Gaius Vettius Aquilinus Juvencus, Evangelicae Historiae Libri IV

Index Rerum Et Nominum Quae in Carminibus Juvenci, Prolegomenis, et notis continentur. Numeri respondent seriei crassiorum numerorum qui textui inseru

Index Rerum, Nominum, Et Verborum, Quae in Prolegomenis, Operibus Sedulii, et Scholiis explicantur, et continentur. Numeri respondent seriei crassioru

Ordo Rerum Quae In Hoc Tomo Continentur.

Finis Tomi Decimi Noni.

Liber Primus.

0061

0061A Rex fuit Herodes judaea in gente cruentus

Sub quo servator justi, templique sacerdos

69 Zacharias, vicibus cui templum cura tueri,

Digesto instabat lectorum ex ordine vatum.

((40)) 0062A Hujus inhaerebat thalamis dignissima conjux.

Cura his ambobus parilis moderaminis aequi,

Ambos annexos legis praecepta tenebant.

0063A

0063A

43. Reg., Ott., Ald., His.: alii, iis. Reg. jam tum: alii jam tunc, Ott., Rom., Ald., jam tot. Sabatierius edidit, jam tunc urgentibus, et pro d. s., vergentibus, quod alii praeferunt, et praeferendum videtur.

45. Codex Barth., Ald., Torn., minus bene, Forte adytis. In ms. Cantabrig. Evangelii legitur etiam Forte accidit., etc.

46. Fabr., Ald., Torn., Reg., Ott., visus. Poelm., jussus, quod minus placet. In quodam ms. S. Gat. (veteris Italicae) legitur visus est pro apparuit, hoc cap. S. Lucae.

47. Ott. a prima manu, Soli jussus. Ita Fausti editio.

0063B 48. Codex Barthii, Foribus tum plebs prostrata. Reg., foribus tunc plebs adstrata. Ott., Rom., foribus plebes adstrata. Ald., Poelm., Torn., Fabr., foribus plebes astrata. Latinius in Bibl., foribus plebes abstracta, ex conjectura, ut puto, sed quae probari potest. Nam verba Lucae sunt: Et omnis multitudo populi erat orans foris hora incensi. Pro plebs ponitur plebes: de quo vide l. IV, v. 694.

49. Poelm. Quem tibi terribilis concussit corda pavorem—Visus, cum laeti sermonis gratia placet? Ita 0064A etiam Torn., et Reg., sed corde pro corda, et Reg. placat pro placet, et glossa pavorem delectat. Fausti editio: Quid tibi terribilis concussu corda pavore—Visus: tum laeti sermonis munere placat? Reuschius: Quid tibi terribilis concussit corda pavore—Visus, cum laeti sermonis gratia placet? Omeisius cum Fab.: Quid tibi terribilis concussi corda pavore—Visus, cum laeti sermonis gratia placet? Codex Barthii: Qui tibi terribilis concussit corde pavorem—Visus, eum laeti sermonis gratia placet. Barthius restituit: Qui tibi terribilis concussit corda pavore—Visus eum, etc. Poelm., pro d. s.: Quid tibi terribilis concussi corda 0064B pavore—Visus? tum laeti sermonis munere placat. Scriptura Ottob. vera videtur: Quem tibi terribilis concussit corde pavorem—Visus, eum laeti sermonis gratia placet, quod placuit Latinio, et Aldo, qui mendose habet pavore, et placat. In Rom. eadem est scriptura, sed placat pro placet. Verba Lucae I, 11 sunt: Ne timeas, Zacharia, quoniam exaudita est deprecatio tua. Barthius putabat, nulli ex tot editionibus venisse in mentem, legendum eum pro cum. In Basileensi etiam anni 1537, legitur eum, sed cum errore Aldi pavore.

0064C

43. Lucanus, l. I, v. 130: Nec coiere pares: alter vergentibus annis—In senium. Tacitus, Annal. II, cap. 43, simpliciter dixit: Nam suam aetatem vergere, Drusi non satis adolevisse. Aetatem vergere pro inclinare in senium.

44. Barthius, lib. XLIII Advers. cap. 23, similem versum Prosperi allegat: Gratior est fructus, quem spes productior edit. Juvenci versum laudat Jonas Scotus, monachus Bobiensis, in Vita S. Columbani, num. 22: Huic soboles nulla erat, ut Juvencus de Elisabeth et Zacharia ait: Gratius ut donum, etc. Beda, ad h. l., ex Juvenco, ut puto: Quatenus inopinato prolis ortu et ipsis donum gratius existeret, et caeteros miraculi stupor futuri prophetae pararet auditui.

45. Sic etiam Irenaeus, l. III, cap 10: Secundum consuetudinem sacerdotii Sorte exivit, ut incensum paneret, et venit, uti sacrificaret, intrans in templum 0064D Domini. Sic etiam Vulgata, et antiqua Itala versio in multis mss., sorte exiit. Sanctuarium pars erat templi secretior, quam ingredi soli summo sacerdoti licebat. Sanctum a sanctuario velo dividebatur; et in sanctum simplices etiam sacerdotes, non vero laici, ingrediebantur. Id vocabant ethnici adytum, et adyta, quod vocabulum christiani etiam scriptores usurpant. Paulinus, poem. 35, de Obitu Celsi: Tunc et discisso nudata (al. discusso nudata, al. nudato discissa) altaria velo—Amisere sacri relligionem adyti. In sancto aureum altare erat, quo odores incendebantur. Laici ad septum hujus loci accedebant, ut hostias et oblationes traderent, sed intus non penetrabant.

48. Foribus sancti, ut ego puto. Barthius, lib. XLIII, Advers. cap. 23, affirmat, simile habuisse apud ethnicos institutum, qui corpora liminibus ipsis, et foribus templorum prosternere solebant. Id respicit lectionem 0065C vulgatam astrata, vel adstrata, vel prostrata, ut ms. codex Barthii habet. Verbo asterno hac significatione usus est Ovidius lib. II Metam., v. 343: Nocte dieque vocant, asternunturque sepulcro. Apud Lucam nulla mentio fit hujus moris: vero tamen simillimum est eum a Juvenco expressum fuisse. Rogabat simpliciter positum pro Deum orabat. Hinc rogationes preces, supplicationes ecclesiasticae, de quo verbo consulendus Ducangius. Simili modo orare absolute ab ecclesiasticis scriptoribus usurpatur.

70 Nec fuit his soboles, jam tum vergentibus annis,

Gratius ut donum jam desperantibus esset.

((45)) Sed cum sorte adytis, arisque inferret odores

0064A 71 Zacharias, visus coelo descendere aperto

Nuntius, et soli jussas perferre loquelas,

(Caetera nam foribus plebes astrata rogabat:)

Quem tibi terribilis concussit corde pavorem

((50)) 0065A

0065A

51. Torn.: Jam me demissum rerum. Reg.: Nam me demissum. Plerique: Nam me propitius.

53. Ald., Reg., Ott., Torn., Mox e. Fabr., Poelm., Mox de.

56. Barthii codex, Sobrius: aeternus, quae scriptura valde mihi probabilis est, ut aeternus spiritus 0065B pro Spiritu sancto ponatur. Alii, repugnante Barthio, sobrius aeternum, et in Reg. est glossa aeternaliter, et indicatur Spiritum dici sobrium. Aliter ego interpungo.

57. Sabatierius edidit lumine claro, et pro d. s. numine. In mss. et editis tantum reperio numine, quod confirmatur verbis Lucae I, 15: Et Spiritu sancto replebitur adhuc ex utero matris suae.

58. Barth. codex, Populi partem plebemque docendo—Ad verum convertet iter, quod non absonum Barthio videtur, sed non audet mutare plebemque pro pleramque, quia continuo sequitur plebemque vocabit. Faust.: populi partem magnamque docendo—Ad verum convertet iter. Cui consentit hic, ut saepe alibi, editio vetus in Bibliotheca Vaticana, quam Daventriensem appello. Poelm., Hic partem populi plerumque docendo—Ad verum convertet iter. Ita Fabr., sed pleramque; et Ald., Rom., Ott., sed hi 0066A populi partem pleramque. Veteres editiones apud Barthium, Torn., Reg., populi partem pleramque reverti—Ad verum suadebit iter.

60. Reg., Torn., Fabr., Gall., Novabit: plerique Vocabit.

61. Reg., Ott., Rom., Joannem hunc tu, quod 0066B non abhorret, et editum est in Torn. Plerique quem tu. Rescribo Joannem hunc. Reuschius ad vers. 58 Istius hic populi monet, hic et hunc semper cum dignitate aliqua, et ornamento ejus de quo sermo est, usurpari. Ipse autem scribit Joannem hunc, quod sustineri potest per hiatum, et quia aspiratio vim consonantis nonnumquam habet. Id probat etiam Beda De metr. cap. de synaloeph. hoc versu Juvenci.

64. Reg., Ald., Poelmann. pro d. s., Torn., Fabr., soboles: alii foetus. Reuschius soboles praefert, quia v. 67 Angelus Mariae respondens eodem vocabulo utitur.

65. Alii quam, scilicet sobolem; alii quem, nempe foetum.

66. Ald., Fabric., Poelm. pro d. s., Ott., infert. Alii addit. Rom. infert, sed forte fuit infit.

0065C

50. Fortasse alludit ad illud Virgilianum lib. XII, v. 48: Quam pro me curam geris, hanc, precor, optime, pro me—Deponas. Ita certe putabat Barthius, loc. cit.

51. In Prolegom. ad Prudentium, num. 205, ostendi, primam in propitius recte produci posse. Confer etiam Satisfactionem Dracontii, v. 14, pag. 369, et adde Guilielmum Britonem, epist. ad Karlotum, vers. 18: Hunc quoque propitio coelestis sidere vultus—Vel 0065D semel illustra.

52. Venire tibi in verba notanda phrasis, ut venire in conspectum alicujus, venire in sermonem alicujus, vel alicui.

56. Sobrius aeternum ponitur pro his Lucae verbis, Vinum et siceram non bibet. Interdum aeternum adverbium accipitur pro assidue, valde. Virgilius, lib. II Georg., v. 399: Terque quaterque solum scindendum, glebaque versis—Aeternum frangenda bidentibus. Et libr. VI Aeneid., vers. 400: Licet ingens janitor antro—Aeternum latrans exsangues terreat umbras. Omeisius, cui arridet aeternum, interpretatur perpetuo sobrius. Joannes enim toto vitae suae tempore fuit sobrius, ac cibi parcus.

57. Evangelista ait: Ab utero matris suae, quod nonnulli haeretici interpretantur ab infantia sua. Juvencus 0066C recte cum aliis Patribus, clausum ipsis visceribus matris.

58. Populi partem pleramque, scilicet multos filiorum Israel, ut ait Lucas. In singulari numero plerusque Sallustius, Gellius, Apulcius, et alii dixerunt.

60. En verba Lucae I, 16, 17: Et multos filiorum Israel convertet ad dominum deum ipsorum. Et ipse praecedet ante illum in spiritu, et virtute Eliae: ut convertat corda patrum in filios, et incredulos ad prudentiam justorum, parare Domino plebem perfectam. Itaque sic Juvenci verba interpungo et explico,: partem pleramque populi ad verum iter, dominumque, deumque convertet. Ipse primus noscet (Dominum videlicet, dum in utero matris exsultavit) et plebem vocabit, quia vox erit clamantis in deserto, etc., aut plebem novabit, quia Domino plebem perfectam parabit: nam novabit respicere potest aliquo pacto ad baptismum Joannis, vel elegans est metaphora, ut ait ad h. l. Maldonatus, quasi Joannes 0066D serendum a Christo agrum proscinderet, ac novaret. Plerique ita distinguunt, Ad verum convertet iter, dominumque, deumque . . . . . Continuo primus noscet: quod magis a verbis Evangelii recedit.

63. Sic Virgilius l. v, vers. 415: Aemula necdum Temporibus geminis canebat sparsa senectus.

64. Fessus saepe sonat generationi ineptum, infecundum, ut v. 110, Aevo defessis auxit miracula membris. Claudianus, De rapt. Proserpinae l. I, vers. 124: Fessaque post primos haeserunt viscera partus.

65. Reuschius supplet Quam Deus avertens se, et de aversione Dei, quae frequenter indignationem denotat, plura disserit. Sed potius intelligendum est, quam esse accusativum jungendum participio avertens, et verbo negavit, ut in re simili dicam l. III, v. 304, var. lect.

Visus, eum laeti sermonis gratia placet.

Nam me propitius rerum pater unicus alto

72 A coeli solio tibi nunc in verba venire

Praecipit, et chara tibi mox e conjuge natum

Promittit, grandis rerum cui gloria restat,

((55)) Plurima qui populis nascendo gaudia quaeret,

Sobrius aeternum; clausum quem Spiritus ipsis

Visceribus matris complebit numine claro.

Istius hic populi partem pleramque docendo

0066A Ad verum convertet iter, dominumque Deumque.

((60)) Continuo primus noscet, plebemque vocabit:

73 Nomine Joannem hunc tu vocitare memento.

Olli confusa respondit mente sacerdos:

Aemula promissis obsistit talibus aetas,

Nec senibus soboles poterit contingere fessis,

((65)) Quam Deus avertens primaevo in flore negavit.

Haec trepidans vates; cui talia nuntius addit:

0067A

0067A

68. Barthii codex ad disperandum, quod Barthio arridet, quia disperare est secus sperare, ut dissentire, et mille talia usu habet latinitas. Omeisius a Barthio dissentit, quem novarum vocum affectorem vocat.

70. Ald., Torn., Barthii codex, Reg., Rom., Ott., repertor, quod pro d. s. posuit Poelmannus. Alii 0067B creator. Grunerus Act. Soc. Lat. Ien. vol. III, distinguit quem Dominus, coeli terraeque repertor. Alii dominus coeli, terraeque repertor.

71. Sabatierius edidit patere, et pro d. s. parere. Id unice verum est, et in mss., et editis quos vidi, tantum exstat. Patere metri legibus adversatur.

72. Barthius scribendum existimat homini: sed bene est hominis. Barthius intelligit, esse dativum pro ablativo, ut saepe fit.

73. Codex Barthii Supremi mandata Dei tempnanda peregi: qua scriptura aliud aliquid latere putat Barthius. Ita exhibent nostri codd. Reg., et Ott., sed temnenda, vel tempnenda, quod in mss. codd. inveniri confirmat Gallandius. Reuschius cum editis Summi jussa Dei non contemnenda peregi. Grunerus loc. cit., Supremi mandata Dei temnenda peregi? h. e., Peragere debeo? vel peregisse debeo? Gallandius Summi jussa Dei non contemnenda peregi? In Rom. tenenda mendum est pro temnenda: reliqua, ut in Reg., et Ott. Omeisius fatetur, quatuor codices 0067C cum nostris facere, sed putat legendum Dei haud temnenda. Reuschius vero suspicatur Dei contempta. Retineo Dei temnenda, nempe quae Zacharias contemneret, vel contempturus erat.

75. Tornaes., Reg., Trepidae, quod expressit Gallandius 0068A cum Grunero loc. cit. ex mss. Angl. Un., Cant. Plerique editi rapidae: quod Reuschius retinuit, et explicat Badius, quia mens unico momento coelos penetrat. Trepidae sumitur pro dubiae, incertae, dubitantis.

77. Poelm., Reg., Ott., Rom., Fabr., Gall., et sese 0068B teneris immiscuit auris. Vetus editio Fausti, Ald., Torn., Poelmann. pro d. s., et subito tenues se misit in auras.

78. Reg., Ottob., Poelm., Ald., Torn., Rom., Daventr., populus miracula longa trahebat. Barthii codex, populus miracula longa trahebant. Fabr., populum miracula longa trahebant.

79. Fabr., Quid tamen in templo, minus bene. In Reg., Quid tantum templo, deest, in. Reuschius ait, tamen non adeo inconcinnum esse.

80. Reg., Progressus trepidae. Barthii codex melius Progressus trepide. Sic Rom.

81. Plerique editi miserae et dispendia vocis. Reg., misere dispendia vocis; ita Ott., sed post misere abrasum aliquid videtur. Rom. miserae dispendia vocis. Barth. codex miserae dispendia voci, quae genuina lectio Barthio videtur. Fortasse legere praestiterit miserae ob dispendia vocis, quae fuerit causa cur nutibus edocuerit, etc. Sed lectio vulgata bene procedit. Cornelius Val. Vonck Observ. Miscell. cap. 31, pag. 0068C 118, rescribere mallet misera et dispendia vocis: nam ita amat Juvencus ultimo substantivo epitheton negare, ut mox v. 84, Nec dilata diu venerunt munera prolis.

0067C

67. Pulchra haec est interpretatio verborum Lucae cap. I, vers. 19, 20: Et respondens Angelus dixit ei: Ego sum Gabriel qui asto ante Deum, et missus sum loqui ad te, et haec tibi evangelizare. Et ecce eris tacens, etc. Beda, in carminibus Juvenci versatus, hanc explicationem arripuit ad h. l.: Vult intelligi, quod si homo talia promitteret, impune signum flagitare liceret: at cum angelus promittat, jam dubitari non deceat.

69. Reuschius exponit, Debuisset etiam linguam cohibere, ut tardus ad loquendum esses. Malo, Debuerat 0067D insistere his tuis verbis, quibus tardum te ad credendum ostendis.

70. Terraeque repertor, ut rerum repertor apud Virgilium, orbis repertor apud Prudentium, et similia alia apud alios, quae longum esset recensere.

71. Prima significatio verbi pareo est adesse, praesto esse, quae huic loco convenit. Adisis Comment. ad Prudentium libr. II, contra Symmach. v. 237, Quae simules parere meis virtutibus.

74. Dracontius de munere divino, fortasse Juvencum imitatus, lib. I, vers. 605: Manet irrevocabile munus.

77. Teneris auris. Sic Prudentius Psych. vers. 122, Per teneros crispata notos. Confer Comment.

78. Barthius ait, pulcherrime usurpatum trahebat, vel, quod ipse mavult, et elegantius quidem est, trahebant, quod videlicet longa videatur series temporis continuata. Sic Virgilius lib. IV Georgic. vers. 392, Quae sint, quae fuerint, quae mox ventura trahantur, et Juvencus noster h. l. vers. 342, Interea veteris 0068C scripti per debita currens,—Omnia saeclorum series promissa trahebat. Adhuc tamen obscurum remanet, quid sit, populum miracula longa trahere. Verba Lucae haec sunt: Et erat plebs exspectans Zachariam, et mirabantur quod tardaret ipse in templo. Plures quidem ac diversae sunt significationes verbi traho; sed ad rem nostram ea maxime facit, qua accipitur pro agitare, reputare animo, considerare. Sallustius De bello Jugurth. cap. 98; Marius anxius . . . trahere cum animo suo, omitteretne inceptum . . . . an fortunam opperiretur. Tacitus Annal. I, cap. 76, ad fin.: Cur 0068D abstinuerit spectaculo ipse, varie trahebant; hoc est, varie interpretabantur.

79. Tantum cessare, tantopere cessare. Vide not. ad Dracontium l. III, v. 250, Et neget, Abraham tantum fecisse beatum.

80. Glossa notabilis in Barthii codice haec erat: « Numen supernum. Angelum sic dicit, ut in historia Abrahami. Vel mittentem pro misso. Quoniam Deum homo videre non poterat, et vivere. Numen autem minus est, quam si Deum dixisset. Numen enim quasi nutamen Dei dicitur.» Quod postremum ait Barthius ex scelerato Paulo illo ortum esse, qui carnificina Festi innumerabiles bonas res omni posteritatis memoriae male exemit, dignus optima sui parte pati, quae fecit illi. Certe numen est nutus, voluntas, et fere dicebatur ab ethnicis de voluntate et potentia deorum, atque adeo de ipsis diis, et de divinitate.

81. Dispendia vocis, ut famae dispendia, morae dispendia.

Si tibi mortalis sobolem promitteret ullus,

Ad desperandum forsan cunctatio mentis

74 Debuerat tardis haerens insistere verbis.

((70)) Nunc ego, quem Dominus, coeli terraeque repertor,

Ante suos vultus voluit parere ministrum,

Auribus ingratis hominis, visuque receptus,

Supremi mandata Dei temnenda peregi.

0068A Quare promissis manet irrevocabile donum;

((75)) Sed tibi claudetur trepidae vox nuntia mentis,

Donec cuncta Dei firmentur munera vobis.

75 Haec ait, et sese teneris immiscuit auris.

Interea populus miracula longa trahebat,

Quid tantum in templo vellet cessare sacerdos.

((80)) Egressus trepide, numen vidisse supernum

Nutibus edocuit, miserae et dispendia vocis.

0069A

0069A

82. Reg., Ott., Faust., Poelmann. pro d. s., Ald., Torn., remeat. Fabric., Poelm. in textu rediit. Rom., repedat.

87. Poelm. pro d. s., Nunc: melius, Tunc.

0070A 88. Poelm. minus bene dimissus pro demissus.

90. Rom., pubescere taedis cum nota in margine, Virgineae taedae, scilicet animadversione id dignum esse, quasi Virgo pubesceret in nuptias.

0069A

83. Levant, levem et tolerabilem faciunt amissam loquelam. Virgilius l. I, vers. 334: Sis felix, nostrumque leves quaecumque laborem; et l. VIII, vers. 309: Ingrediens, varioque viam sermone levabat. Hinc levamen, consolatio.

0069B 85. Anxia celebat, quia occultabat se, ut ait Lucas, quasi erubesceret quod in senectute operam liberis dedisset. Schoettgenius tum hic, tum vers. 117, anxia interpretatur laeta. Gaudia ventris, quia vere gaudebat, gratiasque Deo agebat, quod abstulisset opprobrium ejus inter homines. Nam omnes gentes probro vertebant sterilitatem feminarum. Inter Judaeos hujusmodi opprobrium eo majus erat, quia Messiam ex sua gente nasciturum sperabant; ac proinde feminae steriles in hujus gloriae partem venire non poterant. Prudentius Dittoch. vers. 14, In ista—Risit Sara casa, sobolis sibi gaudia sera—Ferri, et Sedulius l. II, vers. 66: Quae ventre beato—Gaudia matris habens cum virginitatis honore.

87. Caput II.— Angelus Gabriel mittitur a Deo ad Mariam Virginem (Luc. I, 26-39) . Quamvis idem minister fuerit, idem angelus Gabriel, tamen ad Mariam Virginem majora detulit. Annuntiavit enim Christum ex ea nasciturum.

0069C 89. Desponsa; verbum magis Latinum, quam deponsata: quamquam et hoc, quo Vulgata utitur, probum est. Multi intelligunt jam tunc B. Virginem nuptam fuisse, et significatione minus propria dici desponsam, vel desponsatam. Juvencus, cujus sane auctoritas contemnenda non est, contrariam innuit, vel clare etiam tenet opinionem. Etsi autem Juvencum, ut communi Patrum et theologorum sententiae cohaereat, explicare voluerimus de solemni celebratione nuptiarum, quam etiam post veri matrimonii contractum dilatam esse intelligat, adhuc tamen a plerisque hac in re dissidet, quod in eadem domo cum Josepho non habitasse crediderit, etiam postquam desponsa illi fuerat, aut matrimonium cum eo contraxerat. Negari nequit rationes probabiles pro utraque sententia ex Evangeliis peti, ut vel ex iis colligi potest, quae S. Thomas egregie disputat III part., quaest. 29, art. 2: Ad tertium dicendum, quod sicut Chrysostomus dicit super Matthaeum, Beata Virgo 0069D sic fuit desponsata Joseph, quod etiam esset domi habita. Nam sicut in ea, quae in domo viri concipit, intelligitur conceptio maritalis: sic in ea, quae extra domum concipit, est suspecta conceptio. Et ita non esset sufficienter provisum famae B. Virginis per hoc, quod fuit desponsata, nisi etiam fuisset domi habita. Unde quod dicitur, Nollet eam traducere, melius intelligitur, id est, nollet eam diffamare in publicum, quam quod intelligatur de traductione in domum. Unde et Evangelista subdit, quod voluit occulte dimittere eam. Quamvis tamen esset domi habita propter primam desponsationis fidem, nondum tamen intervenerat solemnis celebratio nuptiarum, propter quod etiam nondum carnaliter convenerant. Unde, sicut Chrysostomus dicit, non dicit Evangelista, Antequam duceretur in domum sponsi, etenim intus jam erat. Consuetudo enim fuit veteribus, ut sponsae in sponsorum domibus haberentur. Et ideo etiam Angelus dicit Joseph: Ne timeas accipere Mariam 0070A conjugem tuam, id est, non timeas nuptias ejus solemniter celebrare: licet alii dicant, quod nondum erat in domum inducta, sed solum desponsata. Primum tamen magis consonat Evangelio. Opinionem, quae magis placet S. Thomae, confirmat Suarius disput. 0070B 7, tom. XVII. Aliam interpretationem, quae ad Juvencum magis accedit, tenent Anselmus, Abulensis, Cajetanus, Baronius, et alii. Juvencus hoc ordine rem totam mihi narrare videtur. B. Virgo jam antea, et fortasse antequam nubilis esset, desponsa erat suo propinquo, sed jussis parentum abdita virgineis tectis pubescebat, tempusque opportunum matrimonii contrahendi exspectabat. Hoc ipso tempore apparuit illi angelus, et cum de Spiritu sancto concepisset, illico matrimonium verum cum sponso suo Josepho contraxit, et ad salutandam Elisabetham se contulit. Nam si abdita virgineis tectis servabat diem nuptiarum, statim ac extra ea tecta prodiisse, et quidem in montana in civitatem Judae cum festinatione ivisse cognoscimus, facile intelligimus, id peractum post diem nuptiarum. Re ita exposita, vix ulla erit difficultas, quae levi negotio non dissolvatur. Ea enim, quae postea narrat Juvencus vers. 168 seqq., commode explicantur de Josepho jam conjuge, et 0070C viro B. Virginis, qui secum cogitaverit de Maria conjuge sua dimittenda.

90. Martialis libr. I, epigr. 71, Virgineam domum vocat virginum Vestalium aedes. Simili modo virgineis tectis explicare possumus de aliqua domo, in qua virgines simul essent, et educarentur. P. Canisius libr. I De Deipara V. cap. 12, et Suarius in 3 part., quaest. 29, art. 2, disp. 7, ex Patribus probant, fuisse in templo Hierosolymitano locum in quo virgines Deo dicatae habitabant, et in his virgineis aedibus B. Virginem ab anno aetatis suae tertio, quo a parentibus in templo praesentata est, ut pie creditur, usque ad suam desponsationem, vitam egisse. De hujusmodi asceterio virginum intelligi potest illud Machab. II, III, 49: Accinctaeque mulieres ciliciis pectus, per plateas confluebant. Sed et virgines, quae conclusae erant, procurrebant ad Oniam. Abdita ergo virgineis hujusmodi tectis B. Virgo caste et pie vitam transegit usque ad pubertatis tempus: sed annuntiatio Verbi divini eo loco certe peracta non est, 0070D quandoquidem angelus missus est a Deo in civitatem Galilaeae, cui nomen Nazareth. Oportet ergo, ut intelligamus etiam in civitate Nazareth fuisse aliquem locum virginibus educandis accommodatum, vel tecta virginea, quae Juvencus memorat, nihil aliud fuisse, quam cubiculum secretum in domo paterna Deiparae, in quo haec soli Deo vacabat, atque ostio clauso orabat Patrem in abscondito. Natalis Alexander Sec. I Histor. eccles. cap. 1, art. 2, locum l. II Machabaeorum de virginibus, quae conclusae erant, explicat de puellis quae pie educabantur, et propriis sibi cubiculis paternae domus, sive penetralibus latebant, neque prodire foras sinebantur. De his ergo paternae domus tectis aequum est Juvencum exponere. Vide notam ad v. 620 h. l.

91. Glossa Reg., servare diem—Futurum nuptiarum. Ita alii hunc locum interpretantur, praesertim Koenigius. Quod si teneamus, matrimonium jam 0071B tunc contractum fuisse, id intelligemus de die quo caeremoniae publicae, et solemnes matrimonii peragi debebant, vel quo Joseph in domum suam eam ducturus erat. Servare interdum sumitur pro observare, esse in specula, exspectare. Dies etiam sumitur pro 0071C tempore indefinito, ut idem sit servare diem, ac exspectare tempus opportunum. Igitur B. Virgo jussis parentum permissa est, nempe data, seu tradita est; nam hanc significationem habet hoc loco verbum permitto, ut pubesceret virgineis tectis, et servaret diem. Sic enim procedit sensus horum versuum, non, ut exponit Wilkius, abdita est pubescere et servare. Innuit Juvencus, Virginem Josepho desponsam fuisse, dum adhuc Ss. ejus parentes Joachim et Anna viverent. Multi tamen asserunt, parentes Mariae Virginis e vita excessisse, cum haec annum aetatis XIV circiter ageret, ac proinde a sacerdotibus nuptui traditam fuisse Josepho. Res incerta est, neque desunt scriptores antiqui, qui affirment utrumque parentem, aut saltem S. Annam superstitem fuisse ad annum quartum vitae Salvatoris nostri. Accipio autem vocabulum parentum propria significatione, non alia minus propria, quae sequiori aevo invaluit, qua propinqui parentes dicuntur: de qua dixi ad Dracontium v. 586 libr. III.

76 Inde domum remeat completo ex ordine vates

Officio, amissamque levant promissa loquelam,

Nec dilata diu venerunt munera prolis;

((85)) Anxia sed ventris celabat gaudia conjux,

Donec quinque cavam complerent lumina lunam.

0070A Tunc majora dehinc idem mandata minister

Detulit, ad Mariae demissus Virginis aures.

Haec desponsa suo per tempora certa propinquo,

((90)) 77 Abdita virgineis caste pubescere tectis,

78 Et servare diem jussis permissa parentum.

0071A

0071A

92. Poelm. pro d. s., Ald., nuntius infert pro infit.

93. Poelm. in textu, Rom., Ottob., Fabr., Salve, progenie terras jutura salubri. Ald., Torn., Poelm. pro d. s., Faust., et Daventr. Salve progeniem terris paritura salubrem. Reg., Salve, progenies terras jutura salubris, ut Virgo dicatur progenies salubris. Grunerus 0071B loc. cit. ex mss. Un. progenie terris futura salubri, et Cant. progenies terris futura salubris, legit progenie terris futura salubris, quod merito displicet Gallandio, qui praefert progenie terras jutura salubri: ac revera metrum non patitur futura, ac paritura videtur glossema.

94. Torn., conspecta mendose.

95. Alcuinus l. II contra Elipandum male Non pro Nam.

96. Alcuinus loc. cit., per saecula; l. II contra Felicem male legit per singula.

97. Rom., ut propriam.

98. Poelm., Faust., Gall., Torn., Fabr., Huic, ubi sub lucem dederis, sit nomen Iesus. Un. apud 0072A Grunerum, Huic, ubi sub luce dederis, sit nomen Iesus. Barthii codex, Grunerus loc. cit., Alcuinus advers. Elipand., Rom., Ott., Hunc ubi sub lucem dederis, sit nomine Iesus. Ita Reg.; Cant., et Ald., sed nomen Iesus.

99. Ald., Torn., Faust., Rom., sic incipit. Poelm., 0072B Fabr., et alii, sic inchoat.

101. Rom., codex Barthii, Reg., Ottob., Gall., mihimet; quod magis placet, quam mihi nunc in Aldo, Poelm., Torn., et aliis.

102. Torn., Faust., Rom., Ald., Fabr., Poelm. pro d. s., profatur Reg., Ott. cum aliis, fatetur.

104. Codex Barthii, Spiritus adveniet. Rom., Spiritus ac veniet.

106. Plerique editi distinguunt gigni: populis. Ald., Rom., Faust., gigni populis. quem; quod sequitur Gallandius ex IX, 6 Isaiae, Parvulus enim natus est nobis, et filius datus est nobis, et Lucae II, 11: Natus est vobis hodie Salvator. Reuschius probat gigni: populis quem, ex Act. Apost. IV, 12.

0071D

92. Virgilius l. XI, vers. 242, Ita farier infit. Sic alii passim cum infinitivo: sed cum accusativo sermonem infit non facile invenies.

93. A juvo participium est jutus et juturus apud Tacitum, Palladium, et Columellam, qui l. X, vers. 121 ait: Rutaque Palladiae baccae jutura saporem. Alii habent victura pro jutura.

95. His versibus Juvenci contra Felicem, et Elipandum probat Alcuinus, Christum filium Dei naturalem esse, ut ostendi in Prolegom. num. 94.

98. Nomine Iesus trissyllabo uti solet Juvencus; atque adeo legi potest nomen Iesus. Verum etiam in hac scriptura nomine Iesus intelligo, Iesus esse trissyllabum, elisa ultima in nomine.

101. B. Virgo sibi conscia erat virginitatis, eamque Deo voverat. Hinc ait: Mihimet sperabo, etc., quod magis energicum est, quam mihi nunc sperabo. 0072B Vide vers. 292 h. l., et vers. 301 et 617 libr. II; quibus in locis vox sibimet occurrit.

103. Verba Lucae sunt cap. I, vers. 35: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit 0072C tibi. Arnullus Lexoviensis carm. I imitatus est Juvencum, vel potius ipsius sacri codicis verba ipsa retinuit, ut observat Barthius libr. IX Advers. cap. 17, col. 449. Versus Arnulfi est: Virgineumque uterum virtus sacra Patris obumbrans. Hoc verbo utuntur veteres omnes versiones, et plerique Patres. Victorinus Africanus l. I adversus Arium dixit et obumbrabit et inumbrabit. Utrumque verbum bene Latinum est. Hugo Grotius putat, translationem sumptam ab avibus pullos excludentibus. Gregorius Magnus Moral. XVIII, Job. XVII: Veluti umbram quamdam tibi circumfundet, qua te ab aestu libidinis refrigerando contutabit. Theophylactus primum affert similitudinem avis pullos suos contegentis, sive alis obumbrantis; tum quasi dubitans proponit comparationem pictoris primum delineantis, et umbras inducentis, et deinde perfectum colorem addentis. Maldonatus hanc similitudinem rejicit, primam sic reformat: Melius fortasse dixisset, sicut solet avis ova sua tegere, ut ejus calore pulli gignantur, excludanturque. 0072D Hoc adoptavit Grotius.

107. Animadvertenda est explicatio verborum Lucae I, 35: Ideoque et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei. Videtur Juvencus ita distinxisse et quod nascetur ex te, sanctum vocabitur, Filius Dei. Aperte Tertullianus libr. IV advers. Marcion. pag. 701: Propterea quod in te nascetur, vocabitur sanctum, Filius Dei. Verbum vocabitur exponit Juvencus vocitare necesse est. Nam in sacris litteris vocari saepe idem est, ac esse, Hebraico scilicet idiomate, ut Isaiae cap. I, vers. 26: Posthaec vocaberis civitas justi, urbs fidelis, et hoc cap. I Lucae vers. 32, Filius Altissimi vocabitur. Sic etiam Homerus Iliad. l. IV, vers. 6, verba Junonis ad Jovem refert: Utrumque, tum quod ad genus, tum quod tua conjux—Vocor. Videlicet, Et soror, et conjux tua sum. Interpretatio Juvenci haec est: Sermone, et virtute Spiritus sancti 0073B puer generabitur ex te, qui erit sanctus, et Filius Dei. Nonnulli interpretes monent, sanctum jungendum cum verbo nascetur, quia ita in emendatis Bibliis interpungitur. Joannes Albertus Bengelius Gnom. novi Testament. ad h. l. cum Tertulliano, interprete Syro, et auctore sermonis contra omnes haereses apud 0073C Athanasium in Juvenci explicationem propendet, ut sanctum pro parte praedicati habeatur. Mazochius t. III Spicil. ad h. loc. ita interpungendum conjiciebat, ut cap. II Lucae vers. 23: Sicut scriptum est in lege Domini: Quia omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur. Maldonatus hanc interpungendi rationem non probat, qui etiam observat, eam a Beda fuisse rejectam. Minus vero probandum est, quod ipse sanctum vim potius adverbii, quam nominis habere cum paucis aliis censet.

Ad quam tranquillum sermonem nuntius infit;

Salve, progenie terras jutura salubri,

Desine conspectu mentem turbare verendo.

((95)) Nam tua concipient coelesti viscera jussu

Natum, quem regnare Deus per saecula cuncta,

79 Et propriam credi sobolem gaudetque, jubetque.

Hunc ubi sub lucem dederis, sit nomine Iesus.

Ad quem Virgo dehinc pavido sic inchoat ore:

((100)) 0072A Nullos conceptus fieri sine conjuge dicunt.

Unde igitur sobolem mihimet sperabo venire?

Nuntius haec contra celeri sermone fatetur:

Virtus celsa Dei circumvolitabit obumbrans,

Spiritus et veniet purus, lectissima virgo,

((105)) Ac tibi mox puerum casto sermone jubebit

80 Magnificum gigni populis, quem credere sanctum

Supremique Dei natum vocitare necesse est.

0073A

0073A

108. Fortasse, Sic cognata tua sterilis.

110. Reg., hauxit, quod videtur fuisse in Ottob., fortasse pro hausit. Sed auxit bonum est.

0073B 112. Nonnulli editi nunc esse. Fabricius cum Ald., Faust. edidit nunc ecce, quod confirmatum reperio in mss. Reg., Rom., et Ottobon., ubi mendum est nunc et ecce. Sic etiam Lucas: Ecce ancilla Domini, etc.

117. Ottob., prolis, a sec. m. proles, non bene.

119. Ott., Reg., Ald., Torn., Faust., exsiluit; alii, exiliit.

120. Rom., Codex Barth., Reg., vocis completa est flamine sancto. Ita etiam codex Un. apud Grunerum. 0074A Ex quo conjici posset Divinae vocis: completa et flamine sancto, sic enim omittitur vocabulum afflamen, de quo dicam in nota ad vers. 126. Ott., vocis, completa 0074B affamine, sed videtur fuisse afflamine. Grunerus ex cod. D. (fort. Cant.), completa est famine legi vellet affamine, ut vers. 126, affamina sensit, Gallandio vitiosa haec ejusdem vocis repetitio videtur. Plerique habent Divinae vocis completa afflamine sancto. Lucas ait: Et repleta est Spiritu sancto Elisabeth. Et exclamavit voce magna, et dixit. Hoc ergo est afflamen sanctum. Nam Divinae vocis jungo cum tremore, nempe ut audivit salutationem, etc.

122. Rom. mendose, uteri sinu animae.

0073C

108. Cum in Vulgata Latina versione, et in Itala, et apud alios Patres legatur cognata tua, non aegre feram, si aliquis ita legat in Juvenco, Sic cognata tua, sterilis quae credita cunctis, producta scilicet ultima in tua ob st dictionis sequentis. S. Elisabetham sororem S. Annae matris Mariae Virginis fuisse aliqui tradunt. Alii alio modo explicant cognationem Deiparae cum S. Elisabetha.

109. Mortali germine, ut discrimen inter conceptionem Christi, et S. Joannis Baptistae indicetur.

0073D 110. Aevum sumitur etiam pro senio, sive extrema senectutis parte.

111. Parent sic omnia jussis, quia non erit impossibile apud Deum omne verbum. Victor. l. I Genes. vers. 73: Plus sit tibi credere semper—Posse Deum, quidquid fieri non posse putatur.

113. His verbis consensus praestatur a Maria Virgine: Ecce ancilla Domini: fiat mihi secundum verbum tuum. In veteri Itala versione: contingat mihi secundum verbum tuum. In Juvenco secundum verbum tuum ita exprimitur, Ut tua verba sonant, nimirum ut tua verba significant: habet enim verbum sonare hanc significationem. Cicero, l. III Offic., cap. 21: Haec duo verba inter se discrepare, re tamen unum sonare videantur; et lib. II. De finibus, cap. 2., al. 6: Non intelligere interdum, quid sonet haec vox voluptatis. B. Virgo Maria se Deo servire paratam ostendit eo videlicet 0074B in opere, quod Angelus explicuerat: quo consensu exhibito, illico Verbum caro factum est. Putant nonnulli, verba illa, Fiat mihi secundum verbum tuum, innuere desiderium in Virgine. Juvencus solum consensum agnoscit, quem plerique alii sequuntur. Perinde enim est, ac si B. Virgo diceret: Ecce ancillam 0074C Domino me exhibeo, ut fiat mihi secundum verbum tuum.

115. Caput III. Visit Mariam Elisabeth. Luc. I, 31-56. Judaeam urbem, videlicet Hebronem, ut plerique volunt. Evangelista ait, In civitatem Juda, et in veteri Itala versione Judae, vel Judaeae.

119. Gifanius in Indice Lucretii verbo dissilui contendit, veteres ita saepissime locutos dissilui, exsilui, prosilui, non dissilii, exsilii, prosilii. Forcellinus etiam in Lexico affirmat, tutius, et usitatius esse exsilui, quam exsilii. Omeisius contra asserit legendum exsilii, quia ponitur pro exsilivi, ut dicitur audii, audivi.

120. Similia occurrunt 150, seq., Mox etiam assuetam penetrant spiracula mentem,—Completusque canit venturi conscia dicta: et v. 250.

121. Magnum adverbii more, ut dicam ad v. 128.

122. Glossa in codice Reg. sinuamine-gremio. Badius exponit complexu recurvo. Juvencus rursus l. III, v. 56, Prudentius, et Sidonius hoc vocabulo si nuamen usi sunt.

0074D 123. Rursus. v. 135. Et seclis voluit Deus aequus haberi. Vide not. ad v. 713.

125. Viscus est quodcumque intestinum animalis: nominatim pro utero ponitur, praesertim in numero plurali ab Ovidio, Seneca, Ulpiano, et aliis. Ecclesia etiam canit: Beata viscera quae portaverunt aeterni Patris Filium, etc.

126. Affamen semel, et iterum ab Apuleio usurpatum lib. XI Metam. Ut igitur Juvencus affamen, sinuamen dicit, sic afflamen vers. 120 eum dixisse credendum est. Koenigius plura similia profert, allegamen, eructamen, frustramen, imprecamen, irrigamen, micamen, picturamen, quassamen, scrutamen, surculamen, temperamen, veteramen. Sed multa horum ex recentioribus petita sunt, neque imitatione digna.

Sic cognata tibi, sterilis quae credita cunctis,

Zachariae conjux mortali germine nuper

((110)) Aevo defessis auxit miracula membris.

Sextus adest mensis: parent sic omnia jussis.

81 Virgo dehinc: Domino famulam nunc ecce jubenti,

Ut tua verba sonant, cernis servire paratam.

Nuntius abscedens vacuis se condidit auris.

((115)) Illa dehinc rapidis Judaeam passibus urbem,

Zachariaeque domum penetrat, gravidamque salutat,

0074A Elisabeth: clausae cui protinus anxia prolis

Membra uteri gremio, motu majore resultant:

Et simul exsiluit mater concussa tremore

((120)) Divinae vocis: completa afflamine sancto,

82 Et magnum clamans: Felix o femina, salve,

Felicem gestans uteri sinuamine foetum.

Unde meam tanto voluit Deus aequus honore

Illustrare domum, quam mater numinis alti

((125)) Viseret! Ecce meo gaudens in viscere proles

Exsultat, Mariae cum prima affamina sensit.

0075A

0075A

127. Codex Un., Felix qui credit. Grunerus ex conjectura mallet quae credis ex Beata, quae credidisti. Vulgata, Poelm. pro div. script., Fabr., quae confisa fidem mox. Plerique, quae credit finem mox affore verbis. Fabr., verbo pro verbis, et vers. seq. quod pro quae.

128. Barthius etsi legerit cum suo cod. verbis, nunc legit quod. Rejicit locutus pro loquetur in Fabricio, quia illud fidem in praeterita solum declarat, hoc autem eamdem etiam in sequentia dirigit. Fabricius ex ingenio, ut arbitror, posuit locutus ut exprimeret 0075B verba Lucae I, 45: Et beata quae credidisti. Caeterum in veteri editione Fausti etiam legitur quod, sed supra verbis, et mox loquetur. Reuschius sic legit: Quae Deus ad famulam, magnum dignando, locutus, ex textu Graeco: Ὅτι ἔσται τελείωσις τοῖς λελαλημένοις αὐτῇ παρὰ Κυρίου. Idem notaverat Omeisius. Saltem locutus retinendum est. Aliqui mss. Lucae delent illi, aut tibi.

129. Codex Barth., Reg. a p. m.: Illa trahens animo per gaudia mixta pudorem, supressae vobis pavitantia dicta volutat. Ita etiam Torn., ubi tamen legitur suppresse mendose, ut puto, pro supressae. Rom. Illa trahens animo per gaudia mixta pudore—Suppresse vocis. Omeisius scripturam Barthii in codice Fuldensi invenit, eamque reliquis praetulit. Accedit Reuschius, qui interpretatur, pudorem ex agnitione indignitatis ortum: qui tamen indignitatis sensus gaudio admixtus erat, quod Dominus ipsam respexit. Editio Coloniensis Hadamarii anni 1537: Illa trahens 0075C animum per gaudia mixta pudorem—Suppresso, vocis, quod Poelm. admisit in textu. Reg. a sec. m., et Ott. Illa trahens animum per gaudia mixta pudore,—Suppressae vocis: quae lectio mihi placet, quamvis 0076A Reuschius putet loquendi hunc modum nimium popularem esse, et Juvenco indignum; cujus dicti rationem nullam affert. Vide Virgil. l. 4, Aen. 285. Poelm. pro div. scr., Dav., Ald., Faust. Illa trahens animum per gaudia multa pudore—Suppresso, vocis pavitantia dicta volutat. Ita Fab., sed mixta pro multa, qua scriptura Fabricii suam longe meliorem esse ait Barthius. Ego mallem Suppressa voce.

131. Ott. a p. m., Reg., Rom., animo, quod edidit Torn. Plerique, animus. Faust., Rom., Ott., Reg., Ald., Poelm., pro div. s. celebrat. Torn. et 0076B alii, rependit, quae est glossa in Reg.

132. Codex Barth., Rom., Ott., Torn. Immensi: ita Reg. cum glossa, totius. Alii, Immenso. Faust. distinguit, Immenso Domino: mundi.

133. Poelm., pro d. scrip., vix gaudia tota—Ipsum te caperent, quod exstat etiam in ed. Fausti cum mendo caperant. Reuschius cum aliis, vix gaudia tanta—Spiritus iste capit, videlicet animus; negatque, cum Un. legendum ipse pro iste. Sciendum quippe est, pronomen iste aliquando pro hic poni, ut contra hic pro iste.

136. Ald. Abstulit: alii, Sustulit. Poelm., pro d. s., servis pro saevis; id probum est. Rom., serus.

137. Poelm., pro d. s., Immensis humiles.

138. Faust., Fabr., ternos ex.

139. Faust., Ottob., Reg., Poelm., pro d. script., Torn., Fabr., Rom., Ald., et alii, repedat, quod verius videtur, quam remeat, ut legitur in aliis, et in veteri etiam codice Barthii: qui fatetur quidem, 0076C repedare esse verbum antiquum, et probe Latinum, sed illo tot locis ait scatere christianos scriptores, ut saepe in illorum locis aliud legere velit.

0075C

127. Finis, ait Barthius, est propter quem datur quid: quo effato scripturam editam confirmat. Iterum Juvencus hoc l. vers. 238, Finemque imponere verbis—Dignetur cum pace suis.

128. Magnum adverbii more pro valde. Val. Flaccus l. I, vers. 263, Magnumque sonantes. Adde Plautum, Gellium, alios.

130. Suppressae vocis dicta sunt verba prolata summissa voce. Quod clarius dici potuit, et ut ego conjicio, dixit Juvencus Suppressa voce pavitantia dicta volutat, producta ultima in voce ratione caesurae: quae quidem ita apud antiquos insolens est, sed frequens apud poetas sequioris aevi, et frequentior appareret, si librarii audaces, ejusque consuetudinis 0075D ignari, multos versus non corrupissent. Denotatur modestia Virginis in colloquio. Cicero, pro Sylla, cap. 10: Qui cum suppressa voce de scelere P. Lentuli, de audacia conjuratorum omnium dixisset, tantummodo ut vos, qui ea probatis, exaudire possetis: de supplicio P. Lentuli, de carcere magna, et queribunda voce dicebat. Vox propria poetarum est pavitantia, sed bonorum tamen poetarum, ut Virgilii, Lucretii, Terentii, Valerii Flacci, Senecae Tragici.

132. Immensi mundi, ut in oratione Eugenii Toletani ex optimis exemplaribus, Rex Deus, immensi quo constat machina mundi, non, ut in aliis legitur, Rex Deus immense, quos constat machina mundi. Vide Prolegom. in Dracontium, n. 66, pag. 49 seq. 0076C Reuschius id confirmat, quia si mundus immensus, quantus erit ille, qui eum condidit? Prudentius, l. I contra Symm.: Magnique immensa creaverit orbis. Ovidius, l. II Met. v. 35: Ille refert: O lux immensi publica mundi.

134. Plerique verba Deiparae, Quia respexit humilitatem ancillae suae, intelligunt de virtute humilitatis: Maldonatus cum Juvenco, et aliis de abjecta, vilique conditione.

136. Fregit superbos eleganter, ut frangere hostes, nationes. Cicero, I Catilin. cap. 9: Te ut ulla res frangat? Tu ut umquam te corrigas? De voce thronus vide Comm. ad Prudentium, v. 102, Apoth.

137. Largifluus vox est veterum Lucretii, et Pacuvii.

0076D 138. In Vulgata habemus quasi mensibus tribus. In multis exemplaribus veteris Italicae deest quasi, ut hic apud Juvencum et S. Ambrosium, libr. II in Lucam. Saepe apud Juvencum occurit adjectivum hoc numerale trinus, quod distributivum est, verum interdum ponitur extra distributionem, ut hoc, et aliis in locis a Juvenco. Idem significat, et eodem modo accipi soler ternus sive distributive, sive extra distributionem; ex quo accidere solet, ut in mss. non solum Juvenci, sed etiam aliorum unum pro altero ponatur, ac discrepent inter se vetera exemplaria.

139. Fabricius in Commentar. poet. christ. ait, repedare esse pedibus domum remeare. Origo quidem 0077C verbi haec videtur esse, quasi pedem retrahere, sed simpliciter ponitur pro reverti. Hoc verbum, a Lucilio et Pacuvio usitatum, deinde in obsoletis positum, in usum denique reduxerunt cadentis latinitatis scriptores, Juvencus, Ammianus, Damasus, alii. Vide Cellarium, Cur. Posterior., et Jo. Ludovicum de la Cerda, Advers. sacr., cap. 21, num. 6. Reversa vero est Deipara in domum suam jam certa futuri, non quod antea certa non esset, sed quia experientia didicit, vera esse, quae Angelus de Elisabetha pronuntiaverat.

Felix, quae credit finem mox affore verbis,

Quae Deus ad famulos, magnum dignando, locutus.

Illa trahens animum per gaudia mixta pudore,

((130)) 83 Suppressae vocis pavitantia dicta volutat:

Magnificas laudes animus, gratesque celebrat

Immensi Domino mundi. Vix gaudia tanta

0076A Spiritus iste capit, quod me dignatus in altum

Erigere ex humili celsam, cunctisque beatam

((135)) 84 Gentibus, et seclis voluit Deus aequus haberi.

Sustulit ecce thronum saevis, fregitque superbos,

Largifluis humiles opibus ditavit egentes.

Tunc illic mansit trinos ex ordine menses,

Ad propriamque domum repedat jam certa futuri.

((140)) 0077A

0077A

140. Reg., Ott., Rom., Reuschius cum quinque codicibus, Barth., Poelm., pro div. s., quo jussum fundere foetum—Elisabeth volvenda dies in luminis auras—Cogeret: ad partus famam collecta. Ita Torn., sed distinguit Cogeret ad partus famam: collecta, minus bene; pejus vero, quod scribit cum aliis Elizabeth 0077B pro Elisabeth, quod poscit metrum. Ald., Faust., Fabr., Poelm. in textu, Daventr., et alii, quo sarcina deserat alvum—Elisabeth liquidas solvenda in luminis auras:—Ad partus fama tantos collecta. Barthius, qui hanc scripturam alibi falsam judicavit, quasi errorem peperisset nomen Elisabeth indeclinabile positum, postea, l. LVI, cap. 17, eamdem videtur admittere: sed pro deserat legit deseret a verbo deserare, recludere, resignare, quod poscit solvendi verbum de altero versu sese ingerens. Idem Barthius in Fulgentio corrigit, Deserate flosculis pro Reserate, libr. I Mythol., et apud Apul., l. I Metam., nonnulli legunt deseratus pro reseratus.

143. Poelm., pro d. s., per gaudia. Barthii codex frequentans pro frequentes.

145. Reuschius distinguit: Abnuit hoc genitrix; sed, Joannes vocitetur,—Ingeminat. Alii, sed Joannes.

146. Ott., ingemuit, recte correctum per ingeminat. 0078A Hadamarii Ed., Rom., Poelm., in textu, cunctis tunc. Plerique, muti tunc.

147. Reg., Ott., Poelm., pro d. script., Torn., Fabr., Consulere, scriptoque rogant edicere nomen, quod bonum est, producto e postremo in consulere 0078B ob duas consonantes vocis sequentis. Barthii codex, Consulerent, scriptoque rogant. Rom., Consulere, et scriptoque rogant. Ald., Faust., Poelm., pro alia scriptura, Consulere, in scripto rogitantque edicere nomen. Poelm., in textu, Hadamarius, in scriptoque rogant.

148. Barthius alicubi legit dum pro cum.

149. Mendum crediderim in Fabricio sonentia pro sonantia, quamvis sonere pro sonare dixerint veteres, ut multa similia, quae hoc loco congerit Schoettgenius.

150. Fabr., mendose, penetrans. Codex Barthii, penetrant spiracula linguam. Torn., essuetam, Hadamarius, assueta, quod edidit etiam Westhemerus pro divers. script., Rom., assuetam penetrant spiritalia mentem: sed fortasse prius fuit spiracula, quod unice probo. Non male esset assueta, producta ultima ratione caesurae. Sed assuetam confirmat versus 720, l. II.

0077C

140. Caput IV. Joannis Baptistae nativitas. Lucae I, 56, 80. Phrasis Fundere foetum facilitatem edendi foetum innuit. Dracontius, l. II, v. 682, de eodem partu S. Elisabethae: Fundatur de ventre puer sub sorte beata.

141. Elisabeth indeclinabile: scilicet volvenda dies cogeret Elisabetham fundere foetum. Volvenda dies habet vim instantis temporis, ut observavit Gifanius, Ind. Lucretii, verbo volvenda. Virgilius l. IX, 0077D v. 6: Turne, quod optanti Divum promittere nemo—Auderet, volvenda dies en attulit ultro. Avitus, l. V, v. 411, al. 416: Maxima nocturnas jam pars exegerat horas,—Et volvenda dies instabat sorte propinqua.

142. Notandus est mos a Graecis, Latinis, et Judaeis usitatus, quod propinqui convenire solebant ad visendas puerperas, et adesse, cum post octo, vel novem dies, infanti nomen imponebatur.

145. Sumit particulam sed ex Evangelio: Dixit, Nequaquam, sed Joannes vocabitur.

147. Maldonatus ad hunc Evangelistae locum sic ait: Juvencus scripto existimat Zachariam interrogatum. Mens Juvenci alia mihi videtur, nimirum Zachariam nutibus rogatum, ut scripto nomen pueri ediceret.

148. Vulgata, Et postulans pugillarem: sic etiam 0078C Itala in plerisque ms., sed in Cantabr.: Et cum petisset tabulam scripsit: Joannes est nomen ejus. Ambrosius in Luc.: Et accepit pugillares, etc., quod magis Latinum est: nam in singulari neutrum est pugillar. Subaudiri autem potest tabellam in pugillarem. Nam etiam pugillares adjectivum est, et subauditur tabellae, codicilli, aut aliquid simile. Prudentius, hymn. 9, Peristeph. de S. Cassiano, v. 15: Unde pugillares soliti percurrere ceras. Forcellinus ait: Corripit hic Prudentius primam, malus auctor prosodiae. Ego vero non video, cur reprehendendus sit Prudentius, cum pugillar a pugillo, seu pugno dicatur, et in pugillo prima sit brevis. Corripuit etiam Ausonius in iambico dimetro, epigr. 146, Bipatens pugillar expedi. De hujusmodi tabellis cera illitis, quibus veteres scribebant, vide Comment. ad cit. hymn. S. Cassiani. Juvenci sententia ita exponenda est, ut Zacharias simul et scripserit nomen, et, recuperata facultate loquendi, illud 0078D pronuntiaverit. Hoc innuit Evangelista: Scripsit dicens: Joannes est nomen ejus. Et mirati sunt universi. Et videtur potior fuisse ratio, cur mirarentur, quod nomen pronuntiaverit, quam quod scripserit. Poterant enim Zacharias et Elisabeth nutu et scripto antea inter se consensisse de nomine Joannis imponendo. Equidem non satis intelligo rationem S. Ambrosii in comment. ad h. l.: Et quidem ille mutus intimare vocabulum filii nequivit uxori: sed per prophetiam Elisabeth didicit, quod non didicerat a marito. Ratio Ambrosii confirmari poterit, si dicatur. ita Zachariam fuisse mutum, ut non solum non loqui, et non audire, sed neque scribere quidem posset. Verum id neque ab Ambrosio exprimitur, neque, ut ego censeo, ab evangelista innuitur.

Jamque aderat tempus, quo jussum fundere foetum

85 Elisabeth volvenda dies in luminis auras

Cogeret. Ad partus famam collecta cucurrit.

Turba propinquorum, tum gaudia mira frequentes

Concelebrant, nomenque jubent genitoris habere.

((145)) Abnuit hoc genitrix, sed Joannes vocitetur,

0078A Ingeminat. Placuit muti tunc jussa parentis

Consulere, scriptoque rogant edicere nomen.

Sed, proh mira fides! tabulis cum scribere tentat,

86 Implicitam solvit per verba sonantia linguam.

((150)) Mox etiam assuetam penetrant spiracula mentem,

0079A

0079A

151. Barthii membranae, Completusque Dei venturo conscia dicta, ex quo Barthius restituere vult Dei venturi conscia dictat. Torn., ventura vitiose.

152. Ott. concelebrant et frequentant, minus bene.

154. Torn., Rom., Reg., Ott., quod: alii, qui.

0079B 160. Poelm., Rom., Ald., Fabr., Et tu. Reg., Ott. cum Torn., At tu. Versiones Vulgata, et Itala, Et tu, puer. Codex Cantrabr., Et tu autem, infans.

161. Torn., Reg., Ottobon., Dicere, et Dominum mox praegrediere viando. Ald. ita, sed progrediere. Cum Aldo facit Rom., sed mendose progredire. Poelm., Diceris, Dominum mox praegrediere viando, et pro div. s., progrediere. Praegrediere praeferendum est ex verbis Lucae I, 76: Praeibis enim ante faciem Domini. 0080A Et in codice Cantabr., apud Sabatierium, Antecedes enim ante faciem Domini. Faustus cum Aldo facit, alii cum aliis, praegrediere.

162. Ald., Roman., Torn. per limen. Plerique per lumen, quod ad verba Lucae I, 79, propius accedit.

0080B 165. Plerique scribunt, Exhinc: Sabatierius, pro d. s., Exin.

168. Roman. et codex Barthii, Mariae sponsi, quod tantumdem est, ut ait Barthius, cap. 5, libr. LXIX Advers.

171. Barthii codicis margini apposita erat conjectura philologi veteris Dedecus oppressae, qua indicatur, S. Josephum existimasse vim illatam fuisse Virgini. In Rom., cedet, error, pro celet.

0079B

154. Visere et visitare in mysterio Incarnationis exponendo saepe usurpatur. Confer Commentar. hymn. XI Cathem. Prudentii, v. 32: Dignatus orbem viseret.

155. Cornu salutis, ex sacro codice. Cornu Hebraica phrasi potentiam et regnum significat.

0079C 156. Verba Lucae sunt: Et erexit cornu salutis in domo David pueri sui. Versio Itala ex ms. Colbert., in domum. Erigit ergo Deus potentiam et salutem, indulgetque lumen ex familia David.

161. De verbo viare egi in comment. ad Prudentium, praefat. 2 Apoth., vers. 15. Adde Cerdam Advers. sacr., cap. 144, n. 34.

164. Abrumpent, discutient, dispellent; e tenebris emergent.

166. Trigesimo aetatis anno eos, qui ex ordine sacerdotali erant, Judaei ad officium sacerdotis admittere solebant. Numer. cap. IV, vers. 3 et 47.

167. Pleno aevo, plena aetate, plenis annis, ut Virgilius dixit de Lavinia, Jam plenis nubilis annis. Vide notata a nobis ad vers. 384, l. I Dracontii.

168. Caput V. Joseph cogitat relinquere Mariam. Matthaei I, 19-24.

169. Onus uteri hoc pariter modo dicunt Ovidius, Gellius, Sidonius, Avitus, Sedulius, quorum loca annotavit Omeisius. Ovidius, l. III Fast. vers. 42: Coelesti 0079D tumidus pondere venter erat. Consule Arntzenium, ad Sedulium, l. I, vers. 96.

171. Glossa in codice Reg. est, thalamos—sponsalia. Sponsalia proprie sunt promissio et stipulatio futurarum nuptiarum. Juvenalis, sat. 6, vers. 25: Conventum tamen, et pactum, et sponsalia nostra—Tempestate paras. Glossa confirmari potest versu 178: Haec praecepta sequens servat sponsalia pacta. Verba Matthaei sunt: Joseph autem vir ejus, cum esset justus, et nollet eam traducere, voluit occulte dimittere eam. Pro traducere Graece est παραδειματίσαι, quod est ignominiae exponere, ostendere in exemplum, infamare. Dimittere, quod omnes exhibent, in textu Graeco est ἀπολῦσαι; quod si sermo sit de conjuge, verti posset divortium cum ea facere, si de sponsa, 0080B melius esset repudiare: nam repudiari etiam potest futurum matrimonium. In codice Cantabr., Et nollet eam praepalare. Hilarius, in Matth. I: Et dictum hoc Joseph volenti eam abjicere, quia justus ipse nollet in eam lege decerni. Augustinus, epist. 153: Et nollet eam divulgare. Vigilius Taps., lib. XII de Trin.: Et 0080C nollet eam detegere. Secum igitur cogitabat Joseph, quanam ratione dedecus Mariae celaret, eamque dimitteret, aut ejus conjugium abjiceret. Haec est expositio Juvenci, qui propterea non approbat sententiam nonnullorum, qui explicant nollet eam traducere, hoc est, nollet eam in domum suam ducere. Barthius, libr. Xxxxiv Advers. cap. 9, probat, traducere verbum nuptiale esse ex Prudentio Juniore Hispano puto, in Vita B. Mariae virginis. Verum hic auctor, ut ego traducere dixit, ut explicaret, novam nuptam in aliam familiam transiisse, quia jam tum aliqui verba Matthaei, Et nollet eam traducere sic accipiebant. Alii existimant, Josephum nihil mali de B. Virgine judicasse, vel quia intellexerat, eam concepisse de Spiritu sancto, vel quia eximia Virginis sanctitate permotus omne judicium sustinuit. Ab his etiam dissentit Juvencus, qui potius cum Chrysostomo, Ambrosio, Augustino, Justino, aliisque Patribus et interpretibus tenet, Josephum sibi persuasisse Mariam concepisse ex adulterio. Menochius ab opinione philologi 0080D veteris, qui in Juvenco conjiciebat Dedecus oppressae, non abhorret. Fortasse, ait, existimavit Joseph, Mariae vim illatam, atque ita absque illius peccato gravidam esse. In novo Thesauro Theologico-Philologico inserta est dissertatio Francisci Baringii De paradigmatismo, seu repudio sponsae adulterae.

172. Divinum hoc est, ait Barthius pag. 2778: Quod indicat, non somnium solum, sed ipsum etiam somnum homini immissum a Deo: quo pacto saepius ad capienda per soporem monita, et praesagia divina hominum animi disponuntur ex sententia gentilium poetarum, ut Homerus ἐκ Δὶος ὔπνον appellarit. De somniis, quae a Deo in veteri, et novo Testamento immissa esse constat, agit Durantus in tract. De visionib, cap. 9, et Benedictus XIV, de Beatif. libr. III, cap. 51.

Completusque canit venturi conscia dicta:

Concelebrent cuncti laudes, gratesque frequentent

Astrorum, et terrae, pontique, hominumque parenti:

Visere quod voluit, propriamque absolvere plebem.

((155)) En beat antiquam gentem, cornuque salutis

Erecto, indulget Davidis origine lumen.

Hoc est, quod prisci cecinere ex ordine vates:

Haec est illa salus, quae nos ex hostibus atris

Eripit, ut juste justo servire queamus.

((160)) 87 Et tu, parve puer, sanctus, dignusque propheta

0080A Dicere, et Dominum mox praegrediere viando.

Illius et populum duces per lumen apertum:

Errorem per te spernent, mortisque tenebras

Abrumpent omnes, tua qui praecepta sequentur.

((165)) Exhinc secretis in vallibus abdita semper

Vita fuit puero, donec, poscentibus annis,

Vatis ad officium pleno pubesceret aevo.

Interea Mariae sponso miracula mentem

Sollicitant, manifesta uteri quod pondera vidit:

((170)) Et secum volvit, quanam ratione propinquae

Dedecus oppressum celet, thalamosque recuset.

88 Talia tractanti torpescunt membra sopore,

0081A

0081A

173. Poelm., pro d. s., Fabr., ita legunt hunc versum: Mox stertente, Dei vox est audita monentis, quem spurium esse recte judicat Barthius loc. cit.

174. Torn., pactum; alii, pactae. Poelm., pro div. s., ita legit: Tu sponsam capias, vacat omni pactio fraude.

175. Codex Barthii sanctus, quod Barthius praefert sancto; idque ab sciolis correctoribus positum affirmat, sed non confirmat. Favet illi, quod apud Matthaeum legitur, Quod enim in ea natum est, de Spiritu sancto est. Hoc tamen ipsum innuit nostra scriptura 0081B verbis sancto foetu.

177. Rom. et editi omnes, quos vidi, ita habent: Nobiscum Deus est cui nomen, protinus ille. Reg., et Ott.: Nobiscum Deus est nomen cui protinus ille, et a pr. m. ita videtur esse scriptum, ut intelligatur cui scilicet virgini, sed a sec. m. in Reg. addita est interpunctio 0082A nomen cui: protinus, cum glossa cui—proli.

179. Poel., Hadam., Sed tum forte novi capitum discussio census, quae scriptura approbatur a Barthio ex suis membranis, et exstat in Ott., in Torn., ubi mendose furte, et discussia exaratur, et in Aldo, qui cum habet pro tum. Aldo adhaeret Rom., sed ad marg. pro capitum corrigitur capitur. In Reg. non contemnenda est varietas novo capitum discussio censu. Fabric., Faust., novus, capitum discussio, census, quod exprimitur a Poelm., pro d. s., Sed cum forte novus, et a Barthio, libr. XI Advers. cap. 20.

180. Reg. Caesaris Augusti ex jussis. Faust., Poelm. 0082B pro d. s.: Caesareque Augusto jussus per plurima scribi, quod spurium videtur. Plerique Caesaris Augusti jussis per plurima terrae, quae est interpretatio verborum Lucae II, 1: Ut describeretur universus orbis. Fabricius edidit jussu pro jussis, secutusque eum est Sabatierius.

0081B

173. In scripto codice Barthii glossa haec erat: Horrida somnia—quod somno dubietatis premebatur: quae loquitur de illa suspicione, quam de vitiata conjuge habebat Joseph, adeoque ad hunc locum parum, aut nihil potius facit, ut animadvertit Barthius. Vocem horrida poeticam dicit idem Barthius, et ex re ipsa natam, cujus quidam velut horror ansam dederit mutationi. Juvencus iterum hoc libr. vers. 286, de Magis, Totam mox horrida somnia noctem—Sollicitant. Adde, horrorem de metu religioso dici, et saepe cum veneratione conjungi. Valer. Flaccus, l. II, vers. 432: Threiciis arcana sacris: hic numinis ingens—Horror. 0081C Confer Comment. ad Prudentium, l. I contra. Symm. vers. 199.

174. In codice ms. Barthii glossa erat, Posse hinc concludi inter consponsos solum, firmum tamen esse conjugium. Nescio quo haec pertineant, nisi fortasse innuitur, nondum fuisse matrimonium verum inter Josephum et Mariam. Plerique tamen sentiunt, cum Joseph eam animo volvebat cogitationem, ratum matrimonium jam fuisse contractum, et verba Matthaei, Accipere conjugem tuam interpretantur retinere, non dimittere; et quoniam animo jam cogitaverat eam dimittere, jubetur ab Angelo eam cogitationem abjicere. Pacta proprie erat puella, quando de nuptiis certa conditione convenerat: sponsa, cum solemnes stipulationes, quae sponsalia dicebantur, accedebant. Hoc tamen discrimen a bonis scriptoribus non semper observari, demonstrat Reuschius, qui etiam tenet, conjugium pactae dici pro conjugem pactam more Graecorum. Hieronymus hac in re dubius mihi videtur in cap. I Matthaei: Martyr Ignatius 0081D etiam quartam addit causam, cur a desponsata conceptus sit: Ut partus, inquiens, ejus celaretur diabolo, dum eum putat, non de virgine, sed de uxore generatum. Hic astruitur matrimonium ratum. Diabolus enim, qui non ubique praesens est, et ignorat ea quae, ubi ipse non est, aguntur, videns, Mariam uxorem esse Josephi, putare potuit, partum non de virgine, sed de uxore generatum. Addit Hieronymus: Antequam convenirent, inventa est in utero habens de Spiritu sancto. Non ab alio inventa est nisi a Joseph, qui pene licentia maritali futurae uxoris omnia noverat. Intelligo licentia pene maritali, quia sponsus erat, non maritus, quod clarius exprimitur verbis futurae uxoris. Nondum ergo Maria uxor erat. Postea tamen subjungit: Quomodo Joseph, cum crimen celaret uxoris, justus scribitur! Sed hoc testimonium Mariae est, quod Joseph sciens illius castitatem, et admirans, quod evenerat, 0082B celat silentio, cujus mysterium nesciebat. Hic simpliciter vocat uxorem Mariam, cum paulo ante futuram uxorem appellasset. Nescio vero, an probari possit, nomine futurae uxoris ab Hieronymo intelligi futuram matrem aut matrem familias: Hieronymus enim in futura uxore rationem innuit cur Joseph omnia sciverit.

177. Matthaeus, I, 23: Et vocabunt nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum, Nobiscum Deus. In codice Barthii glossa erat Homo-Deus. Relativum cui in fine periodi rarum est, sed aliquando tamen usitatum, ut a Prudentio hymn. 2 Perist. v. 299: 0082C Gemmas corusci luminis,—Ornatur hoc templum quibus: quo versu clauditur stropha.

178. Sponsalia pacta: si proprietatem verborum attendas, rursus censebis Juvencum in ea fuisse opinione, B. Virginem nondum Josepho nupsisse, cum is ejus thalamos recusare, et ab sponsalibus recedere cogitabat. Sed necesse non est, ut in Juvenco magis quam in Evangelio proprietatem verborum retineamus. Confer notam. ad vers. 174.

179. Caput VI. Edictum Augusti Caesaris. Lucae II, 1-7. Novum censum vocat Juvencus, ut explicet verba Lucae cap. cit., v. 2: Haec professio prima facta est, etc. Ex his versibus, ut ait Barthius l. LXIX, cap. 5, clarissime docemur, et quid discussio sit in talibus scriptorum locis, et quae illa recensio fuerit populorum sub Augusto: quali vix multis verborum periodis descripserint alii. Addit, discussionem novi census dici, quia non talis discussio census fuerat per terrarum orbem ulla temporum memoria audita. Invehitur deinde contra Georg. Fabricium, quod aut 0082D mutaverit ipse veram scripturam, aut vitiosam priscam editionem sequi voluerit. Certe, inquit, suspicor, nimia licentia in auctores, quos scholae commendabat, ipsum illusum a scholastico supercilio. Cui generi hominum parum abest, quin bonorum auctorum recensio semper aliquid superbiae culpabilis induerit. Catholici scriptores, qui ita de Fabricio judicarunt, auctoritate acatholici hominis Barthii facile suum judicium tueri possunt. Discussio autem quid sit, explicat Barthius locis citatis. Erat enim quoddam officium discussoris, nempe inspectoris, censoris, aut quaestoris; ac proinde discussio est inspectio, censio, census, diligentior examinatio, scrutatio. Vide l. X Cod., tit. 30, leg. 1, etc. Macrobius, Symmachus, Julius Firmicus vocabulum discussio hac significatione usurpant.

180. Plurima terrae, ut amoena locorum, aspera 0083C belli, infra vers. 262, per longa viarum, et similia. Plurimus cum genitivo legitur apud Silium, libr. XVI, vers. 362: Insignis multa cervice et plurimus idem—Ludentis per colla jubae.

Audivitque Dei super horrida somnia vocem:

89 Accipe conjugium nullo cum crimine pactae,

((175)) Spiritus implevit sancto cui viscera foetu.

Hanc cecinit vates venturam ex virgine prolem;

0082A Nobiscum Deus est nomen cui. Protinus ille

90. Haec praecepta sequens, servat sponsalia pacta.

Sed tum forte novi capitum discussio census

((180)) Caesaris Augusti jussis per plurima terrae

0083A

0083A

181. Rom., Syriae hoc tum jure regebat. Omeisius cum uno Cantabrigiensi, Describebatur. Syriam tunc jure: quae lectio se Reuschio approbabat, sed propter otiosam particulae tunc repetitionem edidit cum Poelm., Ald., Torn., Hadam., Fabr., Syriae, quam, ut intelligatur terrae Syriae. In Reg. est, Syria, sed videtur fuisse Syriae. Ott., probe, Describebatur, Syriam cum jure regebat: nam plurima terrae, id est, loca, vel aliud simile innuunt verba Lucae universus orbis. Faustus edidit. Describebatur Syrie: quam, ut sit Syrie pro Syria.

0083B 182. Poelm., pro div. script., proprii, ut intelligantur populi, quod tenent Ald., Torn. In utroque Cantabr. et Reg., Cyrinus proprio, minus recte, quasi proprio jure. Refine proprios, videlicet fines.

183. Poelm., Ald., Torn., Hadamar., Fabr., et alii, Addebant. Vera lectio, Edebant, quae exstat in Barthii codice, et in nostro Ottob. Edere verbum proprium in censu, et paulo post recurrit, ubi aliqui legunt, Obtulit hic illum. Rom., perperam, vires, genusque, nomenque.

185. Ott., quae genuit: Mariae quae censum. Reg., quae genuit, generis quae censum. Aldus, Rom., et alii, quae genuit, generis censum quae.

186. Daventr.: Obtulit hic illam: genus hinc uterque trahebat. Torn., Poelm., Hadamar., Fabr., Obtulit hic illum, genus hinc quod uterque trahebat. Ott.: Edidit hic illam Davidis origine Joseph. Reg. Edidit Mariam Davidis origine Joseph: a sec. m., hic Mariam cum glossa in Bethleem. Aldus, Edidit hic Mariam. Davidis origine Joseph: sed punctum 0083C post Mariam mendose appictum videtur. Codex Barthii ita sine puncto, cui consonat Rom., et duo Cantabr. Sabatierius ex utraque lectione duos versus effecit: Edidit hic Mariam: Davidis origine Joseph—Obtulit hic illam, genus hinc quod uterque trahebat,—Desponsamque, 0084A etc. Schoettgenius restituere volebat: Obtulit hic illum Davidis origine Caesar,—Addidit et Mariam, genus hinc quod uterque trahebat: videlicet Hic, Bethlehemi; Illum, censum. Ita vero ordinem versuum seqq. collocat: Desponsamque—Illic cum duobus seqq.— Hospitium.—Augusti—Circa.

188. Reg., hospitio amborum cum cod. Barthii, et Rom. Ald., perperam, Hospitum amborum.

189. Editi plerique, et Rom. perparva. In cod. Reg. est praeparva, idemque videtur esse in Ott. Codex 0084B Barthii, praeparva habitacula arvi: quo postremo latere aliam vocem Barthius censet. Aliquid cogitabat de antro. Conjicere libet, ut morem illi geram, Angusto fuerant praeparva habitacula in antro. Ald., faerat.

190. Et seqq. Ott., Reg., Codex Barthii, et apud hunc Lugdunensis editio anni 1551, Poelm., pro d. s., Torn., Illic virgo novo completo in tempore foetu—Solvitur, et puerum veteri cunabula textu—Involvunt, duroque datur praesepe cubili. In Ott., a pr. m., cubile, et videtur fuisse completa, quod clare legitur in Reg. et Rom. Ad sexti casus concursum vitandum Reuschius edidit completa in tempora: sed veram lectionem autumat: Illic virgo novum completo in tempore foetum—Solvitur, per synecdochen. In Torn., et secunda scriptura Poelm., completo in tempore. Ald., Hadamar., Fabr., Poelm., in textu, Illic Virgo novum completo tempore foetum—Edidit, et leni pannoso tegmine motu—Texit, cui durum cunas praesepe ministrat. Fabr., fotu pro motu; Hadamar., 0084C vitiose, complures pro completo. Daventr., cui cunas durum. Schoettgenius: Edidit, atque levi pannoso tegmine fotu. Barthius totam hanc lectionem tamquam spuriam merito rejicit.

0083C

183. Edebant, hoc est, profitebantur, promulgabant, exponebant. Est verbum forense. Ulpianus, Dig. libr. II, tit. 13, qui totus est de edendo, leg. I: Edere est etiam copiam describendi facere, vel in libello complecti, et dare, vel dictare. Plinius, libr. X, epist. 22: Cum annos ejus, et censum, sicut praeceperas, ederem, admonitus sum a peritioribus, etc. Alii crederem, minus bene.

0083D 184. Possis ita explicare, Bethlehem urbs Judaeae est. Sed fortasse Juvencus legit, In Bethlehem Judaeae: ita enim legitur in versione veteri ms. Cantabr., et in textu Graeco. Et hanc lectionem tuetur Mazochius, t. III Spic. Bibl., ad Matth. II, 5, contra S. Hieronymum, qui errorem librariorum existimabat Judaeae pro Juda, aut Judae. Davida canorum, ut l. II, vers. 572: Legistis certe in templo Davida canorum. Alii variant in quantitate syllabarum vocis Davidis.

187. Desponsa hoc loco de uxore certe dicitur. Lucas, vers. 5: Ut profiteretur cum Maria desponsata sibi uxore praegnante. Profiteri verbum censuale est.

189. De voce habitaculum dixi in Commentar. ad Prudentium, hymn. 10 Cathem. vers. 40. Sannazarius fortasse Juvencum imitatus est l. II de Part. 0084C Virg.: Est specus haud ingens parvae sub moenibus urbis. Juvencus opinionem eorum sequitur, qui Salvatorem in suburbiis Bethlehem natum affirmant. Innuit autem diversorium, de quo Lucas, fuisse speluncam quamdam, aut terrae foramen: ita enim alii etiam tradunt. Nonnulli docent, in ipsa urbe Bethlehem Dominum natum fuisse. Beda, cap. 8 de Locis sanctis, narrat diversorium fuisse quasi naturale semiantrum, in orientali angulo Bethlehem situm. Juvenci sententia et communior fuit inter veteres, et inter catholicos nunc satis est recepta. Nihil tamen certi ex sacris litteris eruitur, ut ejusmodi opiniones 0084D confirmentur. Vide Suarium, tom. XVII, quaest. 35, disput. 13, sect. 3, ut plures omittam ex Protestantibus, qui peculiares dissertationes de Loco natali Jesu Christi conscripserunt, Strauchium, Gothofredum Wegnerum, Joannem Henricum Krause, Samuelem Scherffium. Inter catholicos pro suburbio stant Tillemontius, Serryus, et alii: pro urbe Petavius, Sandinius, aliique plurimi.

190. Sacer textus: Cum essent ibi, impleti sunt dies, ut pareret. Et peperit filium suum primogenitum, et pannis eum involvit, et reclinavit eum in praesepio: quia non erat eis locus in diversorio. Videri possunt Joannis Christophori Letschii Exercitatio philologica de Cunabulis Christi; Danielis Vogelii dissertatio de Stabulo Bethlehemitico, in quo humani generis Redemptor natus est; Ern. Salom. Cypriani dissertatio 0085B de Fasciis Christi; Georgii Goetii Lucubratio de praesepio Christi; Francisci Blanchinii dissertatio de Translatione sacrorum cunabulorum, ac praesepis 0085C Domini, necnon corporis B. Hieronymi ab ecclesia Bethlehemitica ad basilicam Liberianam, tom. III Anastasii.

Describebatur, Syriam cum jure regebat

91 Cyrinus, proprios cui tota per oppida fines

Edebant populi, vires, nomenque, genusque.

Urbs est Judaeae Bethlehem, Davida canorum

((185)) Quae genuit, generis quae censum jure petebat.

Edidit hic Mariam Davidis origine Joseph,

0084A Desponsamque sibi scribens, gravidamque professus.

Hospitium amborum Bethlehem sub moenibus urbis

92 Augusti fuerant praeparva habitacula ruris.

((190)) Illic virgo novo completo in tempore foetu.

0085A

0085A

193. Ald., Rom. cura sollicitae, ut cura sit in auferendi casu. Plerique circa. Evangelista in Itala veteri, in illa regione, in Vulgata in eadem regione. Adverbii more saepe adhibetur circa sine casu. Ad clariorem syntaxin conjiciebam Circa sollicitos pecorum, 0085B nempe sollicitos de pecoribus. Ald., Poelm. pro d. s., Rom. pecudum, Torn., pecudes; alii, pecorum.

195. Reg., Ott., Rom., Barthii membranae, Editio Lugdunensis anni 1551, Poelm., pro d. s., Torn., Ald., visus; nonnulli ed., jussus.

196. Ald., et subito; Fabr., ac subito; Torn., Poelm. in textu, ac subitus. Ott., Rom., et subitus; Reg., at subitus.

198. Rom, et attonitos, minus bene.

201. Rom., Jam puer est genitus D.

202. Torn., vitiose, propagat.

0086A 204. Vonckius rescribere mallet praesepia fotu, quia vocis nulla mentio apud Lucam, et Juvencus exponit illa verba: Et hoc vobis signum: Invenietis infantem pannis involutum, et positum in praesepio. Reponit Gallandius, explicari id posse cum Badio 0086B de infantili vagitu. Quod autem Vonckius ait, supra etiam legi tegmine fotu, id solum invenitur in scriptura supposititia, quam secutus est Fabricius. Vide supra vers. 191. Gracilem vocem, sive ejulatum expressit auctor antiquus Homiliae in Occursum Domini: Infantem ejulantem, ac vitam mundo, gaudiumque largientem.

208. Reg., et Ott., comitatur, sed vers. seq., sequatur, quod poscere videtur comitetur. Rom., comitatur, et vers. seq., sequetur.

209. Ald., Rom., sequetur; alii, sequatur.

0085B

191. Quod cunabula veteri textu involverint puerum, difficultatem antiquis librariis creavit, qui propterea locum hunc mutarunt. Sed advertendum est, cunabula sumi etiam pro ipso lectulo infantum, aut pro fasciis, quibus involvuntur. Plautus Amph. act. V, scen. 1, vers. 51: Sed puer ille, quem ego lavi, ut magnus est, et multum valet!—Neque eum quisquam colligare quivit in cunabulis: ubi alii legunt quivit incunabulis, ut in Trucul. act. V, scen. 1, vers. 11: Nunc opus est carbonibus, fasciis, opus est pulvinis,—Cunis, incunabulis. Ita etiam legi posset in Juvenco veteri incunabula textu, etc. Beda de Orthographia: Cunabula sunt panni infantiae, sed Joannes Constantinopolitanus episcopus scribit, Lazarum in monumento cunabulis involutum. Ad haec verba Cerda, Advers. cap. 121, num. 68, ait: Tu hic rimare, quid sint. Opinor, a nonnullis sumi cunabula 0085D pro quibusvis fasciis. Veteri textu paupertatem denotat, quam immerito nonnulli a Jesu Christi parentibus removere tentant. Juvenco accinit Sedulius l. II, vers. 57: Omnia qui propriis vestit nascentia donis,—Obsitus exiguis habuit velamina pannis.

192. Cubile, seu praesepe, in quo jacuit Dominus, Juvencus vocat durum: quod minime evincit, non fuisse ligneum, ut contra Basnagium ostendi in Commentario ad Prudentium hymn. 9 Cathem. vers. 77, ubi ad v. 80, pag. 374, aeri incisam exhibui imaginem antiquam lignei praesepis Salvatoris, quam commendatissimus cardinalis Borgia e locupleti suo museo pro singulari studio quo sacras litteras colit, et fovet, mecum liberaliter communicaverat.

193. Caput VII. Angelus nativitatem Christi pastoribus nuntiat. Luc. II, 8-20. Syntaxis nonnihil implexa est pecorum custodia sollicitae noctis. In sacro codice: Custodientes vigilias noctis super gregem 0086B suum. Reuschius agnoscit, duos genitivos pecorum, sollicitae noctis ab uno substantivo regi, ut l. III, vers. 369, Incubuit, mentisque simul convulsa venena—Daemonis 0086C horrendi, purgato corde, fugavit. Omeisius sic verba ordinat: Custodia noctis tenuit pastores pecorum, etc.

197. Viridi terrae, ut vers. 194, pascua laeta. Neque est, cur dubitet Schoettgenius, an Bethlehemitico in agro viride solum fuerit, quamvis hiberno tempore natus fuerit Salvator: cum in ea regione coelum sit temperatum. Multo minus unum hoc verbum nos cogeret a communi sententia recedere de die, et mense natalis Domini, quamvis tot hac in re inter se discrepent sententiae, ut, excepto Julio, nullum sciam esse mensem, qui defensorem aliquem non habeat. Eas omnes sententias expendit Trombellius in Vita Deiparae, t. III, part. I, dissert. 18, cap. 1 seqq., apud quem plures alii videri possunt.

198. Hunc versum laudat Omeisius, similemque dicit illi Maronis libr. XI, vers. 296: Variusque per ora cucurrit—Ausonidum turbata fremor. Infra, v. 396: Tunc vox missa Dei longum per inane cucurrit.

0086D 200. Portare proprie est gestare, sed accipitur saepe pro afferre. Ovidius, libr. III ex Ponto eleg. 4, vers. 1: Haec tibi non vanam portantia verba salutem—Naso Tomitana mittit ab urbe tuus. Terentius Andr. act. II, sc. 2, vers. 1: Dii boni, boni quid porto?

205. Plebs coelestis vocantur angeli per tapinosin, quae est rei magnae humilis explicatio. Epithetum vero coelestis facit, ut cum dignitate id dicatur. Sic in gurgite vasto de mari apte dixit Virgilius.

207. Agminis videlicet coelestis. In Vulgata, Multitudo militiae coelestis; in Itala versione: Multitudo exercitus coelestis. Angelos dici, et esse militiam coeli docui in notis ad Dracontium l. II, vers. 475. Astra etiam, et sol militia poli vocantur ab eodem Dracontio lib. I, vers. 229, et lib. II, vers. 25 et v. 333.

209. In plerisque mss. Graeci textus legitur ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία, in hominibus bona voluntas. In nonnullis 0087B tamen, ut in Vulgata, et in Itala versione hominibus bonae voluntatis, εὐδοκίας. Vulgatae magno consensu accinunt Patres. Juvencus etiam justos homines cum dicit, intelligit in terra pax hominibus bonae voluntatis. Menochius sic textus Latini sensum exponit: In terra pax hominibus bonae voluntatis divinae, et beneplaciti divini, id est, pax hominibus quos Deus amat, et jam gratos habet, et in quibus sibi complacet. Maldonatus idem tenuerat, qui ad praedestinatos hunc locum refert. Alii bonae voluntatis homines appellant, qui bonam habeant voluntatem, et ad recipiendam pacem, quae annuntiabatur, propensam. Wetsteniu sscripturam in mss. Graecis communem acriter defendit.

Solvitur, et puerum veteri cunabula textu

93 Involvunt, duroque datur praesepe cubili.

Circa sollicitae pecorum custodia noctis

Pastores tenuit vigiles per pascua laeta.

((195)) Ecce Dei monitu visus descendere coelo

Nuntius, et subitus terror tremefacta pavore

Prostravit viridi pastorum corpora terrae.

94 Talis et attonitis coelo vox missa cucurrit:

Ponite terrorem mentis: mea sumite dicta,

((200)) Pastores, quibus haec ingentia gaudia porto.

0086A Nam genitus puer est Davidis origine clara,

Qui populis lucem mox, laetitiamque propaget.

Hoc signum dicam, puerum quod cernere vobis

Jam licet, implentem gracili praesepia voce.

((205)) Talia dicenti junguntur millia plebis

Coelestis, cunctique Deum laudantque, rogantque,

Talis et uniti vox agminis aera complet:

Gloria supremum comitetur debita patrem,

95 In terris justos homines pax digna sequatur.

((210)) 0087A

0087A

210. Ald., Rom., his; alii, iis. In Torn., his doctis, mendum puto.

212. Poelm. pro d. s., inde sequentes.

213. Torn., Ott., Reg., codex Barthii, celeris; plerique editi, celebris, quod in Ott. videtur fuisse a pr. m., et est in Rom. Omeisius praefert etiam celebris, quia vox vaga celeritatem jam indicat.

214. In Ottobon. prius ponitur versus seq., Omnia, 0088A dein hic Mirantes.

216. Barthii codex, atque recidi, quam scripturam unice probat Barthius. Plerique, ecce recidi, quod aeque bonum est.

218. Torn., illi, monitis, sine est.

219. Reg., missa a Deo, contra metrum, immisso a ex aliqua glossa in textum.

0087B

210. Vulgata, Discesserunt ab eis angeli in coelum. Simili modo textus graecus. At Itala vetus in nonnullis mss. in singulari, Discessit angelus. Coeli secreta; phrasis ab aliis etiam poetis usurpata, ut dixi ad Dracontium lib. II, vers. 4, Quae coeli secreta tegunt. A poetis alii id acceperunt, ut Gregorius Magnus 0087C lib. II Dialog. cap. 33, Coeli secreta penetrare. Apposite etiam revisunt dictum de angelis, qui ad locum suum, unde venerunt, redeunt. Virgilius non semel hoc verbo usus est tali significatu.

212. Gremium eleganter transfertur, et de rebus inanimis dicitur, ut gremium terrae, gremium urbis, gremium Graeciae. Silius lib. VIII, vers. 192, de flumine: Donec arenoso (sic fama) Numicius illam—Suscepit gremio, vitreisque abscondit in antris. In re nostra, cum sermo sit de puero, majorem venustatem habet Praesepis gremio cernunt puerum jacentem.

213. Juvencus vim verbi Graeci complexus est: nam διεγνώρισαν ambiguum est, et significat cognoverunt, ac simul nota aliis fecerunt; quod utrumque Juvencus expressit.

214. Constupuerunt a constupeo, quod verbum, nescio, an alium auctorem habeat praeter Juvencum. Et potuit quidem is dicere laetantes obstupuerunt: sed maluit constupuerunt, ut simul omnes stupuisse declararet.

0087D 215. Stupebant pastores, quod omnia monitis nocturnis responderent; vera nimirum essent ea, de quibus noctu admoniti fuerant. Hic autem stupor narrari videtur de die, aut diebus sequentibus. Cum enim pastores vidissent puerum jacentem, post, ut vers. 212 dicitur, disperserunt vaga semina celeris famae. Inde sequitur, Laetantes obstupuerunt,—Omnia nocturnis monitis quod vera recurrant. Ordo idem expositus esse videtur in sacro codice, Vera recurrant, ut lib. II vers. 769, Ut dictum Isaiae merita de plebe recurrat.

216. Caput VIII. Circumcisio Domini. Luc. II, 21.

217. Exstant peculiares Dissertationes De circumcisione Domini a Guil. Lysero, Antonio Bynaeo, Dan. Gerdesio conscriptae. Verba Evangelistae non exprimunt 0088B clare, circumcisum fuisse puerum Jesum: Et postquam consummati sunt dies octo, ut circumcideretur puer, vocatum est nomen ejus Jesus. Apertius circumcisio indicatur in textu Graeco, ubi post puer est particula et, qua quodammodo asseritur circumcisio, et additur impositio nominis: Juvencus certe circumcisionem astruit; quae fide divina credenda est, cum universa Ecclesia ita verba Lucae intellexerit. Quod autem necesse fuerit, Christum ad morem legis circumcidi, commoda distinctione explicandum est. Christus enim praecepto circumcisionis subjectus non erat, adeoque parentes ejus non fuerunt obligati ad illum circumcidendum. Nam praeterquam quod Deus erat, non fuerat ex semine virili generatus. Nihilominus Suarius tom. XVII, disp. 15, sect. 1, docet, quamvis per se non fuerit necessarium parentibus Christi puerum circumcidere, per accidens tamen ad vitandum scandalum merito existimari potuisse necessarium. Praeterea maxime decuit, Christum circumcidi. S. Thomas part. III, quaest. 0088C 37, art. I, theologica illa sua gravitate, et singulari ingenii perspicacia, quo res ad vivum resecare solet, septem causas distincte memorat, ob quas Christus debuit circumcidi. Id autem satis est, ut aliquo sensu necessarium fuisse dicatur, Christum ad morem legis recidi. Aptare nomen videtur mutuatus pseudo-Cyprianus in tractatu de cardinalibus Christi Operib., cap. de ratione circumcisionis: Hoc cum octava die jussum sit, celebrari, et nomen circumciso aptari, etc.

218. Impositum illi est nomen, quod vox praecepit, etc., scilicet Jesus.

219. Missa Deo pro a Deo, dativus pro ablativo, quod Juvenco familiare est in hujusmodi verbis passivis. De hac voce missa a Deo vide vers. 98. Lucas, qui historiam Magorum penitus omittit, post circumcisionem illico purificationem Mariae enarrat. Vocatum est nomen ejus Jesus, quod vocatum est, ab angelo priusquam in utero conciperetur. Et postquam 0088D impleti sunt dies purgationis ejus secundum legem Moysi, tulerunt illum in Jerusalem, ut sisterent eum Domino. At Matthaeus, qui purificationem Mariae silentio praeteriit, statim post ortum Salvatoris Domini magorum adventum commemorat, et subinde fugam illius in Aegyptum. Cum ergo natus esset Jesus in Bethlehem Juda in diebus Herodis regis, ecce magi ab Oriente venerunt Jerosolymam, etc. Qui cum recessissent, ecce angelus Domini apparuit in somnis Joseph dicens: Surge, et accipe puerum, et matrem ejus, et fuge in Aegyptum. Difficultas haec jam diu torquet interpretes, priorne fuerit purificatio adventu magorum, an adventus magorum purificatione. Si dicamus, primus venisse magos, quam Christus in templo oblatus fuerit, non intelligitur, qui fieri potuerit, ut post adventum magorum Christus praesentatus fuerit in templo, cum et Herodes 0089B illusus a magis illum quaereret ad perdendum eum, et Joseph, postquam recesserunt magi, admonitus fuerit ab angelo fugere in Aegyptum. Praeterea quod Herodes jussit, occidi infantes omnes a bimatu, et infra, ostendit, magos non statim ac puer natus est, venisse Jerosolymam. Contra si asseramus, ante magorum adventum Christi praesentationem, et purificationem Mariae peractam, explicandum est, qua ratione acciderit, quod magi in civitate Bethlehem infantem Jesum adoraverint. Addit enim Lucas post oblationem in templo commemoratam cap. 2, vers. 39: Et, ut perfecerunt omnia secundum legem Domini, reversi sunt in Galilaeam in civitatem suam Nazareth. Hac difficultate non deterritus Juvencus, primum praesentationem in templo refert, tum adventum magorum. Revera cum Mariae purificatio quadragesimo die post Jesum natum secundum legem acciderit, quod Lucas narrat, parentes Jesu in Galilaeam revertisse, potest quidem id ita accipi, ut 0089C statim reverterint, sed postea, vertente anno, eo fere tempore, quo natus fuerat Salvator, in civitatem Bethlehem redierint, ut idem narrat Lucas 41: Et ibant parentes ejus per omnes annos in Jerusalem in die solemni paschae. S. Epiphanius, qui l. I Haeres. 30, num. 29, affirmat, exacto biennio venisse magos ad Christum adorandum, tradit etiam, Josephum, et Mariam cum infante quotannis, vel certe primo, et secundo anno eo tempore, quo puer natus erat, Bethlehemum accessisse. Alii autem potius arbitrantur, Lucam post narratam purificationem illico retulisse, parentes Jesu cum puero in Galilaeam remeasse, quia nihil de fuga in Aegyptum dicturus erat: de qua in somnis admonitus fuit Joseph post praesentationem in templo, antequam in Galilaeam revertissent. Ita sentiunt Augustinus de consens. Evangelist. lib. II, cap. 5. Beda, Jansenius Gandavensis, Cajetanus, et alii plures. Etsi ergo plerique existiment, adorationem magorum aut die 13 post ortum 0089D Salvatoris, aut saltem ante quadragesimum diem contigisse, tamen contemnenda non est ratio concordiae a Juvenco, antiquissimo interprete, inita. Conferri in hanc rem possunt Hermanni Rombachii opus: Primitiae gentium, sive historia, et encomium Sanctorum trium magorum; Petri de Marca Dissertatio De adventu magorum ad Christum, et an reges fuerint; Florentinii Exercitatio 3, De Magorum ad Christum venientium historia, itinerisque tempore; Alphonsus de Mendoza De magorum historia; Stephanus Salazar De adventu magorum; Leichnerus De tempore magorum; Augustinus Calmet in Dissertatione De magis; Balthasar Stolberg; Daniel Roden De iisdem magis; Laurentius Benedictus Triebel De Magis post Jesum in templo repraesentatum advenientibus in novo Thesauro theologico-philologico. Peculiaris est opinio Harduini, et Berruyerii, qui comminiscuntur, 0090A oblationem Christi in templo tunc peractam, cum jam trimus esset, ea fere aetate qua Anna filium suum Samuelem ad templum adduxit. Eorum interpretationem fuse exponit, et refellit Trombellius de vita Deiparae t. III p. I, diss. 22.

Et simul his dictis coeli secreta revisunt.

Pastores propere veniunt, puerumque jacentem

Praesepis gremio cernunt: post inde sequentes

Dispergunt late celeris vaga semina famae.

Mirantes laudant, laetantes constupuerunt,

((215)) 0088A Omnia nocturnis monitis quod vera recurrant.

96 Viderat octavam lucem puer: ecce recidi

Ad morem legis, nomenque aptare necesse est:

Impositumque illi est, monitis coelestibus olim

Quod Mariae vox missa Deo praecepit, Iesus.

((220)) 0089A

0089A

221. Sabatierius, Atque inter primos, et pro d. s. Inter quae primos, quod unum in mss., et editis invenio.

225. Ald., Torn., Rom., Reg., Ott., sed a sec. m., ut videtur, codex Barthii, et alii sensu—Coelestes voces. Hadamar., Poelm., Fabr., sensum—Coelestis vocis. Codex Barthii pro coelestes scribit coelesteis, 0090A ex quo fortasse natum est coelestis vocis, et prius factum sensum ex sensu. Poelm. etiam pro d. s., sensu—Coelesteis voces. In Ott. mendum est dignis pro dignus, uti ibi correctum apparet.

231. Reg., Rom., palumbes. Ott., Torn., Ald., Poelm. pro d. s., Fabr., palumbos. Poelm. in textu, Hadam., columbas.

0090B

220. Caput IX. Purificatio Mariae. Luc II, 9-39. Verior esset inscriptio Praesentatio Christi in templo: nam de purificatione Mariae vix loquitur Juvencus.

221. Constructio obscura, nec satis clara sententia. Evangelista sic habet v. 23: Sicut scriptum est in lege Domini: quia omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur. Et ut darent hostiam, secundum quod dictum est in lege Domini, par turturum, aut duos pullos columbarum. Sensus ergo verborum Juvenci hic erui potest; inter quae moderamina antiquae legis Moyses dedit, ut id observarent, quod primos fetus ii, qui sunt prisco de semine sacerdotum offerrent Deo sacrandos. Lex enim ipsa Levit. XII, 6, sic concepta est: Cumque expleti fuerint dies 0090C purificationis suae, sive pro filio, sive pro filia, deferet agnum anniculum in holocaustum, et pullum columbae, sive turturem pro peccato ad ostium tabernaculi testimonii, et tradet sacerdoti. Qui offeret illa coram Domino, et orabit, etc.

222. Observare dedit, Graecismus, ut Ferre sui dederat monumentum, et pignus amoris, Magnum dat ferre talentum. Virgilius, et alii. Vide infra v. 309.

224. Quamvis nec Christus lege praesentationis in templo, neque Maria lege purificationis comprehenderetur, tamen maxime decuit, eam legem a Maria pro filio, et pro se observari, ut de circumcisione diximus ad v. 217. Agunt hac de re theologi in III part. S. Thomae, quaest 37, art. 3 et 4.

225. Simeon significat audientem, obedientem: ad quod etymon fortasse respicit Juvenens, dum ait, eum fuisse dignum comprendere sensu coelestes voces.

227. Carcerem corporis vocat phrasi familiari sacris 0090D et ecclesiasticis scriptoribus, de qua plura in Comment. ad Prudentium v. 44 prooemii pag. 233.

228. Mortem videret ex sacra pagina, Non visurum se mortem, quod eodem modo in textu Graeco dicitur. Fortasse haec locutio ad illam figuram pertinet, qua interdum unus sensus, vel actus ejus pro alio ponitur. Sumitur videre pro experiri, ut psalm. XV, vers. 10, Nec dabis sanctum tuum videre corruptionem.

229. Coeli laudem, nimirum quem coeli laudant.

230. Infra, v. 272, Omnia venturum spondent quem oracula vatum. De vaticinantibus, et vatibus id verbum spondere saepe dici solet.

231. In lege scriptum erat, Par turturum, aut duos pullos columbarum; et paulo ante Juvencus ait Implumesque simul ferre ad delubra columbas. Cur ergo nunc dicit palumbes? Opinor, quia paupertatem 0091C Virginis ita magis declarare voluit. Est enim palumbes, vel palumbus columbus silvestris, in arboribus, ac sepibus nidificans. Ex Evangelio quidem non liquet, an Deipara turtures, an columbas, an palumbes obtulerit. Suarius in III part., quaest. 37, disp. 16, sect. 1: Est autem, inquit, observatione dignum, cur Evangelista non definite, sed sub disjunctione eorum oblationem retulerit: lex enim sub disjunctione fuit lata, quia voluit hoc offerentium voluntati relinquere, tamen in effectu non servabatur, nisi definite alterum eorum offerendo. Cum ergo Lucas 0091D non legislatoris, sed historiographi munus exerceat, cur non definite retulit quid Virgo obtulerit? Revera nulla alia est ratio, nisi quia solum voluit significare Virginis paupertatem, quod nobis esse poterat utile. Nam quod obtulerit turturem, aut pullum columbae, nihil ad nostram institutionem referebat.

97 Scripserat antiquae Moses moderamina legis,

98 Inter quae, primos prisco de sanguine vatum,

Observare dedit, fetus offerre sacrandos,

Implumesque simul ferre ad delubra columbas.

Haec ubi per Mariam templo servata feruntur,

((225)) Ecce senex Simeon, dignus comprendere sensu

0090A Coelestes voces, cui quondam praescia rerum

Virtus prodiderat, quod carcere corporis aegri

Deposito, mortem liber, requiemque videret,

Cum primum coeli laudem, terraeque salutem,

((230)) 99 Omnia quem vatum spondent oracula, Christum

Vidisset templo solemnes ferre palumbes.

0091A

0091A

232. Trombellius in Vita V. Deiparae, tom. III, dissert. 22, legit, Ipse ubi curvato, et pro d. s., Isque ubi, quod alii praeferunt. Crediderim, a Juvenco scriptum Is ubi, producto monosyllabo is, ut in similibus alibi dicam. Torn., ubi curato perperam. Sensus enim poscit curvato.

0091B 233. Trombellius in Vita Deiparae, l. c. dissert. 22, q. 7, cap. 1, legit movit, et pro d. s. monvit; probat movit, nempe Deus vires corpori Simeonis addidit. Lectio communis monuit verior etiam est. Verba Evangelistae sunt: Et venit in spiritu in templum.

237. Torn., Nunc me famulum, repugnante metro. Grunero magis arridet lectio cod. Un., Nunc, nunc jam famulum. Ald., Poelm. in textu, Reg., Rom., Hadamar., atris. Torn., Fabr., arctis. In Ott. deletum est arctis, et factum atris. Magis placet arctis. In Rom. mendum Deus pro Dominus. Sabatierius, liberat arctis; sed postea v. 239, Dignetur. Mss. et editi exhibent liberet, et mox Dignetur. Sed verbis Lucae magis convenit liberat. . . Dignatur. Versiones veteres, et Patres constanter habent, Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace. Ambrosius tamen libr. De Josue, cap. III, legit: Nunc, Domine, dimitte servum tuum in pace, et ita etiam libr. II in Lucam. Alibi autem cum aliis facit.

0091C 238. In Ottob. et Reg. vinculis recte correctum est per vinclis.

240. Ald., Torn., Fabr., Reg., Poelm. pro d. s., radiisque refulget. Hadamar., Poelm. in textu, radiusque refulget. Ottob. contra rationem metri radiisque 0092A renitet, nisi emendes renidet, ut videtur factum in Rom. Koenigius ex membranis Barthii protulit renidet, editum etiam a Reuschio.

241. Poelm. pro d. s., Rom., Ott. a pr. m., Torn., Ald., Fabr., addet. Reg., Hadam., et alii, addit. Ald. mentibus pro gentibus.

0092B 242. Fortasse cumulata, vel cumulate. Post hunc versum in Poelm., Ald., Torn., Fabr., Daventr., legitur hic alius, Hinc ait: Haec quid, virgo, tibi tam mira videntur? qui ab aliquo sciolo intrusus est, ut cum Evangelista sermo Simeonis ad Virginem conversus ostendetur. Deest in cod. Barthii, in nostris Reg., Rom., Ott. Omissus etiam fuit in editione Reuschiana, quod typographi vitio evenisse minus recte suspicatus est Gallandius.

243. In Aldo deest hic versus: Quid tantum Mariae. Barthius libr. LVIII, c. 5, ait, vulgo scriptum esse viscera matris: quod ego ne in Fabricio quidem invenio, cujus editionem illo loco Barthius plerumque emendat.

244. Codex Barthii, Rom., ad casum populi datur, quod edidit Torn. Alii, ad populi casum. Al., Daventr., ad casum populis datur.

245. Reg., Concedet populos, cum Torn. Plerique, populis. Grunerus cum codd. Angl. praefert populos. 0092C Torn., Ald., Fabr., Daventr., post populos, vel populis, ita legunt, illi signum esse negabunt—Foederis, hi contra coelo venisse tenebunt.—Livor edax faciet, lethum ut percurrat amarum:—Atque animam, etc. Ita etiam Poelm. pro d. s., sed cum Aldo, et Torn. legit, Atque tuam fulgens animam, mihi 0093A crede, machaera, pro quo alii Atque animam matris ferro fulgente machaera. Codex Barthii, Poelm. in textu, Rom., Ott., Hadamar., populis, dicta in contraria signum—Istius adveniet percurrens debita letho,—Atque animam matris ferro fulgente machaera;—Quo pateant., etc. Ita Reg., sed, ut dixi antea, 0093B populos, et mox percurret debita, uti etiam habet Ott. In Rom. est animum pro animam. Barthius sui codicis lectionem iis expendendam relinquit, qui optimum Christi vatem, ut ait, et antiquitati aestimabilem nova aliquando recensione exornabunt. Eamdem lectionem in editione Reuschiana minus rectam putat Gallandius. Teneo scripturam breviorem; nam alia longior videtur esse facta, ut Juvenci versus, aliquantulum obscuri, clariores reddantur.

0091D

232. Senectus Simeonis describitur. Ex senio curvatur corpus. Silicernium hominem decrepitum dictum putant, quasi silicem cernat. Senem fuisse Simeonem ex Evangelio colligi potest; et canit Ecclesia in antiphona ad Magnificat in primis Vesperis Purificationis. In lectionibus 2 nocturni ejusdem festi ex quodam sermone, qui S. Augustini dicitur, sed nunc hujus esse non creditur, id asseritur: In templo praesentabatur, et a Simeone sene, famoso, annoso, probato, coronato agnoscebatur. Certius S. Augustini est sermo 20 de Tempore, ubi ait: Simeon ille senex diu vixerat.

233. Gremium a sinu differt, quia sinus est intra 0092C pectus, et brachia, gremium est complexus ventris et feminum, quem sedentes efficimus. Si proprietas verborum servetur, hic pro gremio dicendum esset sinu. Sed unum pro altero saepe ponitur, quidquid contra disputet Valla Elegant. l. IV, c, 37, quem videtur sequi Badius: quamquam is interpretatur, inferiorem pueri partem in gremio foveri potuisse, dum pars superior in brachiis recubabat.

238. Corporis e vinclis, ut v. 227, carcere corporis. Vide etiam Barthium Advers. pag. 1064, ubi probat, 0092D vincula pro corporibus, seu potius vitis, ut ait, poni.

239. Evangelista ait, in pace: quae formula e psalmis, aliisque sacrae Scripturae locis petita, a Christianis semper adhibita fuit, et in elogiis sepulcralibus passim inscripta. Confer Lupium Diss. 1, De baptister., num. 138 seq.

241. Lustratis, purgatis, a scelere expiatis; aut illustratis. Vide v. 280.

242. De tertia syllaba in Israelitarum litem movet Koenigius, quasi necessario sit longa. Sed praeterquam quod nullum esset peccatum, si secunda, et tertia corripiantur, potest etiam per synaeresin utraque vocalis contrahi, ut primus pes sit spondaeus; quod ipse Koenigius concedere videtur, dum ex a, et e diphthongum fieri posse animadvertit. Pari omnino modo Israelitarum in suis versibus hexametris dixerunt Dracontius, Fortunatus, Drepanius, et alii.

243. Tantum, tantopere, ut supra v. 79.

245. Verba Lucae sunt: Ecce positus est hic 0093B in ruinam et resurrectionem multorum in Israel, et in signum, cui contradicetur. His respondent versus 0093C Juvenci, Hic puer usque ad adveniet. Sequitur Lucas: Et tuam ipsius animam pertransibit gladius, ut revelentur ex multis cordibus cogitationes. Vetus Italica in ms. Colbert., Et tuam, et ipsius animam pertransiet, etc., et in ms. Cantabr., Et tuam ipsius autem animam. Juvencus haec ita reddit, Machaera ferro fulgente percurret debita letho, atque animam matris. Intelligo debita letho, vitam filii, quae letho debita erat, ut dicitur Debitum naturae persolvere: quae est interpretatio Reuschii. Haec autem ipsa machaera erit signum, quo demonstratur puerum hunc esse Messiam: sed nonnulli negabunt, eam machaeram esse signum Messiae. Signum dicta in contraria ex Graeco textu petitum est, σημεῖον ἀντιλεγόμενον, nempe signum, de quo in utramque partem disceptabitur. Ita quidem idem Reuschius, suam scripturam secutus. Sed verius cum Maldonato interpretor, Christum positum esse in signum, in quod omnes fere Judaei non solum lingua, sed etiam manu tela sua conjicerent: non enim contenti saepe blasphemasse, 0093D etiam crucifixerunt. Christus enim in passione similis scopo fuit, cui contradici, id est, de quo feriendo, configendoque certari solet. Ipsa vero passio vehementem adeo dolorem Mariae attulit, ut tamquam gladius animam ejus pertransierit. Christo autem ita patiente, apparuit, quo quisque erga illum animo, qua fide fuerit.

Isque ubi, curvato defessus corpore, templum

Jam gravior penetrat, monuit quod spiritus auctor,

Ecce simul parvum gremio genitricis Iesum

((235)) 100 Ad templum sensit venisse, trementibus ulnis

Accepit puerum, laetusque haec dicta profatur:

Nunc, nunc me famulum Dominus nunc liberet arctis

0092A Corporis e vinclis, finemque imponere verbis

Dignetur cum pace suis. En splendida nostros

((240)) Lux oculos tua circumstat, radiisque refulget,

Quam cunctis hominum lustratis gentibus addet

Israelitarum cumulatae gloria plebis.

101 Quid tantum Mariae stupuerunt pectora matris?

Hic puer ad populi casum datur: iste renasci

((245)) Concedet populis: dicta in contraria signum

0093A

0093B

249. Editi omnes, quos vidi, ita habent, Haec ait in Simeone Deus: vox ecce prophetae. Barthius in suo codice corruptum id reperit, Haec Simeon dixit mox Deus ecce prophetae: veram scripturam ex aliis codicibus in medium reducendam sperabat. Eam exhibent tres codices apud Reuschium, et tres nostri Rom., Reg., et Ott., Haec ait in Simeone Deus: mox 0094A ecce prophetae—Femineam, etc. Explicatur id in glossa Reg., prophetae—Prophetissae Annae: scilicet Deus complevit femineam mentem Annae prophetissae. Cum non intelligerent librarii, propheten dici de femina, ut sacerdotem, vatem, et similia, versum corruperunt, posito vox pro mox.

0094B 252. Poelm. pro div. script., Ald., Daventr., Constituit viduam.

253. Editi, Hinc fruitur casta charo pro conjuge vita,—Continuoque Dei cultu: quae numine ducta—Cognovit. Apud Reuschium nonnulli codices, ut hic innuit, et nostri Reg., Rom., Ott. ita legunt Casta sed in templo semper pro conjuge vita,—Et cultus cessere Dei, quae numine jussa—Cognovit. Et glossa in Reg., « cessere, accessere illi feminae; jussa, compulsa.»

257. Rom., genitrix, Joseph, deest et.

258. Poelm. in textu, Hadam., redeunt; plerique, repedant. Barthii codex, repetunt: sic cum praepositione ad usurpant verbum repeto Virgilius, Gratius, et alii. Rom., mendose, Ad primam laeti.

0093D

247. Machaera in Vulgata, et veteri Itala versione dicitur gladius, a Paulino epist. 50, al. 43, framea, vel gladius, ab Augustino epist. 149, framea, in textu Graeco ῥομφαία, rhomphaea. Machaera est gladius longus ab una parte acutus, framea, et rhomphaea hastae genus, sed tempore Augustini framea etiam, et rhompbaea quoddam gladii genus significabant. Vide epist. Augustini 120, cap. 16, et Isidorum l. XVIII Orig., cap. 6.

248. Nota, quo pacto Juvencus interpretatur verba Evangelii, Ut revelentur: non enim particula Ut est causalis hoc in loco. Quo pateant idem est, ac Tunc 0094B patebunt. Volumina cordis nove fortasse dictum, sed eleganter. Volumen est, quidquid in gyrum flectitur. 0094C Translate quoque Plinius l. VII, cap. 45, Magna sortis humanae volumina.

249. Cur propheta, vel prophetes, prophetae de femina dici non possit, nullam idoneam rationem video. Reuschius non dubitasset nostram scripturam sequi, si hic usus vocabuli prophetes probatus illi fuisset. Atqui Hilarius in psalm. XIV, num. 4, aperte ait, Anna prophetes. Vetus Italica in ms. Cantabr. habet, Anna prophetis; genitivus erit prophetis, vel prophetidis. Possis ergo ita legere mox ecce prophetis. Sed eum auctorem Hilarium habeamus, communi voce utimur prophetae, quae per sequentem dictionem Femineam mentem ad feminam propheten restringitur. Vossius l. I de Anal. c. 19, ex Aeschilo profert τὰς προφήτας, ex Tertulliano prophetes non semel, et ex Sidonio psaltes.

250. Vide notam ad v. 120.

254. Cessere, successere; evenere, accessere, tamquam sors optima in locum conjugis. Nepos in Vita Datam. cap. 1: Ea, quae prospere ei cesserunt. 0094D Virgilius l. III Aeneid. v. 333: Morte Neoptolemiregnorum reddita cessit—Pars Heleno. Hujus significationis ignoratio ansam corrumpendi locum librariis dedit. Numine jussa, quasi Dei nutu, et voluntate jubente, ut v. 299, Divino numine jussus.

256. Pueri pro nomine, pro ipsa pueri persona, ut Apocalyps. cap. III, vers. 4. Confer, quae hanc in rem disserui in Hymnod. Hisp. in not. ad hymnum S. Isidori pag. 275.

258. Ad patriam, videlicet Nazareth. Sequitur enim Lucam cap. II, vers 39: Et ut perfecerunt omnia secundum legem Domini, reversi sunt in Galilaeam in civitatem suam Nazareth. Quid ergo fieri potuit, ut Bethlehemi Christus post praesentationem in templo a Magis adoratus fuerit? Pro Juvenco respondeat Epiphanius, qui, ut dixi ad v. 220, parentes Jesu cum eo Bethlehemum e Galilaea iterum venisse opinatur.

Istius adveniet; percurret debita letho,

102 Atque animam matris ferro fulgente machaera;

Quo pateant tecti tenebrosa volumina cordis.

Haec ait in Simeone Deus: mox ecce prophetae

((250)) Femineam sancto complet spiramine mentem.

Anna fuit natu gravior, quam in flore juventae

0094A Destituit viduam mors immatura mariti.

Casta sed in templo semper pro conjuge vita,

103 Et cultus cessere Dei; quae numine jussa

((255)) Cognovit Christum, et simili sermone locuta est.

Inde ubi solemnem pueri pro nomine legem

Complevit genitrix, et Joseph omnia mirans,

Ad patriam laeti repedant, puerumque reportant.

0095A

0095A

259. Reg., Rom., Ott., Poelm. pro d. s., Torn., Gens est ulterior, surgenti conscia soli. Ita Aldus, sed proxima pro conscia. Fabr., Poelm. in textu, Hadam. Gens est eoi Phaebo orio proxima regni. Forte surgentis conscia solis.

261. Barthius, libr. LVII Advers. cap. 2, edidit Quorum primores, nescio, an casu pro Hujus primores.

262. Poelm. pro d. s., Ottobon., Rom., Solymos. Reg., Tunc hi delecti Solymos, et prius videtur fuisse dilecti. Alii, Solymas.

265. Hadam., Poelm. in textu Jam genitum: et 0096A sese. Poelm. pro d. s., Fabr. Progenitum; et sese. Elegantius Ald., Torn. cum Reg., et Ott. Progenitum: sese sine et. Sic etiam Rom., et Dav. Iterum v. 274. Progigni maneat.

266. Ott. a pr. m., via. Melius, viam. Trombellius de Vita Deip. tom. III, part. I, dissert. 23, nescio, unde edidit venisse diem: pro d. s. indicat viam.

268. Poelm. in textu, Ald., Hadam., Fabr., Herodes vatum, legumque peritos. Torn., Poelm. pro d. s., Reg., Rom., Ott., Herodes Solymorum culmina vatum.

0095B

259. Caput X. Magi cum muneribus veniunt. Matth. II, 1-12. Reuschius in hanc propendet interpretationem, quod gens illa dicatur conscia soli nascenti, quia ejus ortum callebat. Melius puto, quia veluti contermina erat soli nascenti. Oratio de Magis ex Oriente habita a Samuele Durrio, moderante Omeisio, excusa est Altfordii anno 1686. De iisdem Magis scripserunt plures auctores, quos indicavi ad v. 220. Antonius Collinus impudentissime veritatem historiae Magorum negavit, quam in Evangelium Matthaei intrusam fuisse probare conatus est. Intolerabilis hic error, ut aliorum veterum Patrum, sic etiam auctoritate minime suspecta Juvenci refellitur. Adisis eruditam Dissertationem Liberati Fassonii De veritate, atque divinitate historiae Magorum, quae est apud Matthaeum. Romae 1758. Magos remotis Orientis partibus venisse Juvencus sentit, cum eorum gentem ulteriorem dicat, nascentique soli consciam. Paulo post v. 276, eos Persas vocat: quo nomine omnes orientales extra Romanum imperium 0095C nationes Juvenci tempore censebantur, ut existimat Barthius l. LVIII, cap. 2. At Juvencum pro veris Persis eos habuisse facile crediderim. Quin etiam Prudentium puto imitatione Juvenci sic cecinisse hymn. 12, Cath., v. 25: En Persici ex orbis sinu,—Sol unde sumit januam,—Cernunt periti interpretes—Regale vexillum Magi. Confer nostrum Comment. ad hunc Prudentii locum.

260. Solers notare. Horatius libr. IV, od. 8, vers. 7. Hic saxo, liquidis ille coloribus—Solers nunc hominem ponere, nunc Deum. Sic Ovidius, Silius, aliique poetae locuti sunt. Diversarum gentium sapientes, qui sacris praeerant, caeremoniasque dirigebant, et reconditis disciplinis addicti erant, Magi appellabantur. Juvencus astrononiam, et mathematicas contemplationes illis attribuit, idemque Tertullianus, S. Leo, Sicardus Cremonensis, Arnoldus Abbas Bonaevallis, atque S. Thomas, cui scholastici plerique adhaerent, senserunt. Prudentius Apoth. v. 617, de Magis: Diriguit trepidans chaldaeo in vertice pernox—Astrologus: 0095D quem ad locum Weitzius profert versiculum: Ille penes Persas magus est, qui sidera norit. Magicum olim vocabatur, quidquid arcanum erat, et a vulgi captu remotum. Sic Lucanus, l. III Pharsaliae, hieroglyphicas Aegyptiorum sculpturas vocat magicas linguas: ita enim ait v. 223: Et saxis tantum volucresque, feraeque,—Sculptaque servabant magicas animalia linguas.

261. Etiam id in controversiam vocatur, fuerintne reges Magi. Ita vulgo creditur: sed haec opinio veterum certa auctoritate caret. Juvencus Primores illius gentis vocat, a veneratione, ait Barthius col. 2722, studiorum sapientiae, quibus Magi erant populis orientalibus accepti. Profecto ex Juvenco potius colligitur, 0096B non fuisse reges, quam fuisse. A regibus proximam dignitatem Magos habuisse, censet Fabricius in Commentar. poetar. Christianor.

262. Innuit Juvencus, magos tamquam legatos, a suis gentibus delectos, venisse, ut Christum adorarent. Gaudentius Brixianus ad Paulum fratrem serm. 19: Herodes persequitur parvulum: sed stellae obsequentis fulgor magnum declarat Deum; quem legati universarum gentium Magi suppliciter adorantes coelesti regi debitam honorificentiam, oblatione mysticorum munerum, deferebant. Hoc etiam obscurum est: neque enim ab universis gentibus reipsa missi sunt Magi. His tamen gentes significantur. Per longa viarum, ut supra v. 180, Per plurima terrae. Palaestinae urbs princeps Hierusalem dicebatur etiam Solyma, Solymorum. Populi Palaestinae Solymi appellabantur. Tacitus l. v Hist. cap. 2: Solymos, carminibus Homeri celebratam gentem, conditae urbi Hierosolymam nomen e suo fecisse. Hinc Solymus adjective. Juvenalis sat. 6, v. 543: Interpres legum Solymarum.

0096C 264. Schoettgenius explicat, Quae Judaea, quae pars Judaeae, teneret puerum regio imperio: scilicet invitis musis. Expono. Quae regio Judaea, etc.

265. Oratio de Stella Magorum duce habita a Guilielmo Frizio, moderante Omeisio, typis edita fuit Altfordii anno 1683.

266. Venisse viam, ut ire iter, vivere vitam, servire servitutem. Cicero Philipp. II, cap. 25: Venisse tot dierum viam. Revera elegantius id a Cicerone dicitur, quia additur tot dierum, ut elegantius dicitur vivo vitam infelicem, quam simpliciter vivo vitam; et infra Juvencus Gaudia magna Magi gaudent, quod venustius est, quam si dixisset Gaudia Magi gaudent sine ullo adjectivo, quod vicem adverbii gerat.

267. Numen adorent. Sic v. 277, Monstrare colendum; et v. 285, Regique, hominique, Deoque—Dona dabant. Ita Juvencus, ita alii Patres in Evangelio legunt, Christum a Magis adoratum tamquam Deum. 0096D Recte igitur impudentem temeritatem Basnagii, Clerici, et Richardi Simonis coarguunt, et refellunt Joann. Franciscus Buddeus Medit. sacr. pag. 56, Honoratus a S. Maria tom. II Animadvers. in reg. crit. l. III, dissert. 4, art. 5, et Fassonius in peculiari dissertatione de Cultu Jesu Christo a Magis adhibito, Romae 1736, ut alios omittam.

268. Sacerdotes ethnicorum vates, et prophetae dicebantur. Macrobius l. VII Saturn. c. 13: Adeo, inquit, Disari, verum ita ut dicis Aegyptios opinari, ut ego sacerdotes eorum, quos prophetas vocant, cum vidissem, etc. Cum autem v. 279 dicit Juvencus Imperio accitos, mutat genus, quia ad sensum respicit, non ad verba. Vide Comment. ad Prud. l. II, contra Symm. v. 504, et not. ad Dracontium Eleg. v. 153.

Gens est ulterior, surgenti conscia soli,

((260)) 104 Astrorum solers ortusque, obitusque notare.

Hujus primores nomen tenuere Magorum.

Hinc lecti proceres Solymos per longa viarum

Deveniunt, regemque adeunt, orantque doceri,

0096A Quae regio imperio puerum Judaea teneret

((265)) Progenitum: sese stellae fulgentis ab ortu

105 Admonitos venisse viam, quo supplice dextra

Exortum terris venerabile numen adorent.

Territus Herodes Solymorum culmina vatum,

0097A

0097A

269. Ald., cum aliis, praesagia noscunt. Reg., Rom., Ott. cum aliis, praedicta recensent.

270. Hadam., Poelm. omnia acquirere, quod lex metri respuit. Sabatierius pro d. s. notavit etiam omnia acquirere. Pro omnia conjici licet omina.

0097B 271. Ald., Torn., quo pateat. Fabr., qua pateat. Hadam., Poelm., Ott., Reg., Rom., queis, vel quis pateat cum glossa in Reg. quibus sacerdotibus compertum sit; sed melius intelligetur, quibus praesagiis, vel prophetiis legis.

272. Ott., mendose, spondentque oracula.

273. Reg., Ald., Ottob. scribunt Bethleem; alii, Bethlem; Rom., Betheleem.

275. Hadamar., Poelm. in textu, Fabr. sacra: Ott., Ald., Torn., Rom., Dav., sancta; Reg., prompta virtute.

276. Ald., Reg., Poelm. pro d. s., Tunc jubet. Rom., Ott., et alii, Hinc jubet. Mallem Huc jubet. Sacer textus: Et mittens illos in Bethlehem.

277. Poelm. pro d. s., videndum; plerique, colendum, quod ex ipso Evangelio petitum est.

278. Poelm. pro d. s., Ald., ecce viae. Reg., Ott. cum aliis ecce iteris. In Westhemero iterum pro d. s. fortasse mendum est pro iteris: in textu habet viae. In Rom. etiam est iterum: ibidem percurrere 0097C pro praecurrere. Sabatierius etiam edidit percurrere: sed Evangelio magis congruit praecurrere.

179. Poelm., Hadam., auram. Reg., Ott., Ald., et alii auras. Reg., et, ut videtur, Ottob., quae culmine, Editi, quos vidi, quae in culmine.

281. Poelm. in textu, Hadam., magna Magis redeunt; 0098A lege cum Rom., Reg., Ott., Ald., Torn. et aliis, magna Magi gaudent.

282. Reg., Ott. cum Torn., Et postquam. Rom. et alii, At.

284. Ald., Torn., Hadamar., Dav., Poelm., in 0098B textu, Fabr., Summissique simul mox mystica munera promunt. Poelm., pro d. s.: Summissique simul quaerunt tunc munera trina. Ita Reg., Rom., Ott., sed quaesunt pro quaerunt: in Ott. prius fuit simulque sunt, sed correctum fuit per simul quaesunt. Haec vera scriptura videtur: ponitur quaesunt pro orant, ut quaeso, quaesumus, quaesit apud Lucretium, quaesere apud Plautum.

285. Poelm., in textu, Hadam., Torn., Fabr.: Aurum, thus, myrrham regique, Deoque, hominique, quod aptius videtur Labbeo de Script. eccles., ubi agit de Juvenco, ut singula membra sibi invicem respondeant. Ald. Daventr. cum nostris Ottob., Rom., Reg., Thus, aurum, myrrham regique, hominique, Deoque. Ita fuit in membranis Barthii, qui libr. LVIII, cap. 2, melius versum collocandum ait, si legatur Aurum, myrrham, thus regique, hominique, Deoque. S. Hieronymus, qui hunc versum laudat, ita eum legit, ut in nostris codicibus exstat. Isidorus, 0098C l. I Orig. cap. 11, postrema verba sic refert: Subjunctivae dicuntur, quia subjunguntur, utque: dicimus enim, Regique, hominique, Deoque: non dicimus, que regi, que homini, que Deo. Alcuinus, de divin. Offic., cap. 5: Haec dona Juvencus presbyter mire (al. metro) conclusit: Aurum, thus, myrrham regique, Deoque, hominique—Dona ferunt.

0097C

269. Cicero II de Leg. c. 8: Interpretari fatidicorum, et vatum effata incognita.

270. Omnia legis pro omnem legem, vel omnes leges, ut v. 262, longa viarum, et v. 180, plurima terrae.

274. Maneat, fixum sit. Cicero non semel, Maneat ergo, Illud maneat; quem alii imitantur.

276. Pertendere gressum, ut tendere iter, tendere 0097D cursum.

278. Iteris pro itineris, quod usitatius est. Obliquis iteris, etc., usi sunt Lucretius, Propertius, Accius, Varro, Naevius, Julius Hyginus. De stella, quae Magis apparuit, videndae sunt Dissertationes Joannis Friderici Frenzel, Eliae Bertrandi, et Jac. Elsneri.

279. Sulcantem auras, elegans metaphora. Virgilius l. II Aeneid. vers. 694 seqq.: Stella facem ducens multa cum luce cucurrit . . . . . . . Tum longo limite sulcus—Dat lucem. Similia Lucanus, Val. Flaccus, Prudentius, aliique boni poetae habent.

280. Lustrata, nempe ab ipsa stella veluti illustrata. Saepe enim verbum simplex pro composito ponitur, ut verto pro everto. Neque aliam significationem verbo lustro tribuo, cum ait Virgilius l. IV Aen. v. 607: Sol, qui terrarum flammis opera omnia lustras; et l. VII, vers. 148: Postera cum prima lustrabat lampade terras—Orta dies.

281. Gaudia magna gaudent, eleganter dictum, ut 0098C animadverti ad vers. 266. Inter epistolas familiares Ciceronis l. VIII, epist. 2, quae Coelii est ad Ciceronem, Ut suum gaudium gauderemus, Terentius Andr. scen. 5, act. V, in fine: Nam hunc scio mea solide solum gavisurum gaudia. Adde A. Gellium, l. IX, c. 9: Gaudium gaudeat genuinum et intimum.

282. Videre verbum notandum. Etsi enim Vulgata habeat invenerunt, tamen viderunt reperitur in 0098D plerisque mss. Graecis apud Wetstenium, Birchium, et Matthaeium. Vetustissimum exemplar Vaticanum 1209 pariter exhibet viderunt, uti etiam versio Latina antiqui codicis Cantabr., et Auctor Oper. imperf. in Matth.

285. Cum munera a magis oblata mystice innuant Deum, regem, hominem, minime dubium est, quin thus Deum significet, aurum regem, myrrha hominem, quocumque tandem ordine ea dona commemorentur. Eamdem significationem his muneribus tribuit Prudentius in Dittochaeo, neque tamen ordinem servat: Hic pretiosa magi sub Virginis ubere Christo—Dona ferunt puero, myrrhaeque, et thuris, et auri,—Miratur gonitrix tot casti ventris honores,—Seque Deum genuisse, hominem, regem quoque summum. De hac munerum oblatione plura dixi in Comment. ad Prudentium, hymn. 12 Cath. vers. 69.

Quique prophetarum veterum praedicta recensent

((270)) Imperio accitos jubet omnia quaerere legis,

Queis pateat, quae sint genitalia moenia Christo;

Omnia venturum spondent quem oracula vatum.

106 Tunc manifestatur, Bethlehem quod moenibus illum

Progigni maneat, cui sacram ducere plebem

((275)) Israelitarum sancta virtute necesse est.

Tunc jubet Herodes, Persas pertendere gressum,

Inventumque sibi puerum monstrare colendum.

0098A Ecce iteris medio stellam praecurrere cernunt.

Sulcantem flammis auras, quae culmine summo

((280)) Restitit, et pueri lustrata habitacula monstrat.

Gaudia magna Magi gaudent, sidusque salutant:

107 Et postquam puerum videre sub ubere matris,

Dejecti prono texerunt corpore terram.

Summissique simul quaesunt: tum munera trina,

((285)) Thus, aurum, myrrham regique, hominique, Deoque

0099A

0099A

286. Ott., Reg., Poelm., pro d. s., Dona dabant. Fortasse Donabant; nam supra praecessit munera. Ald. cum plerisque Dona ferunt, uti etiam legitur apud Hieronymum et Alcuinum.

287. Rom. Sollicitant, scevumque jubent: ita solet scribere Rom. scevus pro saevus: et saepe in mss. 0099B haec vocabula sunt inter se confusa, videlicet scaevus et saevus.

289. Ald., rediere latenter. Rom., male, magi redire laetantes.

293. Rom. ad marg., Quae pro Quem.

295. Reg., Rom., Ottob.: Horribilem jussit Bethleem per compita caedem,—Infantes mandans, teneramque sub ubere plebem—Avelli ferro nullo sub crimine culpae. In Rom. est cunctos pro mandans, et evelli pro avelli. In Ott. est teneram sub, sed addendum est que, ut metro consulatur. Poelm., in textu, Hadam.: Crudeli tinxit Bethlemica compita caede,—Infantes cunctos, teneramque sub ubere plebem—Evellit ferro nullo sub crimine culpae. Ald., Torn., Fabr. ita, sed mandans, teneramque sub ubere plebem—Innocuam in sinibus rigido succumbere ferro. Fabricius legit teneroque, et mox in sinubus. Poelm., pro d. s., conjunxit utramque lectionem Horribilem, etc.; Infantes, 0100A etc., ut in Reg.; et postea Innocuam, ut in Aldo.

299. Ott., Rom., Quam bonus Hieremias divino numine jussus: cohaeret Reg., sed scribit Heremias. Editi, quos videre licuit, Nam pius hanc vates divino numine doctus: in Torn. est jussus pro doctus. Sic 0100B vers. 348, h. l.: Isaias vates cecinit quod numine jussus: et vers. 254: Numine jussa. Hoc verbo jussus Juvencum delectari constat. Retineo lectionem codd. Vatt., et Rom., quam fortasse mutarunt, qui non intellexerunt recte procedere metrum cum Jeremias, facta synaeresi in duabus primis vocalibus, ut in Jesus saepe fecit Prudentius.

300. Sabatierius, Complerat, et, pro d. s., Complorat, quod unum in editis et mss. reperio. Ald., Poelm., pro d. s., miserae. Reg., Rom., et alii, misero: in Ott., fortasse a pr. m., fuit miserae, aut miseras, a sec. m., est misera, quod sustineri nequit. Aldus miseras intelligit matres, ut ex Scriptura vers. seq. liquet.

301. Ald., Poelm., pro d. s., Horrenda graviter pulsabunt aethera voce. Alii, Horrendis graviter coelum pulsare querelis.

302. Rom., et scaeva tyranni.

0099C

288. Diversis Herodis callibus aulam: trajectio verborum non nihil implexa pro diversis callibus aulam Herodis. Similes locutiones non raro apud poetas occurrunt.

290. Caput XI. Joseph ab Angelo in somnis admonitus cum puero et matre ejus in Aegyptum fugit, et infantes occiduntur. Matth. II, 19. Infanticidium Herodianum, quod tamquam apocryphum, et Evangelio Matthaei assutum nonnemo impie refellebat, certa, ac divina fide credendum esse, demonstrant Joannes Fidalke, in Historia infanticidii Herodiani; Car. Gotlieb Hoffnann, in dissertatione, Cur Josephus caedem infantum Bethlehemitarum tacuerit; et Castus Innocens Ansaldi, in Vindiciis Herodiani infanticidii: sic enim defensionem historiae de infanticidio Herodiano inscribere voluit.

291. Aegyptum pro in Aegyptum. Ejusmodi praepositio a poetis non raro omittitur, nonnumquam etiam ab historicis. Transportare communi usu de iis dicitur, quae navi trans mare, vel flumen vehuntur. Juvencus 0099D utitur pro porto.

292. Sibimet emphasin habet, ut vers. 101: Unde igitur sobolem mihimet sperabo venire? Juvencus tempus mutat succedere pro successurum: quae mutatio temporum familiaris fuit poetis christianis, et aliquando ab antiquioribus scriptoribus usitata, ut notavi ad Dracontium, libr. III, v. 76. Simili ratione cum nascente Augusto denuntiatum fuisset, regem populo Romano naturam parturire, senatus exterritus censuit, Ne quis illo anno genitus educaretur. Suetonius, in Augusto, cap. 94, ita refert, et addit, eos, qui gravidas uxores haberent, quo ad se quisque spem traheret, curasse, ne senatusconsultum ad aerarium deferretur.

293. Hunc versum Vigilius, l. IV, contra Eutychen, 0100C a Juvenco mutuatus est, pag. 42: Eumdem Herodis insidiis appetitum, quem callens astris quaesivit cura magorum, etc. Callere pro perfecte scire melius jungitur cum accusativo, quam cum ablativo. Reperitur tamen cum ablativo apud Justinum, Solinum, Valerium Maximum, Apuleium. Figurata constructio est: cura callens magorum pro cura magorum callentium. Figurate etiam ponitur astris pro astronomia.

295. Jussit caedem, ut imperat tributa. Tacitus, Annal. l. IV, c. 72: Tributum iis Drusus jusserat, et l. XIII, cap. 15: Neque jubere caedem fratris palam audebat, et in Vita Agricolae, cap. 45: Nero jussit scelera, non spectavit.

296. Juvencus libenter easdem phrases repetit. Paulo ante, vers. 282: Videre sub ubere matris.

297. Crimen hic sumi potest pro causa, seu praetextu. Virgilius, l. VII, vers. 339: Disjice compositam pacem: sere crimina belli. Tullius etiam dixit, notante Reuschio, Suscipere crimen culpae.

0100D 299. Bonus est probus, ac fortasse hoc loco misericors, quod indicat verbum complorat. Saepe etiam bonus significat beneficum, facilem, clementem.

300. Funere, morte: quae significatio obvia est.

301. Pulsare regitur a complorat. Videlicet plorat Jeremias, quod vox in Rama audita est, etc. Reuschius ait, subaudiendum hic esse jubens. Similem femineum ululatum describit ex Ennio Virgilius, libr. II Aen. vers. 486: At domus interior gemitu, miseroque tumultu—Miscetur. Statius, Silv. 5, 1, 22: Injustos rabidis pulsare querelis—Coelicolas solamen erat. Maldonatus innuit, Juvencum respexisse ad significationem vocis Rama, excelsum, quasi vox usque ad coelos pervenerit. Vide not. ad l. III, v. 142.

Dona dabant. Totam mox horrida somnia noctem

Sollicitant, saevumque jubent vitare tyrannum.

108 Denique diversis Herodis callibus aulam

Diffugiunt, patriamque magi rediere latentes.

((290)) Ipsum etiam puerum monitis coelestibus actus

Aegyptum cum matre simul transportat Ioseph.

At ferus Herodes sibimet succedere credit,

Quem callens astris quaesisset cura magorum.

Quorum praecauto discessu sollicitatus,

((295)) 0100A Horribilem jussit Bethlehem per compita caedem,

109 Infantes mandans, teneramque sub ubere plebem

Avelli ferro nullo sub crimine culpae.

Haec etiam caedes olim praescripta manebat,

Quam bonus Hieremias, divino numine jussus,

((300)) Complorat, misero sobolis pro funere matres

Horrendis graviter coelum pulsare querelis.

Ast ubi sopitus furor est, et saeva tyranni

0101A

0101A

303. Ald., Poelm., pro d. s., roseo: plerique horribili.

304. Reuschius edidit unus, et alter, quod ipse, 0101B Koenigius et Schoettgenius explicant de binario, quamvis lis sit inter philologos, num hac locutione binarius, an ternarius numerus explicetur. Nostri codd. habent primus, et alter, cum aliis editis, ut l. 4, v. 236: Tum primus, et alter.

305. Poelm., in textu. Hadam., Fabr., misere suppresserat. Ald., Ott., Rom., miseros oppresserat. Torn., miseros suppresserat. Reg., miserandus presserat. Fortasse praestabit legere lethiferi miserandos presserat.

306. Poelm., Hadam., rursum. Reg., Rom., Ott. cum aliis, rursus. Reuschius, pro d. s., devictus, quod non censet absurdum, ut apud Ovidium, l. I Metam. vers. 684, de Mercurio, Servantia lumina (Argi) tentat vincere, et v. 685: Pugnat molles evincere somnos.

307. Reg., Rom., Urgetur monitis Mariam, puerumque Joseph: ita etiam Ott., sed mendose quae pro que. Forte legendum puerumque Josephus, aut hiatus admittendus est in puerumque Joseph, neglecta synalaepha: 0102A quem Reuschius putat de industria a Juvenco admissum. Editi: Joseph urgetur monitis Mariam, puerumque.

0102B 308. Poelm., mendose, victare.

309. Ald., Torn., Poelmann., pro d. s., Fabr., praedictum, quod exstat etiam in Reg., et Ott., et significat praenuntiatum nomen: Quoniam Nazaraens vocabitur. Hadam., Poelm., in textu, praedicto, minus bene. In Rom. mendum est puro pro puero.

311. Ald., Poelm., pro. d. s., instructa pro instincta: quod postremum longe melius est. Rom., corrupte, Mox instincta.

314. Rom., Procurrens: Ald., Fabric., Praecurrens: alii, Occurrens. In Aldo et Rom. mendum est proveniebat.

315. Poelm., pro. d. s., Omniaque in vultu et verbis veneranda micabant.

316. Ald., Torn., Reg., Ottob., Rom., Et jam. Alii, At jam.

317. Ald., Torn., Rom., servando pro servare, quem graecismum infinitivi pro gerundio vocat Reuschius.

318. Ald., Ott., laeti: alii, laetis.

0101C

305. Lethiferum aevum vocat aetatem infantium, quia Herodes jusserat occidi omnes a bimatu, et infra.

306. Caput XII. Joseph in somnis monitus puerum, et matrem ejus in patriam reducit. Matthaei II, 19-23.

307. Urgeo cum infinitivo: de quo videsis not. ad Dracontium, l. III, v. 446.

308. Aegypto sine praepositione ex, ut in re simili dixi supra ad vers. 308. Nazara, seu Nazareth felix, ut iterum l. II, vers. 106, quia ibi habitavit Jesus, nomenque Nazaraei illi dedit, sive potius addidit.

309. Dedit addere simili syntaxi, ac supra, v. 222: Observare dedit.

310. Conjungit Juvencus duas has praedictiones, quae seorsum ab Evangelista memorantur; nempe vers. 15, cap. 2, ait Matthaeus, Ut adimpleretur quod dictum est a Domino per prophetam dicentem: Ex Aegypto vocavi filium meum: quod ex Osea XI, 1, petitum est. Rursus Matthaeus, II, 23: Ut adimpleretur 0101D quod dictum est per prophetas: Quoniam Nazaraeus vocabitur. Evangelista numerum multitudinis pro singulari usurpat, ut Juvencus cum aliis interpretibus exponit. Intelligitur autem Isaias, XI, 1, ut multi volunt. Fortasse Juvencus exemplar Matthaei vidit, in quo scriptum esset per prophetam: nam versio vetus in mss. Colb., et Corb. et textus Graecus in ms. 1, Bodl., in singulari exhibent per prophetam.

311. Instincta, verbum ab optimis scriptoribus usitatum, et saepe adhibitum, cum sermo est de afflatu divino, qui etiam instinctus divinus a Cicerone dicitur. Instincta Deo pro a Deo, ut supra, vers. 219: Vox missa Deo.

312. Aegypto ex alta. Fortasse innuit Aegyptum superiorem, nimirum Thebaidem, quo Dominum 0102C confugisse multorum, etiam veterum, est opinio. Vel Aegyptum vocat altam, h. e. profundam, sive inferiorem Judaea, ex phrasi sacrae Scripturae descendere in Aegyptum: ascendere ex Aegypto.

313. Hi tres versus desumpti sunt ex Luc. II, 40. Juvencus ita narrationem disponit. Ex Luca accipit, et continenter narrat nativitatem Christi, circumcisionem, et praesentationem in templo usque ad v. 39 cap. II: Et, ut perfecerunt omnia secundum legem Domini, reversi sunt in Galilaeam, in civitatem suam. Tum interserit magorum adventum, et adorationem, infanticidium Herodianum, fugam in Aegyptum, ac regressum in civitatem Nazareth ex Matthaeo. Subinde ex Lucae cit. v. 40 c. II, pergit narrare res gestas in pueritia Jesu.

316. Caput XIII. Jesus quaesitus a parentibus invenitur in medio doctorum disputans. Lucae II, 42—51.

317. Cum, et postea ferebant in indicativo, quia mentio temporis praecessit. Vide not., ad l. II, v. 6.

0102D 319. Omnibus annorum vicibus, nempe per omnes annos, ut ait Evangelista. Vices saepe significant vicissitudinem, alternationem. Plinius, l. XII, c. 14: Per vices annorum, quod exponitur alternis annis. Interdum tamen vices denotant tempora, quibus aliquid fit. Horatius, libr. IV, od. 14, v. 13: Dejecit acer plus vice simplici. Columella, l. III, cap. ult., Annua vice, scilicet omnibus annis. Non omnino certum est, Christum per singulos annos Jerusalem ascendisse. Sed id ab Evangelista quodammodo indicatur, atque ita etiam sentit Beda cum Juvenco.

321. Patriam pro in patriam, ut observatum fuit ad v. 291. Virgilius, l. XI, v. 793: Patriam remeabo inglorius urbem. Statius, l. III, silv. ult., v. 12. Anne quod Euboicos fessus remeare penates—Auguror?

Infantum horribili feritas satiata cruore

Exstinxisse putat cunctos, quos primus, et alter

((305)) 110 Annus lethiferi miseros oppresserat aevi:

Mirandis rursus devinctus membra sopore

Urgetur monitis Mariam, puerumque Ioseph

Aegypto ad patriam vectare, ubi Nazara felix

Olim praedictum puero dedit addere nomen.

((310)) Dixit et alterius quondam praenuntia vatis

111 Vox instincta Deo: Veniet, veniet mea proles

0102A Aegypto ex alta terris lumenque, salusque.

Crescebat rapidis annorum gressibus infans,

Occurrens aevum sapientia praeveniebat,

((315)) Gratiaque in vultu, et verbis veneranda micabat.

Et jam bissenos aevi comprenderat annos,

Cum paschae ritum servare ex more parentes

Ad templum laeti puerum perducere festis

Omnibus annorum vicibus de more solebant.

((320)) Ergo aderant paschae pariter, cunctisque diebus

Festorum impletis patriam remeare parabant.

0103A

0103A

322. Poelm., pro d. s., Reg., Ott., Rom., Cum puer. Ald., et alii, Dum puer.

324. Reg., per vicos, urbes, et glossa, et urbes. Ott., Ald., Torn., Rom., per vicos urbis, perque. Poelm., Fabr., per vicos, urbisque per abdita. Hadam. contra metrum, per vicos urbisque perque abdita 0103B tecta.

325. Ald. perque viae: lege perque iteris cum plerisque. In Westhemero, perque itineris ad marg. mendum est, aut glossa. Sabatierius ex ingenio, ut puto, Perque vias stratas: quod necessarium non est; nam vers. 350 idem sine vias legit stratas.

327. Fabr., Poelm., pro d. s., vatumque coronae, quod praeferunt Koenigius et Schoettgenius, quia corona coetum denotat.

331. Westhemerus, pro div. script., te quaeso, quod antiquum verbum est pro quaero, ut dictum ad v. 284.

333. Torn. secrevit, quod invenio in Reg. cum glossa separavit: sed fortasse fuit a pr. m. secernit, quod habent Ott., Rom., et alii.

0104A 336. Ald., Torn., Hadam., Dav., et alii, Sedibus, et domibus natum est habitare necesse. Reg., et Ott. veteres mss. cum recentiori codice Romani collegii: Sedibus, et domibus natum inhabitare necesse est. Ita edidit Fabricius, nisi quod initio legit aedibus, atque domo. Melius est Sedibus, nam templum sedes Domini 0104B appellatur, et paulo ante dicitur templique in sede. Idem Fabricius, in indice, sive commentario, verbo inhabitare, notat, primam apud Juvencum esse longam, uti apud Fortunatum, de gaudiis vitae aeternae: Virgineam gaudens inhabitare domum. Barthius, libr. XXI, cap. 17, similibus exemplis Ausonii, Althelmi, Jonae Aurelii ostendit, apud scriptores, praesertim cadentis latinitatis h in versibus valuisse litteram, ac juvisse, ut syllaba produceretur: laudatque hunc ipsum Juvenci versum. Becmanus, cap. 4, Manuduct. in ling. Lat., probat, immerito h eximi e sensu litterarum, cum ob alias rationes, tum quia saepe positionem efficit, ut apud Virgilium, eclog. 6, vers. 53: Ille latus niveum molli fultus hyacintho.

0103C

322. In populo, in multitudine, in turba. Hanc enim significationem habet etiam populus, ut ostendi ad Prudent. hymn. XI Peristeph. vers. 5. Omeisius minus apte haec verba in populo refert ad Evangelistae verba in comitatu. Schoettgenius Juvencum redarguit, quod statuat, Christum jam fuisse in via, et deinde reversum esse Hierosolymam: quod cum Evangelista pugnat, quippe qui diserte asserit, Christum statim in templo mansisse. At vere Juvenco cum Evangelista optime convenire, perlectis Evangelii verbis, aperte convincitur. Sic ait Lucas II, 43 seq.: Consummatisque diebus, cum redirent, remansit puer Jesus in Jerusalem, et non cognoverunt parentes ejus. Existimantes autem, illum esse in comitatu, venerunt iter diei. Juvencus ait, quod puer comitis vestigia matris deseruit, templique libens secreta petivit. Id fieri potuit, sive puer in templo deseruerit vestigia matris, ac secretiora templi loca petiverit, sive extra templum in urbe a matre recesserit, ac sese in templum receperit: quod postremum Evangelista 0103D et Juvencus innuunt. Falsum enim est, ex Evangelio constare, puerum statim in templo mansisse. Quod autem ait Juvencus, puerum vestigia matris deseruisse, fortasse denotare vult singularem pueri amorem erga matrem, cujus vestigia numquam alias deserebat. Narrant Judaei, hunc olim morem fuisse, ut seorsum viri, ac seorsum feminae iter facerent, cum Hierosolymam peterent, aut inde reverterentur. Pueri, ut credere par est, matribus adhaerebant. Puer Jesus, cum jam esset annorum duodecim, vestigia matris deseruit, ut templum peteret. Mater, ut videtur, existimabat, hoc illum fecisse, ut se viris adjungeret.

325. Strata, stratae pro via, ex quo Itali, Hispanique vocant strada, estrada. Antiquiores Latini dicebant strata via: Virgilius, poetice, l. I, vers. 426: Strata viarum, ut Opaca locorum. Sequioris aevi scriptores passim eo vocabulo strata, stratae utebantur, ut Eutropius, imperatores Honorius et Theodosius 0104C in cod. Theod., Victor Vitensis, Alcuinus, et alii. Confer Cellarium, de barbar. Cur post., et Ducangium.

326. Verbum Evangelistae Requirebant eum inter cognatos et notos, majorem animi attentionem innuit, quam simplex verbum quaerebat. Addit tamen Juvencus, ut diligentiam, et sedulitatem significet, Perque iteris stratas.

327. Chorea hoc loco significat chorum, a quo dicitur chorea, nempe coetum, seu comitatum. Si legas vatumque coronae, explicare poteris Evangelistae verbis, In medio doctorum.

328. Legum obscura, vide vers. 180.

329. Tractantem, verbum ecclesiasticum. Vide comm. Prud. 13 Perist. 101.

330. Fabricius in Commentar. poet. christ. accipit adjective senibus, et interpretatur verbis homini seni convenientibus. Nihil ineptius dici potuit. Sensus verus est: Vix senes satis digne admirabantur verba pueri. Evangelista ait: Stupebant autem omnes, qui 0104D eum audiebant, etc.

332. S. Joseph, ut pater putatus Jesu Christi dicitur, ita genitor putatus a Juvenco dicitur. Non tamen facile haec appellatio extra metrum usurpari debet: nam S. Joseph pater etiam aliis rationibus dici potuit, at genitor solum, quia ita vulgo putabatur. Adisis Suarium tom. XVII, part. II, de Incarnat. quaest. 29, disp. 8, sect. 1.

333. Retentare verbum frequentativum a retineo eadem fere significatione a multis bonis scriptoribus usurpatum. Alio sensu retentare est iterum tentare.

334. Tantum, tantopere, ut supra v. 79.

336. Verba Vulgatae sunt, Nesciebatis, quia in his, quae Patris mei sunt, oportet me esse? Consentit Italica in plerisque codicibus: sed in Corbeiens., quia in Patris mei oportet me esse? Tertullianus, libr. contra Prax., quod in Patris mei me esse oportet? Ambrosius, quia in propria Patris mei oportet me esse? S. Leo Magnus, epist. 16, in quodam cod. 0105C Attreb. S. Vedasti: Nescitis, quod in domo Patris mei oportet me esse? Significans, ejus se esse filium, cujus esset et templum. Armeni etiam, Syri et Persae legunt, In domo Patris mei. Neque alium sensum habent verba textus Graeci ἐν τοῖς τοῦ πατρός μου, ut idoneis exemplis confirmat Lamyus, in Harmon., ad hunc locum. Videndus etiam Spencerus, de leg. hebr. Rit. pag. 1186. Plerique interpretes ita exponunt: Nesciebatis, me in his negotiis esse oportere, quae mihi a Patre commissa sunt? A quibus ultro dissentio, ut Juvenci interpretationem sequar.

112 Cum puer in populo comitis vestigia matris

Deseruit, templique libens secreta petivit.

Illum per vicos urbis, perque abdita tecta,

((325)) Perque iteris stratas, per notos, perque propinquos

Quaerebat genitrix: sed lux ubi tertia venit,

113 Ad templum propere remeat; vatumque choreis

Invenit insertum, legumque obscura senili

Tractantem coetu. Vix admiratio digna

((330)) 0104A De pueri verbis senibus fuit. At pia mater,

Nate, ait, amissum lacrymis te quaero profusis

Anxia cum genitore gemens: quae causa parentum

Secernit gressu, templique in sede retentat?

Ille autem: Quid me tantum, quid quaeritis? inquit.

((335)) An nondum sentis, genitrix, quod jure paternis

Sedibus, et domibus natum inhabitare necesse est?

0105A

0105A

339. Daventr. reservant: plerique reservat. Vix 0105B dubito, quin legendum sit reservant, ut intelligatur, arcana cordis reservasse cuncta verba, quae Virgo audierat. Mentis secreta, et cordis secreta non semel occurrit apud Juvencum. In codice quidem Vat., Reg., videtur quoddam signum supra reservat, ex quo colligi possit alia scriptura reservant. Conjiciat aliquis secreto corde reservat: sed id a codicum verbis nimium discrepat. Omeisius tamen in cod. Un. invenit corde secreto reservat, vacillante metro. Idem conjiciebat cuncta intra cordis secreta reservat. Westhemerus in textu edidit reservant, ad marginem reservat.

341. Poelm., pro d. s., vectabat. Westhemerus ad marg., vectebat, in textu nectebat, cum aliis, quod melius est. Hadamar., mendose, semperque cogens. Rom., nectabat pro nectebat, aut vectabat.

344. Nonnulli interpungunt Zachariae soboles, desertis vallibus, omnes: quod sustineri nequit. Clamabat enim Joannes in ipsis desertis vallibus, seu locis.

0106A 347. Reg.: Queis animae virtus. In Torn. mendum 0106B est specie.

348. Alii, Esaias, alii Isaias scribunt.

350. Placet lectio codd. Vatt., Reg., et Ott. cum Rom: Instruite stratas. Melius sane est instruere stratas, nimirum construere, ornare, parare, quam sternere stratas. In editis solum invenio Sternite jam stratas, quod a librariis factum videtur, quod putarent, metrum non procedere cum Instruite stratas. Verum exploratum est, ultimam in instruite produci posse, et ex quorumdam sententia debere ob st dictionis sequentis. Ex ejus rei ignoratione nonnulli versus in Prudentio corrupti fuerant. Vide quae notata a me sunt in Prolegom. ad Prudent., pag. 186 et seq.

351. Ald., Poelm., prod. d. s., quae Domini plantis calcanda beatis. Reg., Rom., Ottob. cum plerisque, quae Domini digne vestigia gestet.

353. Reg., Rom., Ott., Torn., iteris. Alii cum Aldo, callis.

354. Rom., corrupte, tractate sereniter.

0105C

338. Pondera verbi, ut apud Ciceronem, II de Orat. cap. 17: Omnium sententiarum gravitate, omnium verborum ponderibus est utendum. Hoc sensu Horatius, in Art. poet. vers. 319: Fabula nullius veneris, sine pondere et arte.

340. Praedulcibus; hoc vocabulo Lucretius, Virgilius, aliique optimi scriptores usi sunt.

341. Ad proprium cogens amorem, impellebat, ut eum amarent: nam cogere pro compellere, vim afferre 0105D ad aliquid faciendum poni solet. Nectebat habere potest significationem, quam ex Barthio explicui ad v. 42. Videtur idem accusativus cum praepositione ad regi a verbo nectebat, et participio praesenti cogens. Vide lect. var., ad vers. 304 l. III.

342. Caput XIV. Baptisma Joannis in Jordane, et victus, habitusque ejusdem. Item Christus baptizatur, coelum aperitur, vox Patris auditur. Matth. III, 1 seqq.; Marc. I, 1 sqq.; Luc. III, 1 sqq.; Joann. I, 19 sqq.

343. Ordo verborum hic est: Interea series seclorum, currens per debita, trahebat omnia promissa veteris scripti. Per debita currens, explens, quae in lege veteri praedicta erant, sive debito tempore appropinquans. 0106C Veteris scripti, videlicet veteris Testamenti.

344. Matth. III: Venit Joannes praedicans in deserto Judaeae. Marc. I: Fuit Joannes in deserto baptizans et praedicans. Juvencus poetarum more sine praepositione in usurpat desertis vallibus pro in desertis vallibus. Rursus v. 349: Vox late resonat desertis vallibus.

346. De nomine lavacrum, quo baptismus solet appellari, egregie disserit Antonius Maria Lupius, in dissertatione italica de sacris baptisteriis, quam absolvit, eruditisque notis ornavit v. c. Franciscus Antonius Zacharias.

347. Species animae, pulchritudo.

348. Numine jussus, ut v. 299.

354. Lucas, III, 6: Et videbit omnis caro salutare Dei. Phrasis notanda est oculis tractare lumen pro videre, aut lumen accipere. Pertinet tractare ad sensum attrectandi. Cicero, V Tuscul. c. 38: Ea quae gustamus, olfacimus, tractamus, audimus, in ea 0106D ipsa, ubi sentimus, parte versantur. Saepe autem unus sensus pro alio ponitur.

356. Passimque hinc inde: hoc exemplo, ait Reuschius, augeri potest Index λέξεων ἰσοδυναμουσῶν, quem Vechnerus exhibet, Hellenolex. I, 6, pag. 91 seqq. Ruere interdum accipitur pro ardenter ac festinanter ire. Cicero, ad Attic. l. VII, ep. 19, al. 20: At illum ruere nuntiant, et jam jamque adesse. Poetis id familiare est. Post. v. 363: Irruere ad fluvium.

358. Matthaeus, loc. cit.: Ipse autem Joannes habebat vestimentum de pilis camelorum. Id nonnulli ita explicant, ut pellem cameli pro veste habuerit Joannes. Verior est interpretatio Juvenci, qui vestem 0107C Joannis pilis camelorum contextam repraesentat. Ita etiam Hilarius, in Matth.: Pilis camelorum vestis adtexta. Et Paulinus, in carm. VI de S. Joanne Baptista: Vestis erat curvi setis contexta cameli, al. conserta. Conferri possunt dissertationes, sive exercitationes Balthasaris Holberg de amictu et victu Joannis Baptistae; Conradi Oldii de domicilio, victu et amictu ejusdem, Friderici Spanhemii, de eodem argumento; Salomonis Deylingi, de Joannis Baptistae natalibus, educatione, etc.; Pauli Rabe, de victu et vestitu ejusdem. Vilem fuisse amictum, victumque contra nonnullos tenendum est.

114 Haec ait, et gressum sociat, patriamque revisit:

Nec genitrix tanti persensit pondera verbi,

Ordine cuncta tamen cordis secreta reservant.

((340)) At puer obsequiis apte praedulcibus ambos

Ad proprium semper cogens nectebat amorem.

Interea veteris scripti per debita currens

Omnia seclorum series promissa trahebat.

115 Zachariae soboles desertis vallibus omnes

((345)) Ad deponendas maculas clamore vocabat,

Fluminis ut liquidi caperent miranda lavacra,

Queis animae species abluta sorde niteret,

0106A Isaias vates cecinit quod numine jussus:

Vox late resonat desertis vallibus; amplas

((350)) Instruite stratas, omnis sit recta viarum

Semita, quae Domini digne vestigia gestet.

Subsident colles, vallis complebitur omnis:

Corriget anfractus iteris bona linea recti,

Corporeisque oculis lumen tractare serenum

((355)) 116 Omnibus indulget Genitor, Dominusque salutis.

Ergo aderant populi, passimque hinc inde ruentes

Complebant ripas, avidique lavacra petebant.

Texta camelorum fuerant velamina setis,

0107A

0107A

359. Reg., pelles: in Ott., pellis, sed a veteri manu factum pelles. Sic zonae erit casus gignendi in numero singulari. Alii: Et zonae pellis. Evangelista Matthaeus ait: Et zonam pelliceam circa lumbos suos.

360. Reg., Daventr., Ott., Rom., Ald. Edere locustas solitus ruralibus arvis: sed in Ott. versus ita a manu eadem veteri in fine paginae ascribitur: 0107B nam suo loco omnino deest. In eodem Ott. hedere ponitur pro edere. Torn., Hadam., Poelm., Fabr., et alii, Arvis qui solitus ruralibus esse locustas: quae scriptura verior mihi videtur; nam prima in edere pro comedere corripienda esset, et Latini pro comedere dicebant esse, non edere. Fortasse quia prima in locusta brevis a plerisque creditur, nonnulli substituerunt Edere locustas, etc. Verum etsi apud veteres Latinos Locusta, nomen feminae, occurrat, prima producta, non tamen facile ostendes, primam in locusta insecto, necessario esse protrabendam. Eam corripuit Prudentius, in Dittoch. v. 117. Confer commentarium meum in eum locum. Potest nihilominus sustineri lectio codicum mss. auctoritate Rustici Helpidii in Histor. vet. et nov. Testam. v. 17: Discus habet, quae cuncta jubet Pater edere Petrum.

361. Torn., Fabr., Poelm., pro d. s., victum silvestria mandere mella. Reg., Ott., Rom. cum Ald. et 0107C aliis, victum praebent silvestria mella. Conjici potest, Cui tenuem pro Et tenuem.

362. Ald., Usque ubi tot populos minus bene. Fortasse Juvencus scripsit Is ubi. Vide var. lect. ad 0108A v. 232.

362. Rom., sic incipit ore.

367. In Ott., pro d. s., videtur esse vestras tollat.

368. Reg., Ott., Torn., Poelm., pro d. s., Nam facile e saxis etiam pro nomine plebes—Succedent vestro, soboles quia degener errat. In Reg. scribitur sobolis, et in Ott. plebis, sed id factum plebes. Aldus 0108B cum aliis: Nam potis est dura superum rex cote creare—Progeniem, quando soboles sua degener errat, quam lectionem praeferebat Schoettgenius, quia proxime ad verba Evangelistae accedit, dissentiente Reuschio, cui ethnicismus videtur phrasis Superum rex, in Juvenco non ferendus. Sabatierius edidit, rex caute, et, pro d. s., degener erat: id cum metro non stat.

371. Torn., Poelm., in textu, Hadam., aciesque levata. Ald., Westh., in textu, Fabr., Poelm., pro d. s., acies sublata. Reg., Ott., Rom., acies levata, resistente metro, ut in Daventr. aciesque elevata. In Reg. est glossa subrecta pro levata. Fortasse prius fuit subrecta, cujus glossa fuerit levata: nam id verbum glossam sapit, quae postea in textum commigrarit. Conjici potest acies elata, vel Cunctorum ante oculos, faciesque levata securis.

372. Reg., Ott., Rom., caeduntur: lege caedentur, nam sequitur fovebunt. Vulgata, Excidetur, et in ignem 0108C mittetur. Codex Cantabr. et Sangerm. 1, et Lucifer Calaritanus, l. II pro S. Athanasio: Excinditur et in ignem mittitur.

374. Torn., corrupte, instituti.

0107D

360. Rursus, v. 378, occurrit ruralis. Hoc vocabulo utuntur Macrobius, Nemesianus, Ammianus, Julius Firmicus, et ex fide quorumdam exemplarium Caesar, l. III B. Gall. c. 14, apud quem plerique non ruralium, sed muralium legunt. In codice Reg. glossa est locustas—azillas, vel aves parvas; fortasse legendum acridas ex verbo Graeco, quo locustae significantur. De hujusmodi locustis et melle silvestri, quibus Joannes vescebatur, legesis Comment. nostr. in Prudentium hymn. 7 Perist. v. 69.

366. Facite fructum; hebraismum hunc esse ait Schoettgenius, ut cap. I Genes. 11. Ejusmodi opera poenitentiae distinctius enumerantur a Paulo Ephes. v, 9: Fructus enim lucis, etc.

367. Virgilius, Aen. lib. I, v. 136: Tantane vos generis tenuit fiducia vestri?

370. Roboreis, species arboris pro genere. Evangelista 0108C ait: Jam enim securis ad radicem arborum posita est.

373. Maldonatus objicientes, Prudentium, et Juvencum baptismum Joannis Baptismo Christi videri aequiparasse, sic refellit: Possem respondere, non subtiliter, sed poetice locutos. Sed non opus est poesi sententiam excusare, cum possimus in bonam partem interpretari. Multi enim veteres auctores eodem modo locuti sunt . . . Dicunt enim, baptismum Joannis datum fuisse in poenitentiam, in remissionem peccatorum, Luc. III, non quod per illum peccata remitterentur, sed quod ad poenitentiam excitaret. Adisis comment. ad Prudentium, hymn. 7 Cathem. v. 76.

375. Sic exponit verba Evangelistarum. Matth. ait: Cujus non sum dignus calceamenta portare. Marcus: Cujus non sum dignus procumbens solvere corrigiam calceamentorum ejus. Lucas: Cujus non sum dignus solvere corrigiam calceamentorum ejus. Balduinus, de Calceo antiquo, c. 11, probat, vincula a poetis pro quovis calceo usurpari, sed praecipue pro soleis. Calcei Hebraeorum plantas pedum solum tegebant, teretibus habenis, seu corrigiis supra colligati: atque adeo similes erant soleis Romanorum. Figuram ejusmodi calceorum Lamyus exhibet in Harm. Evang. ad hunc locum. Prudentius, hymn. 5 Cathem, v. 35, de Moyse ita habet; Jussus nexa pedum solvere vincula. Arator, l. II, v. 81: Quae ligat excelsas humilis corrigia plantas. Cicero vocat corrigias calceamenti, Petronius calceamentorum vincula. Erat autem famulorum munus non solum vincula calceorum solvere, 0109B sed etiam eos portare, quo domini jussissent, ut in conviviis, aut aliis in locis diverso calceorum genere uterentur. Et erat id quidem vilissimum ministerium, ut videri potest apud Joann. Christophorum Wolfium, Cur. Philolog. ad N.T., aliosque ibi citatos. Aliquando etiam domini propter locum sacrum calceos deponebant, quos interea portare famulus jubebatur: vel certe cum dominus loca sacra ingrederetur, famulus calceamentorum ligulas solvebat, easque servabat. Apud Hebraeos discipuli magistris suis, et inferiores dignitate superioribus honoris causa detrahere calceos solebant, uti primi Christiani 0109C episcopis, et adhuc subdiaconus episcopo celebranti. In Smyrnaeorum epistola, de S. Polycarpi passione: Calceos etiam sibi ipsi detrahere tentabat: quod quidem antea minime consueverat, quippe cum singuli fidelium quotidie inter se ambitiose certarent, quisnam prior corporis ipsius cutem contingeret. Huic consuetudini osculum pedum Romani Pontificis successisse conjicitur. Praeter scriptores de calceo antiquo, Balduinum et Bynaeum, legi potest dissertatio Joannis Adami Koenigii, de ritu portandi calceos.

Et zonae pelles medium cinxere prophetam,

((360)) Arvis qui solitus ruralibus esse locustas,

117 Et tenuem victum praebent silvestria mella.

Isque ubi tot populos diversis sedibus ortos

Irruere ad fluvium cernit, sic increpat ore:

Vipereae gentis soboles, quis debita vobis

((365)) Supplicia, urgentesque iras evadere monstrat?

Sed facite, o miseri, fructum, si poenitet, aptum,

Nec generis vestri tollat fiducia mentes.

0108A Nam facile e saxis etiam pro nomine plebes

Succedent vestro, soboles, quia degener errat.

((370)) Proxima roboreis jam jam radicibus instat

Cunctorum ante oculos, aciesque levata securis.

Caedentur silvae steriles, ignemque fovebunt.

118 Nunc ego praeteritas maculas in flumine puro

Abluere institui: veniet sed fortior alter,

((375)) Cujus vincla pedum non sum contingere dignus.

0109A

0109A

376. Reg., Rom., cum editis, sancto spiramine. Ott., sancto inspiramine, ex quo ita lego sancto in spiramine. Matth. III, 11: Ipse vos baptizabit in Spiritu sancto, et igni. Ita etiam Versiones veteres. S. Ambrosius saepe in Spiritu, sed in libr. de Spiritu sancto sine praepositione Baptizabit Spiritu; et eodem modo Vigilius Tapsensis, l. II de Trin. His confirmari potest lectio vulgata Juvenci.

0109B 382. Ald., Rom., propere; alii, properis,

383. Poelm. pro d. s., Cernit Joannes.

385. Hadamar., Torn., Fabr., Poelm., digneris. Reg., Rom., Ott. cum Aldo, dignaris.

0110A 386. Sabatierius edidit mundare, et pro d. s. purgare, quod plures alii praeferunt.

387. Rom., reddidit Iesus, quod non videtur ex usu Juvenci. Prudentius quidem ita saepe Jesus extulit, ut ex primis duabus vocalibus una fieret per synaeresin.

390. Codex Helmst., penetrabat flumen in undas: 0110B quae, ait Reuschius, mira est emphasis, qua illa quorumdam interpretum observatio innuitur, seipsum flumini immersisse: neutiquam vero a Joanne fuisse submersum. Sed obstat supra v. 385.

0109C

378. Pala est instrumentum ferreum, quo terra versatur, et egeritur, sed ligone latius, et planius. Hujus instrumenti imitatione erant aliae palae ligneae, quas Cato De re rustica cap. 11 memorat; quae ad ventilandum in area frumentum utiles erant. Tertullianus de Praescript. cap. 3: Palam in manu portat ad purgandam aream suam. Isidorus libr. XX Orig. cap. 14; Pala, quae ventilabrum vulgo dicitur, a ventilandis paleis nominata. Apud Tertullianum nonnulli 0109D mss. habent ventilabrum, sed palam praefert Pamelius ex libro ejusdem Tertulliani de Fuga in persecut., ac praeterea ex Cypriano et Hieronymo.

380. Secreti, separati a paleis. Etiam pro eximio, selecto adhibetur secretus a Quintiliano l. IX, c. 3.

381. Populor de igne consumente satis frequenter usurpatur, ut a Floro l. II, c. 2, Ovidio II Metam. v. 319. Adde Senecam Tragicum, Virgilium et alios.

383. Juvencus, et alii producunt a in Jordanis. Tertullianus l. III contra Marcion. corripit: Jordane percusso pedibus via facta regressus. Baptismus Joannis vocatur lavacra veneranda, ut v. 346, miranda lavacra.

384. Increpitans, clamans, dictitans, intonans; est enim ejusdem fere significationis, atque increpo, quod pro dictito usurpatur a Propertio libr. III, eleg. 8, v. 9: Alcyonum positis requiescant ora querelis: 0110B —Increpet absumptum nec sua mater Ityn. Juvencus infra v. 456. Nuntiat, increpitans praeconia larga salutis.

388. Verba Matthaei sunt: Sine modo: sic enim decet nos implere omnem justitiam. Renschius dubitat, num Juvencus sacramenta intellexerit: sed mallet, ad omnia legis praecepta eum respexisse.

390. Epitheton vitreus pro pellucido saepe aquis tribuitur a poetis.

391. Glossa Reg., Surgenti—elevanti caput Christo. Tria distincte affirmat Juvencus, manifestam Dei praesentiam claruisse, coelos apertos fuisse, et 0110C Spiritum sanctum corporali specie sicut columbam descendisse. Videtur ergo aliquid in Evangeliis legisse, quod nunc non exstat. Matthaeus haec refert: Baptizatus autem Jesus confestim ascendit de aqua, et ecce aperti sunt coeli, et vidit Spiritum Dei descendentem sicut columbam, et venientem super se. Marcus vero: Et baptizatus est a Joanne in Jordane. Et statim ascendens de aqua, vidit coelos apertos, et Spiritum tamquam columbam descendentem, et manentem in ipso. Lucas autem: Et Jesu baptizato, et orante, apertum est coelum. Et descendit Spiritus sanctus corporali specie, sicut columba in ipsum. Juvencus igitur fortasse nactus fuit codicem Evangelii S. Matthaei similem Sangermanensi 1 apud Sabatierium et Martianaeum: Et cum baptizaretur Jesus, lumen magnum fulgebat de aqua; ita ut timerent omnes, qui congregati erant. His concinit codex Evangeliorum manu, ut creditur, S. Eusebii Vercellensis exaratus col. 2; Et cum baptizaretur, lumen ingens 0110D circumfulsit de aqua ita ut timerent omnes, qui advenerant. Manifesta praesentia Dei, quae claruit, et lumen magnum fulgens de aqua non multum inter se differunt, vel unum, idemque sunt. Videndus est ad hunc locum Millius in Prolegom. ad novum Testamentum graecum num. 766, pag. 73, ubi de Juvenco agit, et Grotius ad h. l., qui in Liturgia Syrorum idem narrari observat, Joannes Andreas Iricius in praefat., et not. ad codicem Vercellensem, et in primis Justinus Martyr Dialog. cum Tryph. § 88. Fabricius Cod. apocryph. novi Testam. p. 347, t. I. cum Dodwello negat, Justinum ex Evangelio Ebionitarum suam narrationem accepisse. Est enim paululum diversa, et ex alia traditione videtur desumpta. Non autem repugnabo, siquis ita Juvencum exponat, ut hic versus sit veluti explicatio sequentis, quo magis ad verbum textus evangelicus 0111B exprimitur: Et ecce aperti sunt ei coeli, quod Suarius in III part., quaest. 39, disp. 27, sect. 1, exponit de mutatione aliqua in aere supra Salvatorem facta, atque omnibus, qui praesentes aderant, manifesta. Quod enim Vulgata habet aperti sunt ei, ex textu Graeco verti posset aperti sunt supra eum, et in multis mss. veteris versionis simpliciter dicitur aperti sunt coeli sine ei. Schoettgenius putat, Juvencum manifesta hac praesentia respexisse ad antiquam traditionem, quam etiamnum servant imagines, Deum nempe Patrem una cum S. Spiritu se conspiciendum praebuisse. Ait enim, Dei praesentiam visam, postquam Salvator ex aquis ascendit.

Abluet ille homines sancto in spiramine mergens,

Flammarumque globis purgabit noxia corda.

119 Illius et manibus ruralis pala tenetur.

Et propria ipsius purgabitur area frugum,

((380)) Horreaque implebit secreti copia farris,

Aeternusque leves paleas populabitur ignis.

Haec ait, et properis per silvam passibus ipsum

Cernit Jordanis veneranda lavacra petentem.

Sed verat increpitans vates, et talia fatur:

((385)) 0110A Tune meis manibus dignaris mergier undis,

Cum tua me melius possint purgare lavacra?

Dixit Joannes, cui talia reddit Iesus.

Nunc sine; nam decet hoc: sic sancta per omnia nobis

Justitiae consectandus complebitur ordo.

((390)) 120 Haec memorans, vitreas penetrabat fluminis undas.

((.....))genti manifesta dei praesentia claret.

0111A

0111A

392. Poelm., mendose auriculor. Ald., Poelm. pro d. s., septemplicis aethera coeli. Alii, coeli septemplicis ethra, sed in Reg. aether pro aethra.

394. Reg., Torn., aeream simulans. Ald., Rom. et alii, aeream similans; in Ott. a sec. manu veteri, aetheream simulans. Magis placet simulans, quam similans. Infra occurrit simulatio eodem sensu libr. II, v. 548. Vide etiam l. III, vers. 266. Reuschius veram hanc lectionem putat, sed alteram similans castiorem, 0112A et reverentiorem. Sed verior praeferrnda est.

395. Rom., perfundit. Alii, perfundit.

396. Legerem, si haberem exemplar ms., quod sequerer, vox missa Deo. Supra v. 219, Quod Mariae vox missa Deo praecepit; et v. 311, vox instincta Deo.

397. Poelmann. pro d. s., ambitumque undis.

0111B

392. Coelum septemplex cur a veteribus dictum fuerit, explicui in not. ad Dracont. l. I, vers. 5, et in Comment. ad Prudent. hymn. 7 Cath. vers. 36: Non ante coeli principem septemplicis. Non reperio scriptorem Juvenco antiquiorem, qui verbo auricolor usus fuerit: sed recte illud formatum est, et ex analogia, ut versicolor, unicolor.

0111C 394. S. Thomas, quem multi scholastici sequuntur, III, p. quaest. 39, art. 7, docet columbam, in qua Spiritus sanctus apparuit, fuisse verum animal. Ambrosius id aperte negat l. I de Sacram. cap. 5: Non columba descendit, sed quasi columba. Christus carnem suscepit, non sicut carnem, sed carnis veritatem. Spiritus autem sanctus in specie columbae, non in veritate columbae. Hanc interpretationem magis probat Suarius ad loc. cit. S. Thomae disp. 27, sect. 2, quam secutus etiam fuerat S. Thomas in I, d. 16, a. 3, q. unica, et multi interpretes amplectuntur. Praeivit Juvencus, eleganter admodum, ac graphice hanc apparitionem Spiritus sancti depingens, ut ait Aug. Varenus in Dissert. De Columba super caput Christi descendente.

395. Corpus perfudit Iesu, quia descendit super ipsum, et mansit in ipso.

396. Inane pro aere. Vide not. ad Dracont. l. I, vers. 152.

0111D 397. Flatuque perunctum, ut supra flatu corpus perfudit. Hieronymus in Evangelio, quod sermone Hebraeo conscriptum legebant Nazaraei, haec reperit, in Isaiam cap. XI. tom. III: Factum est autem, cum ascendisset Dominus de aqua, descendit fons omnis Spiritus sancti, et requievit super eum. Hilarius ad hunc locum Matthaei sic habet: Ordo etiam in eo arcani coelestis exprimitur: nam baptizato eo, reseratis coelorum aditibus, Spiritus sanctus emittitur, et specie columbae visibilis agnoscitur, et istiusmodi paternae pietatis unctione perfunditur: vox deinde de coelis ita oquitur.

398. Quaerat aliquis, undenam Juvencus id sumpserit: Te, nate, hodie per gaudia testor—Ex me progenitum. Nam Matthaeus solum habet: Et ecce vox de coelis dicens: Hic est Filius meus dilectus, in 0112B quo mihi complacui. Marcus: Et vox facta est in coelis: Tu es Filius meus dilectus, in te complacui. Lucas: Et vox de coelo facta est: Tu es filius meus dilectus, in te complacui mihi. Huic quaestioni respondetur, in Itala veteri versione ms. Cantabrig. hanc lectionem exhiberi apud Lucam: Factum est autem, cum baptizatus esset omnis populus, et Jesu baptizato, et orante, aperiri coelum, et descendere Spiritum sanctum corporali figura quasi columbam in eum: et vocem de coelo factam: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Respondet his textus Graecus in eodem codice. Cohaeret codex Colbert. Et vox de coelo facta est: Filius meus es tu, ego hodie genui te. In codice Vercellensi post verbum complacui in Matthaeo aliquid vetustate consumptum est, quod ad hanc ipsam scripturam pertinuisse non immerito conjicit Iricius. Ita etiam legerat Hilarius libr. VIII de Trinit. num. 25, et rursus lib. XI, num. 18. Ascendente eo de Jordane, vox Dei Patris audita est: Filius meus es tu, ego hodie genui te, ut per hoc testimonium sanctificatae 0112C in eo carnis unctio spiritalis virtutis cognosceretur; et in psalm. II, num. 29, et in Comment. ad Matthaei cap. II. Concinit Justinus Martyr dial. contra Tryph.: Postquam namque Christus ex amne Jordane ascendit, voce de eo edita, Filius meus es tu, ego hodie genui te. Eamdem scripturam agnovit Lactantius l. IV, cap. 15, et Faustus Manichaeus apud S. Augustinum l. XXIII contra ipsum Faustum. Ipse Augustinus De consensu Evangel. lib. II, num. 31: Illud vero quod nonnulli codices habent secundum Lucam, hoc illa voce sonuisse, quod in psalmo scriptum est: Filius meus es tu, ego hodie genui te: quamquam in antiquioribus codicibus Graecis non inveniri perhibeatur, tamen si aliquibus fide dignis exempluribus confirmari possit, quid aliud, quam utrumque intelligendum est quolibet verborum ordine de coelo sonuisse? An vero in Evangelio Matthaei haec ipsa verba, Filius meus es tu, ego hodie genui te, aliquando exstiterint, res est minus explorata: etsi enim ex Epiphanio haeresi 30 constat, Ebioneos 0112D in Evangelio Matthaei, quo uno utebantur, ita legisse, tamen ipse Epiphanius advertit, hoc Ebionitarum Evangelium interpolatum fuisse, multisque in locis corruptum. Vide Sabatierium in notis ad Matthaeum, et Lucam, et Fabricium Cod. Apocryph. novi Testamenti tom. l, pag. 347 seq., ubi ex Epiphanio fragmentum Evangelii Ebionitarum exscribit, et scriptores nonnullos recenset, qui de hoc argumento agunt.

399. Barthius, lib. XLVIII Advers. cap. 9, explicat versiculum Matthaei: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui, quem interpres Germanicus male reddiderat, cum non aliud innuerit, nisi quod Pater Filio delectetur. Ex sententia vero Matthaei Pater in Filio sibi complacuit, atque adeo ut per eum, qui sapientia ejus ipsius, et virtus est, condiderit ante, 0113C et nunc conservet omnia, ut per eum genus humanum benedixerit: Sententiam, addit, hujus versiculi elegantissime expressit paraphrastes, poeticus quidem, sed quem ego pro optimo explanatore multis mihi locis satisfecisse memini, Juvencus Aquilius. Haec ergo Juvenci verba, Placet haec mihi gloria prolis pro optima explicatione versiculi Matthaei non immerito habebat Barthius.

Scinditur auricolor coeli septemplicis aethra,

121 Corporeamque gerens speciem descendit ab alto

Spiritus, aeream simulans ex nube columbam,

((395)) Et sancto flatu corpus perfudit Iesu.

0112A Tum vox missa Dei longum per inane cucurrit,

Ablutumque undis Christum, flatuque perunctum.

Alloquitur: Te, nate, hodie per gaudia testor

122 Ex me progenitum; placet haec mihi gloria prolis.

((400)) 0113A

0113A

400. Ald., nunc; alii, tum, vel tunc.

401. Ottobon., patrii, sed prius videtur fuisse Patris. Utrumlibet bonum est.

402. Reg., Rom., Ottob. cum Ald., Torn., atram, quam lectionem Schoettgenius probat. Hadam., 0113B Poelmann., et alii, ater. Nec mihi displiceret atro cum terrore. Marius Victor libr. III, col. 344 editionis Fabricii, Exterretque animos niger horror; idem eod. l. col. 343: Ecce niger terror, tremor horridus. In Reg. mendum est Certabat rapidi cum glossa celeres supra rapidi. Corrigi potest Certabant rapidi, mox. Rom., Certabant: rapidi mox. Plerique, Certabant, rabidi mox.

405. Ott. a pr. m., fuerunt, quod defendi posset: sed melius est fuerant. Forte, illic fuerat.

406. Ott. a pr. m., potusque, quod edidit Fabricius.

408. Ott., Rom., cordis secreta.

409. Reg., Rom., Ott., Tuncque epulas. Ald., et alii, Tunc epulas, quod habet Ott. a pr. m. Rom., daemon, aut demon pro demum. Nonnulli ita interpungunt, quasi fallacia monuerit corpus conquirere epulas. Sensus verus est: Corpus monuit Christum 0114A conquirere epulas. Verbum Evangelistarum est Esuriit.

413. Ald. scribit capescere.

414. Reg. nihil, quod retineri potest per synaeresin. Rom., me tam talia, non male.

0114B 415. Ald., Poelm. pro d. s., scriptum, quod non sit sola datura.

419. Barthius, lib. XXVI, cap. 7, corrigit properat, quam moenibus urbis—Mox inferre pedem tendit: vis, etc., quia Matthaeus refert, Dominum a diabolo assumptum in sanctam civitatem, non ipsum eam ingressum fuisse. Intelligit autem Barthius tmesin in quam mox, quam librarii non adverterint, adeoque veram scripturam corruperint. Paulo post apud Aldum occurrit tendit pro suasit, aut fecit. Verum Barthii correctio necessaria non est: sentiebat enim diabolus, Christum, ab eo assumptum, pedem in urbem intulisse. Neque vero Christus ductus, aut assumptus est quasi coactus, sed libens, ut multi interpretes sentiunt, quibus facile assentior: et fortasse hanc interpretationem innuere voluit Juvencus. Iterum v. 434 redit idem verbum sensit, eademque controversia.

0113C

400. Caput XV. Post jejunium quadraginta dierum, et noctium Jesus tentatur a diabolo. Matth. VI, 1 seqq.; Marc. I, 12 seq.; Luc. IV, 1 seqq. Quod ait Juvencus et lustra ferarum, ex Evangelio Marci petitum est: Et tentabatur a Satana, eratque cum bestiis, quod de daemonibus minus bene alii exponunt. Montem Quarantana locum desertum esse, in quo Christus jejunavit, traditione veteri constat. De Christi tentationis historia legendus Salom. Deylingus Observat. sac. tom. II, cap. 27, et alii, quorum exstant Dissertationes in Thesaur. Theolog. Philolog.

402. Barthius l. XXXIII Advers. cap. 19, observat, 0113D veteres omnia male grata aut contraria, nigra et atra, appellare consuevisse, praecipue poetas Christianos.

403. Livor huc illuc mentem daemonis trahebat, cum de Christi divinitate et redemptione humani generis suspicaretur. Aeger hoc loco ponitur pro sollicito, invido, tristi: quae significatio satis obvia est praesertim apud poetas, aliosque idoneos auctores, ut observat Reuschius.

405. Quadraginta soles, dies, phrasi a bonis poetis usitata.

407. Contexta, continuata virtute divina, vel etiam a Deo Patre jussa, ac veluti parata. Illud prius magis placet, ut l. III, vers. 380: Multaque robusti jejunia pectoris arcent.

408. Prudentius de eodem jejunio Christi Gothem. 0114C hymn. 7, v. 189: Firmans salubri scilicet jejunio— Vas appetendis imbecillum gaudiis. Glossa in Reg., Terrarum ad regnum, ad destruendum diaboli regnum, tenebant, confirmabant. Possis etiam interpretari ad obtinendum terrarum regnum, vel ad regnum gratiae his in terris inchoandum. Fortasse etiam mentis secreta est nominativus, a quo regitur verbum tenebant, non contra jejunia: ac sensus erit, Mens secreta tenebat, seu observabat jejunia cordis continuata ad terrarum regnum: Mentis secreta, ut vers. 339, Cordis secreta.

410. Sceleris fallacia figurate pro scelerati fallacia. Vide lection. variant. ad vers. 644, l. IV.

411. Notae sunt hae phrases pro certo scire, pro certo habere, pro certo putare, pro certo credere, pro certo dicere, pro certo negare, pro certo polliceri. Tamen nonnihil est diversum pro certo genuit, ubi pro certo idem est ac certo; sed non multum dissimile est pro certo polliceri.

415. Quoniam pro quia. S. Ambrosius libr. IV in 0114D Luc: Respondit dicens: Scriptum est: Quoniam non in solo pane vivit homo. Pro vivit nonnulli codices Italae Versionis in Luca, et plerique in Matthaeo legunt vivet, ut legit Juvencus. Graece etiam, ζήσεται. Augustinus pariter l. II de Cons. Evangelist., et Arnobius Annot. in Evangel., vivet pro vivit. Tenebit vitam, custodiet, conservabit. Martialis l. XIV, ep. 108: Quae non sollicitus teneat, servetque minister, —Sume saguntino pocula ficta luto.

416. Substantia panis, ut hoc libr. vers. 631: Vitalisque hodie sancti substantia panis. Pro cibo usurpat etiam substantiam Prudentius hymn. 7 Cathem. v. 40: Omni carentem cerneret substantia: ubi Iso apponit glossam cibo, ciborum. Confer cod. Theodos. tit. 3 leg. ult. de Cust. reor., et tit. 27 leg. 2 de Alim., et Ducangium verbo Substantia, alimentum.

Tum petit umbrosos montes, et lustra ferarum,

Obsequiumque illi Patris praebere ministri

123 Certabant, rabidi mox livor daemonis atram

Cum terrore rapit mentem, nec defuit aegro

Tentandi interea Christum versutia fallax.

((405)) Quadraginta illi fuerant ex ordine soles,

Ex quo nulla cibi, potusve alimenta dabantur:

Sed contexta simul firmi jejunia cordis

Terrarum ad regnum mentis secreta tenebant.

Tunc epulas demum monuit conquirere corpus.

((410)) 0114A Horrendi interea sceleris fallacia tentans,

124 Si te pro certo genuit Deus, omnibus, inquit,

His poteris saxis forti sermone jubere

Usum triticei, formamque capessere panis.

Christus ad haec fatur: Nil me jam talia terrent.

((415)) Nam memini scriptum, Quoniam non sola tenebit

Vitam credentis facilis substantia panis:

Sed sermone Dei complet pia pectora virtus.

Rursus at ille dolos versutis artibus aptans

Nectere tentator properat. Nam moenibus urbis

((420)) 0115A

0115B

420. Ott. videtur ita distinguere sensit vis livida Christum, quod minus probatur; nam vis livida ad solum verbum suasit melius accommodatur.

421. Ald., Daventr., Poelm. pro d. s., marmoreo tendit. Torn., Ott., marmoreo fecit, in Ott. supra suasit. Reg., Rom. marmoreo suasit. Fabr., Poelm. in textu cum Had., ut solet, marmorei suasit.

422. Hic versus, et sequens deerant in Reg., sed a manu veteri additi sunt margini.

426. Torn., Ald., Poelmann. pro d. s., id esse pro tale. Rom. non inepte tale, ministri—Ut lapsum studeant. In Torn. mundatum est mendum.

427. Torn., descendere corpus, corrige defendere.

430. Ald., Torn., his dictis Christus. Alii, his Christus dictis.

431. Rom., Te meminisse. Alii, Me meminisse. In Reg. prius ponitur Ne vires, etc.; dein, Me meminisse. In Rom. deest versus Ne vires.

434. Ald., Poelm. d. s. magis pro jugis. De verbo 0116B sensit eadem excitari potest conjectura, quae supra ex Barthio proposita est ad vers. 420. In Rom. legitur scensit. Hoc vero loco libentius legam suasit, aut fecit, aut tendit, ut vers. 421. Badius verba Evangelistae, Iterum assumpsit eum diabolus interpretatur, ut illa, Assumpsit Jesus discipulos suos, nempe non portandos, sed comites.

435. Reg., Ott., Ald., Torn., illi. Hadamar., Poelm., et alii, olli, quod perinde est.

437. Ald., Poelmann. pro d. s., Fabr., tibi pro tuo, et regna pro regno.

438. Sabatierius cum Aldo, si me: pro d. s. assignat me si, quod in reliquis invenitur.

441. Ott., Haereat, ut nobis semper: postea factum ut semper nobis. Reg. male Haereat semper ut nobis. In Ott., donum, supra jussum.

442. Reg., Dominum coeli.

443. Reg., Rom., Ott., numen cum Aldo. In Ott. a. pr. m. fuit nomen, quod habent plerique editi.

0115C

420. Plerique putant Christum a diabolo fuisse asportatum vel in manibus, vel super humeros, vel ita ut diabolus impulsum in corpore Christi impresserit, quo delatus fuerit in pinnaculum templi. Maldonatus cum Origene, Euthymio, et Anselmo censet, Christum ita a diabolo ductum, ut suis ipse pedibus iter egerit. Vis livida, ut vers. 402, Rabidi mox livor daemonis. Haec loquendi ratio saepe adhibetur a poetis, ut vis equi pro equo, vis animi pro animo, vis flammea pro flamma, seu maximo igni, vis canum pro canibus. Confer Gifanium Ind. Lucr. verbo vis.

422. Venenum voci invidi et maledici saepe tribuitur. Ovidius de invidia libr. II Metam. v. 777: Pectora felle virent, lingua est suffusa veneno. Silius l. VII, v. 260: Fraudisque veneno—Aggreditur mentes. Prudentius Dittoch. v. 1: Eva columba fuit tum candida, nigra deinde—Facta per anguinum malesuada fraude venenum. Sic alii passim.

424. Jaculari, vi emittere. Libr. III, vers. 406: 0115D Praecipitemque maris sese jaculetur in undas. Florus libr. I, cap. 14: In confertissima se hostium tela jaculatus. Plinius libr. II, cap. 25: In quas partes sese jaculetur. Barthius libr. XXXIII Advers. cap. 19 observat, ex Democriti philosophia poetas Latinos dicere Aera vacuum, quos chorus poetarum Christianorum secutus est.

427. Propria significatio verbi defendo est prohibere, arcere, propulsare, quod exemplis confirmare supervacaneum est.

428. Adjective famulus, ut apud Ovidium non semel, et Prudentium vers. 80 Hamartig.

429. Offensio lapidis, incursus in lapidem, vel noxa ex hoc incursu. Utramque enim significationem 0116C habet verbum offensio: sed huic loco magis congruit prima.

430. Supra v. 245: Dicta in contraria.

434. Furibunda fallacia, figurate pro daemon furibundus et fallax, ut v. 410, Sceleris fallacia, v. 420, Vis livida.

436. Imitatione Virgilii libr. IV Aen. vers. 272: Si te nulla movet tantarum gloria rerum.

440. Etiam id figurate dictum, ut vers. 434, furibunda fallacia.

442. Devotus, deditus, addictus, voto consecratus: quo sensu ab optimis scriptoribus haec vox usurpatur. Pro pio, religioso verbum est proprium Christianorum, Arnobii, Lactantii, Prudentii, Hieronymi et aequalium, ac multo magis posteriorum.

444. Excussus, vi ac veluti quatiendo ejectus, dejectus. Hilarius, in Matth. IV. Post hanc ergo diaboli fugam, Angeli Christo ministrant. In Evangelio solum legitur, Reliquit eum diabolus, aut dimisit eum, aut discessit ab eo, aut recessit ab eo. Prudentius 0116D eamdem fugam daemonis sic expressit hymn: 7 Cathemer. vers. 195: Sed, increpata fraude, post tergum ruit. Prudentium verum lapsum diaboli in tergum affirmasse, putabat Mazochius, ut in Comment. ad eum locum explicui. Confer Centonem Probae.

445. Caput XVI. Jesus, Joanne capto, secedit in Galilaeam. Matth. IV, 12 seqq.; Marc. I, 14; Luc. IV, 14. Lamyus in Harmon. Evang. contra omnium interpretum sententiam, ut profitetur, astruit, carcerem, de quo hic fit sermo, non fuisse Herodianum. Putat enim, bis in carcerem Joannem traditum fuisse, primum a proceribus synedrii Hierosolymitani, deinde, interposito aliquo tempore, ab Herode 0117C Ita ergo ordinem historiae collocat: Post Christi jejunium Joannes se praecursorem Christi esse judaeis asseruit, et testimonium de Jesu Christo Messia 0117D reddidit: quo testimonio audito, Petrus, et Andreas, Joannis discipuli, secuti sunt Salvatorem. Cum autem paulo post, aut die sequenti post testimonium Joannis de eo audivisset, Joannem in carcerem conjectum fuisse (scilicet a proceribus synedrii Hierosolymitani,) in Galilaeam secessit. Juvencus, ut vides, aliter historiam contexit; quem nos libentibus animis sequimur, ne a communi omnium interpretum sententia recedamus.

Mox inferre pedem sensit, vis livida Christum

125 Culmine marmoreo suasit consistere templi.

Tunc sic aggreditur vocis fallente veneno:

Si deus est vere genitor tibi, culmine templi

Aera per vacuum saltu jaculabere corpus.

((425)) Testis erit scriptura tibi, quae spondet aperte

Mandatum summi genitoris tale ministris,

Ut lapsum studeant casu defendere corpus,

Et famulis manibus curent tua membra levare,

Ne lapidis laedat summas offensio plantas.

((430)) Reddidit his Christus dictis contraria dicta:

126 Me meminisse magis scripti coelestis oportet,

0116A Ne vires Domini fidens audacia tentet.

Rursus in abrupti montis consistere celsis

Mox furibunda jugis sensit fallacia Christum,

((435)) Ostendens illi fulgentia regna per orbem,

Cernis, ait, quae sit tantarum gloria rerum?

Cuncta tuo possum jamjam concedere regno,

Talia donantem me si veneratus adores.

Tum sic instantem dictis rejecit Jesus:

((440)) Effuge, pestiferi rabies vesana veneni,

Haereat ut semper nobis immobile jussum,

Ut justus coeli Dominum devotus adoret,

Unius et famulans veneretur numen in aevum.

Talibus excussus fugit per devia daemon.

((445)) 127 Ille ubi Joannem cognovit carceris umbris

0117A

0117B

446. Hadam., Poelman., Ald., Fabric., Submersum. Torn., Reg., Demersum. Ott., Rom., Immersum. Poelm., in textu, Hadam., Fabr., Reg., Ott. a sec. m., tristi compressit corda dolore. Ald., Torn., Ott. a pr. m., Rom. corde dolorem: quasi dolorem signis et verbis non manifestaverit, quam poetae mentem non esse, Reuschius censet. Caeteroquin comprimere corda dolore pro concipere, accipere, phrasis parum usitata est.

449. Hadam., Reuschius, Poelman. in textu, Fabr.: Terra Zabulon, et regio cui Nephthala nomen. Ita Ald., Daventr., et Torn., sed Zabulonum pro Zabulon, et Torn., mendose, Nephthalia. Rom. et Vatt. Reg., et Ott., ita habent: Terra Zabulonum, et regionis Nephthala nomen. In qualibet ex his Scripturis diverso intervallo quantitatis effertur Zabulon in hoc versu, et in versu 447, quod in aliis nominibus propriis fecisse Juvencum liquet. Caeterum cum in sacris litteris proferatur Zabulon indeclinabile, et secunda ejus nominis Graece per diphthongum 0117C scribatur, possent ita hi versus restitui: Finibus et statuit Zabulon ponere sedes. Terra Zabulon, regio cui Nephthala nomen. Notandum etiam, a in terra produci ob z dictionis sequentis, quae vim duplicis consonantis obtinet.

450. Barthii codex, Rom., Reg., Ott., Basil., Ald., Galilaeaque arva, ex quo Barthius recte conjicit Galilaeiaque arva. Editi plerique Galilaeaque rura. Torn., mendose, Galilaeaeque rura. Nonnulli scribunt Galileaque.

451. Reg. distinguit: Jordanem. Gentes. Alii: Jordanem gentes.

453. Rom., In morteque illius umbra, quod mendosum est.

454. Reg., et, a pr. m., Ott., splendens: sed repugnat 0118B metrum.

455. Ott., a pr. m., munere; a sec. m., munera, cum multis. Rom., Bas., Ald., munia.

457. Rom., vidit: retinendum videt. Sabatierius edidit geminos, et, pro d. s.; ponti, quod alii editi et mss. exhibent.

458. Rom. Prosolidum: lege Praesolidum. Aldus edidit: Praesolidum Simonem dignum cognomine Petri; correxit in Erratis Praesolidumque Simonem dignum cognomine Petri; sed fortasse voluit corrigere Praesolidumque Simonem, dignum nomine Petri, correpto si, ut ab aliis fieri solet, vel Praesolidumque Simon, indeclinabili modo. Juvencus alibi in Simonis primam semper corripit, secundam producit. Vide not. ad Dracont. l. III, v. 230, ubi de quantitate primae et secundae in hac voce disserui. Legi posset Praesolidum Simonem, dignum nomine.

461. Reg., altos, et glossa, profundos.

463. Rom. perpulchra: plerique praepulchra, quod ex usu Juvenci ait Gallandius esse pro perpulchra, 0118C ut v. 458, praesolidum pro persolidum.

466. Ald., Rom. Bas., Torn., Post fratres geminos Jacobum, Joannemque marinis. Ita etiam Ott., a sec. m., nisi fratres appositum sit pro diversa scriptura, vel glossa. Plerique: Post fratres Jacobum, Joannemque marinis: Poelm., pro diversa lectione, Reuschius: Post geminos Jacobum, etc. In hac scriptura Badius ait, Jacobum quatuor syllabarum vocem esse, quarum tertia longa. Sic et Claudianus (vel alius potius) Ne laceres versus, dux Jacobe, meos. Poterit tamen esse trisyllabum tam Jacobum, quam Joannem, productis duabus primis in Jacobum. Mirum quantum poetae christiani varient in quantitate syllabarum hujus vocis.

0117D

448. Concurrere eodem sensu libr. II, v. 346: Ille ubi cognovit certum concurrere tempus; et ibidem v. 828: Ordine seclorum jussis concurrere rebus.

452. Inclusi, immersi. Simili modo hoc libr., v. 163: Mortisque tenebras—Abrumpent omnes.

456. Increpitans, praedicans, intonans. Vide notata ad v. 384.

457. Caput XVII. Petrum et Andream, Joannem et Jacobum piscatores convocat. Matth. IV, 18 seqq.; Marc. I, 16 seqq.

0118C 458. Praesolidum: alludit ad nomen Petri, et ad verba Christi: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam.

0118D 459. Sinuosa volumina: de serpente dixit Virgilius, l. XI, v. 753: Saucius at serpens sinuosa volumina versat. Pro linea piscatoria, ex qua pendet hamus, linum simpliciter ponitur aliquando, ut apud Ovidium, libr. XIII Metam. v. 923: Nunc in mole sedens moderabar arundine linum, et paulo post, Cespite consedi, dum lina madentia sicco. Adde Juvenalem, Sedulium, Fortunatum, Sulpicium Severum.

460. Marmor pro mari a poetis saepe adhibetur, ut notavi ad Dracont. v. 578, libr. I.

463. Indago est vox venatorum propria: ita enim vocant inclusionem ferarum in aliquem locum, ex quo ferae evadere non possunt; quae inclusio diversis modis fieri solet. Virgilius, lib. IV Aen. v. 121: Dum trepidant alae, saltusque indagine cingunt. Hic sonat inquisitionem. Notandum quoque fortia lucra.

467. Gregibus marinis, piscibus, quos Proteus gregatim agere dicitur. Maculae sunt foramina retis, 0119B Hispanice mallas, ut explicui ad Prudent. hymn. 3 Cathem., v. 42. Hinc maculosus textus pro maculis, seu reti: quo tamen sensu non invenio, quisnam alius maculosus dixerit.

Immersum, tristi compressit corda dolore,

Finibus et statuit Zabulonum ponere sedes,

Ut dictum Isaiae concurreret ordine secli:

Terra Zabulonum, et regionis Nephthala nomen,

((450)) Et via trans pelagus longe, Galilaeiaque arva,

128 Trans et Jordanem gentes, populique tenebris

Inclusi, magnum lumen, subitumque videbunt:

In mortisque illis umbra residentibus alma

Exoritur fidei resplendens luce voluntas.

((455)) Ergo instare Dei regnantis munera Christus

Nuntiat, increpitans praeconia larga salutis.

0118A Praeteriensque videt ponti per littora fratres,

Praesolidumque Simon, dignum cognomine Petri,

Andreamque simul, sinuosa volumina lini,

((460)) Piscibus insidias disponere marmoris undis.

Nunc, inquit, pisces capitis maris aestibus altis:

129 Sed me si libeat sectari, fortia vobis

Provenient hominum praepulchra indagine lucra.

Illi confestim firmato pectore certi,

((465)) Retibus abjectis, pariter praecepta sequuntur.

Post fratres Jacobum, Joannemque marinis

Insidias gregibus maculoso innectere textu

0119A

0119B

469. In nonnullis editis male scriptum est Zebedaeum.

471. Reg., Ott., per terram Galileam. Rom. cum editis Galileae, vel Galilaeae. Poelm., pro diversa lectione, sancta ferebat: quae lectio incommoda non est, sed melior est serebat.

473. Reg., Torn., citam fessis, aegrisque; et glossa Reg., invalidis supra fessis. Plerique citam invalidis, aegrisque.

0120B 476. Ald. Bas., languores. Mss. et plerique editi, languoris.

477. Reg., Torn., dolorum. Ott., doloris. Rom. cum plerisque editis, dolore.

479. Rom., Monstrabant: Christus facili sed murmure cunctos, et correctum id per Christus facile sub munere cunctos. Reliqui omnes, quos vidi, Monstrabant Christo: facili sed munere cunctos.

480. Rom., sanctos: corrige, sanos,

494. Reg., Hoc modo lugentes solatio digna sequentur. 0121B Ita etiam Rom., sed magis videtur solatia, quam solatio. Glossa in Reg. est Hoc modo—tali modo, et solatio—consolatio. Fortasse legendum Hoc modo lugentes solatio digna sequetur. Reliqui omnes, quos vidi, habent Hic modo lugentes solatia digna sequentur.

0119B

469. Eodem intervallo syllabarum iterum occurrit Zebedeus, libr. III, v. 316: Petrum Zebedeique duos 0119C per devia natos, quod non damno.

471. Caput XVIII. Jesus Galilaeam circuiens, poenitentiam praedicat, et varios languores hominum curat. Matth. IV, 23, seq.; Marc. III, 7; Luc. VI, 17.

474. Servius, ad v. 10 Aeneid., lib. VI, putat, procul duplicem significationem habere et juxta, et longe, quasi porro ab oculis, aut prae oculis. Alii rectius existimant, procul et parvam, et magnam distantiam significare. Hoc loco a Juvenco procul sumitur pro longe lateque: nam verba Matthaei sunt: Et abiit opinio ejus in totam Syriam. Reuschius alio sensu explicat: Fama per Syriam prope adjacentem, vel circumjacentem dispersa erat; quod minus placet.

475. Famae mille linguae, hoc est, multae tribuuntur. Virgilius, lib. IV Aeneid. v. 181, de fama: Monstrum horrendum ingens: cui quot sunt corpore plumae, —Tot vigiles oculi subter (mirabile dictu),—Tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures. Ovidius, l. XII Metam. 47, de fama: Tota fremit, vocesque refert, iteratque, quod audit. Centum, et mille 0119D poetae adhibere solent pro plurimis, ut oratores, et historici sexcenta.

478. Membrorum robora, membra, vim membrorum. Sic Lucretius pro saxo, aut duritia saxi, dixit l. I, v. 889: robur saxi. Virgilius, pro ferro, l. VII, v. 609, robora ferri. Vide Gifanium, Ind. Lucret., verb. robur saxi, et vis morbi.

481. Morbi animi a Latinis cupiditates, perturbationes animi, et vitia interdum dicuntur, quamvis Cicero, III Tuscul. c. 4, hanc translationem minus probet. Ipse certe saepe ea utitur. Juvencus morbos animae vocat eos, qui mentem e suo statu naturali dejiciunt, ut insaniam, furores, vel vitia mentis ex diuturna daemonis praesentia contracta.

482. Lunaticus morbus describitur. Nonnulli de epilepticis exponunt. Isidorus, Orig. IV, 7: Hos (epilepticos) vulgus lunaticos vocat, quod pro lunae cursu comitetur insania: quod fortasse ex hoc Juvenci loco petitum est. Praecedit enim in Isidoro: Epilepsia vocabulum 0120B sumpsit, quod mentem apprehendens, pariter et corpus possideat.

483. Saepe Juvencus hoc verbum adhibet, ut vim divini imperii ostendat. Confer Ovidium, Met. II, 844; III, 105 et 130. Contrarium est injussus de iis, quae sponte proveniunt.

0120C 486. Plebes in nominativo singulari; de quo dicam ad v. 694 l. IV. in var. lect.

488. Caput XIX. Qui beati futuri sint. Matth. V, 1 seqq.; Lucae VI, 20 seqq. Videtur innuere Juvencus, in monte sermonem hunc habitum. Magna quidem est interpretum hac in re dissensio, quorum diversae opiniones legi possunt apud Nic. Albertum de Vita Christi p. 2, num. 101. Nonnulli putant, Christum sermonem habuisse ad discipulos supra montem, ut ait Matthaeus, quem ad turbas in loco campestri, ut ait Lucas, repetiverit.

489. Ovidius libr. IV ex Ponto eleg. 9, v. 17: Dumque latus sancti cinget tibi turba senatus. Sic cingere sinum, vel gremium, quamvis neminem alium ita loquentem invenerim. Badius exponit gremium cingentibus, hoc est, in circuitu sedentibus.

490. Multi auctores harmoniarum Evangelicarum hunc sermonem serius a Domino factum existimant. Lamyus fere cum Juvenco facit. Qui novam legem, inquit, prolaturus venerat, statim ac plures discipulos 0120D collegit, et miraculis suis obtinuit, ut crederetur, cur illam legem non protulisset, optima doctrina imbuens discipulos, et plebem, quae eos sequebatur? An autem in prima hac beatitudine pauperes spiritu omnes illi intelligantur, qui tumore animi carent, an illi, qui vere penuria laborant, sed tamen sorte sua sunt contenti, disputatum est inter interpretes. Juvencus priorem expositionem potius exprimit, uti etiam sentiunt Augustinus, Hieronymus, Chrysostomus, Hilarius, Basilius, Gregorius, aliique plures patres. Confer Heinsium in Exercit. sacr. ad hunc Matth. locum cap. IV, pag. 23.

491. Receptat, fortasse ex imitatione Lucretii libr. II v. 998: Quod missum est ex aetheris oris—Id rursum coeli rellatum templa receptant.

492. Observandum, Juvencum non textum Graecum sequi, in quo haec beatitudo sequenti postponitur, sed Italam versionem veterem, in qua idum ordo ac in Vulgata, servatur.

Ut vidit, similemque dedit de littore vocem,

Illi Zebedeum genitorem in puppe relinquunt

((470)) Illico, sectantes pulcherrima jussa salutis.

Exin per terram Galilaeae sancta serebat

Insinuans populis regni praeconia Christus,

Donabatque citam fessis, aegrisque medelam,

130 Et mox crebra procul Syriam jam fama tenebat,

((475)) Mille sonans linguis praesentia munera Christi.

Denique certatim languoris tabe peresos,

Diversisque malis nexos, queis longa dolorum

Absumpsit populans membrorum robora tabes,

Monstrabant Christo: facili sed munere cunctos

((480)) Reddebat propere miranda ad gaudia sanos.

0120A Jamque animae ipsius morbi, saevique furores,

Et lunae cursum comitata insania mentis

Discessere gravi sermonis pondere jussa.

131 Illum stipantes miracula magna moventem

((485)) Mixtae sectantur turbae, Solymique, Syrique,

Et Judaea frequens populis, Galilaeaque plebes,

Quos et Jordanis dirimit stagnante fluento.

Hos populos cernens, praecelsa in rupe resedit,

Ac sic discipulis gremium cingentibus infit:

((490)) Felices humiles, pauper quos spiritus ambit:

Illos nam coeli regnum sublime receptat.

His similes mites, quos mansuetudo coronat,

Quorum debetur juri pulcherrima tellus.

Hos modo lugentes solatia digna sequentur.

((495)) 0121A

0121B

499. Reg., Rom., Ott., puro qui coelum. Editi, puro coelum qui.

500. Reg., Ott., Rom., patebit. Editi, manebit, quod praecessit, et minus placet.

501. Ald., Pacificum.

503. Ald., Bas., premet; alii, premit.

508. Reg. a pr. m., Dicite vos.

0122B 509. Reg., senescet.

511. Reg. pro div. script., Nequicquam vani. Reuschius censet, Parisinae lectionem, Nec cuiquam non incommodam esse, et fortasse reliquis praestare. Pro vani nonnulli legunt fatui, teste Reuschio, qui ait, codices tueri vani. Sabatierius fatui, pro d. s. vani.

512. Sabatierius, abjecti, pro d. s. abjectum, quod reliqui praeferunt.

514. Westhem. in textu Nam qui, ad marg. Nam quis.

516. Ald., Proveniat; alii, Perveniat. Torn., verumque decus. Rom., rerum decus, mendose.

518. Rom., throni est: lege thronus est.

0121B

495. Pabula et potus, metaphora, intensam cupiditatem notans. Horatius l. I, ep. 18, v. 23: Quem tenet argenti sitis importuna, famesque.

497. De pectore: interdum de superfluum est, ut notavi in Comment. ad Prudent. Psychom. v. 3, 0121C interdum ponitur pro ex, ut apud Propertium, notante Koenigio.

499. Itala vetus, et Vulgata; Beati mundo corde. S. Cyprianus epist. 46 dicit, Beatos esse puros corde: et S. Augustinus serm. 12 tom. V, Beati, qui puro sunt corde. Tueri saepe significat avide et cum summa attentione conspicere.

501. Hic versus exemplum est scansionis mixtae apud Bedam De metr. cap. de scansionib. Vide supra not. ad v. 25.

502. Insectatio iterum v. 507. D. Brutus in epist. famil. Cicer. libr. XI, epist. 1, Tanta est hominum insolentia, et nostri insectatio. Ita alii optimi scriptores locuti sunt.

504. Operum justa pro opera justa: quae loquendi ratio familiaris est Juvenco. Schoettgenius hendiadyn vocare voluit.

505. Lucanus libr. I, v. 262: Dubiaeque in praelia menti—Urgentes addunt stimulos. Juvencus stimulos 0121D sumit pro molestia, vexatione, insectatione: sic stimulos doloris Cicero, aliique dicunt. Exprimit Juvencus v. 11 Matth. V: Beati estis, cum maledixerint vobis, et persecuti vos fuerint, et dixerint omne malum adversus vos mentientes propter me. De quibus omnibus siluisse Juvencum immerito pronuntiat Sabatierius, qui ad versiculum 12 ejusdem cap. 5 refert haec verba: Gaudete, operum quos justa tenentes—Urgebit praeceps stimulis injuria saevis, simul cum duobus versibus sequentibus. Sequitur Juvencus versionem veterem, qualem exhibet codex ms. Colbert., Dicent omne malum adversus vos, propter justitiam: cui concinunt codex Sangerm. 1, Cantabrig., Hilarius, Ambrosius, Ambrosiaster, Symmachus pontifex et alii a Sabatierio relati.

506. Utitur verbo Evangelistae: Gaudete, et exultate, quoniam merces vestra copiosa est in coelis. Bonis 0122B justorum operibus per gratiam Dei factis gloria, seu vita aeterna conceditur tamquam merces. Definitum aperte id est in concilio Tridentino sess. 6. can. 33: Si quis dixerit, hominis justificati bona opera ita esse dona Dei, ut non sint etiam bona ipsius justificati merita, 0122C aut ipsum justificatum bonis operibus, quae ab eo per Dei gratiam, et per Jesu Christi meritum, cujus vivum membrum est, fiunt, non vere mereri augmentum gratiae, vitam aeternam, et ipsius vitae aeternae (si tamen in gratia decesserit) consecutionem, atque etiam gloriae augmentum, anathema sit. Meritum hujusmodi vitae aeternae condignum esse, quamvis conceptis verbis definitum non sit, tamen ex sacris litteris, conciliis, ac Patribus evidentissime colligitur. Quod satis fuerit contra Koenigii notam hoc loco indicasse.

508. Caput XX. Apostolos sal terrae vocat. Matth. V, 13; Marc. IX, 49; Luc. XIV, 34. Quod ait Juvencus hac in terra, intelligo in hoc mundo. Evangelista sic habet: Vos estis sal terrae, ut paulo post: Vos estis lux mundi. Ponitur autem salis sapor, ut infra salis substantia, pro sale. In hanc rem exstat dissertatio Valerii Greissengii inscripta: Sal infatuatum. Schoettgenius cum Lomeiero exponit hac in terra, h. e., in Judaea, non in universa 0122D terra.

510. Salis substantia eo modo dictum, quo v. 416, h. l. substantia panis.

511. Versio Itala, et Vulgata, Quod si sal evanuerit: verum Itala in nonnullis mss., et multi Patres: Quod si sal infatuatum fuerit.

512. Vestigia, metonymice pro ima pedis parte, et pro ipsis pedibus.

513. Caput XXI. Iidem apostoli lumina mundi dicuntur. Matth. V, 14; Marc. IV, 21; Lucae VIII, 16, et XI, 33.

517. Cunctis pro a cunctis: dativus pro ablativo in his verbis passivis saepe a Juvenco adhibetur.

518. Thronus: dixi de hac voce ad Prudentium v. 102 Apoth.

519. Caput XXII. Quod non venerit solvere legem, sed adimplere. Matth. V, 17 seqq.

132 Pabula justitiae qui nunc, potusque requirunt,

Illos plena manet saturandos copia mensae.

Felix, qui miseri doluit de pectore sortem:

Illum nam Domini miseratio larga manebit.

Felices, puro qui coelum corde tuentur:

((500)) Visibilis Deus iis per saecula cuncta patebit.

Pacificos Deus in numerum sibi prolis adoptat.

Felices nimium, quos insectatio frendens

Propter justitiam premit: iis mox regia coeli

Pandetur. Gaudete, operum quos justa tenentes

((505)) Urgebit praeceps stimulis injuria saevis.

133 Plurima nam merces vobis servatur in aethra;

0122A Namque prophetarum fuit insectatio talis.

Discite, vos hac in terra salis esse saporem.

Hic sapor amissa si jam virtute senescit,

((510)) Quae salis absumptos acuet substantia gustus?

Nec quisquam vani post haec superest salis usus,

Ni longe abjectum cuncta ut vestigia calcent.

Vos estis mundi clarum (ne abscondite) lumen.

Nam quis praecelsis impostam rupibus urbem

((515)) Occultare queat? Vestrum sed lumen ad omnes

134 Perveniat, rerumque decus sub luce serena

Ponatur. Cunctis genitoris gloria vestri

Laudetur, celsi thronus est cui regia coeli.

Non ego nunc priscas leges dissolvere veni,

((520)) 0123A

0123A

522. Rom., Verba loquor minus bene.

523. Reg., et a pr. m. Ott., legum nec. Rom., ulla nec. Plerique, legis ne.

525. Rom., Omnia quando fiant: corrige quin fiant. Rom., et Ald., digesto, ut hoc libro v. 39.

527. Reg., audendo, Ottob., suadendo cum plerisque, sed supra audendo, quod praefert Reuschius 0123B cum tribus codicibus: qui exponit audendo, hoc est, malo exemplo. Evangelista potius distinguit opus pravum, et pravam doctrinam.

529. Ott. a sec. m., moderamine.

0124A 530. Torn., et Bas., piorum: caeteri melius, priorum.

533. Bas., palmos: retine palmas.

535. Sabatierius edidit praecipio, et pro d. s., praecipiam, quod in aliis extat. Existimo, Sabatierium has mutationes ex ingenio interdum invehere. Praecipiam magis poeticum est, nec mutandum.

0124B 537. Reg. et, ut videtur, Ot., aeque poenas. Rom., pendet, quod edidit etiam Fabricius.

539. Ott. a pr. m. miserique, a sec. m. miserive. Ordo videtur exposcere Qui miseri, fatuive.

0123B

521. Omnia per me complenda vobis manebunt, ut vos ita etiam ea impleatis. Deus enim per gratiam suam supernaturalem facit nos legem implere.

523. Notanda significatio particulae saltem, quae hoc loco significat solum, tantum, tantummodo. Cellarius in Cur. poster. append. miscell. de hac significatione contra Borrichium disputat. Borrichius Virgilium, et Ovidium ita locutos existimat: Cellarius vix argenteo saeculo ita dici coeptum concedit. Inferiorem latinitatem ab hoc minus abhorruisse, exemplo Hieronymi, et Apuleii confirmat. Forcellinus omnia loca, quae pro hac significatione afferuntur, aliter 0123C posse explicari contendit. Equidem non video, quem alium sensum apud Juvencum hoc loco habeat particula saltem.

524. Gracilis distinctio apicis parvi, quia apex erat gracilis virgula appicta supra vocalem, ut brevis a longa distingueretur, ut docet Scaurus in fine suae Orthographiae. Quintilianus lib. I, cap. 7, al. 13: Malus utrum arborem significet, an hominem non bonum, apice distinguitur. Nonnulli puncta Hebraeorum innui existimarunt: quae opinio omnino rejicienda est.

528. Minimi nomen tenebit, vocabitur minimus, quod idem sonat, ac erit minimus, ut explicui ad v. 107. Minimus vero est novissimus, prope nullus, vel potius nullus. Hilarius Comment. in Matth: Futuros minimos, id est, novissimos, ac pene nullos denuntians minima solventes. Koenigius Hebraismum esse ait minimus pro nullus, sive nullum locum habens.

529. Moderamina: frequens usus hujus vocis apud Juvencum, neque obviae significationis. Paulo 0123D post v. 532: Moderamine legis. Hoc loco Operis proprii moderamina servans idem est, ac qui fecerit mandata.

530. Priorum, majorum: quae significatio proba, et cognita est ex Virgilio, Tacito, Plinio Juniore.

531. Trans sidera, in regno coelorum, ait Evangelista.

532. Caput XXIII. De homicidio. Matth. V, 21 seqq.

535. Ego ex Evangelio sumptum, quod emphasin habet. Donatus ad Terent. Eunuch. V, 9: Quod Ego addidit, eo dicto usus est, quo uti solent, qui plus in negotio vident. Consurgere in iras, ut l. IV, v. 564: Consurgat in iras—Relligio.

536. Itala vetus in multis mss.: Ego autem dico vobis, 0124B quia omnis qui irascitur fratri suo sine causa, Reus erit judicio. In Vulgata, et in probatissimis codicibus textus Graeci deest sine causa: quam lectionem probare videtur Augustinus libr. I Retract. cap. 19, et aperte defendit Hieronymus Comment. in Matth. In quibusdam codicibus additur Sine Causa: caeterum in veris definita sententia est, et ira penitus tollitur, dicente Scriptura: Qui irascitur fratri suo, reus erit, etc. Radendum est ergo Sine Causa. Hanc scripturam confirmant hi versus Juvenici, antiquitate sua venerabiles. Nonnulli ita explicant haec verba Evangelii, ut qui irascitur fratri suo, sit dignus, ut in judicio 0124C ejus exploretur causa. Maldonatus interpretationem Juvenci et Euthymii praefert, reum esse poenae capitalis, quae contra homicidas in judicio decernebatur. Significat Christus, eum qui in Evangelio sola occidit voluntate, non minore dignum esse poena, quam qui re ipsa occidebat in Lege.

537. Poenas reddet, dabit. Sallustius de Bello Jugurth. c. 17: Impietatis in parentem nostrum graves poenas reddat. Evangelistae verba sunt: Reus erit judicio, quod interpretes referunt ad quoddam tribunal, ab Hebraeis Mispat, id est, judicium nuncupatum. Ita etiam alia verba Reus erit concilio exponunt de graviori alio tribunali, quod Synedrion dicebatur. Significat ergo Evangelista, aeterna poena puniendum, qui gravi odio fratri suo iratus fuerit; sed graviorem poenam iis esse infligendam, qui in verba contumeliae erumpunt. Eamdem sententiam exprimit Juvencus, sed de tribunali judicii et concilii, seu Sanedrim distincte nihil expromit. Etenim verba aequo sub judice de Den potius accipio.

0124D 538. Nec minor, hoc est, major; hanc enim vim, ut puto, habent haec verba.

539. Glossa in mss. Reg., cient—vocant. Ovidius libr. IV Fast., v. 484: Clamat, et alternis nomen utrumque ciet. Suetonius in Nerone cap. 46: Exaudita vox est, nomine eum cientis. Redundat sub in Juvenco sub nomine, ut saepe apud Dracontium, in cujus indice verborum plura loco notata sunt verbo sub. Confer etiam Comment. ad Prudent. l. II contra Symmach. v. 102. Hoc versu Juvencus duplex convicium comprehendit, ab Evangelista sic expositum: Qui autem dixerit fratri suo, Raca, reus erit concilio. Qui autem dixerit, Fatue, reus erit gehennae ignis. Juvencus prius fatuum profert, tum Raca, quod interpretatur miserum, videlicet calamitosum, 0125B aerumnosum. Alii raca seu racha exponunt hominem vacuum cerebro, vanum, homuncionem: alii ex Graeco ῥακὸς, pannus, hominem pauperem et pannosum: quo fortasse respicit juvencus. Evangelista tres gradus pectorum, et poenarum ita distinguit, ut primus sit ira in verba non erumpens, judicio punienda, secundus 0125C verbum contumeliosum, quo frater raca, levis, inconstans, aut infelix, miser homo dicitur, concilii poena, seu sententia dignum, tertius verbum magis contumeliosum, quo frater fatuus appellatur, gehenna ignis puniendum. Etsi autem idem sit poenae genus, nempe mors aeterna, gradus tamen poenae ex diversa gravitate distinguuntur.

Vertere nec, veteres ponunt quae jussa prophetae.

Omnia nam vobis per me complenda manebunt.

Vera loquor, donec coeli, terraeque, marisque

Interitus veniat, legis ne littera saltem,

Aut apicis parvi gracilis distinctio deerit,

((525)) Omnia quin fiant digesta ex ordine saecli.

Siquis enim minimam mandati solvere partem

Ausus erit, pariterque homines suadendo docebit,

135 Hic minimi nomen coelesti in sede tenebit.

At quicumque operis proprii moderamina servans,

((530)) 0124A Inviolata simul tradet praecepta priorum,

Magnus erit, magnique feret trans sidera nomen.

Audistis veteris jussum moderamine legis:

Humano si quis macularit sanguine palmas,

Ille reus ferro persolvet vindice poenas.

((535)) Ast ego praecipiam, ne quis consurgere in iras

Audeat, atque odio fratris fervente moveri.

136 Nam reus hic aequo poenas sub judice reddet.

Nec minor illorum convicia flamma sequetur,

Qui fatui, miserive cient sub nomine fratrem.

((540)) 0125A

0125A

540. Reg., et, ut videtur, Ott. a pr. m., volens. Leg. voles. Reg., munus, et pro div. script., donis.

541. Ald., Bas., tangent: Rom., tangunt. In Reg. et Ott., tangent correctum per tanget.

0125B 542. Rom. in textu fratre cum aliis omnibus: ad marg., fraude.

543. Ald., cuncta adytis illic admota, cum Torn., et Bas. In aliis editis cuncta adytis illis admota. Mss. Reg., Ottob., Rom., cuncta illic adytis admota.

547. Ald., Rom., Poelm., pro div. s., Daventr., semper contraria virtus: plerique virtus contraria semper.

548. Rom., Reg., Ottobon., Ald., Daventr., Bas., Corporis: hoc casti. Poelm. cum aliis editis, Corporis haec casti, quam interpunctionem praefert Reuschius; quia Juvencus connectit hanc textus sacri partem 0126A cum sequentibus, ubi Christo sermo est de adulterio. Intelligit Reuschius per virtutem contrariam cogitationem malam, cui remedium hoc paratur.

549. Reg., Ottob., Rom., rapide; sed diphthongi 0126B in his codd. modo omittuntur, modo abundant. Editi, rapidae. Rom., Cum pro Dum.

550. Ott. a pr. m., Accusabat enim.

553. Rom., Fabr., Ald., solveris: quae est diversa lectio in Reg., Ott., Poelm., in quibus a pr. m. est mitteris. Ex v. praec. colligi potest, solveris lectionem esse magis genuinam.

554. Rom. Ultra quam minimi: lege Ultima quam.

557. Ott. interne feriant: corrige frenent. Rom. etiam interne pro internae.

558. Reg., et Ott. luenda: Rom. cum editis luenda est.

0125C

540. Caput XXIV. De oblatione. Matth. V, 23, 24. Offerre pro consecrare Deo vox a Christianis saepe usurpata, et in re liturgica passim obvia. Prudentius hymn. 5 Cathem. v. 155. Lumen, quod famulans offero, suscipe. In Juvenco subintelligi potest dona, seu munera, ut v. 546: Offer grata Deo tranquillo pectore dona. Evangelista ait: Si offers munus tuum ad altare, vel in Itala versione: Si offeres munus tuum ad altare. Christus de veteribus Judaeorum sacrificiis loquitur: sed multo magis id intelligere oportet de Eucharistia.

547. Caput XXV. Adversario, virtuti scilicet, et rationi, quae vitiis adversantur, consentiendum esse in 0125D via, hoc est, in vita. Matth. V, 25 seq. Glossa in codice Reg. Virtus contraria—sermo divinus tibi, dum vadis cum adversario tuo in via. Ita etiam verba Evangelistae interpretatur S. Paulinus. Matthaeus sic habet: Esto consentiens adversario tuo cito, dum es in via cum eo: ne forte tradat te adversarius judici, et judex tradat te ministro, et in carcerem mittaris. Pro esto consentiens nonnulli habent esto benevolus, aut concorda cum adversario tuo. Expositio communis obvia est. Juvencus aliam sequi videtur, nimirum per virtutem corporis contrariam homini intelligit carnis concupiscentiam, quae celeri amore casti, seu castitatis curanda est. Ratio ergo consentiendi huic adversario, seu concordandi cum illo, a Juvenco in eo collocatur, quod castitatis amor pravas cogitationes expellat: sic enim corpus et anima quodammodo 0126B in concordiam rediguntur. Virtus corporis ponitur pro corpus, ut v. 478, Membrorum robora pro membra. Vide notam ad eum versum. Omeisius explicationem Juvenci hodie recipi negat. Maldonatus plures interpretationes profert, ac fatetur, opinionem hanc Juvenci, adversarium esse carnem, quae 0126C concupiscit adversus spiritum, teneri etiam ab Athanasio quaest. 62, quam Hieronymus quoque in comment. ad hunc locum videtur approbare.

549. Glossa Reg.: graditur—illa virtus contraria. Scilicet corpus, seu virtus corporis, ut ego quidem interpretor. Per compita vitae est expositio ejus, quod ait Matthaeus in via. Hilarius Comment. in Matth.: Cito in omni vitae nostrae via reconciliari nos adversario benignitate praecepit.

550. Polluti corporis usus, adversarius tuus tibi repugnans. Caro enim concupiscit adversus spiritum, nisi castitatis amore curetur: tunc enim inter se consentiunt caro, et spiritus. Innuit Juvencus libidinem, et fornicationem: connectit enim hanc sacri textus partem cum sequentibus de adulterio.

554. Evangelii verba sunt: Donec reddas novissimum quadrantem. Tertullianus, et Cyprianus habent ultimum quadrantem. Pro novissimus, et ultimus non male est minimus. Vide notam ad vers. 528: Hic minimi nomen coelesti in sede tenebit. Prudentius Hamart. 0126D v. 950: Cuncta exacturus ad usque—Quadrantem minimum. Fortunatus de extremo Judicio: Cogentur minimi quadrantem solvere nummi. Sic etiam auctor libri de Quadraginta mansion.: Dico, tibi, Non exies inde, donec etiam minimum quadrantem reddas.

555. Caput XXVI. Adulterium fugiendum. Matth. V, 27 seq. Vulgata: Dictum est antiquis. Plerique Graeci omittunt antiquis.

556. Sic Juvencus reddit verba Matthaei: Omnis, qui viderit mulierem ad concupitcendum eam, jam moechatus est eam in corde suo.

557. Molimina a poetis potissimum usurpatur pro molitione, conatu. Eo verbo saepe utitur Juvencus. Libr. II, vers. 18: Gentis sic sunt molimina vestrae.

559. Caput XXVII. Eruendum esse oculum, et 0127B amputandam esse manum, si erraverint. Matth. V, 29 seq. Verbum laqueo, laqueas deest in Forcellino, deest in Ducangio: sed apposite formatum est ex laqueus. Composito illaqueo utuntur Horatius, et Prudentius, et illaqueatus Cicero, ut laqueatus Columella, et Solinus. Hinc laqueatores in circo dicti, qui laqueis alios implicare didicerant. Alio sensu laqueatus est laquearibus ornatus. Juvencus alibi dixit Erroris laqueos pro scandalis. Vide l. III, vers. 0127C 12, cum nota.

Sin offerre voles, venerans altaria donis,

Et tua tunc tacitae mentis penetralia tanget,

Quod tibi sit cum fratre domi suscepta simultas,

137 Munera cuncta illic adytis admota relinque:

Et prius ad pacem properans transcurre petendam.

((545)) Fraterno demum jam conciliatus amori,

Offer grata deo tranquillo pectore dona.

Est tibi praeterea virtus contraria semper

Corporis: hoc casti celeri curetur amore,

0126A Dum rapidae tecum graditur per compita vitae.

((550)) 138 Accusabit enim polluti corporis usus,

Et te sublimi statuet sub judice vinctum.

Damnatum rapient ad vincula saeva ministri,

Nec prius e tenebris solveris carceris atri,

Ultima quam minimi reddatur portio nummi.

((555)) Haud ignota, reor, vobis stat cautio legis,

Corpus adulterio prohibens: sed nunc mea jussa

Occulta internae frenent molimina mentis:

Nec minus optati, quam facti poena luenda.

Si te forte oculi dextri laqueaverit error,

((560)) 0127A

0127A

561. Reg., Ott., Rom., et Poelm. pro div. s., refert; editi plerique praestat.

562. Ald., tradere corpus.

565. In Ottob. factum est praesta ex praestat: sed hoc retinendum est. Poelm. pro d. s., causam magis 0127B utile vellere ferro.

567. Poelm. pro div. s., Permittunt veteres. Reg., Ott., Rom., Ald., rumpet. Alii, rumpit.

568. Reg., Ott., Dav., Rom., Ald., Bas., discidium: alii, dissidium. Omeisio rectius videtur discidium.

0128A 571. Ott., amittit: alii, amittet.

573. Sabatierius perperam, et contra regulam metri, Sed nostris jurandi cedat audacia jussis.

575. Torn. corrupte, sede Domini. Reg., Rom., Bas., Ott., Ald., Domini est, nec. Alii editi, Domini, 0128B nec sine est. Hadamar, nec qui, Poelmann. pro div. s., nec quod. Rom., gestat, ad marg., gestet.

576. Reg., Terra: Solymaeve, supra Dei, ut sit Terra Dei: sed vers. praec. glossa inepta nostra ad vestigia, nam sunt vestigia Dei. In Ott. orbis correctum per urbis.

0127C

561. Jaculare, projice. Vide notam ad v. 424 h. l. Notanda est constructio haec, Refert perdere membrum, quam pro magis refert, quam. Ita etiam Vulgata, et Italica vetus: Expedit enim tibi, ut pereat unum membrorum tuorum, quam corpus totum tuum eat in gehennam. Boni etiam scriptores Latini aliquando in comparationibus ejusmodi magis vel potius omittunt. Tacitus Annal. I, cap. 58: Pacem, quam bellum probabam. Consule Forcellinum verbo quam, et potius. Prima in refero communis est: sic enim multi existimant de praepositione re. Impersonale refert semper producitur.

563. Perpetuis poenis: quia in Evangelio fit mentio gehennae, sive ignis perpetui. Sabatierius suspicatur, Juvencum legisse quam corpus totum tuum, et anima mittatur in gehennam, quod nusquam reperitur. Verum Juvencus nihil aliud agit, nisi ut vulgatam lectionem explicet.

567. Caput XXVIII. Uxorem non nisi ob adulterium 0127D dimittendam. Matth. V, 31, XIX, 7 seqq.; Marc. X, 11, 12; Luc. XVI, 18.

568. Matthaeus V, 31: Quicumque dimiserit uxorem suam, det ei libellum repudii. Verba, quibus libellus repudii scribebatur, dicuntur feralia, hoc est, funesta, tristia, dira, et fortasse litibus obnoxia. Inter alia vir uxori libellum repudii tradebat, in quo scriptum erat: Dedi illi libellum repudii in manu, schedam abscissionis, signaculum divisionis. Alioquin libellus repudii conferebat mulieri jus ad alias nuptias. Confer not. ad l. III, vers. 475.

569. Matthaei haec verba sunt: Omnis, qui dimiserit uxorem suam, excepta fornicationis causa, facit eam moechari: et qui dimissam duxerit, adulterat. Interpretes catholici id ita exponunt. Sola fornicationis, sive adulterii causa, aut quae huic par, graviorve ea sit, idonea esse potest, ut uxor, quantum quidem ad torum et domum attinet, separetur 0128B a viro; quod cum fit, matrimonii vinculum non dissolvitur, quod natura sua indissolubile est; et a Christo novis suis legibus indissolubile declaratur. Vir autem, qui sine causa fornicationis, aut alia pari, vel majori, uxorem a se dimittit, facit eam moechari, quia sine ulla uxoris culpa eam libidini suae permittit. Juvencus nonnihil obscurus est, sed ad hanc certe sententiam est revocandus.

571. Mulier sine causa idonea deserta, aut e viri 0128C domo ejecta, si alteri nubat, aut moechetur, amittet jura casti pudoris, hoc est, violabit pudorem, auctore marito. Videlicet culpae marito dabitur, quod uxor ejus violet pudorem. Badius exponit: Amittet, etc., non ducetur ab alio, quia qui dimissam duxerit, adulterat. Juvenc., l. III, vers. 476, iterum de hoc argumento: Nam emere exsolvet casti qui jura cubilis,—Alteraque illias thalamis sociabitur uxor,—Crimen adulterii populo sub teste subibit. Fortasse ergo sententia hujus loci est: Mulier per libellum repudii deserta, auctore marito, amittet jura casti pudoris, sive cubilis, aut conjugii.

572. Caput XXIX. Non esse jurandum ullo modo, sed Est, et Non est, dicendum. Matth. V, 33, seqq.

575. Vestigia, pedes, seu imam pedum partem. Vide not. ad vers. 512.

576. Judaei summopere vitabant jurare per Deum: sed facile, et temere jurabant per coelum, terram, Hierosolymam, caput proprium: quae vera juramenta esse non credebant. Maimonides in tractatu Shebuoth, sive De juramentis cap. 12, num. 3 0128D et 4: Si quis juraverit per coelum, et terram, et solem, et similia, tametsi cogitaverit tantum de eo, qui ea creavit, juramentum nihilominus non est. Haec est causa, cur, Martialis l. XI, epigr. 95, Verpum, sive Judaeum sic alloquitur: Ecce negas, jurasque mihi per templa Tonantis.—Non credo. Jura, Verpe, per Anchialum, Sic vocat juramentum per Deum, quod Hebraei ita formabant An chi alon, Non: vivit Altissimus. Alii Anchialum Hebraice sonare aiunt per Deum viventem, vel per eum, qui vivit in aeternum. Isaac Vossius ad Pompon. Melam. l. I, c. 8, corrigit Ancharium, h. e., asinum: quia Judaeis imputabatur, quod asinum adorarent. Christus prohibet omnia haec juramenta, quae vere esse juramenta declarat: prohibet, inquam, non solum ne falso, sed etiam ne temere, et sine causa emittantur. Jurisjurandi exemplum per terram apud Theocritum occurrit Νὰ Δᾶν dorice pro νὰ Γᾶν.

Auctorem miserae properans convellito labis,

139 Et jaculare procul. Nam membrum perdere refert

Exiguum, flammis quam totum dedere corpus,

Perpetuisque animam pariter convolvere poenis.

Et si dextra manus mentem per devia ducit,

((565)) Erroris causam praestat decidere ferro,

Quam totum aeternis corpus concedere flammis.

Praecipiunt veteres, siquis connubia rumpet,

0128A Scribere discidium, juris feralia verba.

Sola viri recte discedet adultera tectis,

((570)) 140 Ast aliae maneant: nam casti jura pudoris

Auctore amittet mulier deserta marito.

Antiquae leges prohibent perjuria linguis.

Sed nostris cedat jurandi audacia jussis;

Nec fas est homini coelum jurare per altum,

((575)) Quod sedes Domini est, nec quae vestigia gestat

Terra Dei, Solymaeque Urbis venerabile nomen,

0129A

0129B

577. Rom., Ott., propria est. Reg. cum plerisque editis patria est. Gallandio magis placet propria est ex Matth. V, 35; Neque per Jerosolymam, quia civitas est magni regis, et Psalm. XLVII, 3: Civitas regis magni. Haec tamen utramlibet lectionem aeque confirmant. Koenigius pro propria addit cap. VI, vers. 6 l. II. Paralip., et Virgilium, III Aeneid. v. 85: Da propriam, Thymbraee, domum, hoc est, sedem, quam jure meo teneam.

580. Reg., albumque, aut.

581. Ald., Est, est, ferte quod est: quod non est, dicite, non est. Alii, ut editum est; sed Torn. et Poelm. pro div. s., dicere non est. Vide, num praestet interpungere. Est? est, sufficiat.

584. Rom., tenebat: lege tenetis.

585. Rom., sequetur: retine sequatur ex Evangelii verbis.

0129C 587. Rom., Te siquis partem, quod sensu caret. Ald. si tibi quis partem. Reg., Ottob., et plerique editi, Ac si quis partem. Barthius libr. XXVI, cap. 7, col. 1265, ex sententia id emaculandum ait: Hanc si quis partem; quod et elegantius, et verbis Evangelii convenientius esse affirmat. Verba Matthaei sunt cap. v. vers. 39: Sed si quis te percusserit 0130B in dexteram maxillam tuam, praebe et illi alteram. Et Lucae cap. VI, vers. 29: Et qui te percutit in maxillam, praebe et alteram. Nihilominus lectio codicum et editionum Ac si quis, bene procedere mihi videtur.

589. Reg., Auferat aut tunicam siquis tibi: illico cuncta - Cede libens, et glossa cuncta - vestimenta. Caeteri ut editum est. Ott. a sec. m. scribit tonicam. In Rom. error est Aufert pro Auferat.

592. Editi, gravis atque oneris. Rom. depravate, grandique oneris. Reg., gravidumque oneris. Ott., gravidique oneris, quod magis arridet, ut gravidus ponatur pro gravis: nam a gravis dicitur gravidus.

593. Mss. nostri aliudque iteris cum nonnullis editis. Ald., Poelm., et alii aliudque viae.

594. Reg., Ott. a pr. m., Torn., Bas., Ald. vel si. Ott. a sec. m., Rom., Poelmann., et alii vel se.

596. Reg., et tristem, melius, et mitem.

0130C 598. Ald., Nec caecis.

599. Daventr., Ald. et alii editi, praecipiam semper blando esse. Contra mss. Rom., Reg., Ott., praecipiam blando super esse; et glossa in Reg., super esse—super eminere. Sic restituit Reuschius, qui super accipit pro insuper, et per omnes pro in omnes, quod latinius est.

0129C

578. Martialts l. IX, epigr. 49: Per tua jurares sacra, caputque tuum.

583. Obreptans, Plauti Ciceronisque verbum. Vis tetra veneni, ut vers. 420, Vis livida; et vers. 440, Effuge, pestiferi rabies vesana veneni. Etiam hoc loco sermo de diabolo esse videtur. Matthaeus ait: Quod autem his abundantius est, a malo est. Maldonatus eamdem interpretationem cum Theophylacto tuetur. Alii alio modo exponunt.

584. Caput XXX. Qualem quisque inflixerit poenam, talem et ipse sustinere cogebatur: quia par pari veteri lege referendum. Matth. V, 38 seqq.

585. Sequatur, ut vers. 538: Nec minor illorum convicia flamma sequetur. Vide not. ad Dracont. l. II, v. 470.

588. Praebere, passim usitatum in re simili, ut praebere collum cultro, praebere jugulum, praebere cervicem, os ad contumeliam.

591. Caput XXXI. Jubenti ire viam, onusve ferre, 0129D parendum. Matthaei, V, 41.

592. Ire viam, ut vers. 266. h. l., Venisse viam.

594. Caput XXXII. Eleemosynas erogandas, et mutuum dandum gratis. Matth. V, 42. Evangelistae verba sunt: Petenti a te, da ei, et volenti mutuari a 0130C te, ne avertaris. Nonnulli etiam prima verba explicant de eo, qui petit, ut sibi aliquid commodetur. Juvencus diserte refert ad eleemosynam, quae facienda est illis quoque, qui se egentes simulant. Nam in nonnullis Italae mss. ita haec verba exprimuntur: Omni qui petit a te, vel Omni petenti. Isidorus libr. III. Sentent. cap. 60, num. 13: Quicumque non egens poscit, etiamsi indigentem se simulet, ex toto illi corde commisereri oportet. Et licet ille fortasse falsam indigentis speciem praeferat, is tamen, qui simpliciter impertit, fructum misericordiae non amittit. Fortasse legendum Quicumque egens poscit, vel Quicumque poscit, etiamsi, etc.

597. Caput XXXIII. Diligendos esse Inimicos. Matth. V, 43 seqq; Lucae VI, 27.

598. Caecus ad affectus animi, qui homines caecos, et praecipites faciunt, saepe trahitur, ut caeca cupiditas, ira, avaritia, et similia.

0130D 601. Excindere eleganter, quasi de urbe aliqua diruenda agatur.

602. Sequi adversis animis, odiisque, scilicet persequi, insectari. Tacitus libr. IV Hist. cap. 29, Hostem pilo sequi. Sic locuti Virgilius, Ovidius, Caesar, Florus.

604. Confer notam ad l. II, vers. 560.

Quod regis magni propria est, jurabitur unquam.

141 Nec caput in proprium cuiquam jurare licebit,

Namque potestatem minimi non esse capilli

((580)) Cernitis, albumve, aut nigrum mutare colorem.

Est, est, sufficiat; quod non est, dicite, Non est.

Quod superest istis, totum fallaciter aegro

Suggerit obreptans animo vis tetra veneni.

Pervulgata diu legis praecepta tenetis,

((585)) Laedentem semper similis vindicta sequatur.

Sed tranquilla malum melius patientia vincet.

Ac si quis partem palma percusserit oris,

142 Mox aliam partem vultus praebere memento,

0129B Auferat aut tunicam si quis vi judicis instans,

((590)) 0130A Cede libens, pariterque ferat tua pallia secum.

Si te forte aliquis passus per mille jubebit

Ire viam, gravidique oneris perferre laborem,

Mox perges, aliudque iteris comitabere duplum.

Siquis egens poscet, vel se simulabit egentem,

((595)) Ex animo miserans Iargire; aut mutua si quis

Orabit, tribue, et mitem ne subtrahe vultum.

Nec tibi sit placitum solis succurrere amicis,

Aut caecis odiis inimicos ducere dignos.

143 Quin ego praecipiam blando super esse per omnes

((600)) Obsequio, precibusque Deum mollire benignis

Pro vita ipsorum, qui vos excindere gaudent,

Adversisque truces animis, odiisque sequuntur.

Nam genitor noster communia lumina solis,

0130B Communesque dedit pluvias justisque malisque.

((605)) 0131A

0131B

606. Ald., hic juste.

608. Poelm. pro diu. script., perfecti.

609. Basil., Sicui: ita ediderat Aldus, sed in Erratis emendavit Sicubi, vel Sic ubi. Poelm., Sicubi, et pro div. script., Si tibi. Rom. cum Hadamar., Poelm. et aliis justa. Reg., Ott. cum Ald. et aliis editis, pulchra. Westhemerus in textu, Si tibi justitiae pendetur justa facultas, ad marg., Sicubi justitiae pandetur pulchra facultas. Badius, Sicubi justitiae pendetur pulchra facultas. et interpretatur pendetur, h. e., impendetur,

610. Plerique, Devitate. Poelmann. pro d. s., Devites. Westhemerus in textu Divites; opinor, corrigendum Devites, ad marg., Devitare. In Rom. a pr. m. est Devitate, a sec. m. Devitare.

611. Reg., Ottob., Rom., Poelm., pro div. script., Merces posterius quae. Ald., et plerique editi, Merces in coelo quae.

612. Rom., Ald., Bas., Ut laudet tantum. In Torn. mendum est Ut audet. Ott., Reg. cum multis editis, Applaudet tantum. Rom., Reg., Ott., Fabr., laudatio 0131C vulgi. Ald., Poelm., et alii jactatio vulgi. Schoettgenius mallet, Si laudet tantum sterilis jactatio vulgi.

613. Reg., Sed te quod dextra facias, nescire sinistram 0132B —Convenit, et justis. Sensus exigeret, Sed tu, etc. Et ita placet haec scriptura. Reliqui, Sed quod dextra facit, facias nescire sinistram, etc.

614. Ald., Poelm., Hadam., Ott., sinistram,—Conveniet: justis. Reg., ut vers. praec. dixi. Rom., sinistram.—Cum veniet, justis. Ita edidit Fabricius. Ald., Rom. a sec. m., condigna: alii, tum digna.

616. Reg., jactantia, pro div. script., jactatio cum aliis.

617. Torn., gaudet, lege gaudent.

618. Rom., Multifluique; melius, Multifluisque.

619. Hadam., mendose, His vocis pompae. Rom., succedet.

621. Poelm., Hadam., Claudentur. Codices mss., et multi editi, Claudantur.

622. Reg., Ott., Torn., Bas., Rom., Ald., ipse, tui. Poelm., Hadam., ipse, tibi.

623. In codice altero vaticano Reginae Sueciae num. 1785, in quo pauci hi versus continentur, legitur nil abdita clausi.

0132C 627. Reuschius, vulgata interpunctione rejecta, ut ait, distinguit sanctificetur—In nobis, pater alte, tui: tranquillaque. Ita fere jam distinxerat Poelm. cum aliis.

0131C

605. Plerique mss. Graeci, et Patres apud Wetstenium legunt cap. V Matth. vers. 47, amicos, pro fratres.

607. Hic versus explicandus est ex Evangelii textu: Nonne et publicani hoc faciunt? scilicet diligere amicos. Gens ergo dedita lucris, hoc est publicani serviunt tantum amicis.

608. Perfectus, numeris omnibus absolutus, etiam de homine dicitur. Cicero de Offic. libr. I, cap. 15: Quoniam vivitur non cum perfectis hominibus, pleneque sapientibus, etc.

609. Caput XXXIV. Ostentationem inanem in bonis operibus devitandam esse. Matth. VI, 1 seqq. Justitiae nomine eleemosynam hoc loco intelligi, plerique docent: Hebraei enim simili vocabulo eleemosynam appellabant.

0131D 611. Posterius more adverbii pro post, postea, Cicero, Nepos, Plautus, aliique usurpant. Ut poena crimen sequitur, sic merces bonum opus. Sallustius in orat. Philippi contra Lepidum ante med. libr. I Fragment. Histor. cap. 14: Ubi malos praemia sequuntur, haud facile quisquam gratuito bonus est.

616. Caput XXXV. Captationem laudum in oratione declinandam. Matth. VI, 5 seqq. Verbum praetumidus apud Claudianum non semel occurrit.

617. Glossa Reg., assistere—adesse sibi. Haec est propria significatio verbi assisto, quasi pro asto, vicinum me sisto. Exemplorum optimorum plena ubique sunt Lexica.

618. Multifluis, ut vers. 137, Largifluis. Arator l. II, vers. 1064: Pocula dat de vase suo, cunctosque rigari —Multifluo sermone jubet. Sic Dracontius effinxit dulcifluus libr. I, vers. 164. Sermo est de battologia 0132C precum, qua multis verbis multa petuntur, aut eadem verba iterum, atque iterum inani sono repetuntur.

620. Hebraeorum mos erat secreta cubicula intra aedes quasi oratoria habere. Vide Judith cap. VIII, vers. 5. Ovidius II Metam. vers. 737, Pars secreta domus, ex quo eamdem consuetudinem apud ethnicos viguisse colligitur. In hunc Matthaei locum expendendae sunt observationes Balthasaris Holberg, et Salom. Deylingii De battologia precum. Distinguendum quippe est multiloquium inane, quod jure reprehenditur, a jugi precatione ad pietatis regulas conformata. Augustinus epist. 130, al. 121, cap. 10: Absit enim ab oratione multa locutio, sed non desit multa precatio, si fervens perseverat intentio. Nam multum loqui est in orando rem necessariam superfluis agere 0132D verbis. Multum autem precari est ad eum, quem precamur, diuturna et pia cordis exercitatione pulsare.

622. Trepidatio, tremor, palpitatio cordis rei alicujus desiderio, vel metu commoti. Est enim cor sedes affectuum. Tibullus l. I, eleg. 11, v. 11: Nec tristia nossem—Arma, nec audissem corde micante tubam. Plautus Aulul. IV, 3, 3, Continuo meum cor coepit artem facere ludicram,—Atque in pectus emicare.

625. Votum interdum est optatum, desiderium, voluntas: aliquando precatio. Utrolibet modo hic sumi potest: sed rectius videtur, ut pro precibus sumatur.

626. Caput XXXVI. Oratio dominica. Matt. VI, 9 seqq.; Lucae XI, 2 seqq.

627. Sanctificetur: de hoc verbo recole notam ad vers. 33. b. l.

Quod si conjunctos tantum veneramur amicos,

Quis locus hic justae poterit mercedis haberi?

Servit amicitiae tantum gens dedita lucris.

Sed vos perfecto similes estote parenti.

Sicubi justitiae pandetur pulchra facultas,

((610)) Devitate oculos hominum: nam nulla manebit

144 Merces, posterius quae factum tale sequatur.

Applaudet tantum sterilis laudatio vulgi.

Sed tu quod dextra facias, nescire sinistram

Convenit, et justis meritis tunc digna rependet

((615)) Occulti solus scrutator praemia cordis.

Sunt, quos praetumidae tollit jactatio mentis,

0132A Et precibus propriis gaudent assistere turbas,

Multifluisque diem verbis ducendo fatigant.

His votis pompae fructus succedit inanis.

((620)) Sed secreta domus precibus penetralia castis

145 Claudantur, paucisque Deum venerabere verbis.

Scit Pater ipse, tui quae sit trepidatio cordis.

Nil, absente Deo, loquimur, nil abdita clausum

Pectoris antra tegunt: praesens Deus omnia cernit.

((625)) His igitur votum placeat concludere verbis:

Sidereo genitor residens in vertice coeli,

Nominis, oramus, veneratio sanctificetur

0133A

0133B

629. Ott., Poelm., Fabr., lux ampla patescat. Ald., Reg., alma patescat, et glossa, seu diversa lectio in Reg., lux sancta redundet, in quo a pr. m. in textu videtur fuisse lux ampla. Rom., et codex alter Reg. num. 1785, lux alma redundet. Reuschius congruentius putat lux alma.

630. Ald. distinguit Sic, coelo, ut terris fiat. Ex Evangelii verbis oportet interpungere Sic, coelo ut terris. Reg., Ott., Rom., tua fiat. Codex alter Reginae Sueciae num. 1785, In coelo, et terris tua fiat. Editi plerique, Sic, coelo ut, terris fiat tua.

634. Reg., fenera fas est melius, quam alii omnes fenera nostris.

636. Fabr., Deque malis; alii, Eque malis.

637. Poelm., Hadamar., Fabr., Ald., Tunc etenim genitor populis delicta remittet. Reg., Sic etenim genitor populis peccata remittet. Ott., Sic etenim genitor populis delicta remittit. Codex alter Reginae Sueciae num. 1785, Sic etenim genitor populis delicta 0134C remittet. Nonnulli, Tunc etenim genitor populis peccata remittet.

638. Conjici potest alternis.

639. Badius pro cedere, remittere, legit credere cum interpretatione in confessione. Reg., Ald., Fabr., Torn., Basil., intendere, nempe indurare per odium, et iracundiam: alii mss. et editi impendere.

643. Ald., Poelm. pro d. script. Basil. madefactus. Mss., et plerique editi, nitefactus, quod retinendum.

646. Ott., Ald., Rom. ad marg., laudet, meritumque rependat, quod fortasse verum est. Rom. mendose, meritumque rependet.

647. Reg., Torn., terrae; alii, terra.

649. Ott. scribit deripiunt.

652. Ald., Poelmann., Fabr., Hadam., Reg., Ott., Pactio. Rom., Torn., Factio, quod probum videtur: et Juvencus quidem saepe hoc vocabulo factio utitur. Vide Indicem verborum.

0133C

631. In nonnullis mss. Italicae veteris versionis legitur: Panem nostrum supersubstantialem da nobis hodie pro Panem nostrum quotidianum, etc. Graece est ἐπιούσιον, quod nonnulli reddunt supervenientem, alii crastinum, alii substantivum, alii egregium, plerique supersubstantialem. Putat Sabatierius, ad hanc lectionem respicere Juvencum. Sed incerta res est: nam Juvencus pro pane dixit vers. 416, substantia panis, et pro sale vers. 510, substantia salis. Schoettgenius putat, vitalem dici panem vita spirituali, quia sanctus vocatur.

633. Debitum absolute est res debita, aes alienum. In plurali raro usurpatur ab antiquioribus.

634. Fenus est lucrum ex pecunia proveniens: ponitur et pro ipsa sorte. Verba Evangelii sunt: Sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Koenigius fenera pro debito abusive positum ait: et deesse putat fac, aut aliquid aliud, scilicet in vulgata scriptura. Locus hic a nobis restitutus bono sensu procedit.

635. Exponit verba: Et ne nos inducas in tentationem. 0133D In Itala versione: Et ne passus nos fueris induci in tentationem. Hilarius in Psalm. CXVIII: Non derelinquas nos in tentatione, quam ferre non possimus. Concinunt alii Patres, qui fortasse magis sensum, quam verba orationis Dominicae exhibent.

636. Illa verba orationis Dominicae, Libera nos a malo ex Graeco multi exponunt, Libera nos a daemone, qui malus antonomastice dicitur. Juvencus cum plerisque a malo accepit neutro genere. Lux hic, et alibi statum prosperum denotat.

640. Caput XXXVII. Jejunandum esse, non tamen ad captandam famam, ut faciunt hypocritae. Matth. VI, 16 seqq.

641. Foedare loco verbi extermino, quod Itala versio, et Vulgata proferunt. Hieronymus in Comment. 0134C ad hunc loc. Verbum Exterminant, quod in ecclesiasticis scripturis vitio interpretum tritum est, aliud multo significat, quam vulgo intelligitur: exterminantur quippe exules, qui mittuntur extra terminos. Pro hoc ergo sermone demoliuntur semper accipere debemus. Re vera in nonnullis mss. legitur demoliuntur. In Juvenco foedare est explicatio utriuslibet verbi, sive demoliuntur, sive exterminant. Terentius Phorm. I. 2, id dixit formam exstinguere. Nativum colorem in pallorem convertere alicujus medicamenti artificio veteres didicerant.

643. Nitefactus ex nitefacio. Gellius l. XVIII, c. 11: Ventus mare coeruleum crispicans nitefacit. Similia apud alios sunt inanefactus, cadefactus, aliefactus, ardefactus. Koenigius nitefacio alicubi inveniri ignorabat.

644. De abundat, ut saepe apud poetas Christianos. Haec autem vel de privatis jejuniis intelliguntur, vel eo spectant, ut jejunantes non affectent pallorem vultus.

647. Caput XXXVIII. Terreno thesauro non esse 0134D imminendum, sed coelesti. Matth. VI, 19 seqq.; Luc. XII, 33.

648. Serenus Sammonicus De medic. produxit primam in tinea: Natura, interno cum viscere tinea serpens. Cohaeret Sedulius IV, 20: Non mordax aerugo vorat, non tinea sulcat. Corripuit Prudentius Psychom. vers. 600: Materiem, tineis etiam marsupia crebris. Corripuerunt antiquiores Horatius, Ovidius, Juvenalis, nisi malis synaeresin agnoscere, quam pariter in Juvenco et Prudentio debes admittere. Sed potius tenendum est, primam esse brevem: nam apud Serenum legendum est taenia serpens.

652. Res pro re familiari, opibus, censu, patrimonio, bonis saepe apud poetas et quosvis alios scriptores occurrit.

In nobis, pater alte, tui: tranquillaque mundo

Adveniat, regnique tui lux alma patescat.

((630)) Sic, coelo ut, terris tua fiat clara voluntas,

146 Vitalisque hodie sancti substantia panis

Proveniat nobis, tua mox largitio solvat

Innumera indulgens erroris debita pravi;

Et nos haud aliter concedere fenera fas est.

((635)) Tetri saeva procul tentatio daemonis absit,

Eque malis tua nos in lucem dextera tollat.

Sic etenim genitor populis delicta remittet,

Si vestra alterni vobis peccata velitis

Cedere, nec durum erratis impendere pectus.

((640)) Sunt etiam pergrata Deo jejunia plebis.

0134A 147 Sed propriam multi faciem foedare laborant,

Quo vanam captent hominum jejunia famam.

Tu vero et grato crinem nitefactus olivo,

Laetantem puris de fontibus ablue vultum:

((645)) Ut solus genitor devoti pectoris aptum

Servitium cernens, laudem, meritumque rependat.

Vanum est defossis terra invigilare talentis:

Illic aerugo, et tineae dominantur edaces,

Cunctaque diripiunt fures egesta latebris.

((650)) Condite thesauros vobis in vertice coeli.

Non aerugo illos, tineaeve, aut horrida furum

Factio diripiet. Vobis ubi condita res est,

0135A

0135B

655. Poelm., Had., Fabr., Sed si pura acies oculi, simplexque. Ott., Ald., Bas., Torn., Sed si pura acies oculis, simplexque. Reg., Sed si pura oculis acies, simplexque. Rom., Quod si pura oculos acies, simplexque, sed oculos clare mendum est pro oculis.

656. Poelm., Fabr., Ald., Daventr., Had., aliique editi, Clare totius splendebunt. Codices mss. variant. Reg., Totius clare; ad marg. eadem veteri manu, Tunc totius clare. Rom., Et totius clare. Ott., Totius, clare; sed a pr. m. fuit, Tunc totius clare, aut Et totius clare: nam ante totius aliquid abrasum est. Fortasse ita scriptum fuit a Juvenco, Tunc totius clare, aut Et totius clare, ut monosyllabum sit totius per synaeresin. Sed cum necessarium non sit Et, vel Tunc, omittatur, per me licet.

657. Basil., pronumque videbit: retine pravumque videbit.

662. Ott. a pr. m., aut odiis cedit, aut cedit amore: correctum supra veteri manu, cedet, vel cedet amori. Fortasse, cedet, aut cedet. Aliquando tamen post 0135C unum aut sequitur vel.

664. Basil., poteris quis.

665. Rom., sed haec vos jussa; alii, sed vos haec jussa.

667. Ott., Neu facilis; lege Neu faciles.

0136B 669. Poelm., Ald., Hadam., Reg., Ott., Aut dubitat. Reg. a sec. m., Aut dubitet. Rom., Haud dubitat. Torn., haud dubitet. Si legatur Haud dubitat, sine interrogatione id efferendum est. Forte praestabit scribere An dubitat, vel An dubitet. Sententia eadem est.

670. Ott., et a sec. m. Reg. scribunt Aerias; alii, Aereas. Bas., Ald., num vomere presso—Terga soli subigunt? Alii, non vomere, sine interrogatione, quae etiam a textu Evangelii abest. Reuschius, num, cum interrogatione prae reliquis lectionibus eligit.

671. Rom., subeunt: corrige, subigunt. Poelm. in textu, Hadam., Torn., haud. Mss., Bas., Poelm., pro div. script., aut. Fabr., nec. Sensus idem est. Aldus interrogationem pergit adhibere jaciunt aut semina farris? Sic etiam v. seq.

673. Reg., Proveniet his tamen saties, quod metri ratio non patitur. Fabr., Provenit et tamen his satias. Ald., Rom., Torn., Bas., Proveniet tamen his saties. Ott., Poelm., Proveniet tamen his satias. Magis probatum est satias, quam saties.

0136C 674. Rom., Numne Deo magis est hominum curatio cordis? quod profecto sustineri nequit.

675. Vide, num melius, Et dignum fuerit vestis suspendere curam, hoc est, differre curam.

0135C

657. Oculus nequam, vitiosus, aut inutilis, et ad videndum ineptus. Pravum adverbii more: quod Juvenco frequens est.

658. Incumbere pro instare, ingruere, ut tempestas incubuit, venti incubuerunt. Reuschius tmesim agnoscit in incumbent super: sed melius est super membra incumbent.

660. Sine luce tenebris; quia tenebrae nullam unquam lucem habent, aut habere possunt. Matthaeus ait: Si ergo lumen, quod in te est, tenebrae sunt: ipsae tenebrae quantae erunt?

0135D 661. Caput XXXIX. Non posse quemquam servire duobus dominis. Item nimiam ciborum, et vestium curam e corde eliminandam, nec plus aequo sollicitos esse oportere. Matth. VI, 24 seqq., Lucae XII, 22, et XVI, 13.

666. Sollicitet: idem verbum in simili argumento apud Prudentium, et Columbanum, ut leges in not. ad v. 683, h. l.

667. Faciles victus, quia victus homini necessarius facilis est, et parabilis, sive facile obtinetur. Hac significatione victus dicitur tam in singulari, quam in plurali.

670. Virgilius l. I Georg. vers. 45: Depresso incipiat jam tum mihi taurus aratro—Ingemere. Plinius l. XVII, cap. 4, dixit vomerem imprimere. Hoc sensu vomere presso pro depresso, aut impresso.

671. Terga pro superficie, ut terga maris. Virgilius 0136C libr. I. Georg. vers. 97: Et qui proscisso quae suscitat aequore terga,—Rursus in obliquum verso perrumpit aratro. Et libr. II, vers. 236: Glebas cunctantes, crassaque terga—Exspecta, et validis terram proscinde juvencis. Juvencus saepe idem vocabulum ad terrae superficiem indicandam adhibet. Columella l. II, cap. 2, vers. fin.: Exiguis vomeribus, et dentalibus terram subigere.

673. Cellarius De Barbarism. in Cur. poster. ait, non satis constare de auctoritate verbi saties pro satietas. At verbum satias pro satietas probat idem Cellarius, quia 0136D non solum antiquissimorum est Terentii et Lucretii, sed etiam Livii, et Taciti. Alios addit Forcellinus.

674. Curatio proprie est cura, administratio. Hinc transfertur ad illam curam, quae morbis adhibetur.

675. Sententia inversa est in Juvenco, aut trajecta sunt verba, et aliquod hemistichium deest. Evangelista ait: Nonne vos magis pluris estis illis? Quis autem vestrum cogitans potest adjicere ad staturam suam cubitum unum? Et de vestimento quid solliciti estis? Considerate lilia agri, quomodo crescunt: non laborant, neque nent, etc. Igitur haec verba, Nec dignum fuerat vestis suspendere curam, conjungenda sunt cum verbis, Cernite per pingues, etc. Obscurum etiam est, Nec dignum fuerat vestis suspendere curam— Pectoribus pro Nec dignum fuerat curam de veste retinere pectore. Verbum autem cubitalia probum est: quo utuntur Livius, Plinius, Palladius.

148 Illic corda etiam simili ditione tenentur.

Corporis est lumen, quo publica lumina cernis:

((655)) Sed si pura acies oculis, simplexque nitebit,

Totius clare splendebunt corporis artus.

Sin vero nequam fuerit, pravumque videbit,

Obscurae incumbent super omnia membra tenebrae.

In nigras lumen sed si convertitur umbras,

((660)) Ipsis horror erit quantus sine luce tenebris?

Nemi potest dominis aeque servire duobus:

Unius aut odiis cedet, vel cedet amori.

Nec pariter dominum servus patietur utrumque.

Haud unquam poterit quis divitiisque, Deoque

((665)) 0136A 149 Inservire simul. Sed vos haec jussa tenete.

Sollicitet proprio ne vos pro corpore vestis,

Neu faciles victus aegra disquirite cura.

Nonne animam pluris facimus, quam corporis escas?

Aut dubitat corpus quisquam praeponere vesti?

((670)) Aerias spectemus aves: non vomere presso

Terga soli subigunt, jaciunt aut semina farris,

Aut segetum culmos incurva falce recidunt.

Proveniet tamen his satias potusque, cibique.

Nonne Deo magis est hominum curatio cordi?

((675)) 150 Nec dignum fuerat vestis suspendere curam

0137A

0137B

676. Ott., Pectoribus nostris non sicubitalia possent, ut vix appareat distinctio in sicubitalia. Reg., necsicubitalia, fere eodem modo, sed glossa inepta supra si ubicumque. Rom., nam sicubi talia possent. Fabr., Poelmann. in textu, Hadam., num sicubi talia possunt. Poelm. pro d. s., Ald., Torn., Bas., Pectoribus, si nunc habitam transire figuram—Per se nemo potest, aut quicquam imponere membro. Koenigius conjecit, Pectoribus nostris. Numquid cubitalia possunt —Incrementa suis homines imponere membris? Quam conjecturam confirmavit Reuschius ex codd. Helmst., et Fuld. Favent nostri codices Vatt., Reg., Ott. Suspicabitur aliquis, num sic cubitalia possunt, etc. Reuschius ex suis codicibus legit Pectoribus nostris: non, si cubitalia possent, etc., et commentatur: Ne dignum quidem est discipulo meo curis angi, si vel maxime efficere posset, ut staturam suam excederet, atque corporis altitudini partem alterius adderet. Pro Pectoribus nostris melius videtur Pectoribus vestris.

677. Ita Poelm. in textu, Fabr., Hadam., et alii 0137C cum mss. nostris. Aldus et alii editi Per se, etc., ut nuper explicui.

678. Reg., lilia fulgent. Tentabam ordinem horum versuum ita restituere: Nonne Deo magis est hominum curatio cordi?—Pectoribus, nostis, numquid cubitalia possint—Incrementa suis homines imponere membris?—Et dignum fuerat vestis suspendere curam.—Cernite per pingues, etc. Intelligo Pectoribus, cogitantes, aut cogitando: quamvis enim id durum sit, tamen refertur ad Evangelium: Numquid potest homo cogitans, etc. Pro cogitatione pectora posuit 0138B Juvencus l. II, vers. 84.

679. Reg., Ott., Poelmann. pro d. s., Rom., labores. Ald., Had., Fabr. et alii, ligones. Conjiciat aliquis, ligone.

680. Ald., Fabr., Hadam., Poelmann. in textu, Daventr., et alii, Nec Salomona gravem. Reg., Ott., Nec Salomona illum. Rom., Nec Salomon illum. Ex vulgata lectione Nec Salomona gravem conjici potest. Nec Salomona tamen. Poelm. pro d. s. posuit Nec Salomona illum, quod etiam amplexus est Omeisius. Vide lect. var. l. II, vers. 712.

682. Abest hic versus ab editis, etiam ab editione Reuschiana. Sed cum adsit in nostris mss. Reg., Ott., Rom., cur eum diutius abesse patiemur?

685. Rom., Cur nobis potior non est fiducia praesens? Retine quod editum est.

689. Ald., Bas., currunt? alii, current.

693. Mss. nostri Reg., Ott., Rom., juris vestri. Editi, vestri juris.

694. Ott., Bas., Torn., Ald., Poelm. pro d. s., 0138C Quaecumque in terris. Reg., Rom. et alii, Quae vos in terris. Ald., Bas., tempora; alii, tempore. Badius exhibet, et explicat tempora, hoc est temporalia judicia: capti, hoc est, illecebris, et divitiis. Reuschius praefert statuetis, tempore capti, ubi tempus metonymice sumitur pro eo, quod male fit in tempore, ut in illo: o tempora, o mores!

696. Vulgo male hic versus interpungitur. Sensus enim est: necesse tibi est portare mensuram quam ponis, scilicet aliis imponis.

0137C

680. Intelligo, cum Salomon afflueret regni divitis aula, ut aula sit in auferendi casu.

681. Gratia pro elegantia, venustate, pulchritudine. Sic hoc verbum accipiunt Plinius, Celsus, Quintilianus, Apuleius, et aequales. Hinc tres Gratiae 0137D nomen traxerunt.

683. Barthius libr. XXXV Advers. cap. 12 haec observat: Nemini non ignarissimo non est notum Culta poetis loca fertilia, fecunda, et subacta esse. At vero non est proletarium, Laeta eadem significari. Juvencus libr. I: Quod si pratorum, fruticumque virentia laeta—Ipse Deus vestit, Et in talibus tales scriptores non sunt aspernandi, quos vulgus nulla ratione contemnit: essent autem majoris auctoritatis, nisi per tot barbaras monachorum manus ad nos pervenissent. Rogarem a Barthio, per quas alias doctiores manus ad nos pervenire potuissent haec carmina? Aut quo pacto nos ea nunc haberemus, nisi per monachorum manus ad nos tandem essent delata? Neque vero probo, quod ait Barthius, laeta poetis esse loca fertilia ex hoc loco Juvenci: nam cum laeta conjungatur cum virentia, hoc potius nomen absolute positum esse censendum est, ut l. II, vers. 817: Seminibusque illud minus omnibus esse virentum. Columella libr. I, cap. 5: Armentis, et virentibus, eorumque fructibus. Et l. III, cap. 8: Natura parem legem fecunditatis dixit virentibus, atque hominibus, caeterisque animalibus.

684. Vestit: de hac metaphora vide not. ad Dracont. 0138C l. I, vers. 184: Nostris obnoxia flammis, quia Evangelista Matthaeus ait: Si autem foenum agri, quod hodie est, et cras in clibanum mittitur, Deus sic vestit, etc. Nempe in furnum mittitur. Clarius Itala vetus in ms. 1 Sangerm., Et cras in ignem mittitur. 0138D Badius de exustione solis verba Juvenci praepostere exponebat.

689. Spontaneus, Senecae, et posteriorum verbum. A Cellario saeculo argenteo restituitur contra Vossium: sed locus Plinii, quem allegat ex Borrichio, incertae lectionis est.

690. Prudentius Psych. v. 615: Nec te sollicitet res crastina. Columbanus: Nec te sollicitet circumflua copia rerum: quod ex cit. loco Prudentii sumptum, et ex alio Hamartig. v. 333: Et nitidis fallens circumflua copia rebus.

691. Evangelii textus est: Crastinus enim dies sollicitus erit sibi ipsi: sufficit enim diei malitia sua. Graece pro malitia est κακία, afflictio, molestia. Recte ergo Juvencus pro fraude: nam fraus damnum etiam significat. Confer not. ad Dracont. l. III, v. 326.

692. Caput XL. Non esse temere judicandum. Tum cernere nos festucam in alieno oculo, trabem vero in nostro non sentire. Item non jaciendas esse porcis margaritas. Matth. VII, 1 seqq.; Lucae VI, 37; Marc. IV, 24.

693. Juris vestri documenta sequetur: judicabit vos in judicio, quo vos judicaveritis. Par pari referet.

Pectoribus nostris. Numquid cubitalia possunt

Incrementa suis homines imponere membris?

Cernite, per pingues agros ut lilia florent.

Non ulli tamen iis umquam incubuere labores.

((680)) Nec Salomona illum, cum regni divitis aula

151 Afflueret, talis contexit gratia vestis.

Naturale bonum terris commune placebit.

Quod si pratorum, fruticumque virentia laeta

Ipse Deus vestit, nostris obnoxia flammis,

((685)) Cur vobis potior non est fiducia patris?

Ergo cibum, potum, vestemque, et inania cuncta,

0138A Gentibus infidis terrenam linquite curam.

Vos potius digne coelestia quaerite regna,

Justitiamque Dei: spontanea caetera current:

((690)) Crastina nec vobis curetur copia rerum.

152 Quisque dies sibimet satis est pro fraude diurna.

Judicium vestrum fugiat damnatio saeva.

Nam Dominus juris vestri documenta sequetur.

Quae vos in terris statuetis tempore capti,

((695)) Haec eadem vobis Genitor servabit in aethra.

Mensuram tibi, quam ponis, portare necesse est.

0139A

0139B

697. Ott. scribit fistucam.

698. Badius legit lignum, sed conjiciebat legendum tignum, quod habent reliqui.

699. Rom., labores; alii, laboras. Poelm., et alii laboras? cum interrogationis nota, quae in Evangelio etiam exstat. Nonnulli laboras sine interrogatione.

700. Poelm. pro d. s., Eripe; in textu, Diripe, cum plerisque. Ott., Deripe. Reg., Ott., Ald, Daventr., Bas., lumine trabem: quod mirum est, nam a in trabem corripitur. Rom., Had., Poelm., et alii recte, tignum.

702. Lupus abbas Ferrariensis legebat Ne sanctum canibus. In mss. nostris et editis invenio: Ne canibus sanctum.

703. Reg., et a sec. m. Ott. scribunt munilia pro monilia.

704. Hadam., Namque illo in coeno: lege cum aliis illa.

705. Bas., conversique suos mendose. Fabr., Torn., Conversique canes. Poelm. pro d. s., Conversaeque sues, in textu cum mss. et plerisque editis, Conversique 0139C sues.

707. Bas., adytus, quo fortasse respicit Rom., adytis. Sed aditus verum est. In Rom. est aperte, et supra tamquam diversa lectio apertis.

0140B 709. Reg., Ott., Rom., Non lapidem dabitis, piscemve petentibus, anguem. Editi, Num lapidem dabitis, piscemve petentibus, anguem? Id magis accedit ad textum Evangelii: et Ss. Patres etiam plerumque cum interrogatione hanc sententiam efferunt.

711. Fabr., dabitis dona optima natis: nescio a quo id mutuatus fuerit; nam mss. et editi habent dabitis semper bona natis, quod probum est.

713. Fortasse, poscentibus aequus, vel poscentibus aequa.

714. Poelm. in textu hominum cum plerisque: pro d. s., homini.

717. Reg., Ott., Rom., supra sidera. Editi, super aethera.

718. Poelm. in textu cum aliis Quam, pro d. s., Quod.

721. Reg., strictis, supra pro d. s., vastis, quod exstat in Ott., Rom. et editis.

722. Reg., Rom., et Ott. a s. m., ducit, quod edidit 0140C Torn. Alii plerique editi cum Ott. in textu ducet. Ott. et Rom. scribunt scropea.

723. In mss. Reg., Ott., Rom. scribitur inlex pro illex.

0139C

702. Audiendus hoc loco est Lupus abbas Ferrariensis epist. 8: Servius auctor est, qui in eo versu, ubi Virgilius systolen fecit his verbis, Egerimus, nosti, et nimium meminisse necesse est, Ri, inquit, metri necessitate corripuit. Item Juvencus: Ne sanctum canibus dederitis, neve velitis, licet quidam praeteritum perfectum subjunctivi, et futurum differre scribant. Quidquid id est, grammatices tuta regula est, Ri subjunctivi poterit variare poesis. Exempla in optimis quibusque poetis invenire licet.

703. Monilia: hoc est, margaritas, quibus ornantur monilia.

705. Rumpent, lacerabunt. Ovidius in Ibin v. 603: Quidque Lycurgiden lethavit et arbore natum,—Idimonaque audacem, te quoque rumpat aper. Adde Martialem l. XII, epigr. 14.

706. Caput XLI. Petendum, quaerendum, et pulsandum esse. Matth. VII, 7 seqq., XXI, 22; Marc. XI, 24; Luc. XI, 9; Joan. XIV, 13.

0139D 711. Durities, quia homines rigidi, et duri sunt, hoc est. ad benignitatem parum proclives.

713. Quam magis gaudet, hoc est, quanto magis: nam quam proprie significat quantum, quantopere. Pro bonis, justis adhibetur aequis. Virgilius Aeneid. lib. VI, 129: Pauci, quos aequus, amavit—Jupiter. Vide 123 h. l.

717. Caput XLII. Latam esse viam, quae ducit ad perditionem, angustam vero, quae ad salutem. Matth. VII, 13 seqq.; Luc. XIII, 24.

718. Quam lata, forte valde lata, et spatiosa via 0140C est. Evangelista ait: Intrate per angustam portam, quia lata porta, et spatiosa via est, quae ducit ad perditionem, et multi sunt, qui intrant per eam. At in versiculo seq. cum admiratione: Quam angusta porta, et arcta via est, quae ducit ad vitam; et pauci sunt, qui inveniunt eam! Crediderim tamen, abesse posse etiam a textu sacro eam notam admirationis: nam rectus est hic sensus, Valde angusta porta, et arcta via est, eam enim vim habet particula quam. Itaque in hac ipsa sententia exprimenda eam particulam omittunt Hilarius, Ambrosius, Leo Magnus, et alii. Plerique mss. codices Graeci apud Wetstenium, et Matthaeum habent non ὅτι, sed τί Haec particula interrogationem, vel admirationem etiam in Juvenco arguere potest.

720. Per prona, per declive, quia facilis descensus averni. Silius libr. XV, 234: Pugnabat natura soli, parvoque superne—Bellantum nisu, passim per prona voluti—Truncato instabiles fundebant corpore vitam. 0140D Seneca epist. 123: Qui per pronum eunt, resupinant corpora, qui in arduum, incumbunt.

722. Scrupus est saxum asperum: hinc scrupeus, saxis asperis plenus, et scrupea loca aditu difficilia vastis saxis horrida. Celsa cum virtus potius conjungendum, quam cum scrupea.

723. Illex ab illiciendo: vide comment. ad Prudent v. 328 Psychom. Cum genitivo apud Apuleium in Apologo: Illex animi Venus.

724. Suasit cum accusativo loco dativi. Sic etiam Apuleius, Tertullianus, et alii locuti sunt. Si sequatur 0141C infinitivus, tunc non ita rarum est suadeo cum accusativo personae, ut Suadeo te quiescere. Semper tamen melius est Suadeo tibi.

Cernis adhaerentem festucam in lumine fratris,

Nec tamen in proprio tignum consistere sentis?

Atque oculum prius alterius purgare laboras?

((700)) Diripe sed proprio fallax de lumine tignum.

Tum minimam alterius curabis demere aristam.

Ne canibus sanctum dederitis, neve velitis

153 Turpiter immundis jactare monilia porcis.

Namque illa in coeno pedibus subjecta jacebunt,

((705)) Conversique sues vasto vos vulnere rumpent.

Poscenti dabitur, quaerens inventa tenebit,

Pulsantique aditus foribus pandetur apertis.

Vos homines natis panem poscentibus omnes

Num lapidem dabitis, piscemve petentibus, anguem?

((710)) Vos, inquam, rigidi, quibus alte est insita cordi

0140A Durities, vestris dabitis semper bona natis.

Indulgens hominum Genitor bona mitia digne

Quam praestare magis gaudet poscentibus aequis!

Quae cupitis vobis hominum benefacta venire,

((715)) 154 Haec eadem vestro cunctis praestate favore.

Haec legis summa est, hoc jus dixere prophetae.

Ite per angustam, justi, supra sidera portam.

Quam lata, et spatiosa via est, quae limite laevo

Praeruptum convolvit iter caligine mortis,

((720)) Innumeraeque illam penetrant per prona catervae!

Vitalis vastis stipatur semita saxis,

Celsaque vix paucos ducit per scrupea virtus.

At si quos nimium fallax, illexque malorum

Planities suasit deformi lubrica lapsu,

0141A

0141B

726. Fabr. effrenis: mss. et alii editi effrenus, quod mutari non debuit.

732. In Ott. factum est cedentum fortasse ex credentum: nam aliquid est abrasum. Magis probo credentum.

734. Ott., videndum sine est, quod elegantiam praefert. Plerique tamen videndum est.

735. Hic versus Quapropter in Ott. virgula inclusus est, et circumscriptus. In aliis nostris mss. et editis sine ulla nota reperitur. Omeisius et Schoettgenius Fabricium et codd. Helmst. et Ca. secuti, illum commode abesse posse censuerunt. Reuschius, quamvis haesitans, retinuit tamen, et sermonem esse 0141C ait de illis, qui vitam corruptam dissimulant: quos ut caveamus, non solum doctrina, sed et vita est inspicienda.

736. Fabr., ficus, de sentibus. Alii, ficus, nec sentibus.

738. Reg., Utque arbor vestitur proprio; emenda: Utque arbor proprio vestitur.

740. Sabatierius ad cap. VII Matth. edidit Non ergo: sed lex metri exigit Non ego.

741. Reg., Ott., Rom., Fabr., perblanda. Ald. et alii editi, praeblanda, quam vocem novam esse observat 0142B Omeisius. Reg. scribit adolatio: et haec scriptura magis congruit metro, quam adulatio, ut habent caeteri mss. et editi: nam secunda in adulatio est longa. A Juvenco per systolen corripi, Omeisius astruit. Rom., quae Dominum, neque aliud fortasse voluit Aldus in nexu litterarum. Reg., a s. m. Rom., dicet: alii, dicit.

743. Poelm., in textu, Olli: plerique, Illi.

744. Codex Helmst., volenter, quo adverbio Apuleius etiam usus est.

745. Bas. qua: lege quae. In Reg. non satis exprimitur, an severo, an severa, an aliud legendum sit.

748. Reg., Ott., Rom., Poelm. pro d. s. quondam 0142C magnae sub nomine nobis—Virtutes sanctis domuerunt omnia jussis. Ald., Hadam., Fabr., et alii editi quondam nobis sub nomine virtus—Exstitit, et nostris parebant omnia jussis. Priorem lectionem tuetur Reuschius, qui ait, nobis esse dativum personae, cui aliquid acquiritur. Notatur arrogantia istorum hominum, qui virtutes, quas per eos Deus operatus est, sibi transcribere non verentur: quo etiam v. seq. respiciunt verba sanctis jussis.

753. Rom; genitis: corrige gestis.

754. Reg., meritis: lege monitis.

0141C

725. Pronosque, ut v. 720, per prona.

726. Sonipes poeticum pro equo. Haec a Juvenco addita sunt, ut sententiam evangelicam confirmet. 0141D Quo loco satis ostendit, quam sublimi stylo canere potuisset, si liberius vagari voluisset.

727. Horatius, l. III, od. 4. v. 45: Qui terram inertem, qui mare temperat—Ventosum.

728. Caput XLIII. De pseudoprophetis et hypocritis. Matth. VII, 15 seq.; Luc. VI, 44. Observare aliquem interdum est venerari et colere: sed aliquando significat considerare, et speculari, ut ab ejus insidiis caveat is, qui observat.

735. Molitio, conatus: de re bona et mala promiscue adhibetur. Insidiantium non solum doctrina perspicienda est, sed etiam mores explorandi.

737. Ruris per terga: Vide not, ad v. 671.

740. Caput XLIV. Non qui dicunt, Domine, Domine, 0142C intraturos in regnum coelorum, sed qui faciunt jussa Dei. Matth. VII, 21 seqq. Omeisius per hendiadyn exponit verbis, et honore, videlicet verbis honorificis.

742. Spontanea: vide not. ad v. 689.

745. Virgilius, libr. II Aeneid. v. 324: Venit 0142D summa dies, et ineluctabile tempus.

749. Virtutes: hoc vocabulum in sacris litteris, et ab ecclesiasticis scriptoribus passim miraculis tribuitur.

753. Res gestae et gesta sunt insiguiora quaedam acta. Idcirco Badius melius putaret factis, quia de privatis loquitur.

754. Caput XLV. Domum supra petram aedificatam manere illaesam, supra arenam vero ruere. Matth. VII, 24, seqq., Luc. VI, 47 seqq. De vocabulo quisque pro quisquis vide not. ad Dracont. libr. II. 719, et comment ad Prudent. hymn. 7 Cath. v. 216.

755. Fundamina vox poetica Virgilii, Ovidii et aliorum.

155 Arripit hos, pronosque trahit, velut impetus amnis,

Aut alacer sonipes ruptis effrenus habenis,

Aut rectoris egens ventosa per aequora puppis.

Observate illos, falso qui nomine vobis

Insidias faciunt, appellanturque prophetae.

((730)) Hos ovium species vestit, sed saeva luporum

Pectora fraude tegunt, lacerantque incauta trahentes

Agmina credentum, saevus quos decipit error.

Fructibus e propriis noscuntur talia monstra:

Quemque petat finem fallax doctrina, videndum.

((735)) Quapropter rerum molitio perspiciatur.

Nam neque de tribulis ficus, nec sentibus uvas

0141B Provenisse umquam ruris per terga notastis.

Utque arbor proprio vestitur germine pomi,

156 Sic dolus illorum fructu monstrante patescit.

((740)) 0142A Non ego palpantum verbis, et honore movebor,

Nec me quod Dominum perblanda adulatio dicit.

Praemia coelestis capiet spontanea sedis.

Illi sed merito gaudebunt munere regni,

Qui faciunt nostri Genitoris jussa volentes.

((745)) Adveniet mox summa dies, quae jure severo

Praemia justitiae tribuet, scelerique gehennam.

Tum mihi multorum clamabit talia fletus.

Nonne tuo quondam magnae sub nomine nobis

Virtutes sanctis domuerunt omnia jussis?

((750)) Saepe etiam nostra est vox annumerata prophetis:

Servivitque tuo nobis sub nomine daemon.

Tunc jurabo illis, quod talis cognita numquam

0142B 157 Vita mihi est hominum, gestis quae sordet iniquis.

Quisque meis monitis auresque, et facta dicabit,

((755)) Hunc aequabo viro, solidis fundamina saxis

0143A

0143B

756. Bas., ponente, mendose. Rom., super cui, minus bene. Poelm., pro d. s., surgunt: alii, surgent.

759. Ald., immoto. Torn., Bas., immota. Plerique, immotae. Ald., fundamine: sic etiam Bas., et Torn. Alii, fundamina. Poelm. in textu immotae q. fundamina, pro d. s., immoto q. fundamine.

761. Reg., pergit: caeteri, perget.

762. Fabr. Hanc: emenda Hunc.

763. Ott., primo cui flamine venti,—Et pluvia effusis coepit cum incumbere rivis. Reg. sic, sed infusis pro effusis, et glossa in venti—cum coeperunt incumbere. In Ott., a pr. m., forte fuit flamina, ex quo factum est flamine. Rom., Fundamenta domus, cui flamine venit,—Et pluviae fusis coepit cum incumbere rivis. Deest primo. In editis aliter id expressum est, nempe Fundamenta domus; cui mox ut flamina venti,—Et pluvia effusis coepere incumbere rivis.

766. Reg., Ott., Rom., Ald., gravi. Fabr., Poelm., et nonnulli alii, gravis.

767. Reg.: Talia dicente fixa admiratio; et glossa, 0143C dicente—Domino.

768. Reg., Ott., Rom., transcenderat; editi, transcenderet.

775. Rom., Et, ad marg., Ut. Conjicere licet Ut caream. Matthaeus enim ait: Adorabat eum dicens: Domine, si vis, potes me mundare. Simili modo Marcus et Lucas. Itaque conjecturam sequor, quamvis 0144B alii omnes habeant careat.

776. Poelm., pro d. s., sufficiet: plerique, Sufficiat.

778. Reg., Ott., a sec. m. scribunt Incolomi. Poelm., in textu, Torn., Hadam., celare haec gaudia jussit,—Et legi parens offerri munera templo. Poelm., pro d. s., Fabr., celaret gaudia . . . offerret. Reg., a pr. m., celare gaudia . . . offerret. Reg., ex correctione, Ott., Daventr. Ald., Rom., Bas., celare haec . . . offerret.

781. Ald., projectis.

783. Ald., Daventr., Had., Poelm., et plerique editi, tepens. Fabricius edidit repens, fortasse pro repente, non a repo, quod exstat etiam in Reg. et Ottobon. Consonat Rom., ubi mendum est reperis pro repens, et pro Cujus legitur Ejus. Duo etiam codices apud Omeisium exhibent repens. Reuschius edidit tepens, et explicat remittens: sed advertit, Prudentium corripuisse etiam primam in repo, hymn. 3 Perist. V. 161: Emicat inde columba repens. Mihi 0144C non satis id constat: nam eo in loco repens fortasse positum est pro repente: et Isonis vetus glossa explicat repens—subita. In not. ad Dracontium, libr. I V, 288: Et maculosa repit squamis per viscera serpens, ostendi nonnullam esse rationem, cur prima in repo corripi possit. Repo per metathesin a verbo graeco ἕρπω originem trahere confirmat Forcellinus.

0143C

756. Librata, quasi ad libram collocata, ad libram condita, ut nutare nequeant, libellae instrumento aequata. Surgent, ex Virgilio, l. I Aeneid. V. 441: O fortunati, quorum jam moenia surgunt.

761. Diversis: nempe oppositis, contrariis, nam hac etiam significatione nomen diversus gaudet, quod multis exemplis Lexicographi confirmant, Lubricum substantivi more dixerunt Plinius, Macrobius, Ulpianus et alii.

768. Immensum adverbii more efferunt Sallustius, Ovidius, Tacitus et alii. Stupuit de stupore ex admiratione orto cum accusativo iterum l. II, V. 297: 0143D Stupuere magistrum.

769. Evangelista Matthaeus ait: Erat enim docens eos, sicut potestatem habens, et non sicut scribae eorum, et pharisaei. Intelligit ergo Juvencus veterum nomine scribas, et pharisaeos, aut etiam seniores.

770. Caput XLVI. Descendens Jesus de monte, leprosum curat. Matth. VIII, 1. seqq., Marc. I, 40; Luc. V, 12.

774. Juvenis. immo vir plenus lepra, ut ait Lucas. Adisis not. ad l. II V. 332, 419, de hac voce juvenis.

776. Voluisse tuum, voluntas tua. Vide not. ad 0144C Dracont. libr. I, V. 367.

777. Virgilius, libr. VII, V. 350: Volvitur attactu nullo. Varro etiam ablativo attactu usus est: ac negat Forcellinus, extra ablativum casum exempla reperiri . . . Purgare verbum est huic rei accommodastissimum, ut notavit Arntzenius, Observat. Spec. cap. 9. Cyprianus, de idol. Vanit., Leprosos purgaret.

780. Caput XLVII. Puerum centurionis paralyticum curatum. Matth. VIII, 5 seqq.; Lucae VII, 1.

782. Quem Matthaeus puerum semper, Lucas plerumque servum, aliquando puerum vocat. Romani servos suos etiam senes vocabant pueros. Confer 0144D comment. ad Prudent. hymn. 9 Cathem. V. 1. Non igitur video, cur Juvencus impubem puerum dicat centurionis servum. Saepe juvenem vocat hominem adultum: at puer impubes ad veram pueritiam omnino referendum est.

784. Dissolvit: verbum proprium ad paralysin explicandam. Vide not. ad Dracont. l. II, v. 118: Ossibus et nervis resoluta carne retectis. Quod poena superstes vitam teneret, ita intelligo, in membris paralysi resoluris et mortuis poenam fuisse, quae superstes erat vitae aliorum membrorum. Confer not. ad v. 605 l. II.

Ponenti, librata super quae moenia surgent.

Illa domus pluviis, ventisque illaesa manebit,

Torrentumque minas firmato robore vincet:

Haerent immotae quoniam fundamina petrae.

((760)) Qui vero auditu tantum mea jussa tenebit,

Diversisque procul factis per lubrica perget,

Hunc similem faciam volucri qui fulcit arena

Fundamenta domus, primo cui flamine venti,

Et pluvia effusis coepit cum incumbere rivis,

((765)) Omnis subverso procumbit pondere moles,

158 Insequiturque gravi tectorum strage ruina.

Talia dicentem magna admiratio plebis

Immensum stupuit, quoniam transcenderat alte

Doctrinam veterum Christo conce ssa potestas.

((770)) 0144A Denique linquentem celsi fastigia montis

Stipabat gaudens populorum turba sequentum.

Ecce sed horrenda confixus viscera tabe,

Quem toto obsessum foedarat corpore lepra,

Procubuit venerans juvenis, Christumque precatur;

((775)) Ut caream tandem languoris pondere tanti,

Sufficiat voluisse tuum. Tum dextera Christi

Attactu solo purgavit lurida membra.

Incolumique dehinc, celaret gaudia, jussit,

159 Et legi parens offerret munera templo.

((780)) Inde recedenti supplex se protinus offert

Centurio, et precibus projectus talibus orat.

Impubis pueri cruciatur spiritus aeger,

Cujus cuncta repens membrorum munia languor

Dissolvit, vitamque tenet jam poena superstes.

((785)) 0145A

0145B

794. Reg., Ott., Rom., Ald., Torn., Bas., Quod multos. Hadam., Fabr., Poelm, pro d. s., Quam multos.

796. Ald., vestris: alii, nostris.

797. Torn., Fabr., scribunt demersa: plerique, dimersa. Bas., diversa, minus bene, quamvis bono aliquo sensu explicari id possit, nempe opposita, aut in parte contraria et opposita. Vide not. ad v. 761.

798. Ott., a pr. m., fletamque, in Reg., a pr. m., fortasse fuit flentumque. Scriptura communis, fletumque.

799. Reg., poenae; reliqui, poenam.

800. Reg., Ott., Rom., Ald., At tibi. Ita etiam Torn., et Bas. Alii cum Hadam. Poelm., in textu, 0146B Ac tibi. Ald., Fabr., Rom., Torn., Bas., junvenis. Alii, juveni. In Reg. ex fidelis factum fideli, scilicet virtute. Reuschius, At tibi jam juveni mentis virtute fidelis, etc. Scilicet, Tibi, o centurio, fidei tuae fructus veniet: juvenis, quem adeo fidelem tibi et obsequentem praedicasti, accipiet lucem salutis, sive sanitatem. Duo dativi eidem verbo adjunguntur in hac Reuschii scriptura et expositione.

803. Ald., Bas., Poelm., pro d. s., percurrunt: alii, transcurrunt.

805. Rom., Provenisse: melius caeteri Praevenisse.

808. Reg., Servator: reliqui, Salvator.

809. Post hunc v. Reg.: Explicit liber I, Incipit liber II.

0145B

791. Dat dicta: aliquando dare verba significat loqui, non fallere. Exempla protuli in not. ad Dracont. libr. III, V. 456.

792. Memini me invenisse: elegans esset cum infinitivo praesenti, etiamsi de re praeterita sermo sit. 0145C Verum etiam cum infinitivo praeterito apud Ciceronem, Virgilium aliosque probos scriptores reperitur.

795. Coeli regnum sublime figurate pro regnator coeli sublimis. Reuschius supplebat, Vel coeli regnum tenens vocabit, vel Pater coelestis ad coeli regnum vocabit. Notandum vocabit cum infinitivo accumbere vitali mensae. Horatius, libr. II, od. 18, in fin., de Charonte: Hic levare functum—Pauperem laboribus—Vocatus, atque non vocatus audit. Nonnulli ita ordinem collocant: Charon vocatus, atque non vocatus audit levare, etc. Alii, melius: Vocatus levare pauperem functum laboribus, atque non vocatus, audit. Nimirum pauperem a laboribus sublevat, sive ad id vocetur, sive non vocetur. Notandum etiam verbum ipsum vocabit, quod absolute positum solemne est pro invitare ad coenam. Hinc vocator, et vocatio. Exempla, qui voles, leges apud Forcellinum, aliosve lexicographos.

796. Virgilius, I Aen. v. 83: Tu das epulis accumbere 0145D Divum.

797. Matthaeus hic, et cap. XXII, V. 13, vocat tenebras exteriores. Mazochius, ad Matth. VIII, 12, tom. III Spicil., hanc appellationem desumit ex eo, quod locus carceris secretior, et obscurior erat veluti carcer extra carcerem. Acta S. Vincentii, sect. 8: Quaerite locum tenebrosum, et oppressum urgente tectura, ab omni publica luce sepositum, perpetuaque nocte damnatum, reatui ejus peculiarem, extra videlicet carceres carcerem.

798. Horrendum adverbii more. Virgilius, lib. VI, 0146B 288. Horrendum stridens. Mitto alios.

799. Acta, coacta, impulsa, subacta. Has enim significationes aliasque id verbum habet.

802. Cum voce: vide var. Lect. ad l. II, V. 597, Cum dicto.

0146C 804. Recursus proprie significat reditum, qui currendo fit. Matthaeus in Vulgata solum habet: Et dixit Jesus centurioni: Vade et sicut credidisti, fiat tibi: et sanatus est puer in illa hora. Itala in nonnullis mss., plerique Graeci codices, Versio Aethiopica, et Syra altera, addunt: Et conversus centurio in domum suam, eadem hora invenit puerum sanum.

805. Laetatur cum infinitivo satis usitatum est.

806. Caput XLVIII. Socrum Petri febricitantem tactu liberatam. Matt. VIII, 14 seq.; Marc. I, 30 seq.; Luc. IV. 38.

807. Sedulius, libr. III V. 33: Forte Petri validae torrebat lampadis aestu—Febris anhela socrum. Proprie anhela est anhelans, ut socrus anhela. Sedulius febrim anhelam vocat, quia anhelare facit. Consule notas in editione Arntzenii. Jacebat apposite etiam dictum: nam hoc verbum saepe adhibetur, cum de aegris sermo est.

808. Salvator: vox antiquioribus ignota, a christianis 0146D scriptoribus. Tertulliano, Lactantio, et aliis usurpari coepta: cujus proinde usum egregie vindicat Augustinus, serm. 299 sect. 6. Profertur etiam vetus inscriptio ex Grutero, pag. 15, num. 5: Jovi custodi Quirino Salvatori pro salute Caesaris Nervae Trajani, etc. Isidorus, l. VII Orig. cap. 2, cum S. Augustino idem verbum defendit. Annotator Isidori advertit, sotera, seu salvatorem non satis exprimi servatoris voce.

809. Ministerium praebere dixit Ulpianus, ut alii ministerium praestare, facere.

Sed jussu miserere, precor: nam tecta subire

Crimina nostra vetant vitae, lucisque parentem.

Nunc verbo satis est jubeas remeare salutem.

Subjectos mihi saepe viros sic nostra potestas

Officiis verbo jussis parere coegit.

((790)) Dixerat: ille viri motus precibusque, fideque,

Talia conversus populo dat dicta sequenti.

Haud umquam talem memini me gentis avitae

160 Invenisse fidem: sed veris discite dictis,

Quod multos homines diversis partibus orbis

((795)) Progenitos coeli regnum sublime vocabit

Cum patribus nostris vitali accumbere mensae:

Progenies quorum caecis demersa tenebris

0146A Dentibus horrendum stridens, fletumque frequentans

Perpetuis poenam cruciatibus acta subibit.

((800)) At tibi jam juveni mentis virtute fidelis,

161 Ut credis, veniet fructus cum luce salutis.

Dixerat, et dicto citius cum voce loquentis

Ad puerum celeris transcurrunt munera verbi.

Ingressusque domum miles properante recursu

((805)) Praevenisse Dei laetatur dona medentis.

Aedes inde Petri sanctus penetrabat Iesus,

Cujus anhela socrus aestu, febrique jacebat.

Utque illi dextram tetigit Salvator Iesus,

((809)) Sana ministerium praebebat femina mensis.