0763B



Nonnulli etiam docti viri hunc hymnum vocant acrostichum: sed inscite; nullum enim verbum ex 0763C primis versuum litteris conflatur. Debet ergo dici Alphabeticus, sive Abecedarius. Alm. sic titulum praescribit Incipit hymnus Sedulii. Ott. 1, Versus Sedulii de Christo. Vat. 1, post epigramma Sedulii, Haec tua, illico sine titulo, A solis ortus cardine. In Reg. 3, post elegiacum carmen Cantemus leguntur versus Liberii, et Belisarii in laudem Sedulii, tum Carmen Alphabeticum Sedulii. In Reg. 2, hic hymnus dicitur Ambrosianum Sedulii, ut modo dicebam ad finem Elegiae, quia cum S. Ambrosius praecipuus, et nobilissimus auctor hymnorum habeatur, et sit, omnes hymni ecclesiastici Ambrosiani dici coeperunt, ut notavi in Dissert. de Hymn. eccles. num. 67. Prima stropha hujus hymni est initium hymni in Hypapanti, sive in purificatione S. Mariae, et omnibus ejus festivitatibus, quem Ven. Thomasius in Hymnario suo refer ex breviario Mozarabico die 18 decembr. in Laudibus. Eadem stropha exstat in eodem breviario, eodem die ad vesperum, ubi quaedam 0763D aliae strophae ex hoc hymno producuntur, et cum hymno S. Ambrosii Fit porta Christi pervia, integrum hymnum componunt. Vezzosius in notis ad Thomasium putavit, totum hymnum ad Laudes a S. Ildefonso adjudicari S. Ambrosio. At S. Ildefonsus solum laudat sub Ambrosii nomine stropham desumptam ex ejus hymno.



2. Beda de Metris legit Et usque. Ita etiam in breviario Mozarabico ad Laudes die 18 Decembris.



4. Alm. Mariae Virginis.



6. Prudentius Cath. XI, 45. Mortale corpus induit: vide notam.



7. Reg. 3. male transponit Ut carnem carne liberans.



8. Reg. 2, 3, Ottob. 1, Meus, Alb. quod condidit: alii cum editis quos condidit. In Vat. I fractum est, quos ex quod. Elegantius videtur quod praesertim in carmine, Alioquin S. Gregorius Magnus hom. 19 in 0764B Evangelia dixit: Conditor noster, qui regit, quos condidit, et Alcuinus in Sedulio legit quos.



0764C 9. Reg. 2 Ottob. 1, Alcuinus, Fabr. et aliae editiones Clausae. Schedae Poelm., Reg. 5, Ott. 2, Ald., et alii editi, Castae. Alm., Alb., Cant. ex correctione Clausa: sic etiam Reg. 3, in quo prius fuit Clausae. Vat. 1, Casta; sed neque cum Casta, neque cum Clausa ratio stat metri. In Breviario Romano remansit Castae. Ven. Thomasius in Hymn. partem hujus hymni profert ex quodam breviario monastico ad Laudes, in quo est Clausa; sic etiam habet breviarium Mozarabicum die XVIII Decembris ad Vesperum.



13. Ott. 1 corporis, correctum pectoris.



16. Editi cum Alcuino Verbo concepit filium: sed ita versus minime constat. In Reg. 2 nunc est concepit, sed videtur fuisse creavit, quod bonum est pro genuit, concepit. In Ott. 1, Alb., Reg. 3 clarum est creavit, quamvis in Ott. 1 recens manus supra appinxerit concepit. Correctores hymnorum breviarii romani cum reperissent in veteri hymno Verbo concepit filium, ut metro consulerent, mutarunt in Concepit 0764D alvo filium: sed aeque consulitur metro, ac melius sententiae a Sedulio expressae, si legamus cum tribus his mss. Verbo creavit filium. Librariis, ut puto, displicuit verbum creavit, quod bene latinum est pro genuit. In breviario Mozarabico die XVIII dec. servatur vetus lectio creavit.



17. Editiones plurimae, etiam recentiores Enixa jam puerpera. Breviarium Mozarabicum die XVIII Decembr. ad Vesperum cum nostris omnibus mss., Alcuino, Ald., et aliis editis, Enixa est puerpera cum hiatu, qui a Sedulio alibi etiam usurpatur, Correctores hymnorum breviarii romani, ut eum effugerent, subrogarunt Enititur puerpera.



23. Mss. omnes et editi, Parvoque lacte pastus est. Ita etiam legitur apud Alcuinum. Correctoribus hymnorum breviarii Romani displicebat lac vocari parvum: idcirco substituerunt, Et lacte modico pastus est: sed quamvis cum metro, et latinitate recte id 0765B procedat, minus tamen opportunum est ad cantum ecclesiasticum, ut ostendi in dissertatione de Hymn. eccles. praemissa ad Hymnodiam Hispanicam. Parisienses maluerunt, in suo breviario legi, Et indiget lactis cibo. Potuit tamen retineri versus ipsius Sedulii, Parvoque lacte pastus est: nam parvum lac est modicum lac, parum lactis. Lucanus lib. IV, vers. 239 simili phrasi, Si torrida parvus—Venit in ora cruor.

0765B



26. Nostri fere omnes mss. cum Alcuino et Aldo, canunt Deo: sed in Reg. 2, fuit Deum, quod est in meo, in schedis Poelm., et Alm., quamvis in hoc secunda manus voluisse videatur Dominum. Id autem metri lex respuit. Editi plures canunt Deo, quae est phrasis ecclesiastica ex Vulgata petita, et apud Optatum Afrum, et alios occurrens. Quaedam editiones, praesertim recentiores, canunt Deum, quod magis Latinum est.



29. Nostri omnes mss., Alcuinus et antiquae editiones, Hostis Herodes, sed in Ott. 1, Hostis Herodis. 0765C In Breviariis antiquis pariter legitur Hostis Herodes. Erasmus primus, quod sciam, aliter reformandum hunc versum censuit, nimirum Herodes hostis impie. Ejus verba ex Colloquio convivii poetici retuli in Dissert. de hymn. num. 178, in nota. Summa eorum est: In versu Hostis Herodes impie bis peccari, quia primo loco Hostis trochaeus ponitur, qui in carmine iambico non admittitur: secundo loco Hero est spondaeus, cum debeat esse iambus. Hanc conjecturam Fabricius, et alii editi secuti sunt. Sequuntur etiam recentiores Munckerus ad Hygin. fab. 233, pag. 289, substitui volebat Herodis hostis, quia alias ultima syllaba corripitur contra legem pediam. Reponit Arntzenius, in Sedulio talia aliquando esse admittenda. Verum his ita occurrerat Erasmus: cum Herodes dictio Graeca sit, ultima in vocandi casu corripi poterit. Addit Erasmus, mollius cohaerere epitheton impie cum hostis, quam cum Herodes. Correctores hymnorum breviarii Romani sub Urbano 0765D VIII sic reformarunt, Crudelis Herodes, Deum—Regem venire quid times? In prima vero editione an. 1629, Crudelis Herodes, Deum—Terris venire quid times? Equidem existimo, a Sedulii manu esse Hostis Herodes impie. Quod enim primum objicit Erasmus, Hostis esse trochaeum, qui in iambico carmine locum non habet, facile diluitur: nam aspiratio in voce Herodes vim consonantis habere potest ut habet saepe apud Sedulium, et alios ejus aequales. Ita Hostis est spondaeus. Immo hac ratione posset reponi, ut sententia cum sequentibus melius cohaereat, Hostem Herodes impie,—Christum venire quid times? Ait deinde Erasmus, Hero esse spondaeum: verum id quidem, si prima in Herodes necessario producatur; sed cum in nominibus propriis poetae sequioris aevi hanc sibi licentiam arrogarent, ut pro libitu syllabas producerent, aut corriperent, merito possumus in Hero iambum agnoscere. Saepe etiam accidit, ut poetae Christiani in eodem nomine proprio eamdem 0766B syllabam modo corripiant, modo producant. Sedulius v. 20, et l. II, vers. 143. corripuit o in Ioannes, quamvis per omega scribatur. Idem l. II, vers. 49, corripuit secundam in Mariae, et eamdem syllabam produxit l. II, v. 30, et alibi. In nomine ipso Sedulii variat Fortunatus in Proleg. nostris n. 166, et priores duas syllabas modo breves, modo longas facit.



30. Alb., venisse; corrige, venire.



31. Reg. 3, diripit, Vat. 1 cum plerisque editionibus, arripit. Fabr., Biblioth. Lugd. abripit. Plerique nostri codices cum Cant., Alm., Arniz., Alcuino, Aldo, eripit, quod in breviariis quoque exstat.



33. Reg. 2, Ott. 1, Alm., Reg. 3, Alcuinus qua venerant: in Ott. 1 prius fuit, qui venerant; in Reg. 3 diversa scriptura, quam viderant. Edimb. fortasse ex typographi errore, qua viderant. Communis scriptura est etiam in breviariis, quam viderant, quod videtur petitum ex Matthaeo II, 9: Qui cum audissent regem, abierunt: et ecce stella quam viderant in oriente, 0766C antecedebat eos. Cellarius tamen praetulit qua venerant, h. e., qua via ex oriente venerant. Non placet.



35. Alcuin. male, requirunt munere.



36 Meus, Diem; corrige Deum. In Reg. 3, desunt reliqua.



37. Vat. 1, personant, factum deinde personat. Non male tamen esset personant. Advertendum est, passim in editionibus, etiam recentioribus scribi Caterva, Aldus edidit Katerva, quae est scriptura Sedulii: siquidem haec stropha, ut ordo alphabeticus servetur, a K initium debet sumere. Atque ita scribunt Karus, et Kastris alii, qui similes hymnos abecedarios concinnarunt, ut Beda, et Amoenus, de quibus postmodum dicam. Isidorus l. I Etym. c. 27, K litteram antiqui praeponebant quoties A sequebatur; quod Diomedes restringit ad a breve, ut caterva.



38. Vat. 1, Concisa; alii melius, Collisa.



40. Meus, Reg. 2, Alcuinus victima, sed in Reg. 2 0766D videtur factum, victimam. Petrus Burmannus conjiciebat, victimas. Arntzenius ait, Sedulium forte singularem pro plurali posuisse. Bene alioquin est victimam in singulari per appositionem, Quorum millia, victimam, sive sacrificium, Christo tyrannus sacravit. Conjectura Burmanni confirmatur ex Carm. Pasch. l. v, vers. 73. seq. Millia angelicas legiones.



41. Poelm. mendose, Lavacro.



44. Apud Alcuinum obluendo, qui fortasse error est.



46. Alcuinus sic corrupte exhibet Habere secundum Patrem.



48. Reg. 5, Cant., Ald., et nonnulli editi Resuscitans. Plerique nostri mss. cum Alm., Alcuino, et multis editis, Et suscitans. Arntzenius advertit, servari posse Resuscitans, quia in compositis a consona incipientibus re est anceps: quae ratio inepta est; nam cum primus pes in carmine hoc iambico possit esse vel iambus, vel spondaeus, etiamsi in resuscitans 0767B prima necessario esset brevis, versus staret; immo cum pede sibi magis proprio, qualis est iambus.

0767B



50. Alcuinus, Aqua; corrige, Aquae.



54. Reg. 2, Ott. 1, 2, Meus, Alcuinus, Alb., Cant., Nixus genu, quod secutus est Grunerus: sic alii solent dicere, nixi genu, nixi genibus. Vat. 1, Reg. 5, Ald. et plerique editi, Flexus genu: ita etiam locutus Tacitus Annal. l. XVI, cap. 4. Vet. 1, , Mon., Col. Flexo genu, quae usitatior est phrasis.



55. Vet. 1, 2, Mon. Credenti ardor, quod etsi per hiatum aliquo pacto potest defendi, tamen vera lectio codicum est Credentis ardor.



56. Vatic. 1, Edimb. Exstinguit, et in Vat. I, prius erat Exstinguat: plerique Exstinxit. Passim in hoc hymno tempora mutat Sedulius; mutant etiam alii poetae.



57. Vet. 1, Mon., Fabr., et nonnulli alii editi ambulans, et v. seq. levatur. Quidam alii editi ambulat, et v. seq. levatur: nostri mss., Alcuinus ambulat, et 0767C v. seq. levatus, quod tenuit Arntzenius.



58. De voce levatus confer modo dicta. Meus cod. contra metrum, dextra.



61. Reg. 2, cum multis editis, Quarto. Meus cum aliis, Quarta. Similis varietas occurrit l. III, vers. 131. Utrumque aeque bonum est; Ut postero die, postera die.



63. Cant., Alm., et nostri mss. Reg. 2, Ott. 1, 2, Meus, Mortisque liber: quod recentes editiones amplexae sunt; et est id elegantius, cum praecesserit mentio vitae. Vat. 1, Reg. 5, Ald., et veteres vulgati, Cunctisque liber: quod bonum aliquem sensum habet; nimirum Lazarum a vinculis etiam, quibus involutus erat, mirabiliter liberatum fuisse.



64. Vet. 1, 2, Mon., Factus sibi superstes: nihil aliud addit Arntzenius, sed legi puto Factus sibi superstes est, quod non est ineptum, et exstat in editione Coloniensi 1537. Alcuinus transposuit contra metrum, Factus est superstes sibi. quod in ms. Alb. 0767D etiam invenio. In Vat. 1, Superstes est sibi, desideratur Factus post est.



65. Arntzenius ex ms., puto, suo citat Rivum pro Rivos. Ott. 1, Alb., Vat. 1, Meus, Alcuinus, duo mss. Cellarii, torridi, quod recentes editores sequuntur. Reg. 2, Ott. 2, Reg. 5, et veteres editiones horridi. Malo torridi pro adusti. Apud Livium l. IV, c. 30, torridi fontes sunt deficientes; sed haec significatio huic loco parum convenit, et in Livii verbis similis est lectionis varietas.



66. Ott. 2, abluit; corrige, obstruit.



67. Ott. 1, 2, Alcuinus, Alb., Meus, Fletus rigantis. Vet. 1, 2, Mon., Fletus rogantis. Ald., Reg. 2, 5, Poelm., Fletu rigante. Arntzenius, et alii vulgo editi, Fletu rigant



0768B 68. Ubi v. super. legitur Fletus, hoc v. respondet Clausit, quod in ms. exhiberi notat Burmannus, ut revera exhibetur in nostris. Qui retinent Fletu, legunt Arent. Venustius est Fletu rigantis supplicis—Arent fluenta sanguinis.



69. Vet. 1, Mon. mendose, solutos: Alcuini editio pariter contra metrum omni languore.



80. Reg. 2, Ott. 1, Conjunctus est latronibus, quod tenuit etiam Alcuinus. Editi cum aliis mss., Conjungitur.



81. Plerique mss., atque editi Xeromyrrham, Arntzenius in suo cod. ms. invenit Xyro myrrham, quod in nonnullis editis, et apud Alcuinum legitur. Ott. 2, Alb. corrupte, Sero myrrham. In Reg. 2, Xero mirram, sed aliud fuit pro mirram: ibidem glossa haec est: Xerum dicunt Graeci siccum: inde sirofagia (Xerophagia) dicitur. Mirra est species aromatica, unde condiuntur corpora mortuorum. Littera X initium hujus versus esse debet, ut ordo alphabeticus servetur. In Thesauro latinitatis Basilii Fabri, ab alio aucta, traditur, legendum Christo myrrham, et errorem 0768C in mss. ortum fuisse ex compendio scripturae χῥὸ pro Christo. Advertas, velim, doctissimum virum Franciscum Perez Bayer, quem ad plures abiisse nunc audio, in nota ad Bibliothecam veterem Hispanam Nic. Antonii tom. I, l. VI, c. 9, num. 231, inter alia argumenta suppositionis quorumdam monumentorum Granatensium afferre vocum compendia plane Hispanica, ut Xpo pro Christo. At de Christi nomine sic Isidorus l. I Etym. c. 27: Xristus, quia Graecum est, per X scribendum: ita et Xrisma. Annotator observat, ita olim a Christianis usitatum, ut crucis figura in X retineretur: nam in quibusdam exemplaribus gothicis Isidori cap. 4, l. I additum erat, inventam fuisse litteram X tempore Augusti, quo Christi nomen innotuit, quod per eam, quae crucis figuram figurat, scriptitatur. Erat tamen in usu X ante Augustum. Adde Bedam de Arte metrica initio. Gisbertus Cuperus tuetur vocem Xeromyrrham e duobus verbis Graecis compositam, ut componitur Xerolibya. 0768D Nebrissensis simili modo interpretatur Xeromyrrham, h. e., myrrham siccam ex ligno myrrhae factam. Exemplum similis compositionis verborum ponit in Xylobalsamum. Parum autem solliciti sunt interpretes in metrica hujus versus mensura explicanda. Nam in Xeromyrrham primus pes xero est trochaeus, quem carmen iambicum non admittit: alter myrrham spondaeus, qui secundo loco carminis iambici non recipitur. Restituendum ergo existimo Xristo myron post sabbatum—Quaedam vehebant compares, vel per compendium scripturae olim usitatum χρό myron, etc., quod in antiquissimis etiam codicibus sic apparet exaratum Xp~o: nam rho Graecum similis est formae, ac p Latinum. Latine non potest scribi Christo: tunc enim ordo alphabeticus 0769A non servaretur. Scribitur ergo Graeco more, ut saepe a Christianis fieri solebat, ex quo natum est monogramma Christi , ex duabus primis litteris Graecis nominis Christi constans. Forma litterae Graecae primae nominis Christi eadem est, ac forma litterae latinae X. Sedulius ergo abecederario ordini consuluit, nomine Christi primo charactere Graeco exarato, ut v. 2 elegiae in codice Taurinensi simili fere modo scribitur. Duos video esse alios hymnos abecedarios imitatione Sedulii conscriptos, alterum Bedae 0769B Apostolorum gloriam, alterum sub nomine Amoeni poetae in Biblioth. Patrum Colon. 1618, tom. V, part. II, pag. 982: Agnoscat omne saeculum. In utroque stropha, quae a littera X incipere debet, inchoatur a nomine Christi. Beda: Christe, precamur, ut quibus, Amoenus: Christus sereno lumine. Hinc sane nostra lectio mirifice comprobatur. Amoenus autem ille poeta non est diversus a Venantio Fortunato, inter cujus opera idem hymnus legitur. In rhythmo Isidori de lamento poenitentiae, et in aliis duobus apud Bedam de judicio extremo, qui abecedarii etiam sunt simili modo pro X stropha incipit a nomine Christi. Exstant hi duo rhythmi in Collectaneis Bedae. Sequitur myron pes iambus: Graece scilicet myron est unguentum, quod exprimere voluit Sedulius, cum evangelista Luca. XXIII, 55 seq.: Subsecutae autem mulieres, quae cum eo venerant de Galilaea, viderunt monumentum, et quemadmodum positum erat corpus ejus. Et revertentes paraverunt aromata, et 0769C unguenta: et sabbato quidem siluerunt secundum mandatum; et illico XXIV, 1: Una autem sabbati valde diluculo venerunt ad monumentum, portantes quae paraverant, aromata. Haec aromata, et unguenta, non video, qua ratione myrrha arida, sive sicca dici valeant. Adhibebatur quidem myrrha in unguentis, sed odoris, et pinguedinis gratia, et loco olei. Nullo igitur modo unguentum myrrha sicca poterit vocari. Utitur autem voce myrum, vel myron Hieronymus praefat. in lib. vet. Testam.: Quae Domini discumbentis pretiosissimo fidei myro ungitis caput. Saepe accidebat, ut antiquarii pro y usurparent i; adeoque facilius fuit ex miron, vel mirum, scriptores non intelligebant, subrogare mirrham, vel myrrham, quod clariorem sensum ipsis reddebat. Vide not. Galeardi ad Gaudent. serm. 13, qui voce myron usos Hilarium, Cassianum, et Vulgatam probat. Non nemo putat apud Sedulium legendum Xeromyrum, quod significat unguentum siccum, sive ad desiccanda corpora aptum.

0769D



82. Reg. 2, Ott. 1, ms. Arntz., editio Edimb., Alcuinus, compares; plerique editi, cum aliis mss., corpori, Ott. 2; corpora mendose, ut videtur. Restituendum est compares: nam vehebant corpori minus placet. Quaedam compares sunt quaedam sociae, sive comites: ita enim compar aliquando accipitur.



83. Cellarius, et Arntzenius cum ms. Alm., et quibusdam editis, Quibus definit, repugnante metro, nam prima in definit est longa, et corripi deberet, ut pes iambus fieret. Cant. Quibus cecinit: id etiam lex metri respuit. Alcuinus, Reg. 2, 5, Ott. 1, 2, Ald., plerique editi, Quas allocutus Angelus, quod bonum est: subintelligitur enim est. Meus, Alb., Vat. 1, Quas alloquuntur angeli.



0770A 84. Apud Alcuinum Vivum sepulcrum non tegit.



85. Sic scribendum est Ymmis, non Hymnis, ut plures editiones habent: nam lex abecedarii carminis hoc loco poscit y. Frequenter autem a veteribus scriptoribus aspiratio h omittebatur cum in aliis vocibus, tum praesertim in hac hymnus. Antiquiores tamen Latini aspirationem litterae y semper praemittebant, ex quo factum, ut in alphabeto exponendo litteram y praeterirent, quod a me observatum est in quodam inedito opere S. Isidori Glossemata, et distantia verborum inscriptio, ubi praetermisso y, de littera z ait, eam propter peregrina nomina admissam 0770B fuisse, ut in zona, zelus, etc. Exstat Isidori opus in cod. Vaticano 6018, saeculix circiter, ubi post alia opuscula cernitur depicta crux magna versicolor, et haec ex utroque latere decurrens inscriptio: In nomini Dei summi incipit liber glossemata Sancti Isidori episcopi de distantia verborum. Hoc vexillum crucis in coelo fulget: nunc autem nos salvat per stipitem erectum. Incipit liber: Acrocius per C, et O, non per Y, ut quidam putant. Existimo, legendum Agroicus, quod erat nomen cujusdam comoediae Plauti. Ex hoc Isidori opere natum est aliud simile, quod sub Agroetii nomine inter Grammaticos Latinos editum circumfertur. Ita ego quidem suspicor.



86. Meus contra metrum Omnes cantemus, nisi trajicias Cantemus omnes. Vet. 1. 2. Mon., Col., Omnes canentes. Ms. Burmanni, Omnes cantemus subditi, quod neque metro, neque sententiae congruit.



88. Cellarius, et Arntzenius cum Alcuino, Alm., 0770C Qui nos redemit venditos: nostri omnes mss. cum plerisque editis, Qui nos redemit venditus, quod longe elegantius est. Christum venditum a Juda dixit Sedulius v. 22 elegiae. Ms. Burmanni mendose, Qui redimit venditos.



90. In Alm. male repetitur os draconis ex v. superiori.



91. Meus contra legem carminis transponit Dei calcavit unicus.



92. Alcuini editio exhibet Sese qui coelis: emenda Seseque ad metri rationem. In edit Colon., Vet. 1, Monast. post hunc versum additur stropha doxologiae, ab imperito librario, quem, nescio, cur Arntzenius monachum, eumque stupido ingenio affirmet esse, in haec verba concepta, vel ex alio hymno desumpta: Gloria Patri ingenito,—Gloria unigenito,—Una cum sancto Spiritu—In sempiterna saecula. Exstat eadem stropha in Alcuino Offic. per ferias post hymnum Sedulii, et in Reg. 2, ubi v. I, supra Patri additur sit, versus 3 solum habet, Sanctoque Spiritu, post v. 0770D 4, adjungitur Amen. Explicit. In codice bibliothecae Laurentianae Florentinae in Prolegom. num. 86, recensito pro clausula hymni est hoc distichum: Qui nos in recto faciat persistere calle,—Ut sibi servitium valeamus reddere dignum. In Ott. 1 post versum, Seseque coelis reddidit, notatur Explicit versus. Incipit prologus Sedulii, Paschales, etc. In Vat. 1 post hunc hymnum inchoatur epistola ad Macedonium. In Reg. 5 sequitur Sedulii epigramma, Haec tua. In Ott. 2, finito hymno alphabetico, exarantur epigrammata in laudem Sedulii, Sedulius Christi, et Sedulius Domini sub titulo, Nomen Sedulii antistitis in principio, et fine metri; quae inter appendices a nobis collocantur post aliud epigramma Asterii.