest ex Evangelio Joann. c. XIII, vers. 13 seqq., Vos vocatis me, Magister et Domine: et bene dicitis: sum etenim. Si ergo ego lavi pedes vestros Dominus et Magister: et vos debetis alter alterius lavare pedes. Exemplum enim dedi vobis, etc. Saepe in mss. confusa reperies minister, et magister, quamvis reipsa valde inter se discrepent. In Urb. error est ministerium, sed aliud fuit.



22. Exempla pro exemplum: vide not. ad Dracont. III, 314.



23. Reg. 1, Ott. 1, famulatus: sed in Reg. 1 correctio est famulatur, quamvis adhuc glossa obediens ipse alterum indicet. In Vatic. 1, est famulatur, sed aliud fuit, et glossa deserviens arguit famulatus. In nonnullis aliis mss. dubium est, an famulatur, an famulatus sit legendum. Sententia utrolibet modo 0706D constat: in editis solum invenio famulatur. Wopkensius libens exponit per benigne, ac similia loca aliorum profert: in quibus tamen pariter libens pro ultro, libenter accipi potest.



24. Vat. 2, inclinaret honorem: corrigendum inclinavit.



25. Vestigia aliquando, ut hic, sunt ipsae plantae: alias signa pedum alicui loco impressa.



26. Ott. 2, Nec Judam sprevit: alii, Nec Judam exciperet, quod tempus particula ut praecedens exposcit; et simili modo procedit prosa.

0707C



28. Meus corrupte vela pro illa. Urb. dabit: retine dabat. Pro mundis error est in quibusdam editis nudis.



30. In Reg. 1, Ottobon. 1, et fortasse etiam in Reg. 2 fuit velamine, sed ubivis correctum velamina, quod verum est, quamvis alterum sustineri etiam possit. In Reg. 1 glossa tegumenta. De hujusmodi albis velaminibus sepulcrorum confer. not. ad Juvencum IV, 74.



31. Ott. 2 internis, atque ita hunc versum nonnemo allegat. Communis scriptura interius ex Prosa confirmatur. Ott. 2, plenum est; caeteri omittunt verbum substantivum, quod persaepe eleganter fit. In Reg. 2 ex pleno recte factum plenum.



32. Reg. 1 De Juda, qui fur tradidit. Barthius l. LIII Advers. c. 3, citat nefandi pro futuri, invita prosa. Urb. futurum non ita bene. Virgilius I Aen. 134, Nec latuere doli fratrem etc.



33. Parrh., schedae Poelman. Edidit, quod ex suo cod. ms. Barthius loco citato praetulit. Grunerus tamen, 0707D et Arntzenius contendunt, longe melius esse Prodidit. Ang. Protulit. In mss. saepius invicem commutantur prodere, et edere.



37. Plerique mss. Esurient, sitientque: alii Esuriant, sitiantque, quibus prosa favet. Editi simili modo variant. Sequi poteris, quod malueris. Vatic. 1, fidelis ex veteri more scribendi fideles per fideleis, et fidelis. Vides, a Sedulio quoque clare explicari dogma catholicum de Eucharistia; ut plane desipiant haeretici, qui illud in dubium revocant.



39. Arma pro consiliis, sive arte nocendi, ut alibi, et apud Virgilium, Et quaerere conscius arma.



41. Cant., Ott. 1 in contextu, Reg. 1 pro d. s., quavis. Ott. 1 pro d. s., cum caeteris, parva. In Reg. 1 in contextu ipso, in quo est parva, aliud fuit. Grunerus 0708C cum prosa mavult quavis: dissentit Arntzenius, quia Judas non quavis, sed definita parva mercede hoc scelus peregit. Verum haec ratio argueret, neque in prosa legendum esse sub qualibet mercede. Sequor igitur Grunerum, quia Sedulius exprimit verba Matthaei c. XXVI, v. 15, Et ait illis: Quid vultis mihi dare, et ego vobis eum tradam? Arntzenius ex grammaticorum regulis scribit neque illi: pleririque nostri mss., et editi nec illi, neglectis istiusmodi regulis, ut saepe alibi.



42. Reg. 2, sed haerent, non male ex more aevi Sedulii, quo h saepe vim consonantis habebat. Supra tamen ascriptum est sed inhaerent.



43. Meus, Tantum idem sceleris: lege Tantumdem sceleris. In ms. Reg. 1, ex nomismata correctum est numismata. Plerique nostri codices numismata exhibent. Dixi de hac scribendi varietate in not. ad Prudentium, et ad Juvencum.



44. Meus, Argento: retine Argenti.



46. Arntz. a pr. m., Meus, aethrem, Rom., Ott. 2, 0708D aetherem contra metrum, Vat. 1, Alb. aethra, quae fortasse vera est lectio pro aethera per contractionem. Vide not. ad l. II Juvenci v. 532. Plerique exhibent aethram. Deest hic versus in Ang. codice.



47. Meus neque jam bona minus bene. Vat. 1 contra metrum, neque bona.



48. Cant., et nonnulli vulgati magno: reliqui melius magni. Meus, inverso ordine, pro fuso.



50. Reg. 2 pro d. s., Parrhas. ventre: alii cum prosa, matre. Urb. corrupte morte. Quomodo, inquit Nebrissensis, damnatus, si non fuisset? Respondet, quia hoc ipsum non fuisset malum, quod ille postea designavit. Sententia ipsa clarior est, his subtilitatibus semotis.

0709B



52. Ald., Auxisset; corrige Hauxisset. Barthius l. LIII Advers. c. 3, pro flabris citat fibris. Communis scriptura est flabris, quo respicit mendum in Urb. fabris.



53. Error est in Meo, et in Parrh. torpere, et in Rom. corpore pro torpore. Barthius nimium subtiliter de aeterno hoc torpore philosophatur, quem concludit 0709C esse nescientiam mortalium, et nihilitatem quae nil omnino umquam fuit. Verum, ut de Nebrissensi dixi, qui versus, prosamque Sedulii non intelliget, minus istiusmodi interpretationes intelliget.



54. Arntz. a m. s., Parrhas., nescisse pro nescire. Plerique interponunt, nescire datam, quam perdere vitam. Nonnulli nescire, datam quam perdere vitam.



55. Ms. Lips., Meus, Vat. 2, homo; plerique humo, quod intelligitur ex veteri more, quo natus infans in terra collocabatur, ut a patre tolleretur in gremium. Sed fortasse verior est lectio homo, quae in antiquo etiam ms. Taurinensi exstat: videtur enim Sedulius voluisse retinere verbum Matthaei c. XXVI, v. 24, Vae autem homini illi, per quem Filius hominis tradetur: bonum erat ei, si natus non fuisset homo ille. Obvium est apud poetas fusus pro natus. Prosa explicat confestim ut meruit procreari, quod utrique scripturae potest congruere.



57. Ott. 1, auctus, recte correctum per actus. Sacrae Scripturae phrasis est, A facie terrae. Consule 0709D not. ad Dracontium II, 457.



59. Poelm., Invectio in Judam. Meus, Apostrophat. Meus, ferox Judas, insane: caeteri audax pro Judas. Beda etiam, qui in lib. de Arte metr. laudat hunc versum, legit audax. In prosa nulla est distinctio capitis hoc loco, ut nonnumquam alibi et prosa ab exemplaribus mss. carminis, et haec ipsa exemplaria inter se discrepant.



61. De voce traditor disputant viri critici, an a Tacito usurpata fuerit pro proditore: ab ea certe non abhorrent Tertullianus, aliique veteres scriptores Christiani.



0710B 62. Meus, Primus et horribiles; scilicet primus, et signifer comitaris. Alb., Reg. 1 horribilis. Ita etiam Ott. 1, sed in hoc correctum est horribiles.



63. Schedae Poelm. manum pro aciem. Meus, sudibusque minantem.



64. Alm., Arntz., Parrhas., Ottob. 1, Alb., et multi editi Commoveas. Id fuit etiam in Reg. 2, sed 0710C correctum Cum moveas, vel Cummoveas, ut scribitur etiam in Reg. 1 cum glossa cum sollicites. Meus mendose Commoves: plerique Cum moveas, quod sententia postulat. Mss., et editi passim ori ora: Reg. 5, Ald. ore ora, quod exstat etiam in Arntz. ab altera manu, et in schedis Poelmanni. Id eligunt Grunerus, et Arntzenius, quia Latinum non est ori ora premere. Certe Latinius est ore ora premere, sed non facile damnaverim alterum. Vat. 1, premes, correcum premis. Parrh., premens, quia prius edidit Commoveas. In Rom. scriptum erat mellisque, in Poelm. error est melleque pro mellique.



65. Plerique nostri, et blanda Dominum, Arntzenius, inverso ordine, edidit et Dominum blanda, alios secutus.



66. Wopkensius sic sollicitabat hunc versum: Quid socium simulans inimica fraude salutas, scilicet simulans te, et salutas illum, vel Quid socium simulas, et amica fronte salutas, vel Quid socium simulas, 0710D et caeca fraude salutas? Verum ex Prosa agnovit idem Wopkensius, veram esse codicum scripturam. Arntz., Reg. 5, Ald. amicum, alii cum prosa amica, h. e., sub specie amicitiae.



67. Barth. cod., Cant., Ald., Numquam: nonnulli codd. mss. obscure Numquam, aut Numquid. Barthius, Grunerus, et Arntzenius praeferunt Numquam cum prosa. Plerique, et optimi mss. exhibent Numquid, quod cum interrogatione eamdem sententiam reddit, neque minus elegans est. Porro non ita prosae inhaerendum est, ut ejus lectio venustiori alteri, in quam praestantissima vetera exemplaria consentiunt, praeferatur.

0711B



69. Ald. Jesum traditum reddidisse aurem Malcho. Barthius accipit operator pro operario, numquam otioso; melius Wopkensius pro benefico, munifico, ut operatio eleemosynam etiam significat: de qua voce vide comment. ad Prudent. Psych. vers. 573.



0711C 70. Nonnulli editi linquit. Puero, h. e., famulo, nota significatione.



71. Reg. 1, Meus, vocaret: sed in Reg. 1 recte emendatum per vacaret. Haec phrasis occurrit etiam l. IV, vers. 196. Arator l. I, vers. 862, al. 807, Ut numquam pietate vacet. Ex prosa videtur colligi nequa sumi pro nequo tempore. Potest etiam accipi pro nequa ratione, aut nequa via, hoc est, nequo modo.



73. De hac locutione millia legiones videri potest judicium Parrhasii in Proleg. n. 189. Simili tamen modo Livius aliquando loquitur, ut l. XXXIV, c. 52, a med. Philippei nummi aurei quatuordecim millia, et l. XXXIX, c. 5, et Columella l. v, c. 1.



74. Ott. 2 possit pro posset.



77. Parci mucrone: sic Dracontius Satisf. vers. 157, Mucrone pepercit.



78. Parrh. nec: caeteri melius non. Meus in contextu quemquam, pro d. s. cuiquam. Vat. 2. in compendio litterarum quemqaum, vel quidquam: sed 0711D unice retinendum cuiquam. De phrasi ponere animam vide not. ad Juvenc. I, 611.



79. Ald. Jesum praedixisse Petro, quod se negaturus esset. Arntzenius tribuit suo codici Arntz. a pr. m., et Torn. 1, Jam Petro, ms. Cantab., Arntz. a sec. m., et Prosae Namque Petro: in contextu edidit Jamque Petro, nescio, an dedita opera, an Jamque exciderit typographo pro Namque. Plures et praestantiores nostri mss. Namque: alii cum Parrh., et Ald. Jamque.



80 Barthius verba glossarii Isidoriani Alliger, gallus 0712B accipit pro glossa hujus loci. Sed hoc loco aliger est epitheton appositum nominativo gallus, non glossa. Fortasse in glossa Isidori innuitur, gallo convenire epitheton aliger.



0712C 82. Reg. 2, Ott. 1. Meus contra metrum, et sensum praedicando: in Reg. 2, et Ottob. 1 recte correctio, adhibita est per praedicendo.



83. Ald. In domum Caiphae deductum Jesum. Meus, Ducitur ad Caipham. Ms. Barthii, schedae Poelm., Parrh. Protinus, vel Protenus: reliqui Continuo. Prosa mox. Pro ad tristes Reg. 5, Ald., ad vastas, quod tenuit Nebrissensis, ut magnificentia domus Caiphaeae denotetur. Sedulius aliud voluit, ut ex optimis quibusque exemplaribus patet.



85. Parrh., hic; Meus, hac; lege hoc.



86. Pestifera ex psalm. I, vers. 1, In cathedra pestilentiae non sedit.



87. Parrh., Vet. 1, Consilium; retine Concilium.



88. Vatt. 2, Reg. 5, Cant., Ald., labellis. Alm. fabellis. Plerique nostri Ang., Alb., Reg. 1, 2, Ottob. 1, 2, Vatic. 1, Urb., Rom., Meus cum mss. Lipsiens., Arntz., Parrhasio, et vetustissimis aliis editionibus, favillis. Nic. Heinsius in not. ad Prudentium hymn. II Perist. vers. 318, correxit ex 0712D conjectura conflata cavillis, quam correctionem Cellarius, Grunerus, et Arntzenius amplexi sunt. Grunero non displicebat fabellis, nisi id contra metrum esset. Posset tamen aliquo modo sustineri simili exemplo epigrammatis, quod S. Damaso tribuitur in ms. quodam codice bibliothecae Angelicae: Non falsas fabulas studio meditatus inani. Caeterum nihil est causae, cur a communi codicum scriptura favillis recedamus, cum eam Sedulius ipse in prosa clarissime confirmet.

0713B



89. Plerique, Et; nonnulli vulgati, Quae; Barthius 0713C l. LIII, c. 3. substituebat At; Arntzenius mallet Sed, sicui displiceat Et. Parrhasius, omisso et, edidit Depereunt. Cod. Barthii, Cantabr., Meus sua, quod Arntzenius affingit etiam Aldo: sed Aldus cum aliis retinet sui, quod probum est.



90. Codex Barthii, Arntz. a sec. m., schedae Poelm., Parrh., Ott. 2, vis est cui: reliqui vires cui, quod probat, et explicat Prosa. Alteram lectionem frustra extricare conatur Barthius.



91. Vet. 1, Mon., victaeque furore: lege victoque.



93. Ald. Jesum colaphis, et palmis coesum. Wopkensius distinguendum ait brachia tolli,—Armat in insontem, scilicet brachia tolluntur, ex usu vulgatissimo infinitivi. Tum armat scilicet illos, vel homines. Arntzenius conjicit brachia tollit,—Armaque in insontem. In Bibl. Lugd. per errorem, ut puto, brachia tollit,—Arma in insontem. Vet. 1, Parrh., schedae Poelm., hei pro heu.



94. Vet. 1, 2, Mon., contra metrum et sensum, Armat insontem.



0713D 95. Arntz., Vet. 1, Ottob. 1, Urb., Rom. rapidum: sed in Ottob. 1, bene correctum per rabidum: Wopkensius interpungit rabidum memorare tumultum—Sacrilegas movisse manus? videlicet memorare tumultum, h. e., turbam hominum movisse sacrilegas manus. Vel alio modo memorare tumultum?—Sacrilegas movisse manus. Nimirum movisse pro moverunt. Priorem interpunctionem Arntzenius unice probat. Nisi prosa hoc ipsum suaderet, existimarem, movisse conjungendum cum quievit, nempe plebs exsecranda non quievit movisse sacrilegas manus, non denique quievit caput pulsare passim, etc.



96. Meus novisse, ad marg. pro d. s. meminisse. Ita planior sensus evadit: sed obstant reliqua exemplaria. Glossa in Reg. 1 est passim, leviter, quod huic loco non congruit.



98. Nonnemo citat Vel spuere, fortasse casu, non dedita opera. Quiesco cum infinitivo usurpavit etiam Quadrigarius apud Gellium l. IX, c. 12, Quiescerent 0714B pugnare; ubi tamen alii ex veteribus membranis legunt, 0714C Quiescerent pugnarum.



99. Totum, h. e., omnia, ut apud alios sequioris aevi scriptores, et apud Sedulium alibi a nobis explicatum est.



102. Nostri omnes mss., Parrh., Capp., Ald., vetustissimae editiones, mss. Alm., Arntz., Haec sputa per, quod, quia contra metrum est, schedae Poelmanni improbarunt. Barthius ad Claudian. IV Consulat. Hon. vers. 617, citat Sputa per haec. Recentiores editores facilius mutarunt Sputa haec per. Verum cum veteres codices consentiant in hac scriptura Haec sputa per, eam sequi debemus: non enim magis mirum est, Sedulium primam in sputa corripuisse, quam primam in jugis, et secundam in elutus simili modo brevem fecisse. Pro lavere nonnulli vulgati male lavare.



103. Parrh., plaudit. Rom., Urb., crevit, fortasse ex aliqua glossa. Lectio vera est plausit ex more veterum, quo per alapae ictum, et plausum in malis libertas servis manumissis conferebatur, ut notum 0714D est. Adisis Isidorum l. IX Etym. cap. 3. Nebrissensis alio fortasse respicit, cum exponit plausit, h. e., arrisit.



104. Reg. 1, Negatio Petri. Vat. 1, 2, Et; in Vat. 1 correctum, At. Vonckius conjicit, At Simon, plaudentibus Wopkensio, et Arntzenio. At recepta scriptura senior, ita a Prosa, et omnibus exemplaribus confirmatur, ac praeterea rei ipsi convenit, cum Petrus senior caeteris discipulis fuerit, ut nullus sit locus conjecturae contrariae. Qui futura praemonet, auctor solet vocari. Juvencus I, 233, Monuit quod Spiritus auctor. Prudentius hymn. 13 Perist. vers. 9: Spiritus ille Dei, qui fluxerat auctor in prophetas.



105. Ms. Barthii, Cant., Parrh., schedae Poelmanni, multae veteres editiones, prosa, nequibat. Reg. 1, Ott. 1, nequibit, factum in Reg. 1, nequibat; in Ott. 1, nequivit. Arntz. cum plurimis nostris mss., Ald., et aliis editis, nequivit.

0715C



106. Vet. 1 mendose agit pro ait. Compositum adesse pro simplici esse ab aliis et jam poetis Christianis ponitur.



108. Parrh., Tunc; nonnulli editi Ut: plerique, Et; Meus Et cecinit gallus, inverso ordine.



109. In Reg. 1, Ottob. 1, Vatt. 1, 2, Rom., Meo, 0715D error est redire, recte emendatus in plerisque per rediere. Fabr. et nonnullae aliae editiones, Petro, quod retineri posset, praesertim favente prosa. Sed omnes mss. habent Petri; eodemque respicit mendum in Meo Patri.



110. Ott. 1, damnavit opes, bene emendatum per opus.



111. Vat. 1, Culpa fuit, quod cum aliquo acumine sustineri posset, ut Troja fuit. Sed vera lectio est fugit.



112. Rom., generastis amaris; recte correctum, amari.



113. Ald., Jesum ductum ad Pilatum: et Judam 0716C se suspendisse. Ms. Barthii nocturnis moestior umbris, quod praefert Barthius, et cum eo, ed. Lipsiensis et prosa, Arntzenius et Grunerus. Verum etiamsi concedere velimus, magis poeticum esse nocturnis moestior umbris, tamen cum nostri omnes veteres libri, etiam Ang., Alb., et alii aliorum exhibeant nocturna 0716D moestior umbra, id praestat retinere: a quo certe non abhorrent aures poeticae, quidquid contra sentiat Barthius.



116. Vat. 1, Pilati moenia: desideratur ad. Moenia, ut innuatur magnificentia aedium Pilati. Putant etiam nonnulli, moenia de omnibus tectis, sive aedibus publicis, privatisque urbis dici posse.



117. Grunerus et Arntzenius mallent, cum ed. Lips., iniquis, quod mihi minus placet, et alienum est a prosa.



118. Arntz. cod. pro reddens a pr. m. linquens, quod Arntzenio non displicebat.

0717C



119. Meus, corrupte, In casum facti pretii. Reg. 1, Incasum, recte factum Incassum. Reg. 1, relinquit; plerique, reliquit.



120. Fabr., Nam quid enim; mss. nostri, duo alii apud Barthium l. LIV Advers. c. 7, ac plerique alii, Quidnam etenim. Reg. 5, Ottob. 2, Ald., timorem; retine timore.



121. Alm., tetra; alii, recte, tetro; Meus, corrupte, tretro.



122. Mss. Lips., Alm., schedae Poelm., Reg. 2 ex correctione, Ottob. 1 ex correctione, et multi editi, jam demersa. In Ottob. 1 videtur prius fuisse demensa. Reg. 1 pro d. s., Reg. 2 a pr. m., Reg. 1, Vatt. 1, 2, Urb., Rom., Meus, Cant., Arntz., Ang. obscure, dimersa. Alb., dimissa. Reg. 1 in contextu, demissa: ita, vel dimissa plerique editi. In ed. Lips., et Bibl. Lugd., fortasse error est diversa. Verbum demergo eleganter adhibetur pro alte ac summa vi immittere: quod multis constat exemplis.



124. Parrh., gramina, non gramine, ut illi imputat 0717D Arntzenius. Meus, corrupte, gemina; vera lectio, germina. Alm., Parrh., vertit, quod recentes editores sequuntur; alii, vertat. In Reg. 2 ex verat correctum vertat. Huic scripturae favet prosa.



125. Ms. Barthii, Lipsiens., et recentes editi ut; alii, et; nimirum, vertat et pereant. Juvenalis sat. 10, vers. 145, Sterilis mala robora fici.



126. Barthius videtur alicubi reperisse conceptus pro 0718C correptus; conjicit vero trucis correptus monte furoris. Wopkensius autem suspicatur trucis completus mente furoris, repugnante prosa. Nimirum mens trucis furoris ponitur pro furore ipso, aut mente furibunda.



127. Cantabr., Reg. 1 in contextu, et nonnulli editi, quamquam, quod Grunerus et Arntzenius cum prosa retinent. Reg. 1 pro d. s., cum plerisque aliis mss. et editis, tamquam. Alterum magis placet. Rom. male esse. Elegans, et usitata phrasis est morte petere pro interficere.



128. Meus, percurreret; reliqui praecurreret, sed nonnulli in compendio litterarum, ut legi etiam possit percurreret. Urb., procurreret. Barthius tentabat, ulcisci nece curreret; Grunerus, ulcisci praesumeret. Nihil mutes.



131. Meus, in alto. Wopkensius hariolabatur, laqueis expelleret altis, vel laqueo disperderet alto, vel disperdidit. Retinenda est recepta lectio, siquidem anima hoc loco adhibetur pro toto homine, ut alibi saepe.



0718D 132. Urb., Vatic. 2, Ottob. 2, Rom., Meus, ms. Barthii, ed. Lips., Levior ira, ex quo Barthius conjiciebat, Ira quidem levior, ut cum levior constet versus. In Reg. 1 videtur etiam esse Levior ira, sed aliud fuit, et supra est glossa, vel d. s., mitior. Lectio communis Lenior ira quidem sollicitanda non est. Meus, Parrh., Arntz. a sec. m., multi editi, tantae; plurimi nostri mss. cum Ald., et aliis vulgatis, tanto.

0719B



136. Nonnulli editi, qui est nunc reus; plerique 0719C mss. atque alii vulgati elegantius omittunt est.



137. Ott. 1, descenderat usque; a rec. m. cum aliis, descendit ad usque.



138. Vat. 2, nunc vir apostata; lege nunc vilis.



139. Ald., Jesu objecisse Judaeos, quod regem se esse dixerit. Arntzenius errasse ait Sedulium, quod praesidem vocaverit Pilatum. Verum Sedulius nomen exprimit Vulgatae nostrae, et plurium Patrum Latinorum: quidquid sit, an ante Claudii tempus praesidis nomen praefectus Judaeae habuerit. Vide Calmetum Diction. Biblic. verb. Praeses.



140 Cellarius jugulum exponit in indice locum jugulationis. Sed plurima sunt exempla, quibus jugulus vel jugulum pro nece, caede, jugulatione, accipitur, uti apud Prudentium, Paulinum Petrocorium, Saxonem Grammaticum, Abbonem, immo Manilium IV, 128, In jugulumque dabit fructus.



141. Vat. 1, insonti sanguine; melius reliqui, insontis.



142. Ms. Barthii, schedae Poelman., Vet. 1, 2, 0719D Mon. et alii editi, Comperiens; nostri omnes mss., et alii aliorum cum Parrh., Ald., Reperiens, aut Repperiens, ut intelligatur, primam produci. Meus, Ott. 1 ex correctione, Vat. 1, Reg. 1, 2 in contextu, dixerit: mss. alii, cum editis, dixerat.



143. Alm., Urb., dicit, quod fortasse fuit in Ott. 1, ubi nunc est, ut in plerisque, ducit. Alb., Rom., duxit. Glossa in Reg. 1, ducit, compensat.



144. Codd. Reg. 1, 2, 5, Vatt. 1, 2, Parrh., Ald., impia. In Reg. 1 d. s., perfida, quod videtur esse glossa in Reg. 2; sed in aliis mss. et in plerisque editis in contextu perfida ponitur. Favet prosa.



145. Aldus, ne secunda in idola vers. seq. corriperetur, sic hunc locum reformavit semper quae idola adamavit,—Dilexit lucos. Id etiam exstat in Reg. 5, sed, ut arbitror, ex Aldi editione. Nebrissensis etiam ex Aldo, ut puto, legit idola secunda producta, quam alio in loco a Sedulio correptam fatetur.



146. Schedae Poelm. Idola erexit, scilicet ut metro 0720B consuleretur. Verum de secunda in idola correpta 0720C dixi ad Prudentium, et ad Dracontium. Auctor carminis inediti de Virtutibus et vitiis in Biblioth. Vat. n. 591, cap. de Crapula: Grandia nam populis mordax quondam idola feci. Fortasse auctor carminis est Bonifacius episcopus, de quo Sigebertus, et Fabricius Bibl. med.



147. In Parrh. error est eligere. Reg. 1, Ott. 2, Bahal pro Baal. Alii scribunt Barabbam, alii Barabam, nonnulli Barrabam, quod postremum hoc metrum non patitur.



149. In Ott. 1 dubium est, an sit scriptum utrumque, an utramque. Vera lectio est utrumque, quod in Reg. 2 factum est ex utramque.



150. Hic et sequens versus diverso ordine in codd. collocati sunt. Ms. Barthii, Alm., et Reg. 2, prius Auctor lucis erat, tum Auctor mortis erat; sed in Alm. versus Auctor lucis deest in contextu, et additus est margini; in Reg. 2, inverso ordine, Auctor erat lucis, pro Auctor lucis erat. In meo codice omnino deest hic versus Auctor lucis; in Ott. 1 versus 0720D Auctor mortis appositus est in principio paginae, sed ita ut praecedat alterum Auctor lucis. Barthius ait, melius praecedere vitam, mortem sequi. Contra est prosa. Schedae Poelm., sumere lumen; alii, sumere lucem.



153. Artnz., Qui dubitatis; h. e. cur, qua ratione? Caeteri, eodem sensu, Quid. Meus, membra pro terga. Sedulius aemulari videtur Horatium IV Epod. vers. 11. Sectus flagellis hic triumviralibus: sic fere Martialis et alii.



154. Parrh., schedae Poelman., Urb., Subditur; plerique Subditus, quod melius est.



155. Ott. 2, male, Sed dignus. Reg. 1, Ne; supra, Nec; Ott. 1 et Reg. 2, Nec, correctum Ne. Urb., Fabr., Ang., Alb., Vat. 2, Reg. 5, Ald., Nec; melius plerique alii. Ne. Fabr., et quidam vulgati ceu latro; caeteri vel latro, in Reg. 1 supra est ut, in Ott. 1 est vel, sed aliud fuit. Vat. 2, Reg. 5, Ald., perire; reliqui, periret; Meus pro d. s., perisset.

0721C



156. Ald., Jesum ad poenam ductum. Meus corrupte flax, et Alb. felix pro falx: in Reg. 1 pro falx videtur fuisse fallax; vera scriptura est falx. Parrh. falx curva, quod conjecit etiam Nebrissensis. In Reg. 1 est torva cum plerisque, sed fortasse fuit turba. In Ottob. 1 clare, turba, sed aliud fuit, et ad marginem est, torva; prosa, triste, falcis acumen.



157. Ott. 1, Urb., quod; lege quot.



158. Artnz., Crimine; corrige, Crimina.



159. Reg. 5, Ald., Nec; alii, melius, Non: Arntz., solum; in Rom., solas, sed correctum per solum. Praestat retinere, cum aliis et prosa, solas. Wopkensius concinnius putat, sed corde reloto, vel sed pectore loto. Obstant veteres libri et prosa; neque est, cur inconcinnum censeatur sed corpore toto; immo hoc poscunt praecedentia Non solas lavisse manus.



160. Reg. 1 pro d. s., Reg. 2, Alb., Vat. 2, Meus, Ottob. 1 ex correctione, mss. Lips., Cant., Alm., Arntz., sperare; alii mss. et plures editi, spectare. quod suffragio suo schedae Poelm. probarunt. Wopkensius 0721D substituebat spirare, quod Grunero, et Arntzenio non displicebat. Sed vel exspectare, vel sperare potius, huic loco satis consentaneum est.



161. Vet. 1, Mon., mendose, Corporis pro Corripis. Parrh., et sistis; alii cum prosa omittunt et.



162. Mss. nostri cum Ang., cod. Barthii, Alm., Arntz., Parrh., Ald., et aliis editionibus antiquis, Praeponis humana: Alban., et vulgati multi, Praeponisque humana. Id praefert Arntzenius; nescio, cur: Sedulius enim saepe aspirationi h vim consonantis tribuit, ut brevis praecedentis dictionis produci possit. Arntzen. a sec. m., Parrh., qui morte teneris; lege, qua morte.



163. Ottob. 1, crucis, recte correctum per cruci. Reg. 5, Ald., Fabr., et quidam alii vulgati, post vulnera; plerique mss. cum aliis editis melius per vulnera.



164. Ald. Jesum ad poenam ductum. Titulus repetitus. Urb., Rom., ad poenas. Vat. 2 corrupte sensus 0722C pro Sanctus.



165. Arntz. cum Fabr., et quibusdam aliis editis, rubri vilem; mss. nostri cum Parrh., Ald., et plerisque editionibus, vilem rubri: sed in Ott. 1 fortasse fuit chlamydem rubri sub tegmine cocci—Vestitur vilem, quod in meo codice sic exstat. Wopkensius vult, conjunctim legi subtegmine: plerique scribunt sub tegmine.



166. Arntz. Vestitus. Vat. 1, Ott. 2, Ang., Alm. speciesque: alii species sine que. Alm., Ott. 1, 2, Fabr., et nonnulli alii editi, cruenta: id ita fuit in Reg. 1, sed correctum est per cruentae, quod plerique exhibent, et schedae Poelm. probant. De chlamyde, qua indutus fuit Jesus, sermonem habui ad Juvencum l. IV, vers. 645. Vilis dicitur a Sedulio, quasi alicujus vilis militis propria vestis. Concilium Toletanum I, anno 400, can. 8: Si quis post baptismum militaverit, et chlamydem sumpserit, aut cingulum, etc. Nebrissensis tamen censet, dici vilem, quia in vilipendium Christi adhibita, non quod parvi pretii esset. 0722D At verisimile est, chlamydem, in vilipendium adhibitam, vilem quoque fuisse, et parvi pretii.



167. Bibl. Lugd. circumdabit, quod depravatum est. Pro amplum conjiciat aliquis almum: sed Nebrissensis exponit amplum, h. e., honestum. Hinc amplitudo.



170. Ottob. 1, Meus, Reg. 5, Ang., Vat. 2, ut videtur; Ald. quia, quod fortasse etiam fuit in Reg. 1, in quo nunc est quod, ut in plerisque. Etiam in Ott. 1 prius fuit quod. Reg. 1 pro d. s., Vat. 1, et plurimi vulgati, semper. Mss. alii cum Ang., cod. Barthii, Parrh., Ald., terrae, quod cum ms. Cant., schedis Poelm., et Prosa, praeferunt Grunerus, et Arntzenius. Barthius conjecerat per se, h. e., sua natura. In Ott. 1 est terrae, sed videtur fuisse semper, pro quo stat prosa.



171. In meo cod. desideratur leve. Reg. 5, Ald., mox alienos sine que.

0723C



172. Habitus pro cultu exteriori corporis, praecipue vestimento, a bonis scriptoribus usurpatum reperitur.



174. Ms. Lipsiens., nil jam mutabile. Parrh., schedae Poelm., nil ut mutabile. Rom., Urb., nil jam ut mobile; minus male esset jam nil ut mobile. Communis lectio nil jam ut mutabile. Nebrissensis advertit, item pro iterum a Sedulio usurpari. Ex prosa motatione saepissima fragile suspicari possis motabile.



175. In nonnullis veteribus libris refulgens pro resurgens recte damnant Barthius et Burmannus.



176. Deerat hic versus in Reg. 1, Ott. 1, sed utrobique additus est in fine paginae, ut hoc in loco ponatur. Abest a Cant., et a prosa. In meo prius collocatur Humano, tum Post mortem, inverso, et praepostero ordine. In Alm. sic corruptus est Humano patiens mortalem sumere carnem. In schedis Poelm. ascriptum erat: scilicet resumens eamdem immortalem, quae quidem est tegmen humanum, sub quo divinitas 0723D latet.



177. Ald., Fel Domino datum. Arntz. factum pro gestum.



178. Reg. 2, vino, recte correctum vinum. Rom., Urb., datur; melius alii, datum. Pro amaro tristis usitatum est.



179. Vat. 2, Parrh., labris pro labiis.



182. Ald. Jesum patulo affixum ligno.



183. Nebrissensis nota ad verbum Relligione est: Nisi mendum est, significat, quod crux, olim poena, nunc mutata est in honorificam religionem.



184. Rom., Meus, violentiaque: lege violentaque. Mon. robore: corrige robora. Dungalus in opere adversus Claudium Taurinensem de Cultu imagin. sacrar. tom. XIV Biblioth. Patrum Lugd. p. 206, et Jonas Aurelianensis l. II de eodem argumento, eod. tom. XIV, p. 182, hunc, et sequentes undecim versus proferunt, ut crucem colendam esse probent: 0724C sed Dungalus librum IV Carminis paschalis, Jonas librum III allegat pro diversa carminis dividendi ratione, de qua in Prolegom.



185. Meus corrupte panem pro poenam. Urb. honorem: retine honore.



187. Apud Jonam loc. cit., Ipseque sanctificans, minus bene.



188. Colendam, non cultu religioso, ait Cellarius, qui soli affixo cruci Christo debetur. Quid ineptius? Quo ergo cultu colenda est crux? Doctrina catholica de adoratione crucis tam certa est, ac tam clare a doctoribus exposita, ut tandem haereticos pudere debeat hac de re cavillari, et eamdem crambem centies recoquere. Quod enim dicimus, veneramur, colimus, adoramus crucem, cum Patribus, Conciliis, et Ecclesia in officiis liturgicis loquimur: ejusmodi autem adorationem esse respectivam, et secundariam, nemo non agnoscit. Apage ergo ineptias heterodoxorum, qui ex hujusmodi venerationis signis arguunt, nos adoratione absoluta, primaria, 0724D et latriae, quae soli Divinitati debetur, res inanimas colere. Exstat autem apud Orientium carm. de Trinitate simile crucis elogium: Cur tamen hanc speciem teneat crucis edita forma,—Monstrat adorandum tota ratione character;—Quod divisa nota est in partes quattuor exstans,—Dat mundi Dominum cognosci et archangelos omnes.—Tot regis ipse plagas, coeli quot crux videt oras, etc. Misere corrupta sunt omnia piissimi poetae Orientii carmina. In quarto versu clarum mendum est, quod sic emendare placet: Dat mundi Dominum cognoscier angulus omnis. In primo legerem cum tamen, in ultimo Tot regit.



189. Lipsius l. I de Cruce, cap. 10, pro potenti maluit patenti. Nonnulli vulgati male interpungunt portavit ovans ratione potenti,—Quattuor.



190. Meus colligat, quae est etiam conjectura Vonckii et favet prosa: plerique tamen colligit.



191. Reg. 2 fulgit, correctum fulget. Jonae loc. cit. 0725C mendose Eois. Poetae christiani Deum auctorem, hoc est, rerum omnium dominum, et conditorem passim vocant, ut Prudentius, Dracontius, Avitus, Fortunatus, Arator.

0725C



192. Cellarius alicubi invenit flaccae pro sacrae: sed sacrae probum est. Vat. 1, Meus, Jonas Alb., Urb., labuntur sidera: corrige lambuntur.



193. Rom., dextera: metri lex exigit dextra. In Ott. 1, pro erigit aliud fuit. Reg. 1 leva subrigit, et pro d. s. leva erigit: hoc lex pedia poscit: scribendum enim est cum diphthongo laeva.



194. Arntz., Tonantis; alii cum prosa creantis, quod Arntzenio nervosius videtur.



195. Hoc loco inserit prosa ea, quae pertinent ad versus 200, et 201 h. l. In Vatic. 2 videtur esse complexus: sic prius erat in Reg. 1, Ottobon. 1, Rom., sed correctum est in his tribus per complexum. Verum elegantius ego existimo complexus: ac solent poetae christiani, quod in Juvenco saepius notavi, unum accusativum duobus verbis apponere. Plerique retinent complexum. Cassiodorius ex Sedulio, ut puto, in psalm. XXII, v. 18: Crucis ipsa positio talis est, ut pars ejus superior coelos petat, inferior terras non deserat, fixa infernorum ima contingat: et velut quibusdam brachiis extensis latitudo ejus totius partes appetat mundi. Praecessit Lactantius l. IV Instit., c. 26, Extendit Christus in passione sua manus, orbemque dimensus est. Hieronymus in c. XV Marci: Ipsa species crucis quid est, nisi forma quadrata mundi, etc. Consule Cerdam Advers., cap. 100. Laudat etiam hos versus Amalarius de Eccles. offic. l. I, c. 14.



196. Ald., Titulus in cruce Graece, Latine, Hebraice. Plerique nostri mss., et alii, Scribitur et titulus: Hic est rex Judaeorum. Aldo affingit Arntzenius titulus: 0726C hic est nam rex Judaeorum. Ita quidem ediderat Aldus, sed correxit, ut in plerisque nostris. Meus, titulus: quia rex est hic Judaeorum, quod non bene procedit: neque melius Alb., Scribitur et titulus super: Hic est rex Judaeorum; aut Parrh., Scribitur in titulis super: Hic est rex Judaeorum. Observandum tamen, Parrhasium in annotationibus suis post Sedulium monuisse, ita quidem legi in omnibus exemplaribus, sed castigandum videri Scribitur in titulis: Hic est rex Judaeorum, ut reciprocus versus sit, et spondaicus imitatione Maronis, et aliorum, ne unam et alteram syllabam novo exemplo corripiat in Judaeorum. Id Cappusotus tenuit. Vet. 1, 2, Mon., Scribitur et titulus: Jesus rex Judaeorum. Bibl. Lugd., Fabr., titulus: Hic rex est Judaeorum. Col. titulus: Hic rex Judaeorum est. Poelm. titulus: Rex hic est Judaeorum. In scriptura codicum communiori, quam etiam tenet Beda de Metris, ultima in titulus producitur ratione aspirationis sequentis, aut etiam vi caesurae. Quinto loco spondaeus pro dactylo ponitur. Verba tituli exprimit Sedulius, quae exstant apud Lucam. Dominicus Maria Mannius edidit eruditum Commentarium de titulo Dominicae crucis archetypo tom. IX Symbol. litter. Gorii. Vide etiam not ad Juvencum l. IV, vers. 666, et ad Eleg. vers. 110, ubi sententiam Bedae de scansione hujus versus minime probandam referam, et Benedictum XIV de Beatif. l. IV, part. II, Append. 3.



197. Alm., et nonnulli nostri mss. cum multis editis, Quod: melius alii cum ms. Barthii, Parrh., schedis Poelm., Quo: Parrh. nil: alii nihil. Meus, vacat: plerique vacet; sed in Reg. 1, ex vacet factum vacat. Rectius est vacet, praesertim cum Quo.

0727C



199. Ter designat Ss. Trinitatem, non triplex regnum, ut Cellarius suspicatur.



200. Poelm. Super tunicam sortiuntur. Dempsterus ad Rosin. l. VIII, c. 8, p. 840, conjicit in exuvias, quod videtur prius fuisse in Vat. 1; sed bene est in exuviis.



201. Meus, necaret: lege vetaret. Hi versus supra in prosa explicati sunt.



202. Ald., Duos latrones ad Domini latera crucifixos. Parrh., Cum simul: alii Quin etiam. Ott. 1, Vat. 1, 2, Reg. 5, Ald., Cant., schedae Poelm., insonti: plerique insontis, sed in Reg. 1 videtur correctum per insonti. Pro scelerato cruentum poni, novum non est.



203. In Rom. meritum omnibus unum deest aliquid. Similis error in Urb. meritumque omnibus. Barthius ex optimo codice allegat meritum non omnibus unum, quod edidit Parrhasius, et in suo cod. invenit a seq. manu Arntzenius. Plerique licet omnibus, quod displicebat Grunero cum particula quamvis repetita v. 0727D seq. Idcirco ex ed. Lips. reposuit meritum licet omnibus unum—Non faciat, similis tamen est sententia. Ita omnino habet meus codex, et alter Barthii, et in aliis editionibus sic exstare, ascriptum erat in schedis Poelmanni. Nihilominus retinenda est lectio communis, et cum Wopkensio explicanda meritum licet omnibus unum—Non faciat similis quamvis sententia: h. e., licet sententia quantumvis similis non faciat omnibus unum, vel simile meritum. Praeterea aliquando Latini particulas licet quamvis jungunt, ut Lucretius, et Cicero.



204. In Reg. 1 similes correctum per similis, et 0728C glossa sententia, damnat. Alb., mendose Nec faciat quamvis simul sententia. Barthius ex altero cod. optimo citat, Hos faciat similes; ex altero, Non faciat, similis tamen est sententia. Parrh. Hos facit assimiles. Vet. 1, Mon., Hos faciat similes. Confer var. lect. vers. praeced.



206. Arntz. tribus non male pro trium: tunc legi posset duobus, ut legitur in Urb.



208. Rom. salvandus: reliqui salvatus.



209. Vat. 1, Suppliciis tamen; deest que ad rationem metri.



211. Tuens, h. e., intuens, ut apud Virgilium, et alios.



212. Cant., Ott. 1, Alb., Parrh., Fabr., meritum, atque ita scribi jubent schedae Poelmanni. Verum scriptura communis merita, quae etiam in Ott. 1 prius videtur fuisse, retinenda est, producto a postremo ob pr dictionis sequentis, ut nihil dicam de caesura, quae etiam id efficeret. Ald., ex agmine; emenda, examine.



0728D 213. Arntz. Unus erat: lege cum aliis et prosa, Unus enim. In Ott. 2, videtur nec in morte: sed repugnat metrum: Urb., Rom., relinquit: alii reliquit. Non male est relinquit; praesertim si imitatio sit Virgilii libr. VI, vers. 444: Curae non ipsa in morte relinquunt.



214. Urb. loquens pro movens.



216. In Reg. 5, et Bibl. Lugd., mendum est vitam pro vitem. Meus, mordebat, quod jam vers. sup. praecessit: caeteri lacerabat: Barthius l. LIV Adv., cap. 7, citat vitem populatur amoenam. Hirci morsum vitem enecare a multis proditum est.

0729C



219. Mss. quidam apud Barthium, Reg. 1, pro d. s., Rom., et nonnulli vulgati, Libera: plerique nostri cum Alm., Parrh., Lumina, ex Virgilio l. II, Aen. vers. 405, Ad coelum tendens ardentia lumina frustra—Lumina: nam teneras arcebant vincula palmas. Confer Prudentium Per. V, vers. 235. Cellarius sequitur Libera, et codici Cant. tribuit Lumina. Grunerus in cod. Cant. invenit Libera, et id praetulit, quia sic legitur in prosa. Verum repetitio elegans verbi Virgiliani, ut versui valde accommodata est, ita in prosa per explicationem libera opportune exposita est: nisi suspicari etiam velimus, in prosam mendum irrepsisse, ac legendum, ut in carmine, lumina, tantum lumina, libera. In vincula variant etiam mss., et editi: sed retinere praestat cum plerisque vincula, ratione ejusdem imitationis Virgilianae. Quod enim Cellarius cum Alm. praefert vulnera, quod miseri crucibus clavis affixi essent, non funibus alligati, hoc nihili est: nam rursus Sedulius ait vers. 303, Post vincla crucis.



0729D 224. Wopkensius conjicit interque beate—Conspicuos, vel interque malignus, scilicet serpens. Refragantur vetera omnia exemplaria: neque male est benigne, sive intelligas habitare benigne, sive hortos benigne conspicuos.



225. Hic rursus Wopkensius conjicit decipientibus pro deficientibus; quae conjectura eleganti acumine valde se Arntzenio probabat: nimirum quia in coeli paradiso poma non decipient, ut in paradiso terrestri. Scriptura communis denotat perennem copiam fructuum. In Reg. 1 aliud prius fuit. Propterea veram crediderim conjecturam Wopkensii, cum 0730C prosa non pomorum jugem ubertatem indicet, sed insidias decipientes excludat.



226. Nebrissensis suspicatus fuerat antiquus serpens ex Apocalypsi cap. XII, vers. 9: Draco ille magnus, serpens antiquus, qui vocatur diabolus. Revera in meo codice est antiquus serpens; erat id etiam in Rom., sed in hoc correctum est per antiquum.



228. Tria epitheta uni substantivo accommodata, varium violentum grande. Est autem idem accusativus facinus pro utroque verbo aggressi, patrarunt. Alii interpungunt facinus, violentum grande patrarunt, nimirum patrarunt violentiam grandem, vel aliquid valde violentum. Alii, Aggressi facinus violentum, grande patrarunt, videlicet patrarunt aliquid grande, rem grandem. Planior est sententia, ut nos exponimus: Ambo diverso calle aggressi sunt, et patrarunt facinus varium, violentum grande. Neque obstat prosa.



230. Cant., Ald. et quidam alii vulgati, petens; 0730D alii, sequens, cujus glossa est in codice Burmanni petens.



231. Ms. Barthii scribit, Austulit.



232. Ald., Solem obscuratum in plenilunio praeter naturam. Poelm., Tenebrae. Vet. 1, horrendi; corrige, horrendae.



234. Meus, tenuere diem; Rom., traxere diem; lege, texere diem, quod pulchre dictum.



235. Juvencus l. IV, vers. 149: Abscondet furvis rutilos umbris radios sol.



236. Variant mss. et editi: nonnulli Dilituit, plerique melius Delituit. Pro infecit schedae Poelm. implevit. 0731B Ald., Reg. 5, replevit. Prosa tuetur infecit. Post hunc versum Reg. 5, Ald., Fabr., addunt hos tres: Tota sibi oppositum fratrem quod Delia haberet,—Cum suberat terris, super ille in culmine coeli,—Impia perpetuam timuerunt saecula noctem. Nonnulli pro super ille exhibent supera ille. Plerique editi omittunt 0731C hos versus, etiam Parrhasius, cui falso eos imputat Arntzenius. Mss. nostri omnes, aut fere omnes eos ignorant: nam codex Reg. 5, ut alibi dixi, descriptus ex editione Aldi videtur. Desunt etiam in Aug. codice, et in Albanio. In ms. Barthii deerant duo primi versus, aderat tertius, qui ex Virgilio depromptus est Georg. l. I, vers. 468: Impiaque aeternam timuerunt saecula noctem. Barthius l. LIV Advers., c. 7, duos primos versus non esse Sedulii ait, immo contra sententiam esse, non enim naturalibus causis hanc eclipsin tribuit Sedulius. Verum hi versus, cujuscumque tandem sint, naturales causas ab eclipsi excludunt: non enim sol deficit in plenilunio, et cum luna subest terris, ac solem sibi oppositum habet, sed cum inter solem et terram ponitur. Eo igitur magis saecula impia perpetuam noctem timuerunt, quia eclipsis solis in plenilunio contigit. Nebrissensis, qui eos versus legit, ad verba suberat terris sic exponit: Quia si tunc plena erat luna, videlicet die 14 mensis, necesse quoque fuit, solem hora diei sexta 0731D esse in culmine coeli, et lunam in angulo noctis mediae. Minime vero puto, eos versus Sedulii esse, non solum quia a mss. et prosa absunt, sed etiam quia Sedulius non solet fabulosa nomina usurpare. De tertio versu Impia dubitat Arntzenius in Miscellan. cap. 16, et suspicatur, inserendum esse post hunc versum 236, Delituit.

0731D



237. Cod. Barthii, schedae Poelm., metuerunt, quam scripturam defendit Barthius. In prosa est meruerunt: ita etiam in plerisque mss., sed in Ott. 1 et in Reg. 1 aliud prius fuerat scriptum. In Reg. 2, et Ott. 2, merebant, vel moerebant, sed in Reg. 2 aliud fuit. Fortasse Sedulius voluit moeruerunt, quod sit trisyllabum per synaeresin: hoc exprimit supra verbum tristemque, et mox Moesta per occasum. Priscianus l. VIII ait, in usu non esse praeteritum moerui a moereo, moeres: sed non valde id morari nos deberet 0732B in Sedulio. Interea sequamur codicem Barthii metuerunt, non tamen ejus interpretationem, metuerunt cernere vultum Christi morientis, sed potius vultum, seu faciem orbis, eclipsi, et luctibus tristis.



238. Vet. 1, laetaque, corrige laetata. In Reg. 1 ex laeta factum laetata.



0732C 244. Urb., atra sepulcri, quod ferri potest.



245. Aldus, Terrae motum horrendum fuisse in morte Domini. Meus, Terra tremuit. Schedae Poelm., Non tellus; melius, Nec tellus. Varius usus hujus phrasis sine clade observari potest in indice verborum Dracontii.



247. Barthius malebat obitum pro modum: obstant veteres libri. Modus supremus est finis ultimus, seu terminus mensurae. In prosa est termino dubio.



250. Vat. 1 male trajicit, prius Perdita, tum Sed pietas. Phrasi poetica umbras vagas vocat defunctorum animas. Non ergo dubitari potest, quin Sedulius Christi descensum ad inferos clare astruat. Nebrissensis ait, umbras vocari vagas, quia poetae fingebant, animas per inferos vagari. Rectius puto, animas dici vagas, quasi vagantes, et errantes a patria coelesti: quod innuit vers. seq., Perdita restituens.



251. Reg. 5, Urb., Meus, Rom., Alb., Ald., nec 0732D pro non. Arntzenius Parrhasio tribuere videtur restituens, sed non consistentia, quod pessimum dicit: et revera obstat lex metri. At Parrhasius levi discrimine a caeteris exhibet restituens, sed non constantia perdens, h. e., non perdens constantia, sive consistentia. Cellarius, et Wopkensius hallucinati sunt, putantes, Sedulii mentem esse, perdens non consistentia, h. e., crimina, ea, quae a Deo non instituta, aut creata sunt. Aliud hic agit Sedulius: Expavit natura, ne mundus periret. Reponit Sedulius: Christus ad tartara properabat, non ut mundum, et ea, quae consistebant, perderet, sed ut restitueret perdita.



252. Meus, Aceto potatur. Ald., Acetum porrectum sitienti Domino. Vat. 1, timuerunt; alii, metuerunt, quo spectant menda in Rom. meruerunt, et in meo codice mutuerunt.



253. Reg. 1, qui; recte factum quin.

0733C



255. Nonnulli scribunt Penniculo; alii, Peniculo.



256. Plerique nostri mss. scribunt Manzeribus. Nonnulli, Mansseribus, aut Manceribus, aut Manseribus, aut Mameribus, aut Mamseribus. In Vulgata Deuter. XXIII, 2, scribitur: Mamzer, retenta voce Hebraea, quae nothum significat: Non ingredietur Mamzer, hoc est, de scorto natus, in Ecclesiam Domini. Venantius Fortunatus. l. V, carm. 4, vers. 75, usurpavit agmina manzera. Canonistae feminae prostitutae filios manzeres vocant: Manzeribus scortum, sed moecha nothis dedit ortum.—Ut seges ab spica, 0733D sic spurius est ab amica.—Dant naturales, quae nobis sunt speciales.



258. Plerique mss. atque editi, cum; Reg. 1 et alii, dum. Ott. 1, convertantur, sed correctum convertuntur.



259. Arntz., mensa, pro mensis. Parrh., sic pro ita. Reg. 1 sic, d. s. ita.



260. Rom., Urb., Ott. 1, Parr., exosa; caeteri odiosa; etiam in Ott. 1 forte prius fuit odiosa.



261. Meus, Exspiravit; Ald., Jesum exspirasse, et multa sanctorum corpora resuscitasse. De epitheto boni, quo Christus per excellentiam insignitur, videri potest Theophilus Raynaudus t. II, sect. 1, cap. 3, quod novo titulo inscripsit, Christus bonus, bona, bonum.



262. Urb., Rom. a pr. m., nonnulli editi demisit; 0734C caeteri melius dimisit.



265. Fabr., abeunte, minus bene, pro obeunte.



266. Arntz., patescunt; rectius alii, fatiscunt, vel fatescunt; Parrh., fathiscunt. In Ott. 1 videtur prius fuisse dehiscunt.



267. In Vat. 1 ex Divisa videtur correctum Divisae. Conjiciat aliquis Divulsa compage, ut apud Minucium Felicem cap. 9, Coelesti compage divisa, vel, ut alii reponere tentant, divulsa.



268. Vet. 1, abire; sic fuit in Rom., sed recte 0734D emendatum est per abiere.



272. Ms. Lips. et nonnulli editi, discusso; lege, cum caeteris, discisso, vel, ut nonnulli habent, disciso. Sic abscissus, et abscisus frequenter inter se permutantur. Hoc autem loco melius est discisso a discindo. Pulchra translatio ab iis, qui in funere suorum nudant pectora, scindunt vestimenta, etc.



274. Arntz a pr. m., monstrata; alii, reseranda; sed in Ott. 1 aliud fuit, et in Reg. 1 scribitur reserenda, quod videtur mendum: nam verbum est resero, reseras; non resero, reseris. Ut alibi, ita hic etiam variant mss. et editi: plerique, Moysi; nonnulli, Mosi; Ald., Mosae. Nebrissensis id explicat vel de lege Moysis, vel de lege tecta velamine Moysis, de quo Apostolus, II ad Cor. III. Glossator in Reg. 1 hanc secundam interpretationem tenet. In prosa erat sub Moyse velamine.

0735C



276. Meus, Apostrophat ad mortem triumphantem. Ald., Perfosso Christi latere sanguinem cum unda manasse. Arntz. a sec. m., et quidam codex, in schedis Poelm. laudatus, cum Fabr., et nonnullis editis, sis, quod sus meri potest, si vers. seq. legatur Mors stimulis horrenda tuis. Sed altera lectio verior est ex Ep. I ad Cor. XV, 55, Ubi est, mors, stimulus tuus? Vide not. ad Juvencum l. IV, vers. 22.



277. Ott. 1, 2, Urb., Vat. 2, Reg. 5, Ang., Alb., Ald., Mors stimulis horrenda tuis cum aliis, quos vers. super. dixi habere ubi sis. Si legatur ubi sit—Mors stimulis horrenda tuis, intelligitur, ubi sit victoria. Sed, ut jam monui, altera scriptura, quae communior est, et videtur prius fuisse in Ott. 1, retineri debet.



278. Plerique mss. et omnes editi, Instaurata; sed Reg. 1 et Ott. 2 exhibent aliud, merito praeferendum, Insaturata. A vienus in Phaenom. Arat. vers. 183: No erca insaturata odiis. Venantius in eleg. de 0735D Resurrect.: Inferus insaturabiliter cava guttura pandens.—Qui rapuit semper, fit tua praeda, Deus. Vide Dracontium l. II, vers. 531. Clara etiam est prosa.



279. Alm., Venali; lege, Poenali.



280. Ultima in pervenis contra regulam corripitur, ut ab Aratore in advenis in praefat. ad Vigilium. Orientius pariter l. II, cap. de vana Laude: Luminibusque tuis nescis inesse trabem. Antiquiores semper ultimam in secunda persona praesentis indicativi quartae conjugationis producebant. Ad Sedulii morem l. II Carminum Eugenii Toletani num. 59 corrigi potest, Hinc et apostolicos percurrens invenis actus, pro invenies in editione, et invenire in mss.



281. Poelm., cum licuit, ad marg. cum nostris 0736C omnibus et aliis, Cui licuit, quod retinendum ejusdem Poelmanni schedae monent. In his etiam ascriptum erat, pro mori alios exhibere esse.



282. Rom., constituit; melius reliqui, constituens.



283. In Rom. ex creavit recte emendatum crearis. Deus enim non formavit mortem, quae est semine vipereo, et culpa genitrice creata. Semine vipereo, nempe serpentis, diaboli, ut Nebrissensis commentatur.



285. Urb., paulo jam; lege patulo jam; supra, vers. 182, Protinus in patuli suspensus culmine ligni.



286. Reg. 1, Mon., pandebant: sed in Reg. 1, rec. m. rite correctum pendebant, quod prosa confirmat. In Urb. error est pendebat. Ott. 1, ministrat:—Cuspide per fossum, etc., non male, et ex plena imitatione Virgilii l. I Aen. vers. 150, Jamque faces, et saxa volant, furor arma ministrat. Pro toto corpore viscera aliquando accipi notatum jam ab aliis est.



287. Vat. 2 mendose Lapide pro Cuspide. Cant., 0736D ed. Lips. cum Vat. 2, Ott. 2, Meo, atque patenti, quo respicit Arntz. a sec. m. adque. Parrh. et nonnulli editi, ecce patenti. Plerique mss. et editi, eque patenti. Urb., corrupte, latusque patenti.



288. Lampeus ad Joann. tom. III, p. 627 et 629, illustrat hunc locum, et citat unda recurrit, ut Arntzenius advertit.



289. Bibl. Lugd., sacro pro sacrae.



290. Arntzenius transponit vitae tria: quod etsi defendi potest, producta ultima in aqua ratione caesurae, tamen verior est altera lectio, in qua producitur ob duas consonantes dictionis sequentis.



292. Urb., et, ut videtur, Vatican. 2, habemus; retine habemur pro sumus.

0737C



294. Alm., faciet; sententia exigit faciat. Meus pro tenues exhibet mentes: non placet. Mansor, verbum novum.



295. Ald., Corpus Domini conditum sepulcro.



297. Arntz., Ald. et nonnulli alii interpungunt, Nobilior surgente, tamen generatio fallax; caeteri alio modo expresso longe melius. Wopkensius conjiciebat tamen, trepidatio fallax—Angebat sub corde (nefas!) quod nocte silenti, vel accommodatius ad sententiam prosae tamen, generatio fallax—Fingebat sub corde nefas, quod nocte silenti. Nihil mutandum censeo.



298. Ms., Lips., Parrh., Angebat. Fabr. et nonnulli editi, Audebat. Recepta scriptura Augebat bene procedit. Ott. 2, nefas, ne nocte; reliqui, nefas, quod nocte; sed in Rom. videtur d. s. quia pro quod.



299. Parrh., schedae Poelm., Dominum; alii et prosa, Christum.



303. Meus, Apostrophat ad Judaeos. Parrh., Sed nondum; sententia postulat Si nondum.



305. Nebrissensis legebat Carnificis implestis opus 0737D cum explicatione, carnificis, qui solet damnatos plectere. In editione Westhemeri legitur Carnifices.



306. Parrh., revocavit ab umbris, quod schedae Poelm. non probant; caeteri produxit, sed multi in compendio litterarum, ut perduxit legi possit. Alb., producit.



307. Urb., actos; corrige, aptos.



308. Forte, Conciliis, ex prosa.



310. Hermannus Cannegieterus conjiciebat, Quis poterit servare Deum? quo cardine? rerum—Cuncta patent. Laudat conjecturam Arntzenius, sed melius facit, quod non sequitur.



311. Arntz., terris habitat; alii, undis habitat, favente prosa; nonnulli, in aquis.



312. Imitatio Lucani l. I, Tarpeia de nube tonans. Nonnulli distinguunt quid, saeve, tumultus—Excubiis 0738C deperdis opus, et Nebrissensis explicat opus tumultus, h. e., opus tumultuosorum. Alii, quid, saeve tumultus,—Excubiis, et in Reg. 1 est glossa o saeve tumultus. Pluribus conjecturis hic locus sollicitatur. Crusius Probab. Critic. pag. 170, quid, saeve, tumultu,—Excubiis quid densis opus? Quae conjectura tam non metro convenit, quam alia ejusdem Crusii in Val. Flaccum libr. I, vers. 94: Moliri hinc puppim jubet, et demetere ferro—Robora pro demittere ferro. Legit etiam Crusius scaeve pro saeve, quod parum interest. Burmannus secundus, qui Crusium castigavit, tentabat quid, saeve tumultu,—Excubiis distendis opus, h. e., variis locis tumultum moves, et excubias ponis. Cellarius ex Alm. et Cant. mss., quid, saeve tumultus,—Excubiis dependis opus, h. e., operam, ex Columella libr. IV, c. 22, Incassum dependitur opera. Eadem est scriptura in Vat. 1, Ott. 2, et fuit in Ott. 1, in quo corrigitur dependis per deperdis. In Reg. 2, deperdis; d. s. dependis. Alii nostri, Arntz., Parrh. cum multis editis deperdis opus. Meus, dependis opes. 0738D Ang., dependis opus. O. Arntzenius, patruus Henrici, divinabat quid, saeve, tremendae—Excubiis est gentis opus? vel trementis, quia milites prae timore aufugerunt. Herm. Cannegieterus alio modo quid, sedule, multis—Excubiis defendis opus. Arntzenius, editor Sedulii, sic hariolabatur, quid, saeve, tumultus,—Excubiis dementis opus. Per saevum Pilatum intelligit, per tumultum dementem custodes. Verum hae omnes conjecturae multo obscuriores sunt ipsa scriptura veterum exemplarium quid, saeve tumultus,—Excubiis deperdis opus, vel quid, saeve tumultus, Excubiis dependis opus, vel, ut est in meo codice, dependis opes, vel ut in aliis codd. legitur, disperdis opus. In prosa nihil de tumultu dicitur: nam perfidae excubiae vocantur, quia fefellerunt, ut vers. 366 explicatur.



314. Virg. ecl. 9, v. 34, Sed non ego credulus illi.

0739C



315. Meus, Dignitas diei Dominicae. Ald., Christum die tertia resurrexisse a mortuis. Ald., in terra; caeteri, cum prosa, interea. Nebrissensis suspicatur post tertia sabbata, h. e., post tres dies; interpretatur vero post tristia sabbata, h. e., post tristes dies. Sed planior est explicatio post tristia sabbata, h. e., post tristem illum diem sabbati.



316. Statius et Claudianus irradiare usurpant pro, radiis illustrare; Sedulius cum Ambrosio, Prudentio, Rustico Helpidio, pro, radios emittere.



319. Meus, ostendit; ad marg., cum dicat; sic editio et schedae Poelm; reliqui, cum dicit. Parrh., schedae Poelm., clarat; melius alii, claret.



320. Vet. 1, Mon., Nunc orbis; lege, Hunc orbis. Diem sanctum Dominicum impii, ac nefarii homines nuper abolere tentarunt, qui eo tandem spectabant, ut, perturbato rerum omnium ordine, religionem Christianam, si possent, everterent: de quibus psalm. LXXIII, 8: Dixerunt in corde suo cognatio eorum simul: Quiescere faciamus omnes dies festos 0739D Dei a terra. Verum, ut praemissum est psalm. II, 4: Qui habitat in coelis, irridebit eos.



321. Plerique codd. mss., Parrh., Ald., et alii editi, Nunc etiam, quod Wopkensio etiam placuit. Arntzenius cum nonnullis vulgatis maluit Hunc etiam, qui advertit, post regis distinctionem poni debere, ut commodior sit sensus. Melius tamen est Nunc, quod opponitur Genesi, et respicit resurrectionem Domini. Pro trophaei, vel tropaei, Meus exhibet, triumphi.



323. Odilo in sermone, qui S. Ildefonso a nonnullis ascribitur, ut dixi Proleg. n. 168, ex Sedulii aliorumque sententia tradit, Deiparam multo magis, 0740C quam alias mulieres, sollicitam fuisse, ut ad sepulcrum iret: quae sententia, quia narrationi evangelicae parum congruit, a plerisque doctoribus rejicitur. Vide not. ad vers. 362.



324. Reg. 1, notum cum caeteris, sed videtur fuisse noctu: quod non cohaeret cum hoc luminis ortu. Hac ratione Arntzenius rejecit noctu in ms. Cant., et nonnullis editionibus. Ott. 1, 2, venere dolentes; sed in Ott. 1 fortasse prius fuit, gementes.



325. Meus virtute vident: corrige vacuumque vident.



327. Amoti ab Angelo, non quod, resurgente Christo, fuerit revolutus, ut contra pictores observat Nebrissensis: qua de re legi potest elegans, doctusque scriptor Joannes Interian de Ayala Ord. Merc. in celebri opere, Pictor christianus eruditus, l. III, c. 20.



328. Parrh., schedae Poelm., vestitus: Reg. 1, vestitus; pro d. s. praeclarus, quae ubique recepta est lectio.



330. Arntzenius cum multis editis igne minaci—Venerat, 0740D in forma Christum quaerentibus alba, neque ullam varietatem advertit: plerique tamen nostri mss. igne minacem—Venerat in formam, Christum quaerentibus, albam: nonnulli retinent minaci; sed caetera, ut modo posui. Aldus etiam ita, sed minace, et ex correctione minaci. In Reg. 1, ex minaci videtur factum minacem, quod indicat glossa terribilem. Meus distinguit, igne minaci—Venerat, in formam Christum quaerentibus albam. Communis nostrorum codicum scriptura innuit: Venerat custodibus in formam igne minacem, venerat Christum quaerentibus in formam albam.



334. Meus, retinens.

0741C



335. Rom., Urb., fuga; melius alii, fugax. Ott. 2, testique; lege, testisque.



336. Multi editi gratis; sed post data. Parrh., Ald. cum nostris omnibus mss., et aliis aliorum, gratis; postquam data munera, fallit.



343. In Ott. 1, ex exuvias correctum excubias. In Reg. 2, exuvias, sed glossa vigilias indicat excubias. Reg. 1, cum plerisque, exuvias, ad marg. pro d. s. excubias, quod a pr. m. fuisse videtur in contextu: nam glossa vigilias hoc arguit. Urb. mendose, ad eximias.



346. Multi interpungunt devectare ligatum?—Cum mora sit furtis contraria, cautius ergo: nonnulli post contraria ponunt interrogationis notam, ut ad praecedentia referatur. Validissimo argumento Sedulius mendacium custodum refellit, et, 0741D ut ait Maldonatus, ad cap. XXVIII Matth., subtiliter, et eleganter coarguit.



348. Rom. Mentita vox: rectius caeteri Mentita est vox. In Reg. 1 fuit, sibi, correctum per tibi, rursus ad marginem d. s. sibi, quod probum est. Ibidem pro vana aliud prius fuit. Magis videtur abundare; ac saepe quidem abundat eleganti hellenismo. Cum mora sit, inquit Sedulius, furtis contraria, cautius fuisset, lintea cum Domino tollere, quam in solvendis eis immorari.



350. Reg. 1 in contextu, Ang., Alb., Vatt. 1, 2, schedae Poelm., et quaedam editiones, corpore: 0742C Reg. 1, pro d. s. cum plerisque, et optimis mss., et editis, pectore, suffragante prosa.



351. Ald. Judaeam miseram fore, quae Christum occiderit. Meus, Apostrophat ad gentem Judaeam, quod amiserit dignitatem suam suorum superbia.



352. Pro talibus ausis, ex Virgilio II Aen. 535.



353. Urb., Rom., vel jam: alii non jam. G. Fabricius comm. pag. 142, unctus in quarta declinatione pro unctione sumit. Melius Cellarius pro rege, et summo sacerdote: quod ex vers. 355 clare patet.



354. Ab hoc versu rursus incipit codex Reg. 3.



355. Reg. 5, Ald., Westhemerus ad marg., occideris: reliqui, amiseris.



358. Editi vulgo pulchro Christus: mss. omnes nostri cum Alm., Arntz., Parrh., Ald., Christus pulchro. Reg. 2, Urb., schedae Poelm., Parrh., vinxit: 0742D plerique, junxit: nonnulli dubie junxit, vel vinxit; simili enim modo haec duo verba in mss. exarantur, praecipue ubi apices litterae i non affiguntur. In Ecclesiam secunda corripitur ex more aliorum poetarum christianorum, qui clarius in versu pentametro dactylum ex tribus primis syllabis efficiunt, ut Rabanus carm. 100, Hoc altare tenens ecclesiam dedicat. In quibusdam versibus in honorem Ss. Jacobi, Matthaei, Simonis, Thomae, quos descriptos habeo ex veteri codice Vatican. Reginae Suec. n. 300, Pastores ovibus, ecclesiisque patres.

0743B



359. Meus, perspicuo pro conspicuo



361. Arntz., cujus pro hujus. Cant. manet: Mariae se quippe resurgens, quod ineptum non est, et verbis prosae post triumphum resurrectionis accommodatum.



362. Arntz., pius obtulit: fortasse librarius prius mutavit in pius, ne dicatur Jesus se Virgini Matri 0743C prius obtulisse; ait enim Marcus, XVI, 9: Surgens autem mane prima Sabbati apparuit primo Mariae Magdalenae. Verum dubium non est, quin Sedulius in hac fuerit sententia, quod Dominus primum B. Virgini apparuerit, ut ex toto contextu evincitur. Engelbertus, qui obiit 1331, de Grat. et Virt. Deiparae, p. 2, c. 2, apud Pezium t. I Anecd. Et hoc Sedulius etiam in suo paschali opere scribit, quod Matri ante omnes primo apparuit, sicut dignum erat. Quod Deipara ad sepulcrum simul cum aliis feminis venerit, opinio fertur esse Gregorii Nazianzeni, Gregorii Nysseni, Theophylacti, Nicephori, et aliorum. Multo vero magis recepta traditio est, Christum matri suae sanctissimae primae omnium apparuisse. In cod. Vat. Rec. chartac. 349 Miscellaneorum reperitur opusculum de tribus Apparitionibus D. N. Jesu Christi, quae in Evangelio non habentur. Prima fuit Mariae Matri suae sanctissimae. Secunda Jacobo Alphei. Tertia Josepho, qui Dominum sepelivit. Auctor probat, primo ante omnes Dominum matri suae 0743D apparuisse ex Ambrosio l. III de Virg., ex Augustino serm. in Sabbato post pascha, et ex Rationali Divinor, officior.: Et sic, inquit, Romana sentire videtur Ecclesia, quae prima die resurrectionis, scilicet in Pascha apud Sanctam Mariam Majorem celebrat stationem. Haec communis opinio est catholicorum scriptorum, ut probat Suarius in III part., disp. 49, sect. 2, qui tamen merito negat, Deiparam cum aliis mulieribus ivisse ad sepulcrum.



364. In Litaniis Lauretanis Deipara praedicatur regina apostolorum: ac revera prima omnium Christum annuntiavit. Regnum beatissimae Virginis supra Apostolos ad vivum exprimitur in veteri vitro cujus delineatam imaginem mecum perhumaniter communicavit eminentissimus D. cardinalis Borgia, ut solet ille omnium litteratorum studia cupidissime promovere. Exstat vitrum in museo ejusdem Borgiano Velitris: neque aliud antiquum vitrum reperiri scio, in quo sanctissima Virgo clare expressa 0744B conspiciatur. A dextro ejus latere est S. Petrus, a sinistro S. Paulus, ut apostolorum reginam eam esse intelligamus. De hoc eodem regio titulo Deiparae doctissima est homilia Alexandri Borgia, archiepiscopi Firmani, inter ejus opera, et in libello anno 1792 Neapoli excuso: Del Regno di Maria Omelie di Monsignor Alessandro Borgia, etc. De veteri frequenti 0744C usu pingendi simul Petrum et Paulum testis locupletissimus est Augustinus, qui haereticos, sive gentiles, qui librum Christi de Magia ad Petrum et Paulum confinxerant, sic refellit de consens. evang. l. I, c. 10: Occurrit eis Petrus, et Paulus; credo, quod pluribus locis simul eos cum illo (Christo) pictos viderunt. . . Sic omnino errare meruerunt, qui Christum et apostolos ejus, non in sanctis codicibus, sed in pictis parietibus quaesierunt. Nec mirum, si a pingentibus fingentes decepti sunt, etc.



365. Meus, Cognitus est a duobus discipulis. Ald., Christum discipulis agnitum in fractione panis. Schedae Poelm., Parrh. callemque petens: reliqui, conviva potens, in meo cod. error est, convivia potens.



366. Reg. 2, Alb., Vatic. I, Reg. 5, Ald., quia: sic fuit in Reg. 1, sed emendatum est per qui, quae communior, et verior est scriptura.



369. Meus, Aliis apparuit. Ald., Saepe Christum apparuisse discipulis. Ante hunc versum nonnulli ponunt versum 376, Cum foribus clausis, ut testatur 0744D Cellarius. Nostri omnes vulgatum ordinem servant. Pro proprios frustra Bibl. Lugd. proprior. Alibi etiam Sedulius adhibet proprius pro suus, et l. III, vers. 158 seq., dixit discipulos proprios. Rom., Meus, diversis: retine diversi. Reg. 5, Ald., hora pro horis.



371. Ott. 2, Exemplo: corrige Extemplo. Reg. 1, a m. pr., Reg. 2, 4, Urb., Ott. 1, 2, Vatt. 1, 2, Ald. abusti. Reg. 1, rec. m., Ang., Meus., Alb., Reg. 3, plerique editi, obusti. In Rom. ex abusti videtur factum ambusti: sed id lex metri respuit. Arntzen. a sec. m., Parrh., schedae Poelm. adusti. Magis in usu est adustus, et obustus, quam abustus: sed defendi hoc etiam potest ab aburo: quo verbo ex probatorum codicum fide utitur Prudentius Hamart. vers. 785, ubi alii legunt amburitur, alii oburitur, alii exuritur. In prosa etiam Sedulii editiones variant: nam in aliis est adusti, in aliis abusti.

0745C



375. In Reg. 1, et Ott. 1, pro apostaticae prius fuit apostolicae, quod videtur etiam esse in meo codice. Sed vera lectio est apostaticae, ut ex sequentibus liquet. Parrh. schedae Poelm. non male necasset pro negasset. Ex prosa vero saepe negaverat colligitur, veram esse scripturam, negasset.



377. Mss. omnes nostri, Ang. Alb., Parrh., Ald., et alii editi, Pace salutantis sese intulit, quod Grunerus, et Arntzenius amplectuntur. Ms. Lisps., et a sec. m. non recenti Alm. salutatis, quod tenui Cellarius. Arntz., Pace salutaris, a sec. m. Pax salutaris contra metrum. Arntzen., Cant. obtulit pro intulit, satis commode. Arntzenio non displicebat, neque mihi displicet Pace salutatis sese obtulit. In nonnullis editis ordo ita invertitur, ut prius ponatur v. Pace, tum v. Cum foribus.



378. Reg. 1, 3, 5, Vatt. 1, 2, Urb., Ang., Alb., Rom., Ald., Ott. 1 ex correctione, Expediens, quod interpretatur Nebrissensis expeditas ostendens. Alii mss. cum Parrh., et plerisque editis, Expandens, quod 0745D pro glossa videtur esse in Reg. 1, et in Ott. 1 deletum est. Arntz., atque ibi: plerique mss. et editi, ast ibi: nonnulli vulgati, ast ubi.



380. Reg. 5, Ald., dubioque, scilicet corde: alii, dubiamque.



382. Arntz. a sec. m., erit: bene est erat pro fuerat: nam imperfectum pro plusquam perfecto aliquando adhibetur. Hic vers., et seqq. usque ad v. Facta redemptoris fere in fine libri desunt in meo codice, avulso uno folio.



384. Reg. 5, Ald., Discipulis; minus bene.



385. Rom., patientem; lege, patienter. Ott. 2, Lips., Alm., Arntz. a pr. m., quaedam editiones cum Reg. 1, 3, Ott. 1, Ang., Alb., labentis, quod videtur 0746C etiam scriptum fuisse in Reg. 2. Correctio in Reg. 3 et Ott. 1 est, labantis. Lex pedia exigit, labantis; sed apud alios etiam poetas christianos interdum in mss., labans in labens commutatur. Hoc loco sententiae magis congruit labantis. Vet. 1, 2, Mon., labantem, Colon. edit., errore nuper exposito, labentem.



386. Rom., fit; retine, sit.



387. Ordo horum versuum praepostere in Bibl. Lugd. invertitur. Urb., Rom. Quisquis artificis: desideratur enim. Ott. 1. Reg. 3, Alb., Quisquis enim artificis, sed in Ott. emendatum per artifices quod rectum est adjective, scilicet et artifices fraudes. Corrigendae ergo sunt editiones Vet. 1, 2, in quibus legitur fraudis; neque audiendus Wopkensius, qui malebat artifici caecas sub imagine fraudes, refragantibus libris antiquis, et prosa. Retineri poterit artificis fraudis, si accusativus verbi instruit sit figuras.



388. Rom. Instituit et: resistit metrum, et aptius verbum est, Instruit.



389. Cant. cognosci, quod idem verbum exstat in 0746D prosa, et placebat Grunero: caeteri omnes constanter, agnosci.



390. Rom., Urb. redundens: idem fuit mendum in aliis mss., in quibus correctum apparet recludens. Cellarius suspicatur recondens: facilius ex errore redundens conjici posset refundens: sed recludo non solum significat aperio, sed etiam contrarium recondo, claudo: et in Arntz. glossa est recludens—claudens. Plura esse hujusmodi verba praepositione re composita quae duabus contrariis significationibus gaudent, exploratum est.



391. In Ott. 1, ex simulatus correctum est simulator: quae genuina est lectio, quamvis altera non esset contemnenda.

0747C



392. Ald. Christum piscanti Petro in dextram retia jacere jussisse.



393. In Reg. 1, ex dimittere correctum est demittere. Ut alibi, sic hic etiam mss. variant: plerique dimittere. Parum id refert. Wopkensio magis placet demittere.



395. Alb. traxere contra metrum. Fluctivagam, vox Statii.



396. Parrh., schedae Poelm., quia; alii, nam. Reg. 5, et Ald. non, quod videtur fuisse in Reg. 2 et Ott. 1, sed contrarius est sensus. In Urb. versus praecedens conjungitur cum hoc traxerunt retia dignis: reliqua desiderantur.



397. Ott. 1, in illo; correctum in illa. Psalm. XVIII, vers. 9: Praeceptum Domini lucidum.



398. Rom., Ald. contra metrum dextera parte.



399. Parr., schedae Poelm., apostolicis alma ad vestigia.



400. Poelm., Cum discipulis manducat.—Reg. 5, Ald. Nec pisces: sic videtur etiam in Vat. 2, caeteri 0747D Nec piscis, quod ex Evangelio petitum est.



401. Arntzenius cum nonnullis vulgatis praetulit ambiget: nostri omnes mss., etiam Ang., Alb. cum Alm., Arntz., Parrh. ambigat: ita correxit Aldus, cum in contextu edidisset, ambiat.



403. Editi sanctus quoque Spiritus: plerique nostri mss., Reg. 1, 3, Vatic. 1, Ottob. 1, Urb., sanctusque Spiritus, quod Rom., Alb., et Ott. 2 in compendio litterarum innuere videntur. Vat. 2 panis, et sanctusque 0748C Spiritus, ubi abundat que, vel potius et: nam a Seduli manu est panis, sanctusque Spiritus, producto que ob sp dictionis sequentis, ut a Sedulio, et aliis fieri solet. Vat. 2, et Reg. 5, qui cum Aldo facere solent, et recentes codices sunt, exhibent sanctus quoque Spiritus. Sic Ang. in nexu litterarum.



404. Ott. 1, Hinc etiam abluimur. Parrh., schedae Poelm., Vat. 2, Reg. 5, Ald., hinc pascimur: alii, hoc pascimur.



405. Nonnulli editi transponunt, Tunc praeceptor eos epulis: Arntzenius hoc tribuit quoque Parrhasio; sed Parrhasius receptam lectionem servat. Ms. Arntz. salvator pro praeceptor fortasse ex glossa.



406. Reg. 1, Alloquis: lege Alloquiis.



407. Grunerus, et Arntzenius cum. ms. Arntz., et multis editis pietate: nostri omnes mss. cum Parrh., Ald., et aliis bonitate, quod deserendum non est. In Ott. 1, scriptum erat, notaque Dei bonitate, correctum, nota Domini bonitate.



409. Ott. 2, corrupte aucta pro victa. Urb. Postquam 0748D victa fames est, surrexere. Rom. contra metrum, Postquam victa fames surrexere. Alm., Ottob. 2, Ang. exsurrexere, Reg. 3, adsurrexere, Alb. esurrexere pro et surrexere. In Ott. 1, fuit exsurrexere: communis lectio, et surrexere. Imitatio Virgilii I Aen. 384: Postquam exempta fames epulis, mensaeque remotae. Lucanus, et Val. Flaccus pariter usurparunt vincere famem.

0749C



410. Ald. choris: emendo toris. Reg. 5, inverso ordine, ac contra metrum, corde se Petrus.



411. Nitentes, pingues, bene habitos: quo sensu nitere usurpant Virgilius, Horatius, Phaedrus, uterque Plinius.



412. Reg. 2, operario omni, sed forte fuit operari in omni, aut operarier omni: in Ott. 1, etiam videtur fuisse operari. Vera lectio est, operario in omni.



413. Ottob. 1, bono, correctum bona. Inepta sane est correctio.



414. Vatt. 1, 2, Reg. 3, 5, Rom., Ottob. 2, Ang., Alb., Parrh., Ald., et alii Haec pro Hoc. Ed. Lips. trino, et trina pro terno, et terna. Urb. corrupte Aeterno pro Haec terno, aut Hoc terno. Vat. 1, Ott. 2, movens, quod erat etiam in Ott. 1, sed in hoc rite correctum est per movens. Vat. 2, mendose terga pro terna, vel trina.



416. Ald., Quid praeceperit Christus apostolis, cum ultimo eis apparuit. Poelm. Pacem servandam commendat. 0749D Vat. 2, Reg. 3, 5, inverso ordine contra metrum, Pacem, inquit, omnes habete.



417. Reg. 3 prius inserit, Pacem per populus, tum, Pacem ferte.



418. Ott. 1 cum caeteris, sanctis, pro d. s. sacris, nisi malis id pro glossa accipere.



419. Ald., Fabr., et quidam alii editi, vocate. Sensus exigit vocari, ut mox occurrit lavari.



420. Vat. 1, et cunctis: sic fuit in Ott. 1, sed probe correctum est, e cunctis.



0750C 421. Virgilius eclog. 3, vers. 97, Omnes in fonte lavabo.



422. Ald., Christum coram omnibus ascendisse in coelum. Rom. male trajicit hos versus, primum Bethaniae, tum Haec ubi.



425. In Reg. 1 fuit, Aetherius evectas, rite corrrectum Aetherias evectus: alii scribunt Aethereas. Fabr., et nonnulli alii editi, subvectus: plerique melius, evectus. Vet. 1, Mon., sublimus, quod antiquorum genium magis sapere ait Arntzenius. Sic Accius, Sallustius, Lucretius locuti. Nostri mss. tuentur sublimis. Reg. 1, et 2. pro d. s. in oras, quod videtur fuisse in Ottob. 1, in quo nunc apparet scriptura communis in auras. Prosa, per oras.



426. Reg. 2, 3, Vatican. 2, Rom., ed. Lips., Et dextra sedet ipse Patris, quod in Reg. 1 videtur fuisse, in quo nunc est, Et dextram sedet ipse Patris, sine opportuna syntaxi. Ott. 1, Et dextra sedit, recte correctum, sedet. Huc respicit mendum in Urb., Et dextra sed ipse. Ang., Vat. Ott. 2, Reg. 5, Ald., 0750D plures editi, Ad dextram sedet. Vet. 1, 2, Mon., Bas., Col., In dextra sedet. Schedae Poelm., Torn. 1, 2. 3, aliae editiones, Et dextram subit. Editio Poelm. ad marg., Ad dextram subit. Alb. sine sensu et metro, Et dexteram sedet. Probabilis scriptura, Et dextra sedet, clarior cum prosa, Ad dextram sedet. Vat. 2, Reg. 5, Ald., schedae Poelm., mundumque gubernat: meliores nostri libri cum Alm., ms. Heinsii, et prosa, totumque, h. e., omnia, ut in Sedulio jam notatum. In prosa alii, totumque orbem.

0751B



427. Vat. 1 non male, tenet, producta ultima ratione caesurae. Cant., Ald., et nonnullae aliae editiones, excelsaque, et ima: retine, excelsa, vel ima; nam vel pro et interdum ponitur, praesertim a sequioris aetatis scriptoribus.



428. Schedae Poelm., Parrh. Conservando regit, penetrat. Vera codicum lectio longe venustior est, 0751C Tartara post coelum penetrat, post tartara coelum. Rursus Sedulius Christi ad inferos descensum profitetur: neque enim tartara interpretari licet sepulcrum. Vide not. ad v. 222. l. I, et Dissertationem Liberati Fassonii, elegantis scriptoris, qua probat, Jesum Christum ante descendisse ad inferos, quam excitaretur a mortuis.



429. Reg. 5, Ald., laeti: caeteri melius laetis. Vat. 1 parum eleganter transponit, cernentes, laetis.



431. Parrhasius edidit Vestigis, atque ita contracte legendum suspicatur Cellarius, ut metro consulatur. Wopkensius retinet Vestigiis, sed ita ut secunda corripiatur, ut alibi Sedulius contra prosodiam peccat. Mss., et pleraeque editiones exhibent Vestigiis: quo in verbo ita scripto peccatum metri nullum erit, si duae vocales extremae per synaeresin contrahantur, ut duae primae in disyllabis deerat, deinde. Praestantissimi nostri mss. Reg. 1, 2, Ott. 1, Ang., veneranter, et glossa in Reg. 1, reverenter, in Reg. 2, 0751D cum reverentia, cum veneratione. Reg. 3 et Rom., venerantur, sed correctum per veneranter. Vatt. 1, 2, Alb. in compendio litterarum magis innuunt veneranter quam venerantur. Recentissimi codices Reg. 5, Urb., Ottob. 2, venerantur. Ex aliorum codicibus Alm., Cant., veneranter, cod. ms, Barthii venerantur. Editiones pariter variant, sed antiquiores exhibent venerantur. Huic scripturae favet prosa, et adhaerent recentes editores. Apud Corippum l. II, v. 35, occurrit famulantur, adorant. Apud Dracontium lib. I, v. 4, edidi, Auctorem confessa suum veneranter adorent, secutus auctoritatem Tertulliani et Sedulii hoc loco. Poterat quidem versus Dracontii in re dubia sic refingi venerentur, adorent. Sed adverbium veneranter a Dracontio et Sedulio usurpatum, mihi etiamnum videtur.



433. Aldus interpungit, doceant testes. Nam jure fideles: non probo.



436. Mon., voluisse: emenda voluissent. Pro 0752B chartis Arntzen. libris, fortasse ex glossa, Parrh. scriptis. Haec hyperbole ex Evangelio S. Joannis similis est aliis hebraismis, sive judaeorum locutionibus. Barthius l. XLI Advers., cap. 24: Ego iis accedo, inquit, qui non numero librorum, sed pondere, mysteriorum externandum orbem interpretari malunt, quam Hyperbolem audire. At aiunt, talia etiam esse, 0752C quae scripta sunt. Fateor: sed quid vetat, altiora etiam residua relicta? . . . Sic de omnibus mysteriis Christi scribens fundamentum nobis est hujus opinionis eruditissimus theologus Prudentius Apotheosi: Millibus ex multis paucissima quaeque retexam—Summatim relegens, totus quae non capit orbis. Nonnus paraphrastes secutus litteram capacitatem mundi spatio immensae machinae metitur. Prudentii quidem locus non satis clarus est pro Barthii opinione: Sedulius certe contrarius est. Theophilactus tres diversas interpretationes in cap. ultim. Joannis sic complectitur: Ne admireris autem, quod libros, si qui de operibus Jesu scribantur, mundum dixit non capere, sed intellecta ineffabili vi Dei verbi, dictum fideliter accipe. Nam sicut nobis loqui, ita illi multo facilius est facere ea, quae voluit. Quidam autem per hyperbolem more Scripturae putant dictum. Mos enim Scripturae est hyperbole uti . . . . Quidam autem per Mundum intelligunt eos, qui mundana sapiunt: opera autem, quae facta sunt a Jesu, divina, et mysteriis plena, tam in visibili, quam 0752D in invisibili creatura, et quae futura sunt, et mysteriis sunt referta, mundanum hominem non posse intelligere.



438. In Ott. 1 hic versus recenti manu exaratus erat, deleto alio. Deinde sequitur epigramma in laudem Sedulii, Sedulius Christi, etc., non alterum, Sedulius Domini, tum Elegia, Cantemus. In Reg. 1, Explicit liber IV. Incipit liber Aratoris. Finitum est. Alia manu antiqua: Explicit, et ad marginem, Require in hoc volumine, Cantemus, socii, Domino, post Aratorem. Sed Aratoris in hoc codice solum id est: Domino sacrosancto, beatissimoque Patri, atque apostolico, et in toto orbe primo omnium sacerdoti Pape Vigilio Arator subdiaconus. Restat unum tantum tolium, in quo est nota jam in Prolegomenis num. 136 descripta. Hoc opus Sedulius, etc., et epigrammata Asterii, Liberii, et Belisarii. In Reg. 2, Explicit liber IV Paschalis carminis heroici. Incipit carmen elegiacum, quod vocatur Paracterium, i., repercussum eo 0753A quod repercutiatur unus versus ab altero, hoc est, initium primi fit ultimum secundi. Paractera Graece Latine repercussio dicitur. In Vat. 1, Explicit liber Sedulii. Incipit carmen ipsius: Cantemus, etc. Vat. 2, Finis. Tum nota, Hoc opus, etc., de qua in Prolegomenis num. 136 et seq. Illico elegia. Cantemus etc. Reg. 5, Carmen finem habet, nec lauri serta requiro,—Tu studii merces esto, Maria, mei. Legendum Finem carmen habet. Succedit nota, Turtius Ruffus Asterius quintus sequentia carmina inter scripta Cellii Sedulii invenit, Cantemus etc. Sequuntur hymnus A solis ortus cardine, et epigramma ipsius Sedulii infra referendum. Reg. 3, Ang., Explicit liber Sedulii; et sine alia inscriptione elegia, Cantemus. Urb. Egregii Sedulii episcopi de passione, resurrectioneque, ac 0754A ascensione unigeniti Filii Dei, et Domini nostri Jesu Christi liber quartus, et ultimus explicit feliciter. Incipit paracterum carmen ejusdem, i., repercussorium, eo quod pars media primi versus sit finis secundi versus. In quibus, etc., ut nunc exponam. Ott., et Rom. post finem carminis paschalis sine ullo titulo, Cantemus. Meus codex Finit liber quartus, et ultimus Sedulii poetae; incipit epigramma distichon ejusdem, quod a nostris repercussivum dicitur, a Graecis παράντερον· Cantemus, etc. Parrhasius, Explicit Sedulii Carmen Paschale. Nihil aliud Sedulii additur, sed carmina quaedam Prudentii. Ms. Heinsii, Explicit Paschale Carmen Sedulii; incipit hymnus ejusdem. Juretus in fine prosae: Explicit prosa Sedulii.