Lucii Caecilii Firmiani Lactantii
Liber Ad Donatum Confessorem, De Mortibus Persecutorum.
0189C
Ad Donatum. Illustrem horum temporum confessorem, qui novies tormenta varia pertulit pro nomine Christi, sex annorum spatio detentus
in carcere,
0190C unde emissus est extremis Galerii Maximiani temporibus, ut legitur infra cap. 16, et 25. Baluz .
De Mortibus persecutorum. Vide Dissert. nostram
0191B in lib. de Mortibus persecut. Ita et
mortes dixit Lactantius plurali numero supra, lib. V, cap. 20.
Ex mortibus, lib. VII, cap. 10.
Ita mortes duae propositae sunt.
Quas in conspectu ejus . . . . . quaesierunt. In prioribus editionibus legebatur:
Ejus per omnes horas tota die fundis, caeterorumque fratrum nostrorum, qui, etc. Sed ex reliquiis litterarum conjicimus legendum esse, ut in textu insinuavimus.—In cod. Colb. Sic mutilus locus habetur:
Quas in conspectu ejus cons . . . . . m . . . S Sim m qui glosa fessione sepit . . . . . pro fidei . . . . . rittis. Sic restituit O. F. Fritzsche in sua jam a nobis citata Lactantianorum operum editione:
Quas in conspectu ejus constitutus fundere soles, imo et preces sanctissimorum martyrum in sempiternam sibi coronam pro fidei
suae meritis.
Similiter Lactantius ultimis suae Divinarum Institutionum Epitomes verbis ait:
ut possit Deo judice Pro
virtutis Suae Meritis,
vel Coronam
0191C Fidei,
vel praemium immortalitatis adipisci; et lib. VII, cap. 14,
non immortalitatem sibi, sed mortem peccatis ac libidinibus Quaesierunt.—
Quaesierunt. Pro
acquisierunt. Ita et lib. I Divin. Instit., cap. 20, lib. VII, cap. 14, et alibi Lact. Vide infra Not. ad cap. 18.
I.
0189C Audivit Dominus orationes tuas, Donate charissime,
0190C quas in conspectu ejus constanter fundis per dies omnes, et carissimorum fratrum, qui gloriosa confessione
0191A
0191C
Addetur. Ita in ms. pro
additur; atque sic legendum esse in praesenti, praecedens praeteritum
Audivit, et sequentia verba
exsurgit et
fabricatur confirmant. Verum doctissimus Joan. Bapt. Cottelerius Ecclesiae Graecae Monumentorum tom. II, p. 528, legendum esse monebat
adteritur, scita antithesi ex
adteritur, et
exsurgit; sed minus bene.
Adversarius. Id est, diabolus; et ita vocatur a Lactantio lib. de Opificio Dei, cap. 1:
Nam ille colluctator et Adversarius
noster scis quam sit astutus . . . quae illicere possunt, pro laqueis habet.—O. F. Fritzsche,
Ecce deletis omnibus adversariis.
Et restituta per orbem. In ms. deest
et, sed locus hujus syllabae remanet vacuus: deinde legitur
restituto per orbem, etc., sed scriptoris errore, ubi
restituto,
0191D pro
restituta scriptum est.
Profligata nuper Ecclesia. Sic Lactantius dicit Divin. Instit. lib. V, c. 2, Profligare
sapientiam; et c. 4,
omnes.. uno semel impetu Profligarem.
Templum Dei, quod ab impiis fuerat eversum, misericordia Domini fabricatur. Templum Nicomediense, de quo Lactant. agit c. 13 et lib. V Instit. cap 2:
Ego cum in Bithynia oratorias litteras accitus docerem, contigissetque ut eodem tempore Dei Templum Everteretur. Viden eamdem locutionem? Attamen Cuperus et Baluzius in secunda editio. per
templum intelligunt
Coetum Christianorum; verum non potest dici de fidelium Societate restauranda quod
fabricatur. Verbum istud non intelligitur nisi de opere materiali, non de congregatione fidelium et unione Christo sub primario pastore
instaurata.
Principes. Constantinum et Licinium. Horum diploma vide infra n. 48.
Qui Tyrannorum nefaria et cruenta imperia resciderunt. Lactantius, lib. V Divin. Instit. cap. 11,
Rescripte Principum Nefaria; lib. VII, cap. 26:
Qui
0192B
posses vera pietate aliorum male consulta Rescindere.
Transacti. ms. Colb.,
trisansaru; Bun.,
tristi nefarii. O. F. Fritzsche nobiscum,
transacti. Mox ubi ms. habet
postatae. Bun. legit
post atrae: nos,
post tantae, cum O. F. Fritzsche, maluimus.
Precibus. Verbum istud addidimus, ut sensum clariorem eliciamus.
Et afflictos. At in ms.,
ut afflictos.
Sublevat. En nunc. Aliae editiones legunt
Sublevavit. Nunc. Sed propius et scrupulosius inspecto Manuscripto codice, legi
sublevat. En nunc, quod sonat elegantius.
Deterget; et qui. Priores editi habent
detersit; sed admoto lumine, legimus
deterget, et luii, etc., quod ultimum verbum recte ab editoribus interpretatur
Qui.
Illuctati. In ms. legitur
illustrati: at unius litterae mutatione lego
illuctati, quasi dicas
adversati; quod
0192C ultimum verbum erat in prioribus editis
qui illuctati erant Deo, jacent. Ita igitur a me restitutum: sic apud Statium reperitur participium
illuctans. Jam vero quod ad hujusce verbi regimen attinet, infra, cap. 18, legitur quoque
luctari cum tertio casu, etiamque
reluctari cap. 11, et
obluctari Virgil. III Aeneid. Et Lactantius his vocibus
luctari, reluctari, luctatio, eluctatio, eluctari saepe utitur, lib. II cap. 20, lib. III cap. 11 bis, lib. IV cap. 25 et 30, lib. V cap. 21, lib. VI cap. 18, 23, 24. Porro
verbum
jacent, praecedenti verbo
illuctati erant optime respondet. Auctor noster, eodem sensu, lib. VII Divin. Instit. cap. 26, dixit:
Qui coelestis ac singularis Dei cultum tollere voluerunt, profligati Jacent.
Justos. Id est, Christianos. Sic eos vocat Lact. lib. I cap. 1, lib. V cap. 11.
Excarnificaverunt. Sic in ms. aliae editiones
excarnificaverunt. At nil mutandum esse putavimus.
Serius quidem. In ms. corrupte legitur
Seruit . . . . . Destulerat. In prima editione et in aliis deinceps,
0192D
profuderunt . . . . . Distulerat. Caetera autem verba omissa erant; quae Nourisius recte primus ex ms. restituit. O. F. Fritzsche ponit:
Sero id quidem.
Quibus posteri discerent. Sic habet ms. codex: itaque post
quibus, expunxi
et, quod est in omnibus editis.
Et eumdem vindicem, digna videlicet supplicia, etc. Ita restituendum judicavimus; in ms. enim legitur,
et eumdem vicucem digna vid . . . supplitia, etc. Verum primaria editio habebat,
et eumdem mortem digna ultione superbis et impiis: sed haec non concordant cum scriptura manuscripti. Maxime ergo depravatus est aliarum editionum textus, quem hic ad ms. fidem
accommodamus. Loco
Vicucem supplevimus
Vindicem, ex eo quod lib. V Divin. Instit. cap. 21 initio legitur,
Deus ipse Vindex
erit.
De quorum exitu scripto testificari placuit. In ms. legitur,
de quo exitu . . . . . tificari placuit. Sed cum phrasis sit imperfecta, eam sic restituimus;
quorum, loco vocis
quo, atque post
exitu, addidimus
scripto tes., quia Libellus iste tum exules vel remotos, tum posteros
0193A docere debebat. Nourisius restituerat
de quo exitu palam testificari, etc. Sed
palam, minus apte
0193B positum est: vox
scripto eo loci aptior est.
Exitus vero idem est ac
Mors. Sic infra, cap. 50, circa medium,
exitu ejus audito, protinus fugit.
sempiternam sibi coronam pro fidei suae meritis quaesierunt. Ecce addetur his omnibus adversarius; et restituta per orbem
tranquillitate, profligata nuper Ecclesia rursum exsurgit, et majore gloria templum Dei, quod ab impiis fuerat eversum, misericordia
Domini fabricatur. Excitavit enim Deus principes, qui tyrannorum nefaria et cruenta imperia resciderunt, humano generi providerunt;
ut jam quasi discusso transacti temporis nubilo, mentes omnium pax jocunda et serena laetificet. Nunc post tantae tempestatis
violentos turbines, placidus aër et optata lux refulsit. Nunc placatus servorum suorum
0192A precibus, Deus jacentes et afflictos coelesti auxilio sublevat. En nunc moerentium lacrymas, extincta impiorum conspiratione,
deterget; et qui illuctati erant Deo, jacent: qui templum sanctum everterant, ruina majori ceciderunt; qui justos excarnificaverunt,
coelestibus plagis, et cruciatibus meritis nocentes animas profuderunt; serius quidem, sed graviter ac digne. Distulerat enim
poenas eorum Deus, ut ederet in eos magna et mirabilia exempla; quibus posteri discerent, et Deum esse unum, et eumdem vindicem,
digna videlicet supplicia impiis ac persecutoribus irrogare. De quorum exitu scripto testificari placuit,
0193A
0193B
Procul amoti fuerunt. In ms. legitur tantum
procul moti fuerunt, id est, in exilium pulsi, vel relegati, unde supplendam esse judicavi litteram
a, ita ut legatur
amoti; hinc exurgit sensus clarior. Sic apud Tacitum
amoveri in insulam, pro
in exilium pelli.
Postea futuri sunt. In ms. haec solum leguntur
p . . . turi sunt; supplevimus juxta spatium quod exhibet ms.: alii legunt
post nos futuri sunt; alii vero
post nos victuri sunt: Sed elegimus verba simplicia, quae sensum optimum juxta spatium ms. repraesentarent.
Virtutem ac majestatem suam. Et infra, cap 5:
Adversus majestatem singularis Dei. Lactantius Divin. Instit. lib. I cap. 1:
Majestatem Dei singularis ac veri cognovistis, etc.; lib. III cap. 4, lib. II cap. 1:
Singularis Dei asserere majestatem; bis, lib. IV cap. 26:
Virtutem majestatemque Dei singularis interpretari;
0193C lib. VI cap. 9:
Virtutem ac majestatem Dei singularis enarrat; lib. V cap 15 et 22, lib. VII frequenter, lib. IV, adhuc cap. 29, lib. VI cap. 17, lib. de Ira Dei, cap. 20,
et abjectis terrenis cultibus, majestatem Dei singularis agnoscunt. Epitom. cap. 3 et 4. Et alibi passim.
In exscindendis delendisque, etc. In ms. legitur,
in e . . . . . dis delendisque: post litteram
e apparet pars media litterae
x; itaque supplevimus
exscindendis, quam vocem usurpat infra auctor noster cap. 2, circa medium hoc modo:
Prosilivit (Nero)
ad exscindendum coeleste templum delendamque justitiam; vel supple
extinguendis: sic initio cap. 46, has voces ita jungit,
ut Christianorum nomen extingueret funditusque deleret.
Deus summus. Et cap. 47. Hasce dictiones inter Lactantii scripta centies deprehendes, lib. I Divin. Institut., cap. 1:
Te Deus summus ad beatum Imperii culmen evexit. Ibid. cap. 5, cap. 6, lib. II, cap. 1; lib. III, cap. 11; lib. IV, cap. 4, bis cap. 6, cap. 10, cap. 13, cap. 16; lib. VII,
cap. 27; Epitom., cap. 12,
0193D cap. 28, 43, 49; bis, lib. de Ira Dei, cap. 2. Et alibi passim. Quin haec etiam epitheta
singularis et
summus, inter alia (ait Baudri) Lactantium istius quoque libelli parentem esse suadeant, dubitari non potest.
Ostenderet. Forte legendum
ostenderit: vide praecedentia.
Hinc itaque utile est, si. In ms. legitur tantum
Vincta . . . . est, si, unde sensum formavimus in hunc modum,
hinc itaque utile est, si, etc., idque juxta spatium ms.
Qui fuerint persecutores. In ms. est
qui fuerint . . . . ecutores . . . . deficientibus 4 litteris ante
ecutores. Hunc itaque locum sic restituendum esse existimo,
qui fuerint persecutores. Parisiensis editio an. 1710 habet
fuerunt, quod contrarium est ms. codici, et stare non potest cum
vindicaverit quod sequitur. Haec editio legit
fuerunt auctores, sed male. Namque in ms. clare scriptum est
fuerint; deinde male
auctores scribit, cum appareat pars inferior litterae
p, et superior litterae
s,
0194A Itaque legendum est
persecutores. Vide specimen su pra positum.
0194B
In eos . . . vindicaverit. Lactantius noster, lib. II Divin. Institut., cap. 4:
In sacrilegos vindicaverunt; et lib. IV, cap. 17.
Ego vindicabo in eum.
Jesus Christus . . . . cruciatus est: Id est cruci affixus. Eodem sensu utitur eadem voce Lactantius Div. Institut. lib. I, cap. 16.
Ab hominibus insigni supplicio affectum et excruciatum; lib. IV, cap. 18, et Epitom. Div. Instit. cap. 18.
Et cruciaverunt illum in humilitate magna; lib. IV, cap. 22,
ut mortalis occisus . . . Deum ab hominibus esse cruciatum; et Epitom. cap. 18:
Cum igitur ad dexteram Dei sedeat, calcaturus inimicos suos qui eum cruciaverunt. Sic lib. IV, cap. 16,
cruciando, eodem sensu.
Post diem decimum Kalendarum Aprilium. Ms. habet
Aprilium, non
Aprilis. Lactantius, lib. IV Div. Institut., cap. 10:
Duobus Geminis consulibus ante diem decimum Kalendarum Aprilium Judaei Christum cruci affixerunt; quod idem est. Vide supra Not. lib. IV ad finem capitis 10. Est elliptica locutio, quam supplere
0194C possis, post exortum diem decimum Kalendarum Aprilium, sive post eum diem incoeptum. Ita verba Christi,
Post tres dies resurgam, Marc. VIII, 31, a plerisque doctioribus exponuntur
die tertio, vel
postquam venerit dies tertius. Partim ex Joanne Columbo .
Sed
post diem decimum Kalendarum Aprilium, et ante diem decimum Kalend. Aprilium idem esse ac
die decimo Kalendarum, postea in nostra ad hunc librum Dissertatione abunde demonstrabimus, ex ipso Lactantio aliisque. Eam consulere non te pigeat.
Duobus Geminis Consulibus. Hoc assignat Institutionum libro IV, cap. 10, anno Tiberii quintodecimo. Id quidem convenienter consulatui duorum Geminorum.
At observa, Lector, quam immaniter inde hallucinetur. Tiberius annum imperii quintum decimum iniit anno 28 aerae vulgaris.
Hoc ipso Tiberii anno Joannes Baptista, uti apud Lucam cap. III, 1, 2, 3, legimus, poenitentiam praedicare coepit. Erat is
juxta nostrum Lactantium Tiberii annus quintus decimus . . . Baptizatus itaque Christus die sexto Januarii,
consulibus
0194D
duobus Geminis anno aerae vulg. 29, et passus die vigesimo tertio mensis martii insequentis, nonnisi per duos menses ac dimidium ea omnia
peregit, quae ab ipsius baptismo ad mortem usque referuntur. Quod quidem portentosum est dictu, quamvis ab aliis multis Veterum
inconsulte pronuntiatum fuerit, ac Fastis Idatianis infartum. Quid enim tandem fiet de quatuor Paschatibus, quibus Servatoris
ministerium apud Evangelistas distinguitur? etc. Haec Doctiss. Nic.
Toinardus Aurelianensis.
Comprehensionis. Eadem significatione bis offendes
comprehensi et
comprehendat, Divin. Institut. lib. VII, cap. 17 et infra, cap. 15.
Ordinavitque eos, et instruxit ad praedicationem dogmatis ac doctrinae suae. Lactantius, lib. IV Divin. Institut.. cap. 21, et Epitom. cap. 47:
Ordinata vero discipulis Evangelii ac nominis sui praedicatione; vel juxta mss. codices Jun. et Goth.,
Ordinata discipulis suis evangelica doctrina; et mox,
praedicaverunt.
ut omnes qui procul amoti fuerunt, vel qui postea futuri sunt, scirent, quatenus virtutem ac majestatem suam in exscindendis
delendisque nominis sui hostibus Deus summus ostenderet. Hinc itaque utile est, si a principio ex quo est Ecclesia constituta,
qui fuerint persecutores, et quibus poenis in eos coelestis judicis severitas vindicaverit, exponam.
II. Extremis temporibus Tiberii Caesaris, ut scriptum
0194A legimus, Dominus noster Jesus Christus a Judaeis cruciatus est, post diem decimum Kalendarum Aprilium, duobus Geminis consulibus:
cum resurrexisset die tertio, congregavit discipulos, quos metus comprehensionis ejus in fugam verterat; et diebus quadraginta
cum his commoratus, aperuit corda eorum, et Scripturas interpretatus est, quae usque ad id tempus obscurae atque involutae
fuerunt. Ordinavitque eos, et instruxit ad praedicationem dogmatis ac doctrinae suae, disponens Testamenti novi solemnem disciplinam.
0195A
0195A
Repleto. Quod facilius in ms. legitur, quam
expleto, quod est in editis: igitur nil mutare debuerant editores.
Rapuit in coelum. Lactantius Div. Institut. lib. VII,
0195B cap. 17:
Rapietur in coelum.
Assumptis in locum Judae proditoris Matthia et Paulo. Ne ex his verbis inferas, Paulum una cum Matthia fuisse Judae ab apostolis suffectum. Tantum (incuriosius paulo scribens)
Lactantius innuere voluit, loco Judae alios duos Apostolatus munere fuisse functos, Matthiam scilicet sorte lectum (Act.
I, 26) , et Paulum ab ipso Christo assumptum. Toinardus .
Ad Evangelium praedicandum. Lactant. lib. IV, cap. 21:
Petrus et
Paulus Romae praedicaverunt.
Magister Dominus. Lactantius, lib. IV. cap. 21: In nomine
Magistri Dei, et cap. 26 necnon lib. VI, cap. 8. Et alibi passim.
Et per annos quinque et viginti, etc. A consulatu duorum Geminorum, sive ab anno aerae vulg. chr. XXIX, quo ex Lactantii hypothesi Apostoli post Pentecosten
praedicaverunt ubique Evangelium, anni quidem sunt 25 completi usque ad XIII diem Octobris anni chr. LIV, quo Nero successit
Claudio: at ab anno
0195C aerae chr. XXXIII, quo revera passus est Christus, ad LVIII, sunt anni 25.
Fortassis ex his viginti quinque annis, qui ad praedicationem omnium Apostolorum ex aequo pertinent, orta est opinio de 25
annis, quos quidam veteres, et innumerabile recentiorum agmen S. Petro Apostolo tribuunt in sede Romana . . . Si autem fas
esset recedere a vulgari et in animis hominum insita opinione, ei Lactantianam lubenter praeferrem, id est, Petrum quidem
Romae praedicasse Evangelium facile concederem, non sub Tiberio Claudio, ut vulgo putant, sed sub Nerone Claudio. Quippe stabilita
semel hac verissima (ut puto) sententia, conquiescit statim omnis disputatio absque ullo incommodo auctoritatis Romani pontificis.
Neque enim longa annorum series quibus Petrus fuerit episcopus Romae, primatum illius Ecclesiae stabilivit, sed persona Petri,
qui cathedram suam ibi collocavit, et eam suo sanguine solidavit ac confirmavit.
Ex Baluzio .
Ecclesiae fundamenta miserunt. Id est,
posuerunt;
0195D
mittere, pro
ponere. Ita usurpant passim Agrimensores,
limitem mittere, mettre une borne; mittere murum aut vallum, apud Lampridium in Vita Sept. Severi. Sed et apud Ciceronem I in Verrem
mittere in possessionem, mettre en possession; apud Senecam legitur
mittere in Acta, Gallice
mettre dans les Registres; apud Livium,
mittere urbes in servitutem, mettre les villes en servitude; apud Statium,
corpus mittere sepulcro, mettre un corps dans le tombeau. Apud Sidonium Apollinarem, lib. II, epist. 11,
jam semel missa fundamenta certantis amicitiae. Apud veterem Vulgatae nostrae Interpretem
vinum novum in utres novos mittunt, etc. Matth. cap. IX, 17, cap. XV, 26.—
Ecclesiae fundamenta miserunt. Quis, inquit Nurrius, bonae latinitatis auctor unquam dixit,
mittere fundamenta? is certe non est Lactantius, qui melius scripsit,
fundamenta Ecclesiae ubique jecerunt. Phrasin vero
fundamenta mittere, Columbus recte confirmavit. Hieron. in Vita Hilar.:
non prius abire passi sunt,
quam futurae
0196A
Ecclesiae lineam mitteret; et Ambros. lib. I Offic., cap. 29:
Ecce mitto lapidem in fundamentum Sion, id est,
Christum in fundamentum Ecclesiae, quod mox exponit:
Paulus fundamentum posuit Christum. Etiam
0196B interpr. Iraenei lib. III, cap. 28:
Ego mitto in fundamenta Sion lapidem pretiosum. Ita quoque Cyprianus Erasmi lib. II adv. Judaeos, cap. 16, pro quo Pamelius:
immitto in fundamenta. Etiam Curtius lib V, sect. 4:
triginta pedes in terram turrium fundamenta demissa sunt. Bun .
Cumque jam Nero imperaret, Petrus Romam advenit. Multi duplicem Petri adventum ad urbem Romam sub Claudio et Nerone asserunt, alii tantummodo unum sub Nerone agnoscunt; nonnulli
vero heterodoxi Apostolicae et Romanae Ecclesiae inimici utrumque negant, quos solide admodum confutarunt ejusdem religionis
Joan. Pearsonius in Operib. posthum. et Samuel Basnagius Exercitat. Histor. ad an 44, n. 25. Toinard .
Convertit multos ad justitiam. Sic infra dicit
ad delendam Justitiam, id est, religionem cultumque veri Dei. Lactantius eodem sensu dixit, lib. V, cap 7:
Reddita quidem terrae, sed paucis assignata Justitia est, quae
0196C
nihil aliud est, quam Dei unici pia et religiosa cultura; et lib. V, cap. 12:
invalescente Justitia; lib. VII, cap. 16 et 26, in Epilogo ad Constantinum,
Te Deus summus ad restituendum Justitiae domicilium excitavit. Et lib. I cap 1:
Per quem . . . Justitia et sapientia restituta est.
Deoque templum fidele ac stabile collocavit. Infra de Nerone,
Prosilivit ad excidendum coeleste templum, delendamque justitiam; et cap. 15:
Nam Constantius . . . verum Dei templum quod est in hominibus, incolume servavit. Lactantius lib. IV Div. Institut. cap. 14:
Verum templum Dei, quod non in parietibus est, sed in corde ac fide hominum, qui credunt in eum, ac vocantur fideles; et cap. seq.:
Aeternum et immortale Dei templum; et cap. 24:
Habeatque radicem et fundamentum, stabilisque apud homines et fixa permaneat. Et lib. IV, cap. 10,
ut constitueret Deo templum, doceretque justitiam.
Templum fidele. Hic et infra per
templum coeleste intelligitur religio christiana, vel coetus christianorum;
0196D quod ex adjunctis vocibus
fidele et
coeleste, recte interpretatur.
Execrabilis ac nocens tyrannus. Sic infra, cap. 4:
Execrabile animal Decius. Nocens est, nefarius et impius. Vox
execrabilis saepe apud Lactantium. Vide lib. I, cap. 21; lib. III, cap. 18; lib. VI, cap. 17 et cap. 23; lib. VII, cap. 16, etc. Epitom.
cap. 63.
Ad excidendum coeleste templum. Ita Lactantius noster, lib. III Div. Institut. cap. 26, dixit
excidere vitia: lib. VI, cap. 15:
vitia penitus excidunt; lib. V, cap. 3,
veritatem penitus excidere; et lib. de Ira Dei cap. 17,
voluerunt eam penitus excidere.
Delendamque justitiam. Id est, religionem christianam, cultumque veri Dei.
Primus omnium persecutus Dei servos. Sic Tertullianus, Apolog. cap. 5; S. August. l. II contra litteras Petiliani c. 92; Sulpic. Severus, lib. II de Nerone loquens:
Dignus extitit qui persecutionem in christianos primus inciperet. A Lactantio post
omnium, erat cum
0197A Eusebio addendum
imperatorum; vel
a constituta Ecclesia. Praecesserant enim martyria Ss. Joannis
0197B Baptistae, Jacobi, et Stephani, quo tempore ex Actis cap. VIII fuit magna persecutio Jerosolymis. In ms. Colb. pro
persecutus, est
persecutos; mendose.
Quo officio repleto, circumvolvit eum procella nubis, et subtractum oculis hominum rapuit in coelum. Et inde discipuli, qui
tunc erant undecim, assumptis in locum Judae proditoris Matthia et Paulo, dispersi sunt per omnem terram, ad Evangelium praedicandum,
sicut illis magister Dominus imperaverat; et per annos quinque et viginti usque ad principium Neroniani imperii, per omnes
provincias et civitates Ecclesiae fundamenta miserunt. Cumque jam Nero imperaret, Petrus Romam advenit; et
0196A editis quibusdam miraculis, quae virtute ipsius Dei, data sibi ab eo potestate, faciebat, convertit multos ad justitiam,
Deoque templum fidele ac stabile collocavit. Qua re ad Neronem delata, cum animadverteret non modo Romae, sed ubique quotidie
magnam multitudinem deficere a cultu idolorum, et ad religionem novam, damnata vetustate, transire; ut erat execrabilis ac
nocens tyrannus, prosilivit ad excidendum coeleste templum, delendamque justitiam, et primus omnium persecutus Dei servos,
Petrum
0197A
0197B
Nec tamen habuit impune. Ita ms. Colb.
habuit, ut et infra ad initium capitis 30, ubi pariter legitur in eodem ms.,
habuit impune. In posteriore loco editio Parisiensis an. 1710 et in priore priscae editiones substituerunt
abiit; sed perperam. Eadem enim locutione utitur Lactantius in Epitome cap. 53:
Nec ullus impune habuit quod Deum laesit; et cap. 55:
Cur impune habent Aegyptii, qui pecudes et omnis generis bestias colunt? Habuit, vox est inter lineas in ms. addita, sed eadem plane manu.
Respexit enim Deus vexationem populi sui. Suetonius:
Cum a Senatu Nero
quaereretur ad poenam, e palatio fugiens, ad quartum Urbis milliarium in suburbano liberti sui, inter Salariam et Numentanam
viam semet interficit anno aetatis suae
32. Quod contigit anno Christi LXVIII, die 9 Junii. Toinard .
Nusquam repente comparuit, etc. S. Augustinus,
0197C de Civitate Dei lib. XX, cap. 19:
Nonnulli ipsum Neronem
resurrecturum, et futurum Antichristum; Alii vero nec eum occisum putant: sed subtractum potius, ut putaretur occisus; et
vivum occultari in vigore ipsius aetatis in qua fuit, cum crederetur extinctus, donec suo tempore reveletur, et restituatur
in regnum.
Fuit illa plerorumque opinio tertio etiamque quarto saeculo, Neronem venturum ante saeculi finem, et ipsum vel fore Antichristum,
vel iisdem temporibus per Occidentem saeviturum, quibus ille per Orientem. Quae fuit etiam opinio S. Martini Turonens. et
Sulpic. Severi, Dialog. 2 atque Historiae Sacrae lib. II:
Sed multum mira haec opinantium praesumptio, inquit Augustinus, loco supra citato. Contra Lactantii et Sulpicii opinionem facit, quod a Plutarcho refertur in Vita Galbae;
maxime vero quod ait Suetonius, lib. VI, cap. 50:
Funeratus est impensa ducentorum millium, stragulis albis auro intextis, quibus usus Kalend. Januarii fuerat. Reliquias Aegloge
et Alexandria nutrices
0197D
cum Acte concubina gentili Domitiorum monumento condiderunt, quod prospicitur e campo Martio impositum colle hortorum. In
eo monumento solium porphyretici marmoris superstanti Lunensi ara circumseptum est lapide Thasio.
Toinard .
Tam malae bestiae. Eadem locutione utitur de tyrannis scribens infra cap. 4. Et cap. 9, de Maximiano Galerio:
Inerat huic bestiae naturalis barbaries et feritas; et cap. 16, 25, 32, 39 et 52. Divinarum autem Institut. lib. V, cap. 11:
Illa est vera bestia, etc. Et cap. 23:
Postea vindicaturum se in eos Deus
pollicetur, et exterminaturum bestias malas de terra; nec non lib. VI cap. 9. Belluas etiam eos nominat, lib. V cap. 11, lib. VI c. 17.
Deliri. Ms.
deleri.
Credunt esse translatum ac vivum reservatum. Fabula, cujus origo non obscura. Plures enim pseudonerones fuere. Primus in insula Cythno, Tacit. II histor. cap. 8; alter,
cui nomen Terentio maximo,
Zonaras in Tito; tertius sub Domitiano, viginti annis
0198A post Neronis mortem,
Sueton. Neron. extr. Nam varius super exitu ejus rumor, pluribus vivere eum
0198B fingentibus credentibusque. Bun .
Sibylla dicente. Sic libros Sibyllinos laudare solet Lactantius, tametsi illos sciret non unius esse Sibyllae, sed plurium. Ita ipse lib.
I Div. Institut. cap. 6:
Et sunt singularum singuli libri: qui quia Sibyllae nomine inscribuntur, unius esse creduntur. Sed et nos confuse Sibyllam
dicemus, sicubi testimoniis earum fuerit abutendum.
Hi loci videntur esse ex lib. V et VI Sibyllinorum oraculorum. Vid. Not. Baluz.
A finibus. Doctissimus Janson ab Almeloven addendum esse ait
terrae, quod excidisse putat.
Persequatur. Ita ms. sed litteris breviatis; quod melius convenit cum
praecedat.
Itaque fas est credere. Ita restitui, apprime observata Manuscripti scriptura, in quo
fas tantum satis apte legitur; spatium vero praecedit quinque vel sex litterarum, unde reposui
itaque. Haec vox spatium implere potest. Aliae editiones habent,
nefas est credere. Sed lectio quam sequimur, in textu consonantior mihi videtur cum ms. et cum sequentibus
0198C auctoris verbis.
Duos. ms. habet
duas, sed male.
In ultima tempora, atque initium Christi. Post
ultima abrasa sunt in ms. duo saltem verba. Sed cum inspecta diligenter scriptura legantur tres ultimae litterae vocis
atque, tunc supplendum putavi
tempora atque. At duo Prophetae quorum hic habetur mentio, sunt Moses atque Elias.—
In ultima . . . initium Christi. In ultima aetate.
Initium Christi videtur initium millenarii esse, quod Lactantius variis locis adstruxit. Cell .—
In ultima . . . initium. Ibi duo aut tria verba abrasa sunt, teste Nurrio. Num de millenario haec intelligenda sint, incertum, quia locus mancus;
et dubitat Bauldr. quia sequitur
sempiternum. Bun .
Quod Sibyllae futurum praenuntiant. Post
coeperit, desunt in ms. decem circiter litterae, usque ad
um pronuntiant. Has existimavi suppleri posse his verbis, quae breviatis litteris istud spatium replere possunt. Caeterae editiones habent
pronuntiant, quod verbum
0198D breviatum legi potest
praenuntiant. De his porro Sibyllarum prophetiis vide lib. VII Institut. cap. 15 usque ad 20.
Ut praecursor, etc. Hic in ms. legitur solum
cursor, atque ante vocem istam tres aut quatuor desunt litterae, quas per istas,
ut praecursor, supplevimus, vel per
qui praecursor.
Humani generis. In ms. desunt litterae duae ultimae
Humani, ac priores duae
generis: itaque non difficile fuit iis supplere.
Aliquot. In ms. legitur
aliquod, quod erratum frequens est in eo libro.
Alter non minor tyrannus ortus est. Ortus est, id est, imperare coepit; Domitianus, duodecim Caesarum postremus. Toinard .—Domitianus
Calvus Nero dictus a Juvenale, quem Tertullianus in Apologetico, c. 5, vocat
portionem Neronis in crudelitate; et Eusebius, l. III Hist. eccles., c. 17:
Neronianae impietatis et odii adversus Deum successorem. Baluz .
Injustam. Sic potest legi in ms., caeterae editiones
0199B habent
invisam.
cruci affixit, et Paulum interfecit. Nec tamen habuit impune; respexit enim Deus vexationem populi sui. Dejectus itaque fastigio
imperii, ac devolutus a summo tyrannus impotens, nusquam repente comparuit; ut ne sepulturae quidem locus in terra tam malae
bestiae appareret. Unde illum quidam deliri credunt esse translatum, ac vivum reservatum, Sibylla dicente matricidam profugum
a finibus esse venturum; ut quia primus persecutus est, idem etiam novissimus persequatur, et Antichristi praecedat adventum.
Itaque fas est credere, sicut
0198A duos Prophetas vivos esse translatos in ultima tempora, atque initium Christi sanctum ac sempiternum, cum descendere coeperit,
quod Sibyllae futurum praenuntiant: eodem modo etiam Neronem venturum putant, ut praecursor diaboli ac praevius sit venientis
ad vastationem terrae, et humani generis eversionem.
III. Post hunc, interjectis aliquot annis, alter non minor tyrannus ortus est, qui cum exerceret injustam
0199A
0199B
Subjectorum cervicibus incubavit. Lactantius Div. Institut., l. V, c. 5:
Soli absconditis incubarent; et c. 9:
In eos totis carnificinae suae viribus incumbunt; l. VII, c. 19:
Capto mundo, cum magnis latronum exercitibus incubabit.
Traditus in manus inimicorum luit poenas. Domitianus mense februario anni Chr. 94 saevire coepit. Peremptus est anno Christi 96, 14 kal. octobr. (sive die 18 septembr.),
ut in confesso est apud omnes. Toinard .—Neque aliter Lactant., Divin. Instit., l. VII, de Antichristo:
Et captus, tandem scelerum suorum luat poenas. Idem Epitom., cap. 68.
Interfectus, domi. Sic legere maluimus cum doctissimo Cupero, quam cum caeteris,
interfectus domi.
Memoria nominis ejus erasa est. Et infra, c. 52,
et erasit de terra. Macrob., l. I Saturnal., c. 12:
Octobrem vero suo nomine Domitianus invaserat: sed uti infaustum vocabulum ex omni aere vel saxo placuit
0199C
eradi. Baluz .
Cum multa mirabilia opera fabricasset. Suetonius in Domitiano:
Plurima et amplissima opera incendio absumpta restituit, in queis et capitolium, quod rursus arserat, sed omnia sub titulo
tantum suo, ac sine ulla pristini auctoris memoria.
Baluz .
Neque imaginum, neque titulorum ejus, etc. Id ipsum scribit Eusebius, l. III, c. 20 Hist. eccl. Suetonius:
Contra Senatus adeo laetatus est, ut repleta certatim Curia, non temperaret quin mortuum contumeliosissimo atque acerbissimo
acclamationum genere laceraret, scalas etiam inferri, clypeosque et imagines ejus coram detrahi, et ibidem solo affigi juberet,
novissime eradendos ubique titulos, abolendamque omnem memoriam decerneret.
Ex Baluz .
Relinqueret. Mss.
relinquerent.
Gravissimis. In ms. est
gravissime, cum majuscula initiali littera, praecedente puncto, male.
Rescissis actis tyranni. Vide supra, not. ad c. 1.
0199D
Non tantum. Sic ms. breviatis litteris
ttm; at in editis est,
non modo, male.
Ecclesia restituta. Narrat Dio apud Xiphilinum, Nervam omnes, qui impietatis in deos rei fuerant, absolvisse, exules in patriam reduxisse, edicto
insuper vetuisse, ne cui liceret aut impietatis sive Judaicae sectae (sic tum vocabant religionem Christi) quempiam dehinc
insimulari. Ea porro occasione Joannes apostolus, qui in Patmon insulam a Domitiano fuerat relegatus, exilio solutus, Ephesum
reversus est, ut ex Clemente Alexandrino recitat Eusebius lib. III, cap. 23.
Ac. Hanc conjunctionem Heumannus putat esse delendam ut melius fluat oratio.
Boni principes. Quamvis pagani, scilicet Nerva, Trajanus, Antonini, etc., qui edicta contra christianos non promulgarunt. Lactantius in fine
libri septimi Div. Instit. ad Constantinum:
Quoniam unus ex omnibus extitisti, qui praecipua virtutis et sanctitatis exempla
0200B
praeberes, quibus antiquorum principum gloriam, quos tamen fama inter bonos numerat, non modo aequares, sed etiam, quod est
maximum, praeterires,
etc. De bonis Principibus, qui et libertatem credendi nostris hominibus permiserunt, et eorum ministerio in palatio et in
provinciis usi sunt, eosque ad maximas dignitates evexerunt, videndus Eusebius initio libri VIII Histor. eccles. Baluz .—
Boni principes. Zozimus, lib. I, c. 7:
Ab hoc tempore viri boni (ἐντεῦθεν ἄνδρες ἀγαθοὶ)
principatum adepti, Nerva, Trajanus, et post eum Adrianus et Antoninus Pius et par illud fratrum Verus atque Lucius, multa
vitiata correxerunt.
Lactantius, l. VII, c. 16, in notis, habet egregium locum:
Quos tamen fama inter bonos numerat, quos non modo aequares, sed etiam, quod est maximum, praeterires. Bun .
Nullos inimicorum impetus passa. Id est, fere nullos, aut levioris momenti.
Manus suas in Orientem Occidentemque porrexit. Lactantius,
0200C l. VII Div. Instit., c. 15:
Roma . . . sublata Carthagine, manus suas in totum orbem terra marique porrexit. Epitom., c. 51:
Alas suas in Orientem Occidentemque porrexit.
Nullus terrarum angulus tam remotus, quo non religio Dei penatrasset. Lact., l. IV Div. Inst., c. 26:
Crux potius electa est, quae significaret illum tam conspicuum, tamque sublimem futurum, ut ad eum cognoscendum pariter et
colendum, cunctae nationes ex omni orbe concurrerent. Denique nulla gens tam inhumana est, nulla regio tam remota, cui aut
passio ejus, aut sublimitas majestatis ignota sit.
Baluz .
Quo non. In ms.,
co n.
Denique natio. In ms.,
denique di natio.
Nulla denique natio, etc. In ms. post
denique, est
di natio. Vel est
mundi, vel est
Dei: quam vocem, ut superfluam, expungendam esse dicit Baluz .
Extitit post annos plurimos execrabile animal Decius,
0200D etc. Saeviisse Decium statim ac imperavit, docet quoque Chronicon Paschale his verbis:
Initio imperii Decii persecutione contra christianos concitata . . . . . Constat Decium sub finem anni 251 ad Abrittum, sive Abrittum in praelio adversus Carpos interiisse et imperasse plus quam
duos annos; nempe ab illo temporis spatio quod est intra diem 17 junii et 19 octobris anni 249 usque ad finem novembris anni
251, atque adeo annos duos cum mensibus circiter quinque. Toinard .
Quis enim justitiam, nisi malus persequatur? Per
justitiam hic intellige justum populum, populum Dei, servos Dei.
Provectus esset ad illud principale fastigium. Et infra, c. 18,
sublime fastigium, imperatoriam scilicet dignitatem. Haud secus Lactant., Div. Instit. l. VII, c. 26, ad finem, in epilogo ad Constantinum imperatorem:
Te providentia summae divinitatis ad fastigium principale provexit. Viden utriusque operis au-
dominationem, subjectorum tamen cervicibus incubavit quam diutissime, tutusque regnavit, donec impias manus adversus Dominum
tenderet. Postquam vero ad persequendum justum populum instinctu daemonum incitatus est, tunc traditus in manus inimicorum
luit poenas. Nec satis ad ultionem fuit, quod est interfectus: domi etiam memoria nominis ejus erasa est. Nam cum multa mirabilia
opera fabricasset, cum Capitolium aliaque nobilia monumenta fecisset, Senatus ita nomen ejus persecutus est, ut neque imaginum,
neque titulorum ejus relinqueret ulla vestigia, gravissimis decretis etiam mortuo notam inureret ad ignominiam sempiternam.
Rescissis igitur actis tyranni, non tantum in statum pristinum Ecclesia
0200A restituta est, sed etiam multo clarius ac floridius enituit; secutisque temporibus, quibus multi ac boni principes Romani
imperii clavum regimenque tenuerunt, nullos inimicorum impetus passa, manus suas in orientem occidentemque porrexit; ut jam
nullus esset terrarum angulus tam remotus, quo non religio penetrasset; nulla denique natio tam feris moribus vivens, ut non
suscepto Dei cultu, ad justitiae opera mitescereret. Sed enim postea longa pax rupta est.
IV. Extitit enim post annos plurimos execrabile animal Decius, qui vexaret Ecclesiam. Quis enim justitiam, nisi malus persequatur?
Et quasi hujus rei gratia provectus esset ad illud principale fastigium, furere
0201A
0201B
Profectus adversus Carpos, qui tum Daciam Moesiamque occupaverant, etc. Carpos in hoc Lactantii loco, Francos in Chronico Paschali, Getas sive Gothos apud Jornandem, et Scythas apud Zozimum,
eosdem esse ostendit du Cangius in notis, p. 547 ad Chronic. Pasch. Toinard .
Adversus. In ms.,
adversu.
Carpos. Populos transdanubianos ex Ptolom. aut Gallos, juxta Cedrenum.
Deletus, nec sepultura quidem potuit honorari. Pro
nec, mallem
ne: sic supra, cap. 11.
Ut ne sepulturae quidem locus . . . . appareret. Decii necem ultioni quoque divinae tribuunt Cyprianus initio libri de Lapsis, et ad Demetrianum, nec non Hieronymus in Zachar.
XIV. Inter paludes enim victus, cum exercitu deletus est, ex Aurelio Victore.
0201C
Ut hostem Dei oportebat. Locutio Lactantiana, lib. de Ira Dei, cap. 19:
Si est providus, ut oportet Deum. Utrobique supple
esse.
Non multo post Valerianus. Post septem annos. Nam anno Christi 257 saeviit, imperii sui 5. Toinard .
Mira sunt, quae de modestia ac mansuetudine, reliquisque summis Valeriani virtutibus tradit Trebellius Pollio: quae confirmantur
etiam ab Eusebio, qui lib. VII Hist. Eccles., cap. 10, illum vel ex eo maxime commendat, quod mansuetissimus, ac benignissimus
fuerit erga Christianos; additque, nullum superiorum Principum, ne illos quidem ipsos, qui palam Christiani fuisse dicuntur,
tanta humanitate ac benevolentia nostros complexum esse, quantam Valerianus prae se ferebat initio principatus sui, totamque
ejus familiam Christianis hominibus abundasse, ita ut Dei Ecclesia esse videretur. Sed postea immensum mutatus ab illo, crudelissime
saeviit in Christianos; ac mox secuta Dei manus, quae illum graviter afflixit. Baluz .
0201D
In Deum. Ms.,
In Deo.
Poenae. Ms.,
Pene; ac ideo Heuman. legit,
singulari prorsus poenae genere.
Ut esset posteris documentum. Vide supra cap. 1,
Distulerat poenas eorum Deus, ut ederet in eos magna et mirabilia exempla, quibus posteri discerent, et Deum esse unum, et
eumdem vindicem digna videlicet supplicia impiis ac persecutoribus inrogare.
Adversarios Dei semper dignam scelere suo recipere mercedem. Semper, ita ms. legit, id est, dignam semper suo scelere mercedem Dei hostes recipere. Quamvis non de omnibus persecutoribus agat
Lactantius, sed de multis, quos posteris in dignae ultionis exemplum adducere ira divina voluit. Pro
semper antiqui editi legunt
saepe, contra fidem ms.
Quo. Ms.,
Quod.
Sapor, is qui eum ceperat. Ita mss. Priscae editiones habent
Sapores, qui; male.
Inclinare sibi Romanum. Non stratoris officium exhibebat
0202B Sapori Valerianus: sed plane vicem stapedis, aut scalae illi in equum ascensuro praestabat, ut colligitur ex Actis S. Pontii
Martyris, cap. 24:
Valerianus scilicet Imperator in captivitatem ductus a Sapore, Rege Persarum, non gladio, sed ludibrio omnibus diebus vitae
suae merita pro factis percepit; ita ut quotienscumque Rex Sapor equum conscendere vellet, non manibus ejus, sed incurvato
dorso, et in cervice ejus pede posito, equo membra locaret.
Similia tradit Hugo Floriacensis in Chronico:
Valerianus Dei praesidio destitutus, a Rege Persarum Sapore captus . . . . donec vixit, hanc infamis officii poenam semper
tulit, ut acclinis humi Regem ascensurum, non manu, sed dorso attolleret.
Baluz .
Romanum. In ms.,
Romanam; mendose.
Imposito. In ms.
imposita; male.
0202C
Supra dorsum. Ita ms., sed breviatis litteris. Hanc historiam Heumannus in dubium revocat. Priscae editiones habent
super.—Imposito pede super dorsum ejus. In mss.
Supra. Nurrius:
Quis unquam, inquit,
phrasin huic similem in veris Lactantii libris animadvertit? Ego vero dico, Lactantium non abhorrere ab stylo antiquae versionis, et phrasin huic similem in veris Lactantii libris animadverti,
lib. IV Inst., cap. 14:
Imponite cidarim mundam super caput ipsius; et ibid.:
Et posuerunt cidarim super caput ejus. Eodem modo Cypr. l. II. Quirin. c. 13, Curt. lib. IX, cap. 7:
Pedem super cervicem jacentis imposuit. Bun .
Triumphi genus. Haec addidimus verba tamquam necessaria, quamvis non legantur in ms.
Exprobrans ei. Ita ms.
ei, non
et.
In tabulis aut parietibus. Mos olim fuit principum gesta in tabulis pingi et in parietibus illustrari. Sic Capitolinus in Maximino, cap. 12:
Jussit tabulas pingi ita, ut erat bellum ipsum gestum, et ante curiam proponi, ut facta ejus pictura loqueretur: vide etiam
0202D Herodianum, lib. III, cap. 9.
Ille. Ms.
Illae, mendose.
Dignissime triumphatus. Dignissime, scilicet ut merebatur:
triumphatus passive. Itaque non mirum, si infra
triumphare junxerit cum quarto casu, c. 16.
saeculum cum suis terroribus triumphasti. Similiter Lactantius scribit,
catenatam mortem cum suis terroribus triumpharet, lib. IV, c. 26:
Triumphato seculo, Epitom. c. 66,
captivos triumphavit, c. 46,
triumphari deos, Daemonas, c. 51,
terram triumphabit, Div. Inst. l. VI, c. 23. Valeriani servitus fuit decem annorum.
Cum filium haberet Imperatorem. Gallienum nempe seniorem, quem jam ab anno Christi 251 fecerat Imperii consortem, quique capto patre, solus per multos annos
summam rerum administravit; nec unquam eum a persecutore vindicare voluit, licet
Bactriani, Hiberi, Albani et Tauroscythae auxilia fuerint polliciti, ad Valerianum de captivitate liberandum, ut scribit Trebellius Pollio in Valeriano seniore.
protinus contra Deum coepit, ut protinus caderet. Nam profectus adversus Carpos, qui tum Daciam Moesiamque occupaverant,
statimque circumventus a barbaris, et cum magna exercitus parte deletus, nec sepultura quidem potuit honorari: sed exutus
ac nudus, ut hostem Dei oportebat, pabulum feris ac volucribus jacuit.
V. Non multo post Valerianus quoque non dissimili furore correptus, impias manus in Deum intentavit; et multum, quamvis brevi
tempore, justi sanguinis fudit. At illum Deus novo ac singulari poenae genere
0201B affecit, ut esset posteris documentum, adversarios
0202A Dei semper dignam scelere suo recipere mercedem. Hic captus a Persis, non modo imperium, quo fuerat insolenter usus, sed
etiam libertatem, quam caeteris ademerat, perdidit, vixitque in servitute turpissime. Nam Rex Persarum Sapor, is qui eum ceperat,
si quando libuerit aut vehiculum ascendere, aut equum, inclinare sibi Romanum jubebat, ac terga praebere, et imposito pede
supra dorsum ejus, illud esse verum dicebat (triumphi genus) exprobrans ei cum risu, non quod in tabulis aut parietibus Romani
pingerent. Ita ille dignissime triumphatus, aliquandiu vixit, ut diu barbaris Romanum nomen ludibrio ac derisui esset. Etiam
hoc ei accessit ad poenam, quod
0202B cum filium haberet Imperatorem, captivitatis suae tamen
0203A
0203B
Extremae. Ms.,
extremaeme, male.
Direpta est ei cutis. Ita ms, sed male.
Diripere est expilare:
diripere agros, urbes. Mallem hic legere cum doctissimo Nic. Heinsio,
derepta. Deripere est detrahere, auferre, ut ostendit in Notis ad Ovidium. Ex hoc versu metamorph., v. 388:
0203C Clamanti cutis est summos derepta per artus.
Nec omnino repetitus est. Doctiss. Nurr. hunc locum nimis extendit. Sed Pollio
contra Caecilii nostri opinionem tres nobis repraesentat epistolas, quibus Betsoldus et Artabandes Reges libertatem Valeriani a
Sapore postulaverunt. Quamobrem hae epistolae Caecilio incompertae omnino videntur; nisi probaveris, nihil aliud ejus verbis
significari, quam ipsum a
nullo nomine Romano aut Romanis subdito fuisse repetitum. Quid si simplicissime exponas de filio, de quo unice praecessit, ut subintelligatur
pronomen, uti saepe: non invenit ultorem (eum), nec (ab eo) repetitus est. Bun .
Est. Haec vox non legitur in ms., sed tantum adest quaedam virgula.
Clarissimi triumphi. Ms.
Karissimi.
Ostentus. Ita ms. at in editis est
ostentui.
Principis. Ms.
Principes, male.
Apud deos suos. Id est, in templo deorum suorum.
0203D
Aurelianus qui esset. Ita ms. Colb. Almelov. forte
quum esset: sat recte.
Vesanus et praeceps. Ex Flavio Vopisco:
Aurelianus severus, truculentus, sanguinarius fuit princeps. Ex Eutrop., lib. IX, de eodem:
Vir in bello potens, animi tamen immodici, et ad crudelitatem propensioris. Et praeceps distincte non legitur in ms. sed virgula quaedam cum voce
prebs, quod aeque diceretur
Vesanus princeps. Attamen non inconcinne in editis est
praeceps; sic Livius eleganter ait
praeceps in avaritiam et crudelitatem animus.
Inter initia sui furoris extinctus est. Concitavit itaque persecutionem solummodo sub finem anni 274 vel initio insequentis. Interemptus est enim mense Aprili anni
275, qua de re vide Euseb. Hist. Eccles. l. VII, c. 30.
Coenofrurio. Medio itinere inter Heracleam et Byzantium ad mare. Flavius Vopiscus in D. Aureliano:
Sed cum iter faceret, apud Caenophrurium mansionem, quae est inter Heracliam et Byzantium, malitia notarii
0204B
sui et manu Mucaporis interemptus est. Vide Eutropium, lib. IX. Baluz .
Non modo. Non abest a ms.
Fecerunt. Id est, egerunt.
Diocletianus. Qui (ex fine cap. 9)
Diocles ante imperium vocabatur.
Malorum machinator. Ita Lactantius, lib. VII Divin.
0204C Institut., cap. 24;
qui est Machinator
omnium Malorum.
Nec a Deo quidem. Mallem legere
ne, ut legitur sub initium cap. 6,
verum illi Ne
perficere Quidem,
quae cogitaverat, licuit.
Orbem terrae. Intellige immensam Imperii Romani amplitudinem.
Avaritia. De qua Vopiscus in Numeriano: vide infra Baluzii notas ad istud caput.
Timiditate. Qua tres regni sui participes fecit, nempe Maximianum cognomento Herculium, anno Christi 285. Constantium cognomento Chlorum,
et Galerium Maximinum, cognomento Armentarium, anno 293.
In quatuor partes. Orientem regebat Diocletianus; Italiam et Africam Maximianus Herculius; Transalpinas provincias Constantius Chlorus; Illyricum
et Thraciam Galerius Maximianus. Nicomedia Bithyniae Diocletiani sedes erat regia, Mediolanum Herculii,
0204D Augusta Trevirorum Constantii, et Galerii Sirmium in Pannonia.
Major esse coeperat. Ms.
Majores esse coeperant; mendose.
Enormitate indictionum. Ms.,
inhormitate. Indictionum, id est tributorum, extra ordinem ad arbitrium victoris, aut secundum necessitates Reipublicae. Columbus .
Provinciae quoque in frusta concisae. Ex hoc videmus originem multiplicationis provinciarum, quae aliunde non clare cognoscebatur. Numerum novum provinciarum exhibent
notitia imperii utriusque, et alia notitia Episcopatuum, et Libellus provinciarum Schonovii, quem nuper cum Sexto Rufo edidimus,
et in Occidentali imperio ipse Sextus Rufus, sive Rufus Festus. Cell .
Officia. Id est, Praefecti, vel ii qui funguntur Officiis. De iis vide Pancirollum ad notitiam Imperii, cap. 9 et Vossium lib. III
de vitiis Serm. cap. 30.
Civitatibus incubare. Sic et Lactantius Divin. Instit. lib. VII, cap. 19:
Siquidem capto mundo cum magnis
0205B
latronum exercitibus Incubabit; lib. 5, cap. 11,
uno loco recubans.
ac servitutis extremae non invenit ultorem, nec omnino repetitus est. Postea vero quam pudendam vitam in illo dedecore finivit,
direpta est ei cutis, et exuta visceribus pellis est infecta rubro colore, ut in templo barbarorum deorum ad memoriam clarissimi
triumphi poneretur, legatisque nostris semper esset ostentus, ne nimium Romani viribus suis fiderent, cum exuvias capti principis
apud deos suos cernerent. Cum igitur tales poenas de sacrilegis Deus exegerit, nonne mirabile est, ausum esse quemquam postea
non modo facere, sed etiam cogitare adversus majestatem singularis Dei regentis et continentis universa?
VI. Aurelianus, qui esset natura vesanus et praeceps, quamvis captivitatem Valeriani meminisset, tamen
0203B oblitus sceleris ejus et poenae, iram Dei crudelibus factis lacessivit. Verum illi ne perficere, quidem quae cogitaverat,
licuit: sed protinus inter initia sui furoris extinctus est. Nondum ad provincias ulteriores cruenta ejus scripta pervenerant,
et jam Coenofrurio,
0204A qui locus est Thraciae, cruentus ipse humi jacebat, falsa quadam suspicione ab amicis suis interemptus. Talibus et tot exemplis
coerceri posteriores tyrannos oportebat. At hi non modo territi non sunt, sed audacius etiam contra Deum confidentiusque fecerunt.
VII. Diocletianus, qui scelerum inventor et malorum machinator fuit, cum disperderet omnia, nec a Deo quidem manus potuit
abstinere. Hic orbem terrae simul et avaritia, et timiditate subvertit. Tres enim participes regni sui fecit, in quatuor partes
orbe diviso, et multiplicatis exercitibus, cum singuli eorum longe majorem numerum militum habere contenderunt, quam priores
principes habuerant, cum soli rempublicam gererent. Adeo major esse coeperat numerus accipientium, quam dantium, ut enormitate
indictionum
0204B consumptis viribus colonorum, desererentur agri, et culturae verterentur in sylvam. Et ut omnia terrore complerentur, provinciae
quoque in frusta concisae, multi praesides et plura officia singulis regionibus, ac pene jam civitatibus incubare, item rationales
0205A
0205B
Rationales. Id est, Fisci Regii Procuratores missi in provincias: sic Lampridius in Alexandro, cap. 45:
Procuratores, id est rationales.
Non dicam crebrae, sed perpetuae. Sic et Lactantius
0205C Divin. Instit. lib. III, cap. 22: Non Dicam
mutorum, Sed
pecudum et belluarum. Et lib. II, cap. 4:
Qui non furtum, sed palam Deos ludibrio habuisse: omissis
solum et
etiam.
Nec quoque tolerari possunt. Nec praecedentia postulant,
injuriae non ferendae, etc. In ms. est
haec. Doctissimi viri Almelov. et Baudri adnotaverunt legendum esse
nec.—Nec quoque tolerari possunt. Ms.
Haec quoque. Pro hac lectione substituitur
nec quoque. At quorsum illud? Annon jam in superioribus de indictionibus occasione militum locutus est? Clarum est quid velit, potuisse
equidem haec adhuc tolerari, si ejus animus insatiabilis hic substitisset. Mieg. ad illustr. Van-Mastricht, qui Miegii sententiam
adprobavit. Buneman .
Ad exhibendos milites. Vel ad suppeditandos ipsos militiae homines ex quolibet pago, ut vulgo fit hodie; vel potius ad militibus praestanda stipendia,
ac ministranda alimenta et caetera ad vitam necessaria. Sic
0205D Justin. 9, 2:
Alimentis exhibere; et 11, 10:
Vitam exhibere.
Spectant. In ms. est
expectant.
Metu. Heuman. legit
tum, recte.
Lex necessitate ipsa. Baluz.
Quoniam leges ea intentione latae sunt, ut proficiant, non ut noceant, ut ad Avitum Viennensem Episcopum scribit Papa Symmachus.
Hic. Distributive sumitur pro
alibi.
Moneta. Hic sumitur pro aedificio, in quo nummi cuduntur.
Magna pars civitatis exceditur. Scilicet Nicomediae, ubi habitabat Diocletianus, et quam studebat urbi Romae coaequare, ut statim dicet Lactantius. Huic
locutioni similiter dicimus Gallice,
toute la ville est sortie, tout Paris est sorti, etc.
Exceditur, vel disceditur, id est. tam vastorum aedificiorum constructione coguntur cedere loco quamplurimi cives, et ex urbe migrare,
alias sedes extra quaesituri.
Exceditur autem
0206B hic dicit Lactantius, ut
acceditur infra initio capitis 47. Itaque admitti potest vulgata lectio. Heuman. loco
exceditur, legit
exciditur. Quasi dicas, veteres domus destruuntur, ut locus aperiatur novis aedificandis palatiis.
Aiebat. Ms.,
agebat, sed male.
0206C
Ita semper dementabat. Ita ms. codex; non
dementabatur, nec
demutabat, ut nonnullis doctis viris visum est.
Adeo stulte impendiosus erat. Bauldri . Gallicus interpres Maucroix:
Ainsi sa manie (des bâtiments) n'avait point de bornes.
Dementabat, id est,
insaniebat.
Coaequare. Ms.
Quo equare; male.
Fere licitum consuetudine. Comoedia Queroli:
Nam facile intelligo perjurium joculare; quid putas? Tamen transeamus, quod, ut video, consuetudo jam fecit leve. S. Ambrosius, epist. 66:
Numquid ideo licet, quia non est prohibitum?
Quid frater ejus Maximianus? Non natura, sed Imperatoria dignitate frater ejus, scilicet Diocletiani, de quo capite praecedenti egimus. Gallice,
son associé à l'empire.
Qui est dictus Herculius. Ms.
Que dictus Irculius. In hoc codice ms. saepe omnes litterae
h omittuntur.
0206D
Fideli cohaerere. Ms.
Fidele quo erere; mendose.
Mens una. Ms.
Mensura. Sed littera
n additur supra
r, eadem tamen manu, ac eodem atramento.
Avaritia minori altero fuit plus, majori vero minus; sed plus timiditatis, etc. Hic dicere videtur Lactantius, Herculium avariorem Diocletiano fuisse. Locus videtur corruptus. Nonnulli extrudere volunt
vocabula
majori et
minori, ut ex margine in textum intrusa, et legere
avaritiae. Simillimus verborum positu et figura locus, lib. IV, div. Institut., cap. 3 invenitur; ex quo constare possit haec quoque
vere, Lactantii esse:
In illa priori parte ut periculi minus, sic plus difficultatis est, quod obscura rerum ratio cogit diversa sentire.
Hic ut periculi plus, ita minus est difficultatis; quod ipse usus rerum et quotidiana experimenta possunt docere, quid sit
verius et melius.
Partim
ex Columbo .
Doctissimus Almelov. expungebat
altero; et post
timiditatis, legebat,
alteri vero plus animi.
Ipsam. Ms.
Ipsa; sed male.
multi et magistri, et vicarii praefectorum, quibus omnibus civiles actus admodum rari, sed condemnationes tantum et proscriptiones
frequentes, exactiones rerum innumerabilium, non dicam crebrae, sed perpetuae, et in exactionibus injuriae non ferendae. Nec
quoque tolerari possunt, quae ad exhibendos milites spectant. Idem insatiabili avaritia thesauros nunquam minui volebat: sed
semper extraordinarias opes ac largitiones congerebat, ut ea quae recondebat, integra atque inviolata servaret. Idem cum variis
iniquitatibus immensam faceret charitatem, legem pretiis rerum venalium statuere conatus est. Tunc ob exigua et vilia multus
sanguis effusus, nec venale quidquam metu apparebat, et charitas multo deterius exarsit, donec lex necessitate ipsa post multorum
0205B exitium solveretur. Huc accedebat infinita quaedam cupiditas aedificandi, non minor provinciarum exactio in exhibendis operariis,
et artificibus, et plaustris omnibus, quaecumque sint fabricandis operibus necessaria. Hic basilicae, hic circus, hic moneta,
hic armorum fabrica, hic uxori domus, hic filiae. Repente magna pars civitatis exceditur. Migrabant
0206A omnes cum conjugibus ac liberis, quasi urbe ab hostibus capta. Et cum perfecta haec fuerant cum interitu provinciarum: Non
recte facta sunt, aiebat: alio modo fiant. Rursus dirui ac mutari necesse erat, iterum fortasse casura. Ita semper dementabat,
Nicomediam studens urbi Romae coaequare. Jam illud praetereo, quam multi perierint possessionum aut opum gratia. Hoc enim
usitatum et fere licitum consuetudine malorum. Sed in hoc illud fuit praecipuum, quod ubicumque cultiorem agrum viderat, aut
ornatius aedificium, jam parata domino calumnia et poena capitalis, quasi non posset rapere aliena sinc sanguine.
VIII. Quid frater ejus Maximianus, qui est dictus Herculius? non dissimilis ab eo. Nec enim possent in
0206B amicitia tam fideli cohaerere, nisi esset in utroque mens una, eadem cogitatio, par voluntas, aequa sententia. Hoc solum
differebant, quod avaritia minori altero fuit plus, majori vero minus; sed plus timiditatis, plus vero animi, non ad bene
faciendum, sed ad male. Nam cum ipsam imperii sedem teneret Italiam, subjacerentque opulentissimae provinciae vel
0207A
0207B
Vel Africa, vel Hispania. Ita ms. codex. Aut
vel est hic pro
et; aut ex margine in textum haec fuerunt intrusa.
Et. Heumannus legi vult
At.
Indiciis. Id est,
indicibus, vel
delatoribus.
Ita ut effoderentur assidue lumina Senatus. Lactantius, lib. VII, Div. Institut., cap. 26, de Roma.
Precandusque nobis et adorandus est Deus coeli, si tamen statuta ejus et placita differri possunt, ne citius quam putemus
tyrannus ille abominandus veniat, qui tantum facinus moliatur, ac lumen illud effodiat, cujus interitu
0207C
mundus ipse lapsurus est; et lib. V, cap. 12:
effodiantur oculi. Et infra, cap. 36:
Itaque confessoribus effodiebantur oculi. Et de Opif., cap. 8.
Pestifero. Ms.
Pestiphero. Nonnulli legere mallent
pestifera, referendo ad vocem
libido.
Ad corrumpendos mares. Et hoc etiam tradit Victor:
Quippe Herculius libidine tanta agebatur, ut ne ab obsidum corporibus quidem animi labem comprimeret. Quod observavit erud. Cuperus. Postea quis non videat
mares legendum esse, non
mores, ut in Manuscripto, cum libido non
mores hominum spectet, sed corporis usum. Adde antithesim, violationem filiarum. Adde quod dicit odiosum ac detestabile esse.
Almelov .
Et licet (inquit Burnetus) gradatio videatur minus congrua a crimine Sodomiae ad raptus virginum, apud Romanos tamen hoc crimen
illo majus habebatur; forte quia in raptu filiabus vis inferebatur, maribus minime, qui prece, vel pretio, aliisque lenociniis
fuerant allecti et conciliati.
0207D
Odiosum. Ms.
Otiosum; male.
Violandas. Ms.,
Volandas; mendose.
Quacumque. Ms.,
Quecumque te.
Constantium. Chlorum scilicet, Constantini Magni patrem, principem optimum ac benignissimum.
Quoniam. Ms.,
Qm. Elegantior, porro esset locutio, si diceretur
quam dissimilis, etc. per admirationem.
Alter vero Maximianus. Cui praenomen Galerio fuit, cognomen Armentario, quoniam armentorum fuerat pastor. Gener fuit Diocletiani, quia Valeriam
filiam habuit uxorem, mulierem castissimam et infelicissimam. Sed de ea postea pluribus agemus. Baluz .
Generum. Vide Eutropium, lib. 9.
Bestiae. Sic vocat Galerium Maximianum, aliosque Christianorum persecutores. Huic Galerio aptari posse putant ea, quae scribit
Lactantius Div. Instit., lib. V, cap. XI:
Nam quis Caucasus, quae India, quae Hyrcania tam immanes, tam sanguinarias, unquam Bestias
aluit? Quoniam ferarum omnium rabies usque
0208B
ad ventris satietatem fuerit, fameque sedata protinus conquiescit. Illa est vera Bestia,
cujus una jussione funditur ater ubique cruor, crudelis ubique luctus, ubique pavor, et plurima mortis imago. Nemo hujus tantae
belluae immanitatem potest pro merito describere, quae uno loco recubans, tamen per totum orbem dentibus ferreis saevit; et
non tantum artus hominum dissipat, sed et ossa ipsa comminuit, et in cineres furit, ne quis extet sepulturae locus.
Baluz .—Ibid., c. 24, Bestias
malas exterminaturum de terra.
Naturalis barbaries. Heumannus legit
natalis, non
0208C male.—
Naturalis. Sic Jul. Capitol. in Maximinis cap. 20:
Senatus Maximini et naturalem et necessariam crudelitatem timens. Vim τοῦ
naturalis Casaubonus ad Pers. Sat. 2, pag. 225, illustrat. Bun .
Et feritas. Ms.,
Efferitas.
Cum mater ejus . . . confugerat. Hic
cum est pro
quoniam. Simili pacto, cap. 17 ait:
Cum libertatem populi Romani ferre non poterat, prorupit; et cap. 18:
Cum inde . . . sibi nihil praeter nomen videbat accedere, respondit, Terentii exemplo, qui scribit:
Cumque huic veritus est optumae adolescenti facere injuriam; non
veritus sit. Ex Paulo Bauldri .
Transdanuviana. Ita ms.
v, pro
b, apud veteres Latinos, et apud recentiores Graecos.
Transjecto. Ms.
Trasjecto.
Status celsus. Sic profecto scribi syntaxis et sequentia postulant:
caro ingens, etc.
status celsus. Si enim legas
statu celsus, ut in ms. ad quid refertur
celsus? ad
corpus neutrius generis? Sed pariter legimus
0208D apud Lactantium lib. II, Divin. Instit., cap. 1,
status celsus; et lib. III, cap. 1
status rectus, ac lib. 9 et alibi. Quibus in locis
status est, pro
statura. Cicero, In Orat.. cap. 18,
status erectus et celsus.
Metuebat acerrime. Ex Virgilio lib. I Aeneid., v. 366,
Aut metus acer erat.
Concitatus . . . exemplis. En Lactantium, lib. VI, cap. 23:
Exemplo ipso concitata. Bun .
Animique disjectus. Ita in manuscripto; non
dejectus, quod melius. In hoc ms. saepe videas in verbis compositis
dis et
di, pro
de. Almelov .—Columbus, et Tollius legebant
dejectus.
Exemplum Valeriani. A Persis capti, et in servitutem abducti.
Insidiis suis. Tollius vult rescribi
Insidiis usus.
Impeditos. Ms.
Imperitos, et sartinos occupatos; corrupte.
Difficiliter. Rara vox; legitur tamen in Cicerone lib. IV Academic.
Africa, vel Hispania, non erat in custodiendis opibus tam diligens, quarum illi copia suppetebat. Et cum opus esset, non
deerant locupletissimi Senatores, qui subornatis indiciis, affectasse imperium dicerentur, ita ut effoderentur assidue lumina
Senatus. Cruentissimus fiscus male partis opibus affluebat. Jam libido in homine pestifero, non modo ad corrumpendos mores,
quod est odiosum ac detestabile, verum etiam ad violandas primorum filias. Nam quacumque iter fecerat, avulsae a conspectu
parentum virgines, statim praesto. His rebus beatum se judicabat; his constare felicitatem imperii sui putabat, si libidini
et cupiditati malae nihil denegaret.
Constantium praetereo, quoniam dissimilis caeterorum fuit, dignusque qui solus orbem teneret.
IX.
0207B Alter vero Maximianus, quem sibi generum Diocletianus asciverat, non his duobus tantum, quos tempora nostra senserunt, sed
omnibus qui fuerunt,
0208A malis pejor. Inerat huic bestiae naturalis barbaries, et feritas a Romano sanguine aliena. Non mirum, cum mater ejus Transdanuviana,
infestantibus Carpis, in Daciam novam transjecto amne confugerat. Erat etiam corpus moribus congruens, status celsus, caro
ingens, et in horrendam magnitudinem diffusa et inflata. Denique et verbis, et actibus, et aspectu terrori omnibus ac formidini
fuit. Socer quoque eum metuebat acerrime. Cujus timoris haec fuit causa, Narseus, rex Persarum, concitatus domesticis exemplis
avi sui Saporis, ad occupandum Orientem cum magnis copiis inhiabat.
Tunc Diocletianus, ut erat in omni tumultu meticulosus, animique disjectus, simul et exemplum Valeriani timens, non ausus
est obviam tendere: sed
0208B hunc per Armeniam misit, ipse in Oriente subsistens et occupans exitus rerum. Ille insidiis suis barbaros, quibus mos est
cum omnibus suis ad bellum pergere, multitudine impeditos, et sarcinis occupatos non difficiliter oppressit; fugatoque Narseo
rege,
0209A
0209B
Elevatus est. Heumannus existimat Lactantium scripsisse
elatus est.
Detrectaret. Ita hic ms. codex; alibi
detractaret.
In litteris ad se datis audisset. Audisset Diocletianus ex litteris Galerii. Cell .—Imo Galerius audisset, sive vidisset. Bun .
Quousque Caesar? Ambiebat enim Galerius vocari et esse. Imperator et Augustus, id est primum habere locum;
Caesar enim non erat, nisi secundo loco.
Ut ex Marte se procreatum. Imitatus Diocletianum, qui se Jovium; et alterum Maximianum, qui Herculium, quasi a diis progenitoribus, appellaverunt. De
Galerio Epit. Victoris, cap. 57:
Is insolenter affirmare ausus est, matrem more Olympiadis, Alexandri Magni creatricis, compressam dracone, semet concepisse.
0209C Cell .
Romulam. Haec erat Galerii mater, a qua
Romulianum oppidum fuit appellatum.
Postea enim quam. Sic cap. 5:
Postea vero quam. Lib. IV Inst., c. 15.
Postea vero animadversa sunt, quam. Bun .
Exuto socero. Id est, postquam Diocletianus purpura exuta se Imperio abdicavit, et Galerius Imperator factus est. Eadem est loquendi ratio
apud nos Gallos; dicimus enim vulgo:
Cet homme s'est dépouillé pour son fils. Sic et infra cap. 10. Vel potius
exuto socero, id est, postquam Galerius Diocletianum coegit imperio cedere, ut infra c. 18. initio, quod est rectius.
Sic. Hanc particulam supplevimus cum Cupero, sine qua manca est oratio. Ita cap. 19 infra:
Huic purpuram Diocletianus injecit suam, qua se exuit; Diocles iterum factus est.
Persequendi. Adde eos, id est justos, quod nomen mox praecessit.
0209D
Quum ageret. Amat hanc locutionem hoc sensu Lact. lib. IV, cap. 27. ubi eadem res, et lib. IV, cap. 23. Bun .
Pro timore. Emenda
prae timore, id est,
prae timiditate.
Quidam ministrorum, etc . . . . Et hic quoque locus aperte ostendit librum istum esse Lactantii. Similia enim omnino ipse habet in libro IV Institut.
Divin. cap. 27:
Nam cum diis suis immolant, si adsistat aliquis signatam frontem gerens, sacra nullo modo litant, nec responsa potest consultus
reddere vates. Et haec saepe causa praecipua justitiam persequendi malis Regibus fuit. Cum enim quidam ministrorum nostri
sacrificantibus dominis adsisterent, imposito frontibus signo, deos illorum fugaverunt, ne possent in visceribus hostiarum
futura depingere. Quod cum intelligerent aruspices, instigantibus iisdem daemonibus quibus prosecant, conquerentes prophanos
homines sacris interesse, egerunt Principes suos in furorem, ut expugnarent
0210B
Dei templum. Baluz
Scientes Dominum. Ita Lactantius, lib. VII Div. Inst. cap. 20:
Judicabuntur ergo qui Deum scierunt; scilicet Christiani.—
Scientes Dominum. Lib. III, cap. 29:
Qui Deum sciunt; ut lib. VII Inst., c. 20:
Qui Dominum scierunt, id est,
Fideles. Bun .
Immortale signum. Lactantius Div. Institut. lib. IV cap. 27, quos
signum immortale munierit tanquam inexpugnabilis murus, etc. Ubi miraculum fugatorum daemonum signo Crucis iisdem fere verbis refertur a Lactantio. De hujus signi potentia S. Cyrillus
Jerosolymitanus episcopus Cateches. 13:
Trophaeum Jesu salutare, Crux . . . curat morbos, daemones fugat, etc. Eadem Cateches. 13.
Cum a Deo sit haec gratia Signum fidelium, et timor daemonum; et Cateches. 4.
Crucem . . . tu palam ad frontem obsignato, ut daemones
0210C
regium Signum intuentes, tremuli procul aufugiant. Signo autem isto utere tum edens ac bibens, tum sedens ac cubans, de lecto
surgens, loquens, ambulans; et ut semel dicam, in omni re omnique negotio.
S. Ignatius Martyr:
Crucis Signum trophaeum est contra principis mundi virtutem, quod videns expavescit, et audiens timet. Vide S. August. Enarrat. 4 in Psal. XXX, et in Psal. L. n. 1:
Quod si forte Christiani in ipso circo aliqua ex causa expavescant, continuo se signant, et stant illic portantes in fronte,
unde abscederent, si hoc in corde portarent.
Et de Civitate Dei, lib. XXII, n. 3. Quin et Theodoretus ait lib. 3 Hist. Eccles., cap. 3:
Cum isti vero daemones solita specie apparuissent, coegit Julianum timor imponere fronti Crucis Signum. De Signo Crucis, ejusque vi et efficacia vide praeterea Origenem, Tertullianum, Basilium, Athanasium de Incarnatione Verbi
Dei, tom. I, pag. 73, Gregor. Nazianz. carm. 61, tom. II, pag. 142, et Orat. 3 adversus Julianum, p. 206; Ambrosium, Paulinum,
aliosque Ss. Patres.—
Imposuerunt frontibus
0210D
suis immortale signum. Vid. quae notavi ad Lact. lib. IV, c. 26. Nurrius ad haec verba Caecilii p. 183. locum Lactantii plane pervertit.—Ut ait,
aut verius sicut somniat Bunemannus. Miror quantum hoc loco exagitentur Acatholici: hi enim nil non movent ut eliminent vim
hujus Lactantiani testimonii, quod multum facit in gratiam Orthodoxorum rituum Ecclesiae catholicae. Istud enim immortale
signum ad Christum solum refert Bunemannus. Sed legat ipse locum; legat attente et videbit non tantum a Christo per impositum
frontibus Christianorum signum fugatos esse daemones; verum etiam ministros Diocletiani, qui fortasse cum sacrificiis assisterent,
tunc ab iis fugabantur daemones, statim atque imponebant ipsi frontibus suis immortale signum, id est, signum Crucis, sicuti
eo tempore usus erat in veteri Ecclesia. Vide quae annotavimus ad hoc caput de Mort. Persecut. et ad caput 27, libri IV Divin.
Instit.
reversus cum praeda et manubiis ingentibus, sibi attulit superbiam, Diocletiano timorem. In tantos namque fastus post hanc
victoriam elevatus est, ut jam detrectaret Caesaris nomen. Quod cum in litteris ad se datis audisset, truci vultu ac voce
terribili exclamabat: Quousque Caesar? Exinde insolentissime agere coepit, ut ex Marte se procreatum, et videri, et dici vellet,
tamquam alterum Romulum; maluitque Romulam matrem stupro infamare, ut ipse diis oriundus videretur. Sed differo de factis
ejus dicere, ne confundam tempora. Postea enim quam nomen Imperatoris accepit, exuto socero, tum demum furere coepit, et contemnere
omnia. Diocles (sic) enim ante imperium vocabatur: cum rempublicam talibus consiliis et talibus sociis everteret, cum
0210A pro sceleribus suis nihil non mereretur, tamdiu tamen summa felicitate regnavit, quamdiu manus suas justorum sanguine non
inquinaret. Quam vero causam persequendi habuerit, exponam.
X. Cum ageret in partibus Orientis, ut erat pro timore scrutator rerum futurarum, immolabat pecudes, et in jecoribus earum
ventura quaerebat. Tum quidam ministrorum scientes Dominum, cum adsisterent immolanti, imposuerunt frontibus suis immortale
signum. Quo facto, fugatis daemonibus, sacra turbata sunt. Trepidabant aruspices, nec solitas in extis notas videbant; et
quasi non litassent, saepius immolabant. Verum identidem mactate hostiae nihil ostendebant, donec magister ille aruspicum
0211A
0211B
Tagis. Aliis est
Tages, etis. Hic Thuscus erat, et omnium Aruspicum primus: Vide Arnobium, lib. II adversus gentes,
Tagis porro aut id nomen erat dignitatis ejus, qui praeerat Aruspicum disciplinae, aut, ut ait Baluzius noster, auctor oratorio
more loquitur, quia Tages Thuscus fuit olim magnus Aruspex et
0211C magister Aruspicum, de quo praeter Arnobium vide Ciceronem, lib. II de Divinat. vel etiam, ut putat Heumannus, vox
Tagis ex Margine translata fuit in textum.
Profani homines. Christiani, qui a Gentilibus prophani, impii, et irreligiosi vocabantur.
Ira furoris sacrificare non eos tantum . . . . . . . . . jussit. Optima ms. codicis lectio: quam ob causam immutata fuerit in editis, etiamque priscis codicibus, nescio. Quid enim clarius
hac elocutione, et mox?
Hactenus furor ejus et ira processit. In aliis editis extat
ira furens; sed ms. sequor. Nourrisius in margine inferiori suae editionis habet,
ira furori. Sed
ira furoris habet ms. quasi dicas
ira furoris plena: sic apud Plautum
aetatis plenus, et apud Livium
animi plenus. Id porro dicimus, ut non immutetur textus.
Si detrectassent. Heumann. recte monet legendum esse
qui detrectassent.
Praepositos. Hi fuerunt militares Praefecti, qui erant post tribunos, et tamen praeerant cohorti perinde ac
0211D tribuni, ut observat Henricus Valesius ad Ammianum Marcellinum. Lactantius cap. 46. praepositos tribunosque etiam simul
commemorat. Ex eorum numero fuit S. Dorotheus ille, cujus encomium enarrat Euseb. lib. VIII Eccl. Hist., c. 1.
Milites cogi, etc. Ab iis hanc persecutionem exortam praeter Lactantium adnotat Eusebius lib. VIII, c. 1, neque tum ulterius processisse.
Hactenus. Ms. habet
ac tenus: sed mendose.
Interjecto tempore. Ms.,
Interdicto; mendose.
Bithyniam. Ms.
Bethaniam; corrupte.
Maximianus Caesar. Scilicet Galerius.
Inflammatus scelere advenit. Ita Cicero 5 Accus. in Verrem
Ipse inflammatus scelere ac furore in forum venit. Sic Lactant. lib. VII Institut. cap. 1:
Inflammati amore potentiae; et cap. 17.
Impius Rex inflammatus.
Senem vanum. Diocletianum intelligit.
Mater ejus. Scilicet Galerii Maximiani, quam Romulam
0212B supra vocavit.
Mulier admodum superstitiosa. Quae cum esset, etc. Locus contaminatus, aut confusus. An legendum inversione verborum:
Quae cum esset mulier superstitiosa, aut cum Tollio,
quae cum esset Nicomediae, vel cum Columbo sic intelligendum:
Quae cum esset, id est,
0212C
cum ederet, aut
coenaret?
Vicariis suis epulis exhibebat. Almelov. et Gall. forte
epulas. Hic aliquod mendum subesse suspicor. Nonnulli volunt
vicanos epulis exhibebat; vicanos, id est, inquiunt, ejusdem loci habitatores. Alii,
vicarios suis epulis exhibebat. Et quidem proba esset lectio; legitur enim apud Justinum IX. 2.
Non patrimoniis ditet Scythas, sed vix alimentis exhibeat. Exhibere, est
alere, Vicariis, id est, ministris aulicis, vel domesticis.
Ad tollendos. Scilicet e medio, seu occidendos. Ita vulgata nostra Joan. cap. XIX, v. 15:
Tolle, tolle, crucifige eum. Sic apud Justinum histor. lib. XXXVIII,
tollendos, pro
occidendos.
Homines. Ms. habet
omines: sed mendose.
Senex. Diocletianus.
Ejus. Scilicet Galerii Maximiani.
Orbem terrae. Id est imperium Romanum; ut supra monui.
Palatinos. Id est,
Palatii proceres.
Praecipitis hominis. Galerii. De quo jam, initio capitis
0212D 6 supra, dicitur quod
praeceps erat, id est
inconsiderate agens ac temere.
Nam. In ms.
Non; sed male.
Aliorum culpae adscriberetur. Sic de Diocletiano Eutropius habet lib. IX Hist., cap. 16:
Moratus callide fuit, qui severitatem suam aliena invidia vellet explere.
Proprio adversus Christianos odio. In ms. est
proprium odium, mendose. Lactantius lib. V Divin. Institut. cap. 11, de hac ipsa persecutione loquens:
Alii sui proprio adversus justos odio. Lactantio
justos, idem est ac
Christianos.
Qui aliter. Ms. habet
qualiter; male.
Timentes. Lactantius ibidem lib. V, cap. 11:
Alii prae nimia timiditate plus ausi sunt, quam jubebantur.
Gratificari volentes. Idem ibid.:
Nonnulli ut placerent, et hoc officio viam sibi ad altiora munirent.
Tagis, seu suspicione, seu visu, ait idcirco non respondere sacra, quod rebus divinis profani homines interessent. Tunc ira
furoris sacrificare non eos tantum, qui sacris ministrabant, sed universos qui erant in palatio jussit, et in eos, si detrectassent,
verberibus animadverti; datisque ad praepositos litteris, etiam milites cogi ad nefanda sacrificia praecepit, ut qui non paruissent,
militia solverentur. Hactenus furor ejus et ira processit, nec amplius quidquam contra legem aut religionem Dei fecit. Deinde
interjecto aliquanto tempore, in Bithyniam venit hiematum; eodemque tum Maximianus quoque Caesar inflammatus scelere advenit,
ut ad persequendos christianos instigaret senem vanum, qui jam principium fecerat. Cujus furoris hanc causam fuisse cognovi.
XI.
0211B Erat mater ejus deorum montium cultrix, mulier admodum superstitiosa. Quae cum esset, dapibus sacrificabat pene quotidie,
ac vicariis suis epulis exhibebat. Christiani abstinebant; et illa cum Gentibus epulante, jejuniis hi et orationibus insistebant.
Hinc concepit odium adversus eos, ac filium suum non
0212A minus superstitiosum querelis muliebribus ad tollendos homines incitavit. Ergo habito inter se per totam hyemem consilio,
cum nemo admitteretur, et omnes de summo statu reipublicae tractari arbitrarentur, diu senex furori ejus repugnavit, ostendens
quam perniciosum esset inquietari orbem terrae, fundi sanguinem multorum; illos libenter mori solere, satis esse si palatinos
tantum ac milites ab ea religione prohiberet. Nec tamen deflectere potuit praecipitis, hominis insaniam. Placuit ergo amicorum
sententiam experiri. Nam erat hujus malitiae, cum bonum quid facere decrevisset, sine consilio faciebat, ut ipse laudaretur.
Cum autem malum, quoniam id reprehendendum sciebat, in consilium multos advocabat, ut aliorum culpae adscriberetur quidquid
ipse deliquerat.
0212B Admissi ergo judices pauci, et pauci militares, ut dignitate antecedebant, interrogabantur. Quidam proprio adversus Christianos
odio, inimicos deorum et hostes religionum publicarum tollendos esse censuerunt; et qui aliter sentiebant, intellecta hominis
voluntate, vel timentes, vel gratificari volentes, in eamdem sententiam congruerunt. Nec sic quidem
0213A
0213B
Imperator. Diocletianus.
Milesium. Vide supra lib. IV cap. 13 et Euseb. l. II Hist. Constantini cap. 1.
Caesar. Galerius.
Terminalia. Dies festus erat Romanis ob deum Terminum, De Termino deo vide Lactant, lib. I Institut.
0213C cap. 20. Florum hist. lib. I, cap. 7. Ciceron. lib. VI, Epist. ad Attic. initio.
Deliguntur. Ms.,
Deleguntur; male.
Ad septimum kalendas Martias. Id est, 23 die Februarii an. Christi 303. Vide Tillemontium, tom. 4. Histor. Imperatorum artic. 10. et ejusdem Histor. Ecclesiastic.,
tom. V, artic. 8, et Not. 7, pag. 598, col. II, nec non Baluzii Notam.
Ut quasi terminus imponeretur huic religioni. Quis, inquit Bauldrius,
cum auctore terminum imponere, pro finem imponere, usurpavit? Sed iterum in hac phrasi agnoscitur Lactantius; ita enim invenio in lib. IV Inst., c. 19:
Et ideo Sibylla impositurum esse morti terminum dixit post tridui somnum. Pari modo simplici usus est Apulei., lib. IV Metam.:
Et ille quidem dignum virtutibus suis vitae terminum posuit. Eutropius l. IV, c. 11, n. 6:
Belloque terminum posuit. Et Lact. iterum lib. VII, cap. 2, dixit:
Ut injustum hoc saeculum . . . terminum sumat, pro
finem sumat. Sic terminum habere lib. VII, c. 5 et c. 10. Bun .
0213D
Ecclesiam. Nicomediae scilicet: sic vulgo Christiani aedem rebus sacris destinatam vocabant.—
Ad Ecclesiam. Aedem christiani conventus, templum christianum in urbe Nicomedia. Atque ita non tantum Scriptores christiani illorum temporum,
sed ipsi etiam de Christianis profani hoc vocabulo utuntur. Zozimus, lib. V, cap. 24. λαθρα τοίνυυ φλόγα τῇ ἐκκλησιᾳ νυκτὸς
ἐμβαλόντης . . . ἥτε γάρ ΕΚΚΛΗΣΊΑ κατεφλὲγετο πᾶσα. Cell .
Praefectus. Sic legere cogimur. In ms. est
professus, nullo sensu; cum illa enim voce nihil est, quod conveniat. Bunemannus vero legit profectus.
Simulacrum Dei quaeritur. A paganis, qui putabant templa non posse sine simulacris esse. Lact., lib. II, cap. 2, Simulacrum Dei
non illud est.
Scripturae repertae incenduntur. Inde ortum est
traditorum vocabulum iis, qui poenarum metu sacras Scripturas judicibus imperialibus tradiderant.
Ipsi. Diocletianus et Galerius.
0214B
Oporteret. Adde,
quam dirui, ut sensus clarior fiat.
Fanum illud editissimum. In ms. est
tamen, quod nullum sensum praestat. Cum doctiss. Tollio, Paulo Bauldri, aliisque, pro
tamen, substituo
Fanum, quod tot litterarum tractus habet.
Fanum de templo, seu
0214C majori ecclesia dictum observat in Notis Paulus Bauldri suae editionis, quem vide infra.
Adversus eos omnis actio caleret. Ita constanter mss. non
valeret. Hic
caleret recte latine dicitur a Lactantio; non ut quidam volunt, ex vocibus graecis latinas facit, ut
sophia, pro
sapientia, lib. III, cap. 16,
anastasis, pro
resurrectio, lib. VII, cap. 23,
antitheus, lib. II, cap. 10, etc.
Quod edictum quidam diripuit et conscidit. Quis ille fuerit, non constat. Ex silentio Lactantii, qui tum Nicomediae erat, satis datur intelligere, ignotum fuisse nomen
hominis, quia haud dubie de plebe erat. Perperam alii dicunt, nominatum fuisse S. Joannem martyrio affectum die septimo mensis
Septembris, alii S. Georgium martyrem passum 23 Aprilis; cum ex Lactantio et Eusebio certo colligatur, virum hunc statim productum,
statim morti traditum fuisse, adeoque expirasse exeunte Februario.
Ex Baluzio .
Diripuit. Sic legendum, non
deripuit.
0214D
Propositas. Sic viri docti malunt, quam
praepositas, quod est in ms.
Extortus. Quo verbo utitur infr., c. 27.
Legitime coctus. Scilicet lento igne, quali carnes assari solent; primo coctus, inde exustus.
Ex Cupero .—Alii vellent,
lentissime coctus, ut infra, cap. 21,
datis legibus, ut post tormenta damnati lentis ignibus urerentur. Legitime coctus, id est,
ambustus. Modus coquendi Christianos vivos explicatur infra, cap. 21.
Deinde incensae faces, et extinctae admovebantur singulis membris . . . Quod postremo accidebat cum per multum diem decocta
omni cute, vis ignis ad intima penetrasset. Legitime
autem
coctum dixit, quia
coctus erat secundum leges quas Augusti tulerant, sicut, lib. V, Institut., c. 11, lib. VI, cap. 9, eadem ratione illa vox usurpatur.
Ex Baluzio
et Toinardo .
Cum admirabili patientia, etc. De eo Euseb., lib. VIII, Histor. Eccles., cap. 5:
Laetitiam ac tranquillitatem animi usque ad ultimum spiritum conservavit.
flexus est Imperator, ut accommodaret assensum: sed deos potissimum consulere statuit, misitque aruspicem ad Apollinem Milesium.
Respondit ille ut divinae religionis inimicus. Traductus est itaque a proposito. Et quoniam nec amicis, nec Caesari, nec Apollini
poterat reluctari, hanc moderationem tenere conatus est, ut eam rem sine sanguine transigi juberet, cum Caesar vivos cremari
vellet, qui sacrificio repugnassent.
XII. Inquiritur peragendae rei dies aptus, et felix; ac potissimum Terminalia deliguntur, quae sunt ad septimum kalendas Martias,
ut quasi terminus imponeretur huic religioni.
Ille dies primus lethi, primusque malorum
0213B Causa fuit,
quae et ipsis, et orbi terrarum acciderunt. Qui dies cum illuxisset, agentibus Consulatum senibus ambobus octavum et septimum,
repente adhuc dubia luce ad Ecclesiam Praefectus cum ducibus, et Tribunis et rationalibus venit; et revulsis foribus, simulacrum
Dei quaeritur. Scripturae repertae incenduntur, datur omnibus praeda. Rapitur, trepidatur, discurritur.
0214A Ipsi vero in speculis (in alto enim constituta Ecclesia ex palatio videbatur) diu inter se concertabant, utrum ignem potius
supponi oporteret. Vicit sententia Diocletianus, cavens ne magno incendio facto, pars aliqua civitatis arderet. Nam multae
ac magnae domus ab omni parte cingebant. Veniebant igitur Praetoriani acie structa, cum securibus et aliis ferramentis; et
immissi undique, fanum illud editissimum paucis horis solo adaequarunt.
XIII. Postridie propositum est edictum, quo cavebatur ut Religionis illius homines carerent omni honore ac dignitate, tormentis
subjecti essent, ex quocumque ordine aut gradu venirent, adversus eos omnis actio
0214B caleret; ipsi non de injuria, non de adulterio, non de rebus ablatis agere possent, libertatem denique ac vocem non haberent.
Quod edictum quidam, etsi non recte, magno tamen animo diripuit et conscidit, cum irridens diceret, victorias Gothorum et
Sarmatarum propositas. Statimque productus, non modo extortus, sed etiam legitime coctus, cum admirabili patientia postremo
exustus est.
XIV.
0215A
0215B
Caesar. Galerius: nondum Augustus erat.
Est. Heuman. voculam istam delendam putat.
Incendium. Cujus etiam meminit Eusebius, lib. VIII, Hist. Eccles., cap. 6.
Christiani arguebantur, velut hostes publici, etc. Gentiles in odium Christianorum illis falsa affingebant
0215C crimina, et omnes eis imputabant, quae orbi universo eveniebant calamitates, quod dii sui (inquiebant) a nostris non colerentur.
Arnob. S. Cyprianus Tractatu 1, contra Demetrianum, et S. Augustinus, lib. I, de Civit. Dei acriter hac de re Ethnicos reprehendunt:
illos consule, si lubet.
Invidia. In ms.
Vidia; male, per errorem.
Christianorum. Heuman. ex Tertull. Apolog., cap. V, legit
Christianum nomen, non male.
Illos consilio. Ms.,
Illo consilio; mendose.
Combustos. Videtur deesse verbum
ferebatur, vel
dicebatur. Almelov .
Ira inflammatus. Apud Lactantium, lib. VII, Divin. Institut., cap. 17: Inflammatus Ira
veniet cum exercitu magno.
Excarnificare omnes suos. Aulicos, seu domesticos. Ms.,
Excarnificari, quod sequens verbum
coepit non patitur.
Coepit. Ita restitui ex ms. Editi,
praecepit.
0215D
Sedebat ipse. Diocletianus.
Judices universi, etc. Apud Diocletianum erant domestici maximo numero christiani. Ex iis non solum
magistri palatii; sed et judices universi torquebantur ipsi,
data aliis eos judicandi
potestate; quippe si eam habebant Judices, nulla eos dari potestatem judicandi necessitas erat. Non video, qua de causa mutatum sit
coepit in
praecepit, torquebantur, in
torquebant, quod alium omnino sensum exhibet;
cum familiam Caesaris Galerii
nemo torqueret. Huc spectare videntur quae scribit Lactantius, Div. Institut., lib. V, cap. 24:
Ministros furoris alieni, satellites impiae jussionis necessitas fecit. Non enim honor ille aut provectio dignitatis fuit
. . . Quis voluminum numerus capiet tam infinita, tam varia genera crudelitatis?
Accepta
enim Potestate,
pro suis moribus quisque saeviit, etc.
Erant certantes, etc. Pro
certabant, vel
certabatur, etc. Gallice:
On cherchait à l'envi. Dici non potest quanta, et quam gravia tormentorum genera excogitaterunt hujusmodi judices. Itaque
in excogitandis poenarum
0216B
generibus nihil aliud, quam victoriam cogitant. Sciunt enim certamen esse illud et pugnam. Lactant., lib. V, Div. Instit., cap. 11.
Caesaris. Galerii.
Aderat ipse. Galerius Maximianus.
Iram inconsiderati senis deflagrare. Id est, defervescere, imminui, decrescere. Apud Livium, lib. XL,
0216C
deflagrare iras vestras.
Id celerius. Ita editio Aboensis et Heumann.; reliquae habent
sed.
Imperator. Diocletianus.
Filiam Valeriam, conjugemque Priscam sacrificio pollui coegit. Erant forte Christianae. Valeria nupta erat Galerio Maximiano Caesari jam ab. an. 292. Vide Euseb. Hist. Eccles. lib. VIII,
cap. 1.
Quondam, Ms.
Cda. Scriptura mendosa.
Eunuchi. Inter quos erat Petrus. Vide Euseb. Hist. Eccles., lib. VIII, cap. 6.
Palatium et ipse ante constabat. Quidam legunt
Per quos Palatium et ipse ante conflabat: alii
per quos palatium rexisse ante constabat. Sed lectio ms. magis arridet.
Ministri. Diaconi.
Sine ulla probatione ac confessione. In ms. est
ac confessione, mendose: lego
ac confessione; id est, Gallice,
sans aucune preuve de témoins, et sans être convaincus
0216D
d'aucun crime par leur propre aveu.
Sed gregatim circumdato igni amburebantur. Sic lego
sed, pro
et, quod ortum videtur in ms. pro
set. Circumdare et
ambire idem est: quid sibi vult cum
circumdato ambiebantur, quod est in editis? Lege
amburebantur: quod verbo Lactantius non uno in loco utitur, et praecipue lib. VII, Div. Instit., cap. 17:
Procedet ignis de ore ejus, atque Amburet
illum; et cap. 21,
perstringentur igni, atque Amburentur.
Ne cui temere, etc. Temere, incogitantia, Gallice,
par mégarde, sans y penser. Ne forte alicujus Christiani causam judices imprudenter audirent, ac diju dicarent. Qua de re vide Acta Crisp. apud Mabillon.
Analect. tom. 3.
In secretariis. In Curiis judicialibus.
Secretaria enim fuerunt proprie loca in quibus judices de causis civilibus, vel criminalibus cognoscebant, sedebantque. Bauldri .—De
Secretariis vide Cod. lib. III, titul. 24, l. 3
Sed Caesar non contentus est edicti legibus. Aliter Diocletianum aggredi parat. Nam ut illum ad propositum crudelissimae
persecutionis impelleret, occultis ministris palatio subjecit incendium. Et cum pars quaedam conflagrasset, Christiani arguebantur,
velut hostes publici, et cum ingenti invidia simul cum palatio Christianorum nomen ardebat: illos, consilio cum ennuchis habito,
de extinguendis Principibus cogitasse, duos Imperatores domi suae pene vivos esse combustos. Diocletianus vero, qui semper
se volebat videri astutum et intelligentem, nihil potuit suspicari: sed ira inflammatus, excarnificare omnes suos protinus
coepit. Sedebat ipse, atque innocentes igne torrebat. Item judices universi, omnes denique, qui
0215B erant in palatio magistri, data potestate, torquebantur. Erant certantes, quis prior aliquid inveniret. Nihil usquam reperiebatur;
quippe cum familiam Caesaris nemo torqueret. Aderat ipse, et instabat, nec patiebatur iram inconsiderati senis deflagrare.
Sed quindecim diebus interjectis, aliud rursum incendium molitus est. Id celerius animadversum, nec
0216A tamen auctor apparuit. Tunc Caesar medio hyemis profectione parata prorupit, eodem die contestans fugere se, ne vivus arderet.
XV. Furebat ergo Imperator jam non in domesticos tantum, sed in omnes, et primam omnium filiam Valeriam, conjugemque Priscam
sacrificio pollui coegit. Potentissimi quondam eunuchi necati, per quos palatium et ipse ante constabat. Comprehensi Presbyteri
ac ministri, et sine ulla probatione ac confessione damnati, cum omnibus suis deducebantur. Omnis sexus et aetatis homines
ad exustionem rapti: nec singuli, quoniam tanta erat multitudo, sed gregatim circumdato igni amburebantur; domestici, alligatis
ad collum molaribus, mari mergebantur. Nec minus
0216B in caeterum populum persecutio violenter incubuit. Nam judices per omnia templa dispersi, universos ad sacrificia cogebant.
Pleni carceres erant. Tormentorum genera inaudita excogitabantur; et ne cui temere jus diceretur, arae in secretariis ac pro
tribunali positae, ut litigatores prius sacrificarent, atque ita causas suas dicerent; sic ergo adjudices, tanquam ad
0217A
0217B
Etiam. Sic ms.; at editi habent et
jam, quod minus bene putat Heumann.
Expectata non erat. Id est, non expectabatur. In ms. legitur
spectata.
Senex Maximianus. Scilicet Maximianus Herculius.
Non adeo clemens. De asperitate et saevitia Maximiani Herculii vide Eutropium libris IX et X.
Constantius. Praeerat Galliis et Magnae Britanniae.
Dissentire. Ms. habet
desentire.
Majorum. Id est, Augustorum, qui Caesaribus superiores
0217C erant.
Parietes . . . dirui passus est. Itaque Ecclesias in nonnullis Galliarum locis dirui passus est, nullo jussit edicto. Sicque Eusebius Lactantio non contradicit,
ut existimavit Baluzius. Vide Not. ejusdem.
Verum autem Dei templum. Id est, hominem christianum. Vide Lactantium, Div. Institut. lib. V, cap. 8, et lib. VI, cap. 25:
Secum denique habeat Deum semper in corde suo consecratum, quoniam ipse est Dei Templum.
Universa terra. Id est, Romanum Imperium.
Tres acerbissimae bestiae saeviebant. Ita apud Lactantium Div., Institut. lib. VI, cap. 6,
Dominationes acerbae; et lib. VII, cap. 9,
acerbi census. Istae autem
tres acerbissimae bestiae erant Diocletianus, Maximianus, Herculius, et Galerius Maximianus. Constantium enim Galliis imperantem non ponit in numero
persecutorum. Lactantius lib. V, c. 2:
Nec immerito a Prophetis Bestiae
nominantur . . . Aspernantur itaque corpora belluarum, quibus sunt ipsi Saeviores.
Nam . . . quae
0217D
Hyrcania tam immanes, tam sanguinarias unquam Bestias
aluit? . . Illa est vera Bestia,
cujus una jussione funditur ater ubique cruor, etc. Vide supra Not. ad caput 9.
Non. Virgil. VI, Aeneid., V. 625.
Possim. Sic restitui ex ms. Colbertino, et sic lego cum Virgilio, et quidem eleganter pro
possem, quod ferunt omnes Lactantii editiones: exempli gratia,
hic si sis, aliter sentias, pro
hic si esses, aliter sentires.
Quas. Ms.
quae, male; neque enim referri potest ad
nomina. Legendum profecto
quas, referendo ad τό
poenarum.
Donate. Donatus ille est Lactantii nostri amicus, illustris Christi confessor, qui sub tribus Judicibus novies tortus, de diabolo
triumphans e carcere liber dimissus est.
Flaccinum praefectum. Scilicet Bithyniae.
Hieroclem. Bithyniae Praesidem.
Auctor et consiliarius ad faciendam persecutionem.
0218B
Persecutionem facere, phrasis fuit illorum temporum. Lactantius lib. V Div. Instit., cap. 11.
Alius eamdem materiam mordacius scripsit, qui erat tum e numero judicium, et Qui Auctor
in primis Faciendae Persecutionis Fuit.
Priscillianum. Bithyniae praesidem ex menologio Graecor. ad diem 12 Junii.
Zabulum. Id est,
diabolum. Nihil vulgatius in antiquis libris mss. quam vox
zabuli, vel
zaboli, pro
diaboli; zabolici, pro
diabolici. Ita passim apud Ss. Patres.
0218C Vide Not. 2 ad novam Operum S. Paulini Nolani J. B. le Brun editionem, Paris. an. 1685.
Seculum cum suis terroribus triumphasti. Triumphare cum quarto casu etiam Lactantiana dictio est; lib. IV Instit.:
Mortem cum suis terroribus triumpharet; lib. VI, cap. 23:
Hic terram triumphabit; Epitom., c. 46:
triumphabit captivos; ibid., c. 51:
Cum videant deos suos per Crucem ab hominibus triumphari; tandem, cap. 66:
Triumphato saeculo.
Quam jocundum illud spectaculum Deo fuit. Cyprianus, ep. 9:
O quale illud fuit spectaculum Domino!
Elephantos. Nam et elephantos ad currum junxerunt antiqui, ut patet ex Lampridio in Vita Antonini Heliogabali, et ex aliis locis. Auctor
est Flavius Vopiscus in triumpho, quem Aurelianus egit de Zenobia et Tetrico, elephantos viginti praecessisse. Vide Bulengerum
in libro de Triumphis, cap. 21.
Subjugantem . . . subjugati sunt. Haec verba quae eruditissimo Nic. Heinsio displicent, nihilominus Lactantiana sunt; sic enim Div. Instit. lib. VII ait:
0218D
Falsus igitur Aristippus, qui hominem voluptati, hoc est malo, tanquam pecudem Subjugavit.
Cum dominatores dominatur. Hic
dominari est passiva significatione, ut apud Ciceronem in libro I Officiorum:
O domus antiqua, heu quam dispare dominare domino!
Nefanda jussione. Sic Lactantius Div. Instit. lib. IV, cap. 15:
Verbo ac Jussione
faciebat et lib. V, cap. 13:
Non tyrannicas Jussiones; et ejusdem, cap. 11:
Illa est vera bestia, cujus una Jussione
funditur ater ubique cruor. Et paulo post,
quos ministros furoris alieni, quos satellites impiae Jussionis
necessitas aut invenit, aut fecit. Jussionis vox, juxta Cangium, praeceptionem notat maxime Principis.
Terriculas. Id est, terrores. Livius lib. XXXIV, cap. 11:
Nullis minis, nullis terriculis se motos. De hac voce adi Nonium. Columb .
Nihil ungulae. Ungulae, genus quoddam ferreae forcipis, inter tormenta olim adhibitae. Formam vide
0219C apud Gallonium, lib. de Cruciatibus martyrum, c. 5, atque alios qui de martyribus egerunt.
deos adiretur. Etiam litterae ad Maximianum atque Constantium commeaverant, ut eadem facerent. Eorum sententia in tantis
rebus expectata non erat. Et quidem senex Maximianus libens paruit per Italiam, homo non adeo clemens. Nam Constantius, ne
dissentire a majorum praeceptis videretur, conventicula, id est, parietes, qui restitui poterant, dirui passus est: verum
autem Dei templum, quod est in hominibus, incolume servavit.
XVI. Vexabatur ergo universa terra, et praeter Gallias, ab Oriente usque ad occasum tres acerbissimae bestiae saeviebant.
Non mihi si linguae centum sint oraque centum,
Ferrea vox, omnes scelernm comprendere formas,
Omnia poenarum percurrere nomina possim,
0217B quas judices per provincias justis atque innocentibus intulerunt. Verum quid opus est illa narrare, praecipue tibi, Donate
carissime, qui praeter caeteros tempestatem turbidae persecutionis expertus es? Nam
0218A cum incidisses in Flaccinum praefectum, non pusillum homicidam, deinde in Hieroclem ex Vicario Praesidem, qui autor et consiliarius
ad faciendam persecutionem fuit, postremo in Priscillianum successorem ejus, documentum omnibus invictae fortitudinis praebuisti.
Novies enim tormentis cruciatibusque variis subjectus, novies adversarium gloriosa confessione vicisti. Novem praeliis zabulum
cum satellitibus suis debellasti: novem victoriis seculum cum suis terroribus triumphasti.
Quam jocundum illud spectaculum Deo fuit, cum victorem te cerneret, non candidos equos, aut immanes elephantos, sed ipsos
potissimum triumphatores currui tuo subjugantem? Hic est verus triumphus, cum dominatores dominantur. Victi enim tua virtute
0218B ac subjugati sunt; quandoquidem nefanda jussione contempta, omnes apparatus ac terriculas tyrannicae potestatis fide stabili
et robore animi profligasti. Nihil adversus te verbera, nihil ungulae, nihil ignis,
0219A
0219C
Hoc est, militem Christi. Ita ms. Mox praecessit,
Hoc est esse discipulum Dei: hic pro,
est, mallem
esse; vel repeti,
hoc est esse.
Nullus laqueus inducat. Eadem est locutio apud Lactantium Div. Instit. lib. VI, cap. 24, post medium,
in eosdem Laqueos Inducantur.
Domini. Sic in ms.
Dni; quando verum ibi nomen
Dei scribitur,
Di sic legitur. Caeteri tamen editi habent
Dei contra fidem ms.
Diocletiani. Sic ms. editi vero habent
Diocletianus.
Vincennalium. Magno sumptu
quinquennalia, decennalia, vicennalia celebrabant Imperatores.
Cum libertatem populi Romani ferre non poterat. Hic
cum est pro
quoniam; ideoque non regit subjunctivum.
Libertatem: in ms.,
libertate; male.
Morbum levem, at perpetuum traxit. Cum viris doctis criticis pro,
ac, quod est in mss. lego
at traxit,
0219D est pro
contraxit. Verbum simplex pro composito; ut solet Lactantius.
Per circuitum ripae Istricae. In ms.,
ripae Strigae. Multi viri docti mendum suspicantur in vocabulo
Strigae quod est in ms. Legunt
Istricae, id est, juxta ripam Istriae provinciae, quam petere debebat Diocletianus, cum relicta Ravenna Nicomediam iret. Ad quid enim
longius iter carperet versus Danubium, cum brevius esset et facilius, id est, juxta ripam Istriae, et Dalmatiae ipsius Diocletiani
patriae: deinde per Illyrium ubi erant viae militares, per quas Byzantium adiret, ac deinde Nicomediam praeternavigaret? Dicit
vero
per circuitum, quia ut peteret ripam Istriae, circuire debebat juxta partem septentrionalem sinus Adriatici. Qui plura desiderat, legat
Henrici Dodwelli dissertationem de Ripa Striga ad calcem hujus voluminis.
Quocumque se premi videret. Bene, per metathesim pro
quoque cum se premi videret. Idem,
satis Deo
0220C
fecerimus, lib. IV Divin. Instit., cap. 17.
Oppressus. Supple,
est, quod Lactantius saepe subaudit.
Ac. Ms. habet
ad, mendose.
Mutari. Heumann. legi vult
mutati.
Donec Caesar. Galerius Maximianus
veniret.
Toto. Ms. habet
tota, mendose.
Sopitus. In editis praemissum est
morte, quod deest in ms. alii malunt
morti, alteri
morbo; sed perperam. Nam ut recte adnotavit doctissimus Graevius,
sopiti dicuntur, qui deliquio animi corporis quoque sensum ad tempus amittunt, ut pro mortuis jaceant. Liv. lib. I:
Populum Tanaquil alloquitur, jubet bono animo esse: sopitum fuisse Regem subito ictu; ferrum haud alte in corpus descendisse,
jam ad se redisse.
Qui locus fere Lactantii geminus est.
Animam receperat, idem est ac
ad se rediit. Qui somno sopiuntur, aut vulnere, aut morbo, evigilant, et ad se redeunt; qui morte sopiuntur, somnum ferreum illum dormiunt,
ex quo nunquam excitantur in his terris. Graevius .
0220D
Insaniret. Hujus insaniae testis est Eusebius lib. VIII, Hist. Eccl. cap. 13.
Caesar. Galerius Maximianus.
Non ut patri gratularetur. Diocletiani erat filius adoptivus; atque etiam gener. cap. 9. Diocletiani enim filiam
Galeriam Valeriam duxerat Galerius. Toinard .
Cogeret imperio cedere. Ms. ut et infra,
imperium credere.
Conflixerat (cum) Maximiano sene. Herculio scilicet.
Cum deest in ms. sed Lactantium suspicor scripsisse, ac inde sensus fit clarior.
Aggressus est ergo Diocletianum, jam senem esse, etc. Hic incipit dialogus inter Diocletianum et Maximianum Galerium, isto socerum urgente ad deponendum imperium, altero
repugnante. Quod valde animadvertendum est. Hactenus enim existimavimus spontaneam fuisse Diocletiani abdicationem, et longo
tempore meditatam: quod certe evidentissime colligebatur
0221B ex vetustis auctoribus, qui vulgatas tantum historias scribebant, arcana rerum non noverant. At Lactantius, qui Nicomediam
a Diocletiano fuerat accitus, qui frequens erat in palatio, melius totam hanc historiam scire potuit, quam illi qui postea
animum ad scribendam historias appulerunt. Baluz .
nihil ferrum, nihil varia tormentorum genera valuerunt. Adimere tibi fidem ac devotionem nulla vis potuit. Hoc est esse discipulum
Dei: hoc est militem Christi, quem nullus hostis expugnet, nullus lupus de castris coelestibus rapiat, nullus laqueus inducat,
nullus dolor vincat, nullus cruciatus affligat. Denique post illas novem gloriosissimas pugnas, quibus a te zabulus victus
est, non est ausus ulterius congredi tecum, quem tot praeliis expertus est non posse superari. Et cum tibi parata esset victrix
corona, desiit amplias provocare, ne jam sumeres. Quam licet non acceperis in praesenti, tamen integra tibi pro virtutibus
tuis et meritis in regno Domini reservatur. Sed redeamus ad ordinem rerum.
XVII.
0219B Hoc igitur scelere perpetrato, Diocletiani cum jam felicitas ab eo recessisset, perrexit statim Romam, ut illic vicennalium
diem celebraret, qui erat futurus ad XII kalendas Decembres. Quibus solennibus celebratis, cum libertatem populi Romani ferre
non poterat, impatiens, et aeger animi, prorupit ex urbe impendentibus kalendis Januariis, quibus illi nonus consulatus deferebatur.
Tredecim dies tolerare non potuit, ut Romae potius quam Ravennae procederet Consul. Sed profectus hyeme, saeviente frigore
atque imbribus verberatus, morbum levem, at perpetuum traxit; vexatusque per omne iter, lectica plurimum
0220A vehebatur. Sic aestate transacta, per circuitum ripae Istricae Nicomediam venit, morbo jam gravi insurgente. Quocumque se
premi videret, prolatus est tamen, ut circum, quem fecerat, dedicaret anno post vicennalia repleto; deinde ita languore oppressus,
ut per omnes deos pro vita ejus rogaretur, donec Idibus Decembribus luctus repente in palatio, moestitia et lacrymae, judicum
trepidatio, et silentium. Tota civitate jam non modo mortuum, sed etiam sepultum dicebant, cum repente mane postridie pervagari
fama quod viveret, domesticorum ac judicum vultus alacritate mutari. Non defuerunt qui suspicarentur celari mortem ejus, donec
Caesar veniret, ne quid forte a militibus novaretur. Quae suspicio tantum valuit, ut nemo crederet eum vivere, nisi kalendis
0220B Martiis prodiisset, vix agnoscendus, quippe qui anno fere toto aegritudine tabuisset. Et ille idibus Decembribus sopitus
animam receperat, nec tamen totam. Demens enim factus est, ita ut certis horis insaniret, certis resipisceret.
XVIII. Nec multis post diebus Caesar advenit, non ut patri gratularetur, sed ut eum cogeret imperio cedere. Jam conflixerat
nuper (cum) Maximiano sene, eumque terruerat injecto armorum civilium metu. Aggressus est ergo Diocletianum, primum molliter
et amice, jam senem esse dicens, jam minus validum,
0221A
0221B
Simul et exemplum Nervae proferebat, etc. Id vero est longe falsissimum; neque enim Trajanus a Nerva adoptatus imperavit, nisi eo demortuo. Observandum est autem,
id non a Lactantio tanquam auctore, sed apud Lactantium a Maximiano referri in rem suam. Hoc quippe exemplo volebat abuti
apud Diocletianum,
0221C hominem illitteratum et historiae rudem, sed etiam tum in augustiis positum, ut eum ad abdicandum Imperium induceret. Toinard
.
Aiebat, et indecens esse. Restitui
et ex ms. Et nullus dubito, quin Lactantius sic scripserit. Alioqui scripsisset
sibi, ut infra, non
ei, ut in editis,
aiebat Diocletianus.
Decidisset. In ms.
decidisse.
Quaesisset. In ms.,
quaesisse, id est,
acquisivisset, vel ex eo certum, quod nemo sibi ultro multorum odia conciliet, sed invitus semper sustineat. Item
quaesierunt, pro
acquisierunt supra hujusce libri initio, et infra, cap. 31, post medium,
cibos labore quaesitos, pro
acquisitos. In Lactantii more est
quaerendi verbum in
acquirendi significatione adhibere, simplex pro composito lib. I Div. Institut. cap. 20, et Epitom., cap. 20:
Flora cum magnas opes ex arte meretricia Quaesivisset; lib. II, cap. 12:
Per ejus divinum atque unicum nomen sibi misericordiam Quaerit; lib. IV,
0221D cap. 1:
Mortem sibi perpetuam cum diis et cum bonis corporalibus Quaesierunt; lib. V, cap. 1, ante finem, loquens de S. Cypriano,
Magnam sibi gloriam ex artis Oratoriae professione Quasierat; lib. VI, cap. 12:
Perdamne rem familiarem meo aut majorum labore Quaesitam? lib. VII, cap. 11:
Virtutis suae nomen indelebile Quaesierunt; Ibid. cap. 14:
Suis meritis non immortalitatem sibi, sed mortem peccatis ac libidinibus Quaesierunt; ibid. c. 15:
male Quaesitum, pro
male acquisitum; et Epitom. cap. 27.
Nervam imperantem . . . abjecisse. Ex omnium eruditorum consensu sic reposuimus, cum esset in ms. codice et editis
Nerva imperante . . . abjecisse gubernaculum Reipublicae, mendose, ut cuivis praecedentia et sequentia legenti patebit.
Quiret. Vide infra Not. ad capitis 37 initium.
At ille. Caesar Galerius, scilicet.
Orbem totum jam spe invaserat. Omnes fere viri docti non aliter legendum esse censent; quidam
inhiaverat. In ms. est,
ipse invenerat.
0222B
Cum sibi, etc. Ita ms. non
inde, ut in editis.
Aut non multum. Negationem, quae deest in ms. addidi, ut omnino necessariam, eamque sensus postulat. Vide idem lib. I Divin. Institut. cap.
8. Almelov .
Dispositionem. Formam constituendae, seu regendae Reipublicae. Recepta tunc erat ea vox. Apud Lactantium, Dispositiones
Dei, lib. II Instit. cap. 6, et lib. VII cap. 2:
In Disponendo
vitae statu, formandisque moribus, lib. III, cap. 7. Vide Jac. Gothofredum ad titulum Codicis Theodos.
De proximis.
Majores. Id est, duo Augusti Imperatores.
Duo minores. Id est, duo Caesares, qui erant Augustis
0222C minores.
Cedere noluisset. Ms.,
Credere noluissent.
Se sibi, etc. Gal. Maximianus
minor erat Augustis (Diocletiano et Maximiano Herculio) utpote tantum Caesar; atque erat extremus Caesarum, quia Constantio inferior.
Id vero jampridem ferebat molestissime; nam
fugato Narseo Persarum Rege (cap. 9) ,
truci vultu ac voce terribili exclamabat: Quousque Caesar? Toinard .
Jam fluxisse annos quindecim. Lactantius Div. Institut. lib. III, cap. 17, ex mente adversariorum,
nullum diem, nullum denique temporis punctum Effluere
nobis sine voluptate patiamur. Joan. Columb .
in Aboensi editione.
In Illyricum, id est. Sic ms. In omnibus fere editis est
vel ad ripam. In plerisque impressis est
vel, pro
id est. In Illyricum, lege
cum in Illyricum, juxta doctiores quosque criticos.
Relegatus. Ms.,
religatus.
0222D
Luctaretur. Ita ms. Omnes ferme editi,
luctaret.
Senex languidus. Diocletianus.
Et. Legitur in ms.; deest in editis omnibus.
Maximiani senis. Herculii.
Locutus fuisset. Id est,
scribentis quaecumque sibi Galerius locutus fuisset.
Fiat et. Quoniam quod reliquum est hujus capitis subobscurum est et perplexum propter loquentium personarum mutationem, cum Thoma
Sparkio, in Dialogi formam cuncta digessimus, praefixis Diocletiani et Galerii litteris nominum initialibus, ut quae alteruter
dixerit facilius innotescat.
Supererat. Pro
superesset; ut
erat, pro
esset, apud Ciceronem pro lege Manilia.
Quid opus est. Haec sunt verba Galerii Maximiani.
Ita plane. Nam, etc. Loquitur Diocletianus. Familiaris Lactantio phrasis: lib. I Div. Institut. c. 11: Ita Plane. Nam
cum idem neque virginibus, neque maritatis unquam pepercisset; et lib. II, cap. 2: Ita Plane:
0223B
quemadmodum vulgus existimat mortuorum animas circa tumulos et corporum suorum reliquias oberrare. Et lib. VI, cap. 24:
Licet Plane. Nam, etc.
et administrandae reipublicae inhabilem, debere illum requiescere post labores. Simul et exemplum Nervae proferebat, qui
imperium Trajano tradidisset. Ille vero aiebat, et indecens esse, si post tantam sublimis fastigii claritatem in humilis vitae
tenebras decidisset, et minus tutum, quod in tam longo imperio multorum sibi odia quaesisset. Nervam vero uno anno imperantem,
cum pondus et curam tantarum rerum vel aetate, vel insolentia, ferre non quiret, abjecisse gubernaculum reipublicae, atque
ad privatam vitam rediisse, in qua consenuerat. Verum si nomen Imperatoris cuperet adipisci, impedimento nihil esse, quominus
omnes Augusti nuncuparentur. At ille, qui orbem totum jam spe invaserat, cum sibi aut nihil praeter nomen, aut non multum
videbat
0221B accedere, respondit debere ipsius dispositionem in perpetuum conservari, ut duo sint in republica majores, qui summam rerum
teneant; item duo minores,
0222A qui sint adjumento: inter duos facile posse concordiam servari, inter quatuor pares nullo modo. Si ipse cedere noluisset,
se sibi consulturum, ne amplius minor et extremus esset. Jam fluxisse annos quindecim, in Illyricum, id est, ad ripam Danubii
relegatus, cum gentibus barbaris luctaretur, cum alii intra laxiores et quietiores terras delicate imperarent.
His auditis, senex languidus, qui jam et Maximiani senis litteras acceperat, scribentis quaecumque locutus fuisset, et didicerat
augeri ab eo exercitum, lacrymabundus:
Dioclet. Fiat, inquit, si hoc placet. Supererat ut, communi consilio omnium Caesares legerentur.
Galerius. Quid opus est consilio, cum sit necesse
0222B illis duobus placere quidquid nos fecerimus?
D. Ita plane. Nam illorum filios nuncupari necesse
0223A
0223B
Filius. Abest a ms. et nullum est spatium vacuum.
Maxentius. Homo
ferus, inquit Aurelius Victor,
et inhumanus, nulli carus, ne patri, aut socero quidem Galerio.
Ipsius. Ita ms. At editio Nourrisii habet
ipse.
Malae. Bis repetitur in ms. per errorem.
Adorare. Id est, inclinare, incurvare se profunde, ut de Davide ante Jonathan legitur I Reg., cap. XX, v. 41, et II Reg., cap. 24,
v. 21, etc. Eodem sensu
0223C etiam saepe sumitur apud medii aevi scriptores. Ita de Diocletiano dicit Eutropius, lib. IX, cap. 16:
Regiae consuetudinis formam invexit, adorarique se jussit, cum ante eum cuncti salutarentur.
Constantio. At in ms.,
Constantius.
Sanctissimus adolescens. De eodem Constantino Lactantius in libri VII Div. Instit. Epilogo cap. 26: Sanctissime
Imperator sanctissimus adolescens, Paganorum elogium, id est,
integerrimus; ita Cicero Philip. 13. Octavianum Caesarem dixit:
sanctissimum adolescentem. Vide et Velleium, lib. II, cap. 53.
Decoro. In ms.,
Decore. Mendum est.
A privatis et optaretur. Ita ms. Nota hic obiter privatum a milite distingui.
Eratque tunc praesens. Submitto doctis meam opinionem, anne Anonymi Valesiani verba hunc admittant sensum:
Galerium ideo potius Severum fecisse Caesarem, quod esset ignobilis moribus et ebriosus, quum Constantinus ejusmodi vitia
non nosceret, sed
0223D
longe ab iis esset, tanquam sanctissimus adolescens et probis moribus. Subjiciam ipsa anonymi verba: (Galerius)
annos imperavit XIX.
Severus Caesar ignobilis et
moribus et
natalibus, ebrius, et
ob hoc (ebrietatem maxime)
Galerio amicus. Hunc ergo et Maximinum Galerius Caesares fecit, Constantino nihil tale noscente; et mox sequitur de Galerio apud Anonymum:
Galerius sic ebriosus fuit, ut juberet temulentus, etc. Id enim nemo facile negabit,
nosse, noscere, peritum esse, non raro de vitiis dici; atque hinc princeps Nurrii argumentum non minus incertum, quam ipse Anonymus auctor. Buneman .
Diocletiano. Et sic habet manuscriptus, non
Deciano: extendatur membrana, ms. quae hic constricta est, et legatur.
Quid ergo fiet. Loquitur Diocletianus.
Ille. Scilicet Maxentius.
Inquit. Galerius.
Dignus non est. De Maxentio dicitur.
Hic. Constantinus. Verba sunt Diocletiani ad Galerium.
0224B
Ita fiet. Verba Galerii.
Inquit. Galerius.
Illumne. Loquitur Diocletianus.
Temulentum. Ms.,
Tumulentum; mendose.
Inquit. Galerius.
Militibus fideliter praebuit. Nimirum stipendia, annonam militarem, quam
praebendam vocant auctores varii. Cuperus .
Praebuit, melius tamen esset
praefuit.
Maximianum. Herculium, scilicet.
Ut ab eo induatur. Purpura, qua Caesares insigniebantur.
0224C
Esto. Loquitur Diocletianus.
Inquit. Galerius.
Daiam. Sive Dazam, filium sororis Galerii, ob hoc ipsum
Galerium Maximianum dictum in adoptione.
Jusserat Maximianum vocari de suo nomine. Baluzius V. C. in notis agnoscit, hic et fere semper alibi legi in veteri codice
Maximianum. Unde suspicio mihi inest, Dazam a Gal. Maximiano de
pleno ipsius nomine vocatum fuisse
Maximianum, non
Maximinum. Etenim in duabus Thermarum Diocletiani inscriptionibus apud Gruterum, p. CLXXXVIII, 2 et 7 post Constantium et Maximianum
Augg. ac Severum Caes. recensetur
Maximianus Caesar, qui alius esse nequit a Daza. Adde apud Graecos scriptores eumdem promiscue appellari
Maximianum. Existimaverim itaque, quoniam jam duo erant Maximiani (
Herculius et
Galerius) apud vulgum obtinuisse, ut discriminis ergo, Daza non
Maximianus, sed
Maximinus
0224D diceretur. Toinard .
Diocletianus nomen ex parte mutaverat ominis causa, etc. Toinardus legendum censet
nomen ex fratre mutuaverat, ominis causa. An enim (inquit) quispiam dicendus est alicujus nomen
ex parte mutare, qui aliquod integrum illi adjicit, quale est istud
Maximiani impositum Galerio per Diocletianum?
Mutuaverat a Lactantio hic usurpatum, pro
mutuatus fuerat. Sic enim apud Priscianum lib. VIII, de verbo
Meto et Metor, Mutuo et Mutuor; et apud Nonium cap. 17, n. 48. Ut vero correctionis istius ratio intelligatur, sciendum est, Maximianum Herculium fuisse
a Diocletiano fratrem appellatum, imperii nempe consortio. Toinard .—
Ex parte mutaverat. Hoc est, Galerium jusserat vetus praenomen abjicere, et posthac nominari
Maximianum Galerium. Ita non ex toto, sed ex parte nomen ejus mutaverat. Si haec interpretatio in mentem Toinardo venisset, non tantum frustra
laborasset, ut probaret legendum esse,
nomen ex fratre mutuaverat. Heumannus .—
Ominis causa.
0225B Ms.
Hominis, mendose. Cum viris doctis Cupero, Toinardo, aliisque scribo
ominis. Dicit autem
ominis causa, quia (inquit) sperabat eum sibi tam fidum futurum ac erat Maximianus, cujus nomen alteri dabat, Herculius.
est. Erat autem Maximiano (filius) Maxentius, hujus ipsius Maximiani gener, homo perniciosae ac malae mentis, adeo superbus
et contumax, ut neque patrem, neque socerum solitus sit adorare. Et idcirco utrique invisus fuit. Constantio quoque filius
erat Constantinus, sanctissimus adolescens, et illo fastigio dignissimus, qui insigni et decoro habitu corporis, et industria
militari, et probis moribus, et comitate singulari, a militibus amaretur, a privatis et optaretur. Eratque tunc praesens,
jam pridem a Diocletiano factus tribunus ordinis primi.
D. Quid ergo fiet?
G. Ille, inquit, dignus non est. Qui enim me privatus contempsit; quid faciet, cum imperium acceperit?
D. Hic, vero et amabilis est, et ita imperaturus,
0223B ut patre suo melior et clementior judicetur.
0224A G. Ita fiet, ut ego non possim facere quae velim. Eos igitur oportet nuncupari, qui sint in mea potestate, qui timeant,
qui nihil faciant, nisi meo jussu.
D. Quos ergo faciemus?
G. Severum, inquit.
D. Illumne saltatorem, temulentum, ebriosum, cui nox pro die, et dies pro nocte?
G. Dignus, inquit, quoniam militibus fideliter praebuit, et eum misi ad Maximianum, ut ab eo induatur.
D. Esto. Alterum quem dabis?
G. Hunc, inquit, ostendens Daiam adolescentem quemdam semibarbarum, quem recens jusserat Maximianum vocari de suo nomine.
Jam et ipsi,
0224B Diocletianus nomen ex parte mutaverat ominis causa
0225A
0225B
Maximianus. Ita ms. Is erat senex Maximianus Herculius.
Quis est hic, quem mihi offers? Verba sunt Diocletiani.
Inquit. Scilicet Galerius.
Affinis. Quia Galerii sororis filius erat.
Ille gemebundus. Diocletianus.
0225C
Non idoneos. Ms. habet
ideos, cum calami ductu sive lineola super
de.
Probavi eos. Loquitur Galerius.
Tu videris. Formula improbantium. Haec et caetera usque ad capitis finem, verba sunt Diocletiani.—
Tu videris . . . . . non erit. Loquitur Diocletianus, cujus verbis Lactantius hoc colloquium concludit. In hoc vero colloquio doctiss. Nurr. tantas difficultates
esse putavit, ut sine magna animi contentione, et singulis quibusque dialogi hujus verbis ponderatis, nemo facile agnoscere
possit, quae a Diocletiano aut Galerio dicta sint; atque ob has tantas difficultates interpretes certas litteras colloquentium
verbis diversis addidisse dicit: debuisse vero ipsum Scriptorem ejusmodi notas praefigere. Deinde interpretes, si res tam
difficilis fuisset, forsan in assignandis personis hic lapsi essent: sed quum praeter unum Bauldrium omnes verba Diocletiani
et Maximiani Galerii recte indicaverint, ea ipsa convenientia testatur de hujus colloquii perspicuitate; imo Baluzius, Columbus,
0225D Cuperus, alii nullas notas personarum colloquentium apposuerunt: quod ubi a Toinardo, Cellario, Walchio et nobis factum,
non tantae obscuritatis causa, sed eorum in gratiam est factum, qui aut festinant, aut hebetis nimis ingenii sunt, aut in
sua sententia libenter ab aliis confirmari volunt. Si quaedam videntur minus clara, eo accidit, quod istud colloquium aliis
historicis omnibus ignotum est. Lactantius vero, ut recte Baluzius censuit, qui Nicomediam a Diocletiano fuerat accitus, qui
frequens erat in Palatio, melius hanc historiam scire potuit, quam illi, qui postea animum, ad scribendas historias appulerunt.
Bun .
Accesserit. Ita ms. Non,
acciderit; quamvis Heumannus cum Galeo optaret legi
acciderit.
Kalendis Maiis. Hinc constat kalendis Maii anni 305. Diocletianum et Maximianum Herculium purpuram deposuisse.
Priores militum. Ita ms. Quidam vellent legi
0226B
primores militum, sicut
primores civitatum, infra cap. 21. At utraque lectio bona. Vide not. Cuperi et Glossarium Cangii.
Extra civitatem. Prope Nicomediam.
In cujus summo Maximianus, etc. Galerius scilicet
Armentarius.—Maximianus ipse. Nurr. p. 258 et p. 279 cum nonnullis exponit de
Max. Herculio: sed rectius videtur sumi
de Max. Galerio: nam de eo hoc capite sermo infra, et ita pronomen
ipse requirit, quod eodem modo de
Galerio Maximiano, c. 18. Bun .
Concio militum convocatur. Inquit senex. Locus,
0226C ut putant, mendosus. At ms. legit
inquit senex. Quidam reponendum esse putant
in qua senex; alii
convocetur, inquit senex. Sed vel legas
inquietus senex, juxta editos, vel
inquit senex, aut etiam
concio militum convocetur, inquit senex, cum lacrymis, etc., idem fere est.
Maximinum. Scilicet Daiam. In ms. semper dicitur
Maximianus. Et Graeci et Latini saepe utrumque confundunt. Ubique reposuimus
Maximinum, ne qua difficultas lectorem remorari posset.
Constantinus astabat. Ut protectorum tribunus, ac munia sua obiens; qua enim ratione abfuisset a tam celebri actione?
Susum. Pro
sursum, est apud Plautum Cistel. Act. II, scen. 3, v. 78.
Haesitare. In ms.
stare: sed in margine eadem manu eodemque atramento
esitare, quod non est aliud quam
haesitare, quod rectum habet sensum. Editi vero habent
sciscitari, bono etiam sensu. Doctiss. igitur Baluzius substituit
sciscitari, pro
stare, quod
0226D est in ms. et
esitare in margine, pro
haesitare: at eruditus vir Paulus Bauldri, pro
susum stare, suspicabatur legendum esse
susurrare; quod huic loco convenire potest, aeque ac
sciscitari.
Inter se. Intellige,
quaerentes.
Maximianus. Galerius.
Exutum. Daiam: ita emendavit inter errata Baluzius, et ita poscit ratio syntaxeos, non
exuto, ut in ms.—
Exutum vestem privatam. Spark. et Bauldrius malunt,
veste privata. Sed fatua lectio ms. quod habet
exuto. Noto ad Lact. lib. IV, c. 14:
Indutus vestimenta sordida. Bun .
Orientem calcandum. Cic. II. Philipp. c. 23:
Quum Caesar huic . . . conculcandam Italiam tradidisset. Lact. lib. VI, cap. 18:
Dolorem mortemque calcamus. Bun .
Insperatae novitate rei: Sic fuit emendandum. In manuscripto est:
inspiratae novitatem rei: mendose.
Huic purpuram Diocletianus injecit suam. Diocletianus sua veste purpurea Maximianum Daiam Caesarem
0227B vestiit: unde colligi potest, easdem tunc fuisse Imperatorum et Caesarum vestes.
Diocles iterum factus est. Hoc est, privatam egit vitam, ut antequam regendum suscepisset imperium.
quia Maximianus fidem summa religione praestabat.
D. Quis est hic, quem mihi offers?
G. Meus, inquit, affinis.
D. At ille gemebundus: Non idoneos homines mihi das, quibus tutela Reipublicae committi possit.
G. Probavi eos, inquit.
D. Tu videris, qui regimen imperii suscepturus es. Ego satis laboravi, et providi quemadmodum, me imperante, Respublica staret
incolumis. Si quid accesserit adversi, mea culpa non erit.
XIX. Cum haec essent constituta, procedit kalendis Maiis. Constantinum omnes intuebantur. Nulla erat dubitatio. Milites qui
aderant, et priores militum electi,
0225B et acciti ex legionibus, in hunc unum intenti gaudebant, optabant, et vota faciebant. Erat locus altus extra civitatem ad
millia fere tria, in cujus summo
0226A Maximianus ipse purpuram sumpserat; et ibi columna fuerat erecta cum Jovis signo. Eo pergitur. Concio militum convocatur.
Inquit senex cum lacrymis, alloquitur milites: se invalidum esse, requiem post labores petere, imperium validioribus tradere,
alios Caesares subrogare. Summa omnium expectatio quid afferret. Tunc repente pronuntiat Severum et Maximinum Caesares. Obstupefiunt
omnes in tribunali. Constantinus astabat susum: haesitare inter se, num Constantini immutatum nomen esset, cum in conspectu
omnium Maximianus manum retrorsum extendens, protraxit a tergo Daiam, Constantino repulso, et exutum vestem privatam, constituit
in medium. Mirari omnes qui esset, unde esset. Nemo tamen reclamare ausus est, cunctis insperatae novitate rei
0226B turbatis. Huic purpuram Diocletianus injecit suam, qua se exuit, et Diocles iterum factus est. Tum descenditur; et rheda
per civitatem veteranus Rex foras
0227A
0227B
Patriam. Salonas in Dalmatia, cujus ruinae sunt e regione Spalatensis urbis, prope castellum de Clissa.
0227C Spalato autem villa erat Diocletiani, ubi obiit. Sic de eo S. Hieron. in Chronico:
Diocletianus haud procul a Salonis in villa sua Spalato moritur.
Scutarius. Id est, gregarius miles.
Protector. Id est, stipator imperatoris custodiae inserviens.
Maximianus. Galerius.
Senibus expulsis. Diocletiano et Maximiano Herculio.
Et fecit. Forte
effecit. Sic Lactant. lib. VI, cap. 14:
Videbimus an efficiant quod velint.
Esse rebatur. In ms.
esse ferebatur. Quidam legunt
esse se rebatur: in editis
esse ferebat, legitur.
Valitudine. Ita ms. Consule Dausqueium in orthographicis, voce
valitudo, et
valetudo.
Obisset. Ms.,
Novisset; male.
A tribus. Scilicet a Galerio, Severo et Maximino.
Ipse. Maximianus Galerius.
Vel. Post
nominaret, in manuscripto est vacuum
0227D spatium duarum litterarum, quas credidi fuisse
ul propter ductam sursum lineolam, ut hic expressi. Quod si velis litteras fuisse
et, fuerit
etiam.
Nuncuparet Augustum atque fratrem. Ut supra cap. 8 et in legibus
divi fratres Marcus et Lucius Antonini. Nec vero id perpetuum; nam et Augusti filios suos Augustos Imperatores fecerunt, ut Severus, Philippus,
Theodosius. Cell .
Tunc vero ipse. Ipse Galerius, hoc consilio se oblectans. Cell .
Filio suo. Candidiano e concubina nato. Nullum enim suscepit filium ex sua uxore Valeria, Diocletiani filia, quae sterilis fuit, ut
docet Lactantius infra cap. 50.
Ipse deponeret. Galerius etiam deponeret imperium, exemplo Diocletiani et Maximiani Herculii.
Candidianus. Filius Galerii, tum novennis. Cell .
Inexpugnabili muro. Ita solet Lactantius. Lib. IV, c. 27;
Tanquam inexpugnabilis murus. Bun .
0228B
Hoc consilia eis ostendebant. Cum viris doctis lego
consilia. In ms. est
consilio eis; Galerio scilicet, et Licinio, cujus consiliis ad omnia regenda usum fuisse Galerium supra vidimus. Editi habent,
consilia ei ostendebant. Doctissimus Graevius legendum esse existimat,
Huc consilia ejus tendebant.
0228C
Adeptus igitur. Galerius.
Devictos Persas. Vide supra, c. 9.
In servitium se addicant. Hic
servitium, pro
servitute, ut apud Lactantium Epitom. cap. 52 ad initium,
tradet In Servitium
gentes universas; Div. Institut. lib. II cap. 1:
Totos se libidinibus Addicunt; lib. VI cap. 20 et 23:
Quia se corpori Addixerant,
in quo habet mors potestatem. De instituto seu consuetudine hac Persarum legatur Brissonius.
Familia. Id est, famulis, servis, ut apud Persas. In ms. est
milia tantum, et deest
fa.
Terram. In ms.
era.
Sic agebat, ut et ipse. Heum.
Id agebat, ut reapse. Ego quidem mallem.
Sic agebat, ut tacite libertatem hominibus auferret. Bun .
Torquebantur Decuriones. Jure civili Romanorum non licebat torquere Decuriones, ut patet ex Epistola Constantini ad Probianum proconsulem Africae.
Postea tamen Constantinus legem tulit, ut Decuriones
0228D torqueri liceret in crimine falsi. Baluz .
Civitatum. In ms.,
civitatis, et apponitur
u, supra ultimam syllabam.
Egregii ac perfectissimi viri. Dignitates honorariae, de quibus vide Leg. 1 cod. Theod. de honorariis codicillis. Lactantius lib. V Div. Instit. cap. 14:
Nemo Egregius,
nisi qui bonus et innocens fuerit; nemo Clarissimus,
nisi qui opera misericordiae largiter fecerit; nemo Perfectissimus,
nisi qui omnes gradus virtutis impleverit. Perfectissimatus dignitas, ut ait Valesius ad librum XXI Ammiani Marcellini, minor erat clarissimatu; et ut clarissimi apud
Praefectum urbis conveniebant, sic perfectissimi apud Vicariam Praefecturam.
Matresfamilias nobiles in Gynaeceum rapiebantur. Gynaecea, ut vox ipsa loquitur, erant loca destinata operibus muliebribus, in quae interdum poenae loco dejiciebantur et
viri et foeminae. Vide Valesii annotationes ad Eusebium, pag. 211, et Cangium in Glossario.
0229B
Gynaeceum. In ms.
Geniceum.
exportatur, in patriamque dimittitur. Daia vero sublatus nuper a pecoribus et sylvis, statim scutarius, continuo protector,
mox tribunus, postridie Caesar, accepit Orientem calcandum et conterendum; quippe qui neque militiam, neque Rempublicam sciret,
jam non pecorum, sed militum pastor.
XX. Maximianus, postquam senibus expulsis, quod voluit et fecit, se jam solum totius orbis dominum esse rebatur. Nam Constantium,
quamvis priorem nominari esset necesse, contemnebat, quod et natura mitis esset, et valitudine corporis impeditus. Hunc sperabat
brevi obiturum; et si non obisset, vel invitum exuere facile videbatur. Quid enim faceret, si a tribus cogeretur imperium
deponere? Habebat
0227B ipse Licinium veteris contubernii amicum, et a prima militia familiarem, cujus consiliis ad omnia regenda utebatur. Sed
eum Caesarem facere noluit, ne filium nominaret, vel ut postea in Constantii locum nuncuparet Augustum atque fratrem; tunc
vero ipse principatum teneret, ac pro arbitrio suo debacchatus in orbem terrae, vicennalia celebraret, ac substituto Caesare
filio suo, qui tunc
0228A erat novennis, et ipse deponeret: ita cum imperii summam tenerent Licinius ac Severus, et secundum Caesarum nomen Maximinus
et Candidianus, inexpugnabili muro circumseptus securam et tranquillam degeret senectutem. Hoc consilia eis ostendebant. Sed
Deus, quem sibi fecit infestum, cuncta illius cogitata dissolvit.
XXI. Adeptus igitur maximam potestatem, ad vexandunt orbem, quem sibi patefecerat, animum intendit. Nam post devictos Persas,
quorum hic ritus, hic mos est, ut Regibus suis in servitium se addicant, et Reges populo suo tanquam familia utantur, hunc
morem nefarius homo in Romanam terram voluit inducere, quem ex illo tempore victoriae sine pudore laudabat. Et quia
0228B id aperte jubere non poterat, sic agebat, ut et ipse libertatem hominibus auferret. In primis honores ademit. Torquebantur
ab eo non decuriones modo, sed primores etiam civitatum, egregii ac perfectissimi viri, et quidem in causis levibus atque
civilibus. Si morte digni viderentur, cruces stabant; sin minus, compedes parati. Matresfamilias ingenuae ac nobiles in gynaeceum
rapiebantur. Si quis esset verberandus, defixi
0229A
0229B
In stabulo. Ita ms. non
sabulo, ut quibusdam placeret.
Stabulum hic, non equorum, sed equuleorum, ejusque generis catastarum accipe, et ubi homines ad palos fixi et prope suspensi stabant.
Sic
stabulum ferriterium habes apud Plautum, Pers. act. III, scen. 3, v. 13, ex emendatione Gronovii. Columbus .
Ad quos nullus unquam servus distendi solebat. Ita ms. nonnulli mallent legere,
nisi servus.
Lusorium. Theatrum, sive amphitheatrum, ubi ludi publici edebantur, ut pluribus ostendit Cangius. Salvianus,
0229C lib. VI, pag. 123, secundae editionis Baluz. Acta sanctae Seraphiae virginis et martyris. Baluz .
Ferociae. Ms.,
Ferocia; mendose.
Ac magnitudinis suae simillimos. Similis secundo casu gaudet apud Lactantium lib. IV, cap. 24,
hominum simillimum; lib. III, cap. 20,
suorum simillimus; lib. de Ira Dei cap. 18,
hominem Similem Sui
fecit; et cap. 19,
hos Deus ut Sui Similes
recognoscit; de Opif. cap. 16, Simile Veri.
Elegerat. Ursos, aliis corpulentiores, immaniores, et ferocissimos.
Nominatim. Fortasse cuique urso nomen aliquod imposuerat Tyrannus.
Sed obsorbendi. Scilicet ursi lambere et sorbere sanguinem, et ita corpus consumere solent; unde αἰμοβόροις θηρσὶν eos recte accenset Eusebius
Hist. Eccles. lib. VIII, cap. 7.
Obsorbere autem etiam apud Plautum Truc. 2, 3, 30, occurrit:
Quae obsorbent quidquid venit intra pessulos; et Mil. 3, 2, 21,
quia enim
0229D
obsorbui. Ex Virgilio IV Georg. et II Aeneid.
Objectabantur. Pro
objiciebantur.
Homines . . . quorum artus cum dissiparentur. Locutio Lactantiana lib. V Instit. cap. 11:
Nemo hujus tantae belluae immanitatem potest pro merito describere, quae . . . dentibus ferreis . . . non tantum Artus Hominum Dissipat,
sed, etc.
Et haec ille primo, etc. Sic lego cum doctissimo viro. In ms. legitur,
et exilii primo adversus Christianos permiserat datis legibus. An legendum
promserat? Cicero de Legib., lib. I, cap. 22.
Deligati. Idem quod
ligati. Ms.,
Delegati.
Callum solorum. De hac pedum indurata pelle loquitur Cicero, lib. V Tusculanar.
Spiritus redderetur. Lactant., lib. V, Institut., cap. 11:
Contendunt igitur ut vincant, et exquisitos dolores corporibus immittunt, et nihil devitant, quam ut ne torti moriantur. Et paulo post:
Illi autem pertinaci stultitia jubent curam tortis diligenter adhiberi, ut ad
0230B
alios cruciatus membra renoventur, et reparetur novus sanguis ad poenam. Baluz .
Accidebat. Ms.
Accedebat.
Cum per multum diem, etc. Approbantibus omnibus viris doctis, lego
cum, pro
tunc, quod est in ms. totidem tractuum numero.
Lecta ossa et in pulverem comminuta. Eodem pertinent verba libri V Institut., cap. 11:
Nemo hujus tantae belluae immanitatem potest pro merito describere, quae uno loco recubans, tamen per totum orbem dentibus
ferreis saevit, et non tantum artus hominum dissipat,
0230C
sed et ossa ipsa comminuit, et in cineres furit, ne quis exstet sepulturae locus, quasi vero id affectunt qui Deum confitentur,
ut ad eorum sepulcra veniatur. Legere ossa hic est conferre, colligere.
Bun .
In flumine ac mare. Ita ms., nec aliter legendum. Nam olim, ut apud Nasonem et Varronem, scribebatur
mare in sexto casu: quem cum propositione
in, pro quarto positum non semel offendes apud Lactantium. Vide Columbi notam ad hunc locum.
Jactabantur, pro
jaciebantur. Heumannus tamen vult legi
in flumen ac mare.
Nulla poena penes eum levis. In veteri exemplari legitur,
nulla penis eum levis. Pessima lectio bonam nobis indicavit. Baluz .
Insulae. Ms.
Insolae.
Carceres. Ms.
Incarceris.
Illo . . . quotidiana. Ms.,
Illa . . . cotidiano.
Facilia . . . Id est, facile concessa. Almelov .
Domestici. Erant qui varias in scholas divisi intra
0230D palatium familiarius militabant, ita tamen, ut aliqui nonnunquam mitterentur in provincias. Bun .
Administratores. In aula
ministrantes.
In curia poena capitis et animadversio gladii. Sic lego, approbante eruditissimo viro, nulla aut levissima mutatione facta. In manuscripto enim legitur,
In ca poena capitis et animadversio gladii; mendose. Editi habent
In causa capitis et animadversio gladii, omisso
poena.
Quasi beneficium. Sic lego cum duobus doctis viris, pro
beneficii, quod est in manuscripto; nec opus est voce
loco addita.
Bonam mortem. Id est, non coactam vi tormentorum, nec in publico patibulo turpem scilicet ac ignominiosam: sed facilem, et privatim, ut
est venarum prosectio, vel venenum, saepe ad libitum reorum. Vide infra, cap. 26 ad finem. In ms.,
bona morte.
Jam illa huic. Reposui
huic, scilicet Galerio, pro
his. Vide praecedentia
didicerat, . . . exercebat, . . . in illo.
Execrati. Passive, ut infra
metiebantur.
in stabulo pali quatuor stabant, ad quos nullus unquam servus distendi solebat. Quid lusorium, vel delicias ejus referam?
Habebat ursos ferociae ac magnitudinis suae simillimos, quos toto imperii sui tempore elegerat. Quoties delectari libuerat,
horum aliquem afferri nominatim jubebat. His homines non plane comedendi, sed obsorbendi objectabantur: quorum artus cum dissiparentur,
ridebat suavissime; nec unquam sine humano cruore coenabat. Dignitatem non habentibus poena ignis fuit; et haec ille primo
adversus Christianos permiserat, datis legibus, ut post tormenta damnati lentis ignibus urerentur. Qui cum deligati fuissent,
subdebatur primo pedibus lenis flamma tamdiu; donec callum solorum contractum igni ab ossibus revelleretur. Deinde incensae
faces et
0229B extinctae admovebantur singulis membris, ita ut locus nullus in corpore relinqueretur intactus. Et inter haec suffundebatur
facies aqua frigida, et os humore abluebatur, ne arescentibus siccitate faucibus, cito spiritus
0230A redderetur; quod postremo accidebat, cum per multum diem decocta omni cute, vis ignis ad intima viscera penetrasset. Hinc
rogo facto cremabantur corpora jam cremata; lecta ossa, et in pulverem comminuta, jactabantur in flumine ac mare.
XXII. Quae igitur in Christianis excruciandis didicerat, consuetudine ipsa in omnes exercebat. Nulla poena penes eum levis:
non insulae, non carceres, non metalla; sed ignis, crux, ferae, in illo erant quotidiana et facilia. Domestici et administratores
lancea emendabantur. In curia poena capitis et animadversio gladii admodum paucis quasi beneficium deferebatur, qui ob merita
vetera impetraverant bonam mortem. Jam illa huic levia fuerant. Eloquentia extincta, causidici
0230B sublati, jureconsulti aut relegati, aut necati. Litterae autem inter malas artes habitae; et qui eas noverant, pro inimicis
hostibusque protriti et execrati. Licentia rerum omnium, solutis legibus, adsumpta
0231A
0231B
Assessoribus. Id est, consiliariis.
Omnium fuit. Ita ms. Duo viri docti suspicantur, pro
omnium, legendum esse
initium.
Semel missus. Illi duo eruditi, pro
semel, malle
simul. Utrumque in ms. saepe confunditur.
Glebatim. Ita in ms. Id est, de gleba ad glebam. Almelov .
0231C
Metiebantur. Metiebantur, passive; ita quoque apud Arnobium, et apud Quint. Curtium, lib. III. In ms.,
mitiebantur.
Scribebantur. Id est, annotabantur; in tabulas eorum numerus et species referebantur, ut inde pro iis vectigal solveretur. Sic
scriptura non semel apud Ciceronem pro vectigali sumitur.
Adunatae. Quo vocabulo utitur etiam Lactantius de
Opificio Dei, cap. 17, sub finem.
Fora omnia. Ms.,
Foras omnia; mendose.
Suspendebantur. Adde
ex Equuleo.
Fidelissimi quique servi contra dominos vexabantur. Contra regulam juris, quae vetat servos in dominorum caput interrogari.
Si omnia defecerant. Ita ms. Quidam viri docti legere volunt:
si tormenta, vel
tormina defecerant. Mallem:
si haec omnia defecerant.
Ipsi contra se torquebantur. Id est tormentis huc adigebantur, ut se ipsos accusarent, quasi et convincerent.
0231D Amat Lactantius tales argutias. Sic divin. Institut., lib. V, cap. 2:
Ipse adversus se gravis censor, et accusator acerrimus; lib. 6, cap. 6:
Et gradus per quos ascenderunt amputant, ne quis illos contra se ipsos possit imitari; lib. I, cap. 18, et lib. II, cap. 1, lib. VI, cap. 8:
Ipse se fugiet.
Adscribebantur. Id est, annotabantur possessiones etiam quae non habebantur, ut eas vel earum pretium fisco addicerent.
Valitudinis. Ita ms. Praemittendum est
nulla, vel
aut, quod excidit ex ms. Heuman. scribit,
vel valitudinis.
Parvulis adjiciebantur anni, senibus detrahebantur. En tibi utriusque rei causam ex Ulpiano de Censibus, Digest., lib. L, tit. 15, § ubi ille:
Aetatem, ait,
in censendo significare necesse est: quia quibusdam aetas tribuit, ne tributo onerentur; veluti in Syriis a quatuordecim annis
masculi, a duodecim foeminae usque ad sexagesimum quintum annum tributo capitis obligantur. Aetas autem spectatur censendi
tempore.
Bauldri .
0232B
—
Parvulis adjiciebantur anni, ut possent torqueri, vel potius ut tributum penderent. Nam legibus Imperatorum cautum erat, ut qui verbi causa annos decem
non haberent, quique plus quam sexaginta nati essent, tributum capitis solvere non tenerentur, uti patet ex lib. III D. de
Censibus; lib. IV et 6 Cod. Theod. eodem, ubi potest videri Jac. Gothofredus.
0232C
Quae veteres. Scilicet Romani. Nullam invenio causam immutandae hujus lectionis, quae est in ms. et subsistere potest. Editores sequendo
Baluzium substituerunt
victores.
Haec illae. Ms.,
Et ille; male ab amanuensi.
Parentes. Id est, majores, propter matrem transdanubianam.
Daciis. Ita ms. cum duplici
i. Erat enim duplex Dacia, superior, et inferior; et apud Paulinum Nol. Episcop., carm. 17, ad Nicaeam, v. 249.
Et uterque Dacus. Vides supra,
census in provincias missus. Ideoque nihil mutare volui. Utraque lectio bona.
Post hoc. Heumann. legit
post haec.
Hisdem. Lege
iisdem.
Mortales. Hac voce pro
homines utitur Lact., l. I, Div. Inst.,
Opus quod ipse ad propagandam sobolem mortalibus tribuit; l. VII, c. 15,
Mortalia sunt opera mortalium; ibid., c. 14,
mortales quosdam; et alibi
0232D passim. Item
mortalitas eodem sensu, l. IV, c. 24.
Et nihil minus. Almelov. Gal. et edit. Aboensis,
et nihilominus.
Quos ab omni genere injuriae tutos miseria et infelicitas fecerat. Lactantius, Epitom., c. 59, aute finem,
se tutos ab injuriis facerent. Attamen vir quidam eruditus volebat legere, ut in ms.,
injuria aetatis, seu temporum, Gallice
par le malheur des temps.—
Miseria et infelicitas. In ms.,
Miseriae et infelicitatis; mendose.
Homo impius. Ita ms. Mallem cum nonnullis viris doctis legere
homo pius, ironice, propter vocabulum
misericordem quod sequitur in manuscripto, non
immisericordem.
Ita dum cavit. Quidam vellent legere
cavet, propter
subter fugiat quod sequitur in ms. vel legendum
subterfugeret. Sic Tollius, Columbus et Heumannus.
Virorum miserorum. Ita ms. Mallem
verorum miserorum.
Contra omne jus humanitatis occidit. Ita et Lactantius,
0233B Div. Inst., l. V, c. 19:
In iisne mala mens est, contra jus humanitatis, contra fas omne lacerantur; et c. 22:
Nec alienum quidquam concupiscit, ne quem contra jus humanitatis laedat oratio; l. VI, c. 10:
Ergo pro belluis immanibus sunt habendi qui hominibus nocent, qui contra jus humanitatis et fas omne spoliant, cruciant, occidunt,
exterminant.
Vide etiam cap. 20, si lubet.
et judicibus data. Judices militares, humanitatis litterarum rudes, sine assessoribus in provincias immissi.
XXIII. At vero illud publicae calamitatis et communis luctus omnium fuit, census in provincias et civitates semel missus,
censitoribus ubique diffusis, et omnia exagitantibus, hostilis tumultus, et captivitatis horrendae species erant. Agri glebatim
metiebantur, vites et arbores numerabantur, animalia omnis generis scribebantur, hominum capita notabantur, in civitatibus
urbanae ac rusticae plebes adunatae, fora omnia gregibus familiarum referta; unusquisque cum liberis, cum servis aderant:
tormenta ac verbera personabant, filii adversus parentes suspendebantur, fidelissimi quique servi contra dominos vexabantur,
0231B uxores adversus maritos. Si omnia defecerant, ipsi contra se torquebantur; et cum dolor vicerat, adscribebantur quae non
habebantur. Nulla aetatis valetudinis excusatio. Aegri et debiles deferebantur; aestimabantur aetates singulorum parvulis
adjiciebantur anni, senibus detrahebantur. Luctu et moestitia plena
0232A omnia. Quae veteres adversus victos jure belli fecerant, haec ille adversus Romanos Romanisque subjectos facere ausus est;
quia parentes ejus censui subjugati fuerant, quem Trajanus Dacis assidue rebellantibus poenae gratia victor imposuit. Post
hoc, pecuniae pro capitibus pendebantur, et merces pro vita dabatur. Non tamen hisdem censitoribus fides habebatur: sed alii
super alios mittebantur, tamquam plura inventuri. Et duplicabatur semper, illis non invenientibus, sed ut libuit addentibus,
ne frustra missi viderentur. Interea minuebantur animalia, et mortales obibant, et nihil minus solvebantur tributa pro mortuis,
ut nec vivere jam, nec mori saltem gratis liceret. Mendici supererant soli, a quibus nihil exigi possit, quos ab omni genere
injuriae tutos miseria
0232B et infelicitas fecerat. Atqui homo impius misertus est illis, ut non egerent. Congregari jussit, et exportatos naviculis
in mare mergi. Adeo hominem misericordem, qui providerit ne quis, illo imperante, miser esset. Ita, dum cavit, ne quis simulatione
mendicitatis censum subterfugiat, multitudinem virorum miserorum contra omne jus humanitatis occidit.
XXIV.
0233A
0233B
Jam propinquavit illi judicium Dei. Videtur auctor in mente habuisse illud II Machab., c. IX, v. 18:
Supervenerat enim in eum justum Dei judicium. Verbum
0233C autem
propinquare poeticum est ex Plauti Truculento, act. II, scen. 6, aut ex Virgilio; estque etiam infra initio, c. 46. Est et apud Lactantium,
Div. Inst., l. II, c. 8:
Corruptibile incorrupto propinquare non potest; lib. VII, c. 14,
cujus judicii propinquare tempus ostendam; et infra, eodem lib. VII, c. 24:
Et jam propinquare summum illum conclusionis extremae diem; et l. II, c. 9, necnon epitom., c. 71.
Res ejus dilabi ac fluere. Respicit notum illud Virgilii, Aeneid., lib. II, v. 169:
Ex illo fluere, ac retro sublapsa referri
Spes Danaum.
Laboraret. Adde
morbo.
Et quidem jamdudum. Approbante doctissimo viro, pro
quem, reponere malui
quidem leviori mutatione, quam addere duo verba
frustra repetierat, cum nulla sit in ms. lacuna.
Nam et in insidiis. Praepositionem
in habet ms. codex.
0233D
Dei manus hominem protegebat. Idem Lact., Div. Inst., l. II, c. 15:
Quos Dei manus potens et excelsa protegit.
In ipso cardine. Id est, in ipso articulo vel in ipsa liberationis opportunitate; in ultimo et decretorio momento. Bauldri . Ex Virgil.,
I Aeneid., V. 676.
In ipso cardine. Sic Lactantius, Div. Inst., l. II, c. 8:
Hic est ergo cardo rerum, hic vertuntur omnia. Similiter lib. III, c. 7, et libro de Ira Dei, c. 6:
In ea enim summa omnis et cardo religionis pietatisque versatur. Columb .
Namque saepius cum jamdiu necare non posset. Nullum autumo vocabulum addendum; nec mutandum
diu in
diutius, necare in
negare. Jamdiu illum clam
necare voluisset, nec poterat, nulla habita occasione apta;
palam enim
non audebat; supra.
Sigillum. Id est, epistolam dimissoriam sigillo munitam. Vide Cangii glossarium.
Acceptis mandatis. Quae (ut existimo) ad patrem Constantium ferret.
0234B
Teneretur. Id est, retineretur a Severo. Quippe e Nicomedia eunti in Galliam pergendum erat per Italiam, ubi Severus imperitabat. Fragmentum
de Constantio Chloro, p. 471:
Qui ut Severum per Italiam transiens vitaret, summa festinatione veredis post se truncatis Alpes transgressus, ad patrem Constantium
venit apud Bononiam.
Sublatis. Zozimus in libro II narrat Constantium, veritum ne forte fugiens apprehenderetur, equos stabularios quos respublica alebat,
cum primum aliquod stabulum attigisset, mutilasse et inutiles reliquisse,
0234C cumque id de loco in locum pergens faceret, exclusisse ab ulteriore progressione persequentes. Eadem ferme leguntur in epitome
Victoris.
Evolavit. Scribe cum Heumanno
avolavit, quo verbo utitur Cicero lib. I Tusculan. cap. 43,
me hinc avolaturum, inquit.
Nudatus ei cursus publicus. Ita ms. Id est, nulli erant in mansionibus equi publici cursuri, quia eos mutilaverat Constantinus.
Ei In ms.
eis, mendose.
Ei . . . imperium per manus tradidit. Lactantius lib. II, Divin. Institut. cap. 4:
Vixit enim usque ad senectutem, regnumque per manus filio tradidit.
Militibus commendato. Nam et patris voluntate et militum una consensu imperium est consecutus. Cell .
In lecto suo requiem vitae accepit. Fasti Idatiani Constantio VI et Maximiano VI Consulibus:
His Consulibus diem functus Constantius, et postea levatus est Constantinus VIII
Kal. Augusti. Chronicon Eusebii:
0234D
Constantius, sexto decimo imperii anno diem obiit in Britannia, Eboraci; ibidemque sepultus est, si vera sunt quae de ejus tumulo narrantur a doctissimo viro Guillelmo Camdeno, pagina 572 Britanniae.
Contigit istud anno Christi CCCVI, ut recte adversus Petavium contendit Valesius in annotationibus ad Eusebium; et quidem
die VIII kalend. augusti. Baluz .
Nihil egit prius, quam Christianos cultui ac Deo suo reddere. Ita ms. per Hellenismum. Alioquin legendum esset,
quam ut . . . redderet. Lactantius in praefatione libri I Div. Institut. ad Constantinum:
Nam cum ille dies felicissimus orbi terrarum illuxisset, quo te Deus summus ad beatum Imperii culmen evexit, salutarem universis
et optabilem principatum praeclaro initio auspicatus es, cum eversam sublatamque justitiam reducens, teterrimum aliorum facinus
expiasti.
Prima ejus sanctio, sanctae Religionis restitutae. Sic ms.
restitutae, pro
restitutio. Ita dicitur
missa, pro
missio; relata, pro
relatio; Ascensu, pro
Ascensio; defensa, pro
defensio; accessa, pro
accessio; exposita, pro
expositio;
0235B
remissa, pro
remissio, apud Tertullianum et S. Cyprianum Lactantii populares.—
Sanctio. Heum. legit,
functio. Nihil videtur corrigendum: sic cap. 48.
Hujus sanctionis nostrae benevolentiae forma; et denuo:
Hujus benevolentiae nostrae sanctio. Mox ms. restituta. Vitiose. Bun .
Jam propinquavit illi judicium Dei, secutumque tempus est, quo res ejus dilabi ac fluere coeperunt. Nondum animum intenderat
ad evertendum pellendumve Constantium. Dum est occupatus his rebus, quas superius exposui, et expectabat obitum ejus: sed
tam celeriter non putabat obiturum. Qui cum graviter laboraret, miserat litteras, ut filium suum Constantinum remitteret sibi
videndum, et quidem jamdudum. Ille vero nihil minus volebat. Nam et in insidiis saepe juvenem appetiverat; quia palam nihil
audebat, ne contra se arma civilia, et, quod maxime verebatur, odia militum concitaret. Sub obtentu exercitii ac lusus feris
illum objecerat: sed frustra; quoniam Dei manus hominem protegebat, qui illum de
0233B manibus ejus liberavit in ipso cardine. Namque saepius cum jamdiu necare non posset, dedit illi sigillum, inclinante jam
die, praecepitque ut postridie
0234A mane, acceptis mandatis, proficisceretur, vel ipse illum occasione aliqua retentaturus, vel praemissurus litteras ut a Severo
teneretur. Quae cum ille prospiceret, quiescente jam imperatore, post coenam properavit exire, sublatisque per mansiones multas
omnibus equis publicis, evolavit. Postridie imperator, cum consulto ad medium diem usque dormisset, vocari eum jubet. Dicitur
ei post coenam statim profectus. Indignari ac fremere coepit. Poscebat equos publicos, ut eum retrahi faceret. Nudatus ei
cursus publicus nuntiatur. Vix lacrymas tenebat. At ille incredibili celeritate usus, pervenit ad patrem jam deficientem,
qui ei, militibus commendato, imperium per manus tradidit; atque ita in lecto suo requiem vitae, sicut optabat, accepit. Suscepto
imperio, Constantinus
0234B Augustus nihil egit prius, quam christianos cultui ac Deo suo reddere. Haec fuit prima ejus sanctio sanctae religionis restitutae.
XXV.
0235A
0235B
Laureata imago ejus allata est. Ejus, scilicet Constantini. Laureatam imaginem dixit Lactantius, quoniam qui res laetas et bene gestas nuntiabant, laureatas tabellas
afferebant, ut pluribus explicat Salmasius
0235C in Notis ad Lampridium, pag. 235. Baluz .
Ad malam bestiam. Galerium Maximianum, qui ut crudelis persecutor a Lactantio vocatur.
Mala bestia. Vide supra Not. ad cap. 2 et 16 ejusdem libri.
Res fuit. Ms.,
rex fuit.
Amici. Id est, qui erant a consiliis.
Flexissent. Pro
deflexissent.; simplex pro composito, quod Lactantio, ut saepe diximus, familiare est.
Suscepturi. Ms.,
suscepturum.
Ad eum concursuri alacritate summa, si venisset armatus. Ms.,
ad eum concursas alacritate summa, si invenisset armatus.
Turbatae rationes. In ms.,
turba rationes per errorem.
Nec poterat alterum extra numerum nuncupare. Id est, praeter quatuor, ne mutaret Diocletiani dispositionem, quam ipse tantopere dixerat debere custodiri, supra cap. 18.
Baluz .
Illud excogitavit. Lactantius de Opif. Dei cap. 3:
Quid enim excogitabit? quid faciet? quid molietur?
Non imperatorem, sicut erat factus. At Constantinum
0235D a patris morte ad nuptias faustae usque, non imperatorem, sed Caesarem fuisse, probatur tum ex nummis apud Cangium et alios,
tum ex panegyrico utrique simul, Maximiano socero et Constantino, dicto, cap. 1 a 5, si quis Zosimo forsan in hoc fidem nolit
habere lib. II, cap. 9. Cell .—
Non imperatorem. Variant scriptores. Eusebius cum nostro consentit: Quid de aliis et incerto auctore panegyrici sentiendum cum cura docet
Nurr. Mox ms. pro more suo, cum Maximiano. Bun .
Maximino. Ms. semper
Maximiano.
Quodam modo. Ms.,
quo modo.
Allatus est. Ita Ms. Sed infra est
allato, sequor ms.
Maxentium Romae factum Imperatorem. Erud. Toinardus vult legi seu intelligi Caesarem, non Augustum. At multis eximiis rationibus, et ex Eutropio lib. X. Doctissimi
viri Baluzius et Paulus Bauldri probant eum a Praetorianis Augustum fuisse nuncupatum: quos auctores adi si lubet.
0236B
Orbem terrae devorare. Lactantius lib. VII Div. Institut. cap. 16:
Disperdent omnia, et comminuent, et
devorabunt. Atque sic etiam Epitomes cap. 11:
Decem viri occupabunt orbem, et partientur, et vorabunt; et mox,
vorabit omnem terram, prout est in omnibus editis et mss. codicibus, si excipias Taurinensem, in quo est
vexabit.
Prosiluit. Ita ms. Et recte. Plures editi,
prosiliit. Utraque lectio, bona; nihilque mutandum.
0236C
Ab hac captivitate. Id est, ab hoc tributo. Census enim non fiebat, nisi ut vectigal imponeretur.
Describerent plebem. Lactantius Divin. Instit. lib. I, cap. 22:
Deos per familias descripsit.
Castra Praetoria sustulerat. Non omnino: sed imminuerat. Alioqui quomodo Praetoriani, si nulli fuissent, Maxentium Imperatorem nuncupare potuissent? Recte
Aurelius Victor in libro de Caesaribus:
Hinc etiam quasi truncatae vires urbis, imminuto Praetoriarum cohortium atque in armis vulgi numero. Baluz .
Nacti. Bunemannus habet,
Nancti. Et in hanc vocem notam sequentem exhibet.
Nancti Ita ms. quod defendit Columbus eum doctis nonnullis. Sic codex florentinus in Pandect., lib. I, tit. 2, de Origine Juris,
qui scientiam nancti sunt; et Gloss. Cyrill. δραξαμένος,
nanctus et codex Petri Danielis in Val. Max., lib. IV, cap. 4, n. 6. Nancti, Edit. torren.
Occisis judicibus. Abellio prius interfecto, inquit Zozimus,
quod is Praefecti Urbis locum obtinens, horum molitionibus adversari visus esset. Baluz .
0236D
Maxentium purpuram induerant. In ms.:
Maxentium purpuram induerat: utraque lectio non aeque bona. Indicat una Maxentium ex se ipso purpuram sumpsisse, rebus perturbatis per motus populares;
altera, sed melior, Maxentium a militibus purpura donatum.
Turbatus est. Galerius Maximianus.
Nimium territus. Nimium, id est,
valde. Div. Inst. lib. V, cap. 10:
Si Nimium
pii fuerint. Et de Opificio Dei, cap. 9:
Si aliquid Nimis
propius admoveas.
Tres Caesares facere non poterat. Obstante dispositione Diocletiani. Vide supra cap. 18 et 25.
Arcessit, et hortatus. Ita ms. Potest tamen legi
hortatus vel
hortatur. Lectionem secuti sumus, quae melius sonat.
Recipiendum. Id est,
recuperandum.
Maximiani. Herculii nimirum.
Maxentium. Ms.,
Maximianum, mendose.
Ibi vivere. Ms.,
ut vivere.
Paucis post diebus, laureata imago ejus allata est ad malam bestiam. Deliberavit diu an susciperet. In eo pene res fuit,
ut illam, et ipsum qui attulerat, exureret; nisi eum amici ab illo furore flexissent, admonentes eum periculi, quod universi
milites, quibus invitis, ignoti Caesares erant facti, suscepturi Constantinum fuissent, atque ad eum concursuri alacritate
summa, si venisset armatus, Suscepit itaque imaginem admodum invitus, atque ipsi purpuram misit, ut ultro ascivisse illum
in societatem videretur. Jam turbatae rationes ejus fuerant, nec poterat alterum extra numerum nuncupare, ut voluerat. Sed
illud excogitavit, ut Severum, qui erat aetate maturior, Augustum nuncuparet, Constantinum vero non Imperatorem, sicut erat
factus, sed Caesarem cum
0235B Maximino appellari juberet, ut eum de secundo loco rejiceret in quartum.
XXVI. Compositae ei res quodam modo jam videbantur,
0236A cum subito illi alius terror allatus est, generum ipsius Maxentium Romae factum Imperatorem. Cujus motus haec fuit causa.
Cum statuisset censibus institutis orbem terrae devorare, ad hanc usque prosiluit insaniam, ut ab hac captivitate ne populum
quidem Romanum fieri vellet immunem. Ordinabantur jam Censitores, qui Romam missi describerent plebem. Eodem fere tempore
castra quoque Praetoria sustulerat. Itaque milites pauci, qui Romae in castris relicti erant, opportunitatem nacti, occisis
quibusdam judicibus, non invito populo, qui erat concitatus, Maxentium purpuram induerant. Quo nuntio allato, aliquantum rei
novitate turbatus est, nec tamen nimium territus. Et oderat hominem, et tres Caesares facere non poterat. Satis visum est
semel fecisse quod noluit. Severum arcessit, et hortatus ad recipiendum
0236B imperium, mittit eum cum exercitu Maximiani ad expugnandum Maxentium; et mittit Romam, in qua milites illi summis deliciis
saepissime excepti, non modo salvam esse illam urbem, sed ibi vivere optarent.
0237A
0237B
Maxentius tanti facinoris sibi conscius. Hoc est, sumptae sine senioris Augusti consilio purpurae, usurpatique simul Italiae Imperii, quod Galerius Severo cum Occidente
cesserat. Bauldri .
Maximianus. Scilicet Galerius, cujus filiam Maxentius duxerat.
Quaerebat quatenus. Quatenus est pro
quomodo. Lactantius Divin. Institut. lib. I cap. 21:
Isidis Aegyptia
0237C
sacra sunt, Quatenus
filium parvulum vel perdiderit, vel invenerit; lib. IV, cap. 27:
Sciet qui viderit, Quatenus
adjurati per Christum de corporibus fugiant; l. VII, c. 6: Quatenus
aut quamobrem homines procreati.
Columbus. Lib. de Opificio Dei bis, cap. 6.
Se a periculo impendente muniret. Lactantius Epit. cap. 6:
Severissimis legibus vita nostra Munitur; de Opific. Dei, cap. 4:
Ut adversus nocentia fragilitatem suam Muniret; cap. 10:
Ut oculi munitiores essent ab injuria.
Campania. Eutropius lib. IX, circa finem, et Zozimus lib. II, cap. 10,
Lucaniam dixerunt: forsan villa in utriusque confiniis fuit.
Bis. Id est, iterum.
Severus interim vadit. Haud secus ms. non
Italiam invadit, ut quidam suspicatur.
Et se contra quem venerant, tradunt. Ms.
et; non
ei.
Ravennam confugit. Severus.
Maximiano. Herculio.
Dedit sese ipse. Ms. habet
dedit de se ipse.
0237D
Vestemque purpuream. Ita ms. nec aliter excudi debuit: aliae editiones habent,
Vestemque et purpuram.
Eidem. Ms.,
et idem. Eidem, id est Herculio, a quo acceperat. Vide c. 18 sup.
Bonam mortem. Quid hic sit bona mors, vide id quod sequitur, et supra ad caput 22.
Venis ejus incisis. Sic ms. at editio Baluz.
Venis ei incisis. Contra Zozimus, lib. II, et auctor Fragmenti de Constantio Chloro scribunt, ut paulo ante vidimus, Severum
fractis laqueo cervicibus expirasse. Baluz .
Coepit. In ms.,
capite. De hoc loco, quem corruptum esse fatentur Interpretes, vide Baluzium infra p. 316 et Doctiss. Columbi Not. Quinque ultima
verba hujus capitis putat Heumannus esse delenda.
Herculius. Ms.,
Hirculius.
Maximiani. Galerii scilicet.
Inflammatum ira. Ita et supra cap. 14. Lactantius
0238B lib. VII Div. Institut. cap. 17: Inflammatus Ira; et eodem lib. VII, cap. 1: Inflammati
amore potentiae.
Adjuncto Maximino. Daza, Editi,
Maximino. A Lactantio enim Daza indiscriminatim
Maximianus et
Maximinus fuit appellatus. Vide Not. ad caput 18. Toinard .
Et rebus coeptis inimicis diligenter instructis. Ita ms. Locus subobscurus: attamen nihil immutandum esse
0238C puto. Redderem Gallice,
par des entreprises qui annonçaient ou déclaraient la guerre. Pro
coeptis quidam volunt
aptis.—Instructis. Quidam legunt
instruens.
Suae minoris filiae nuptiis. Ms.,
sic minoris familiae nuptiis, quod editi recte immutaverunt. Miror nullum ex eruditis viris inquisiisse, quaenam esset Faustae soror natu major, et an
fuerit unquam; nullam enim reperire mihi datum est apud Romanae Historiae scriptores. Attamen lectio ms. merito fuit immutata,
nec prout jacet in Lactantio potuit conservari. Nullos Maximianus Herculius alios ex sua uxore Eutropia habuit liberos, quam
Maxentium, de quo capite 26, et Faustam, de qua cap. 30. Verum Eutropia, priusquam nupta esset cum Herculio, filiam habuit
Theodoram quam uxorem duxerat Constantius Chlorus Constantini Pater. Theodoram vero Eutropiae filiam, ut suam, procul dubio
habebat Herculius. Itaque de Fausta potuit Lactantius dicere, quod Herculii filia minor esset.—
Et rebus coeptis inimicis diligenter instructis. Pro
instructis Buneman. habet,
instruens et in hunc locum notam sequentem exhibet:—
Et rebus . . .
0238D
diligenter instruens. Ego suspicabar, ob litterarum similitudinem, legendum:
Urbe munita, et rebus et copiis inimicis diligenter instructis, id est
paratis proficiscitur. Ea ratione sunt omnia plena. Postquam urbs munita, et res copiaeque diligenter paratae et instructae essent, proficiscitur.
Nemo enim nescit,
instructus eleganter poni pro
paratus; atque inde saepe conjungi. Bun .
Ille interea. Galerius Maximianus.
Circumsedendum moenia. In ms.
circumsedendam; mendum, pro
circumsedendum: editi habent
circumsedenda moenia.
Quas noverat civitates. Sic apud Virgilium Tityrus:
Urbem quam dicunt Romam, Melibaee, putavi
Stultus ego, huic nostrae similem . . . . .
Detestantes scelus. Ms.,
detestande. Forte legendum est
detestatae.
Imperium reliquerunt. Galerii nimirum. Forte legendum
0239B
Imperatorem. Vide infra,
quia milites erant, qui Severum reliquerant.
Maxentius tanti facinoris sibi conscius, licet jure haereditatis paternos milites traducere ad se posset, cogitans tamen
fieri posse, ut Maximianus socer idipsum metuens Severum in Illyrico relinqueret, atque ipse cum suo exercitu ad se oppugnandum
veniret, quaerebat quatenus se a periculo impendente muniret. Patri suo post depositum imperium in Campania moranti purpuram
mittit, et bis Augustum nominat. Ille vero et rerum novarum cupidus, et qui deposuerat in vitus, libenter arripuit. Severus
interim vadit, et ad muros Urbis armatus accedit. Statim milites, sublatis signis, abeunt, et se contra quem venerant, tradunt.
Quid restabat deserto, nisi fuga? Sed occurrebat jam resumpto imperio Maximianus, cujus adventu Ravennam confugit, ibique
se cum paucis
0237B militibus inclusit. Qui cum videret futurum, ut Maximiano traderetur, dedit sese ipse, vestemque purpuream eidem, a quo
acceperat, reddidit. Quo facto, nihil aliud impetravit, nisi bonam mortem. Nam venis ejus incisis, leniter mori coactus est.
Ab hoc coepit suos persequi.
XXVII.
0238A Herculius vero cum Maximiani nosset insaniam, cogitare coepit illum, audita nece Severi, inflammatum ira, cum exercitu esse
venturum, et fortasse adjuncto Maximino, ac duplicatis copiis, quibus resisti nullo modo posset: urbe munita, et rebus coeptis
inimicis diligenter instructis, profisciscitur in Galliam, ut Constantinum partibus suis conciliaret, suae minoris filiae
nuptiis. Ille interea, coacto exercitu, invadit Italiam, ad Urbem accedit, Senatum extincturus, populum trucidaturus. Verum
clausa et munita omnia offendit. Nulla erat spes irrumpendi: oppugnatio difficilis; ad circumsedendum moenia non satis
0238B copiarum, quippe qui nunquam viderat Romam, aestimaretque illam non multo esse majorem, quam quas noverat civitates. Tunc
quaedam legiones detestantes scelus, quod socer generum oppugnaret, et quod Romani milites Romam, translatis signis, imperium
reliquerunt. Et jam caeteri milites
0239A
0239C
Nutabant. Ms.,
mutabantur.
Dimissique animis. Forte legendum,
demissisque animis, id est, abjectis. Ita Cicero variis in locis. Almelov .
Et. Ex ms. sed omissum in editis.
Flexit animos quorumdam. Ms.,
felix animus quorum. Editores reposuerunt
flexit animos eorum. Ego ponendo
quorumdam, perstiti in manuscripti codicis lectione unam addendo syllabam; eamque vocem ac lectionem genuinam puto.
Opprimi potuit. Pro potuisset. Sic lib. VI Instit., cap. 24: potuit esse verus Dei cultor, si quis illi monstrasset. Conf. lib. II, cap.
4,
oportuit. Bun .
Utensilia non haberet. Utensilia sunt cibaria, copiae victui necessariae..
Quo. Qua, juxta Tollium et Heumannum.
Se ad suas sedes recepit. Maximianus Galerius.
Vexasset. Baluzius putat legendum esse
vastasset. Attamen infra num. XXXI dicit auctor
vexationem generis humani.
Daciscum. Sic lego cum manuscripto, ut apud Vopiscum
0239D in Aureliano, cap. 38, non
Dacicum, ut habent plures editi.
Daciscum, quod ipse natus esset ex Dacia.
Maximianus alter. Scilicet, Herculius.
Gallia. In ms.
Gallie: sed mendose.
Cum prior et major. Heumannus.
Cum prior esset et major. At alibi quoque omisit Lactantius praecedente
cum verbum substantivum. Conf. lib. VII Institut., cap. 2. Bun .
Filii potestas esset. Addidi verbum
esset, quod deest in manuscripto, sed necessario addendum.
Qui etiam. In ms. codice est
et ea.
Quod. Ms.,
quos, mendose; forte
quae vellet.
Milites erant sui. Scilicet, Maximiani Herculii Imperatoris. Cum doctiss. viris Gisb. Cupero et Paulo Bauldri addo
sui, et sensus omnino postulat, ut sic legatur; idque verum esse patet ex capite 44 et similitudo litterarum
sui, et
qui, vocem eam extricare potuit.
Ex Cupero .
Auctorem malorum, principem calamitatum. Item
0240B Lactantius Epitom. cap. 72:
Ipse daemonum princeps, auctor et machinator malorum.
0240C
Quas respublica sustineret. Lactant. Div. Institut. lib. VI, cap. 8:
Mala omnia sustinere; et cap. 18:
Sustineamus invicem, et mala hujus vitae mutuis adjumentis perferamus. Columb .
Diripuit ab humeris ejus purpuram. Ita ms. Dicendum foret
deripuit, id est, de corpore filii detraxit; cum contra
diripere significet
in frusta concidere. Ita Ovid. IV Met.,
. . . . . velamina Progne
Diripuit ex humeris.
Ex Cupero .
Exutus. In ms.,
exsutus.
Tanquam Superbus alter, exactus est. Id est Tarquinius Superbus, Rex Romanorum ultimus. Lactantius lib. IV Institut., cap. 14:
Tarquinius superbus exactus est. Baluz .
Ad hostem filii sui Maximianum. Id est Herculius proficiscitur ad Galerium filii sui hostem.
Et cum eo disputaret. Sic ms. editi omittunt
et, idque bene.
Disputaret, id est, conferret, cum eo ageret.
0240D Sic apud Ciceronem II Famil., 8, et Orat. pro Coelio.
Per occasionem reconciliationis. Propositio
per hic aliquid antiquae elegantiae continet, uti apud Livium et Senecam
per fidem, quod Caesari sive Hirtio quoque Davies ad lib. VIII Gall., cap. 48, n. 3, vindicavit. Bun .
Quocumque venisset. Aderat. Bunemannus vero non ponit punctum post
venisset, et hunc locum sic habet:
Quocumque venisset aderat, etc., notamque sequentem addit.—Criticus anon. ita distinguit:
Exclusus a suo. Quocumque venisset, aderat ibi Diocletianus. Placet Heumanno et mihi. Bun .
Aderat ibi Diocles. Apud Maximianum Galerium generum suum, a quo nuper fuerat accitus.
Substituto. In ms. potest legi
substituto, aut etiam
substituturo.
In Severi loco. Sic ms. Docti malunt scribere,
in Severi locum: sed utraque lectio defendi potest.
Utroque praesente. Diocletiano nimirum, et sene Maximiano Herculio.
nutabant, cum ille, fracta superbia, dimissisque animis, et Severi exitum metuens, ad pedes militum provolutus orabat, ne
hosti traderetur donec promissis ingentibus flexit animos quorumdam, et retro signa convertit, ac fugam trepidus capessivit;
in qua opprimi facillime potuit, si cum paucis quispiam sequeretur. Quod cum timeret, dedit militibus potestatem, ut dispersi
quam latissime diriperent omnia, vel corrumperent; ut si quis insequi voluisset utensilia non haberet. Vastata est igitur
ea pars Italiae, quo pestiferum illud agmen incessit: expilata omnia, mulieres corruptae, virgines violatae, extorti parentes
et mariti, ut filias, ut conjuges, ut opes suas proderent. Abactae tanquam de barbaris praedae pecorum ac jumentorum. Hoc
modo se ad sedes suas recepit, cum
0239B Romanus quondam Imperator, nunc populator Italiae, hostiliter universa vexasset. Olim quidem ille, ut nomen imperatoris
acceperat, hostem se Romani nominis erat professus, cujus titulum immutari volebat; ut non romanum imperium, sed Daciscum
cognominaretur.
XXVIII. Post hujus fugam, cum se Maximianus alter e Gallia recepisset, habebat imperium commune cum filio. Sed juveni magis
parebatur, quam seni, quippe cum
0240A prior et major filii potestas esset, qui etiam patri reddiderat imperium. Ferebat iniquo animo senex, quod non posset libere
facere quod vellet, et filio suo puerili aemulatione invidebat. Cogitabat ergo expellere adolescentem, ut sibi sua vindicaret.
Quod facile vibatur, quia milites erant ((sui)) qui Severum reliquerant. Advocavit populum ac milites, quasi concionem de
praesentibus reipublicae malis habiturus. De quibus cum multa dixisset, convertit ad filium manus; et illum esse dicens auctorem
malorum, illum principem calamitatum, quas respublica sustineret, diripuit ab humeris ejus purpuram. Exutus ille praecipitem
se de tribunali dedit, et a militibus exceptus est. Quorum ira et clamore perturbatus est senex impius, et ab urbe Roma, tanquam
Superbus alter, exactus est.
XXIX.
0240B Rediens rursus in Gallias, ubi aliquantum moratus est, profectus ad hostem filii sui Maximianum, quasi ut de componendo
reipublicae statu et cum eo disputaret; re autem vera ut illum per occasionem reconciliationis occideret, ac regnum ejus teneret,
exclusus a suo, quocumque venisset. Aderat ibi Diocles, a genero nuper accitus, ut quod ante non fecerat, praesente illo imperium
Licinio daret, substituto in Severi loco. Itaque fit utroque praesente. Sic uno
0241A
0241C
Sex fuerunt. Ita ms. Nonnulli mallent
praefuerunt. Reipublicae scilicet, seu Imperatores, seu Caesares; nempe Herculius, Galerius, Maximinus Daza, Constantinus, Maxentius et
Licinius.
Quare. Ex Terent. Andr. Act. III, Scen. 5.
Maximianus. Scilicet
Herculius.
Moliebatur. Id est, parabat. Aeneid. II, V. 108.
Cogitationis. Ita mss. Et recte. Priscae editiones,
contagionis: fortasse eo quod lib. V Div. Instit. Lactantii, cap. 12 initio legitur,
pectus purum ab omni sceleris contagione praestare.
Constantinum Imperatorem generum suum. Faustam enim Maximiani Herculii filiam duxerat. Toinard .—Legitur mendose Constantium apud Toinardum.
Generi filium. Constantii Chlori, cui Flavia Maximiana Theodora, ejusdem Herculii privigna, nupserat. Ideo Constantius ducta privigna habetur
vitrici gener. Toinard .
Dolo malo. Doli vocabulo nunc tantum in malis utimur:
0241D apud antiquos autem etiam in bonis rebus utebamur; unde adhuc dicimus sine dolo maximo: nimirum quia dici solebat
et Bonus. Bun .
Francorum gens in armis erat. De hoc forte Francorum bello loquitur Euseb. in vita Constantini lib. I, cap. 25.
Persuadet. Id est, Herculius persuadet Constantino nihil suspicanti.
Posset. in ms.,
Possit.
Paucitatem. In ms.,
paucitate: forte
paucitate.
Aestimaret. Legunt eruditi
existimaret.
Fingit de Constantino, etc. Id est, fingit Constantinum oppressum esse ab hostibus, sicut ipse, paulo post, inopinato generi recursu opprimebatur. Cellarius
.
Imperatori. Scilicet, Constantino.
Revolat. Lactantius Div. Institut., lib. VII, cap. 12:
Donec anima emissa corporis claustro ad sedem suam revolet: quam vocem apud ullum auctorem Christianum
0242C non reperies; et hausit a Cicerone et Virgilio Georgic. I, V. 361, eorum imitator Firmianus noster.
Homo. Senex Herculius.
Non deceret. Quia Constantinus gener erat Herculii, quem quodammodo non decebat, ut Socer genero bellum inferret.
A tergo ejus. Id est, portae quae a tergo erant Herculii.
Milites. Constantini.
Pater impius. Pater, scilicet Faustae, quam uxorem duxerat Constantinus; impius, quia inhumanus.
Audit scelera quae fecit. Eleganter de obnoxio. Sic Lactantius, lib. V Divin. Institut., cap. 19:
Audit quae illi Deus comminetur.
Detrahitur ei vestis. Imperatoria scilicet, id est, purpura.
Humilitatis impatiens. Id est, abjectae et vilis conditionis impatiens. Ita more veterum Cic., cap. 18, cap. 43, et lib. VI, cap. 4. Bun .
0242D
Machinatus est, quia semel habuit impune vocat. Ita distinxi cum Gabo, Boherello, critico anon. et Heumanno. Antea edebatur:
Machinatus est; quia semel abiit impune, vocat. Bun .
Habuit impune. Nec aliter ms. et Lactantius Epitom., cap. 53:
Impune habuit; et cap. 55:
Impune habent. Hic in editis est abiit.
Scena. In ms.
schena; quasi pronuntiandum esset
chena, more scilicet Italorum.
Filio suo. Id est, genero suo, Constantino scilicet, quia erat Maximiani Herculii filiae maritus.
Prosiliit. Melius foret
prosilit.
Haeret manifestarius homicida. Lactantius lib. I Div. Institut., cap. 7:
Quasi subductis et consumptis omnibus viis, subsistit, haeret, deficit. Ex Plauto in Aulular., et Trinummo.
Quasi. Virgil. VI, Aeneid. V, 471.
Ac. Idem, lib. XII, V. 603.
Intervallum. In ms.
intervallo.
tempore sex fuerunt. Quare impeditis consiliis senex Maximianus tertiam quoque fugam moliebatur: redit in Galliam plenus
malae cogitationis ac sceleris, ut Constantinum imperatorem generum suum, generi filium, dolo malo circumveniret; et ut posset
fallere, deponit regiam vestem. Francorum gens in armis erat. Persuadet nihil suspicanti, ne omnem secum exercitum duceret,
paucis militibus posse barbaros debellari; ut et ipse haberet exercitum, quem occuparet, et ille opprimi posset ob militum
paucitatem. Credit adolescens, ut perito, ac seni; paret, ut socero: proficiscitur, relicta militum parte majore. Ille, paucis
diebus expectatis, cum jam Constantinum aestimaret intrasse fines barbarorum, repente purpuram sumit, thesauros invadit, donat,
ut solet,
0241B large; fingit de Constantino, quae in ipsum protinus reciderunt. Imperatori propere quae gesta sunt, nuntiantur. Admirabili
celeritate cum exercitu revolat. Opprimitur homo ex improviso, nondum satis instructus; milites ad Imperatorem suum redeunt.
Occupaverat Massiliam, et portas obseraverat. Accedit propius Imperator; et in muro adstantem alloquitur, non aspere, nec
hostiliter: sed rogat quid sibi voluisset, quid ei defuisset, cur faceret quod ipsum praecipue non deceret. Ille vero ingerebat
maledicta de muris. Tum subito a tergo ejus portae reserantur, milites recipiuntur. Attrahitur ad Imperatorem rebellis Imperator,
pater impius, socer perfidus. Audit
0242A scelera quae fecit, detrahitur ei vestis, et increpito vita donatur.
XXX. Sic amisso imperatoris ac soceri honore, humilitatis impatiens, alias rursus insidias machinatus est. Quia semel habuit
impune, vocat filiam Faustam, eamque nunc precibus, nunc blandimentis sollicitat ad proditionem mariti, alium digniorem virum
pollicetur, petit cubiculum patens relinqui, et negligentius custodiri sinat. Pollicetur illa facturam, et refert protinus
ad maritum. Componitur scena, qua manifesto facinus teneretur. Supponitur quidam vilis eunuchus, qui pro Imperatore moriatur.
Surgit ille nocte intempesta: videt omnia insidiis opportuna. Rari excubitores erant, et ii quidem longius; quibus tamen dicit
0242B vidisse somnium, quod filio suo narrare vellet. Ingreditur armatus, et spadone obtruncato, prosiliit gloriabundus, ac profitetur
quod admiserit. Repente se ex altera parte Constantinus ostendit cum globo armatorum. Profertur e cubiculo cadaver occisi:
haeret manifestarius homicida, et mutus stupet:
Quasi dura silex, aut stet Marpesia cautes;
impietatis ac sceleris increpatur. Postremo datur ei potestas liberae mortis:
Ac nodum informis leti trabe nectit ab alta.
Ita ille Romani nominis maximus Imperator, qui per longum temporis intervallum cum ingenti gloria
0243A
0243B
Viginti annorum vota. Id est, vicennalia, quae cum Diocletiano Romae celebravit. Baluz .—Vide Valesium in Eusebium de Vita Constantini, lib. IV,
cap. 47.
Turpi. In ms.
turbi, p, in
b mutato, quod scribenti saepe accidit.
Ignominiosa morte. De qua Euseb. Histor. Eccles., lib. VIII, cap. 13. Massiliae scilicet strangulatus est. Euseb. in Chronico.
Maximianum alterum. Id est, a Maximiano Herculio ad Maximianum Galerium, cognomento Armentarium.
Auctorem. Id est, unum ex auctoribus persecutionis;
0243C de quibus vide supra cap. 2,
persecutores: non unicus erat
auctor, sed plures.
Etiam virtutem. Sic lego ex ms. in quo est
et . . . em, cum vacuo spatio 7 aut 8 litterarum; nec aliter legendum esse arbitror. In omnibus editis legitur
etiam vim, quod cum reliqua codicis scriptura stare non potest; et quidem in hoc ms.,
etiam vulgo scribitur per quatuor litteras
etiam. Lectio nostra eadem confirmatur locutione cap. I:
Quatenus virtutem ac majestatem suam in exscindendis delendisque nominis sui hostibus ostenderet. Ita et Lactantius, lib. IV Divin. Institut., cap. 26:
Virtutem majestatemque Dei singularis interpretari; et lib. VI, cap. 9:
Virtutem ac majestatem Dei singularis enarrat.
Et ut. Post
cogitabat, in ms. quatuor desunt litterae, quas supplendas esse duxi per
et ut.
Redderet. In ms.,
rediret, mendose.
Etiam in nomine vicennalium securem alteram. Inquinatissima verba ita Graevius purganda censet:
Quae promiserat reddere, et inani nomine vicennalium
0243D
securem alteram inflixit. Videtur dici, nova indictione, vicennalium proxime celebrandorum nomine provincias vexasse, ut apparatui et pompa ludorum
necessaria conquirerentur.—
Etiam in nomine vicennalium. Lego,
etiam nomine vicennalium, id est, sub praetextu, sub obtentu vicennalium. Videtur
in ex postrema littera vocis
etiam, aut prima sequentis vocis ortum. Bun .
Securem alteram afflixit. Ita ms. idem quod
inflixit. Et sane illud Ciceronis pro Cn. Plancio, cap. 9. Auctor noster respexit:
Quam enim illi judices graviorem potuerunt Reipublicae infligere securim, etc.
Ecquis enarrare digne potest? Ms.
et quis. Levissima vel pene ulla mutatione posui
ecquis; cum
t et
c in plerisque mss. sint similes, aut pene similes.
Officiorum omnium milites. Id est,
milites omnium magistratuum, vel
milites qui magistratibus auxilium praestabant.
Venia non habentibus nulla. Sic lego, ita ut sit,
venia
0244B
nulla non habentibus quod solverent. Ms. habet,
veniam non habentibus nullas abstinendi multiplicis cruciatus; Locus corruptus, qui tamen levi admodum mutatione emendari potest. In dictione
veniam est mendum,
m redundat: item
s in voce
nullas, quam litteram suspicor esse initium sequentis verbi
abstinendi; ita ut sit
nulla substinendi, vel
sustinendi multiplices cruciatus; quae omnia eximium sensum exhibent.
Exhiberetur. Adde vectigal, cujus solvendo pares non erant.
Quae quanquam intolerabilia sint, eripi ab ore hominum
0244C
cibos labore quaesitos. Ita quibusdam viris doctis approbantibus hunc locum emendavi. In ms. est:
Quae quam tolerabilia sint, pravo sensu; id enim non tolerabile. Legendum etiam cum eruditis
ab ore pro
labore, quod in ms. exceptum est ex voce
labore mox sequente. Caeterum verbum
quaesitos hic est pro
acquisitos, ut supra ostendi in Not. ad caput 18, illudque verbum simplex pro composito a Lactantio multoties usurpatum; Divin. Instit.,
lib. VI, cap. 12:
Perdamne rem familiarem meo aut majorum labore quaesitam; et l. de Opificio Dei, c. 3 circa med.:
Quaesitis per laborem cibis; et lib. de Ira Dei, c. 23:
Quaerendis temporalibus bonis.
Sustentabile. Ita ms. Priscae editiones
tolerabile, quod idem est; sicut Lactantius, Divin. Institut., lib. VII, cap. 16, dixit
insustentabili dominatione, pro
intolerabili. Sustentabile, forte legendum est
sustentabantur. Pluralis numerus praecedit.
Spe futurorum. Erud. Paulus Bauldri volebat legere
0244D
spe foeturarum, seu proventu animantium; foetura enim (inquit) Latinis proventus animantium est, et ipsemet foetus,
foeturae.
Quid vestis omnis generis? Adde
Exigitur, vel
cripitur. Paul. Bauldri aliquod verbum excidisse putabat, quale est illud quod damus.
Ad votum. Sic vocabant festa, in quibus vota concipiebantur pro incolumitate et diuturna principum vita; atque sicut vicennalia celebrabant,
sic deos exorabant ut tribuerent pariter eorum tricennalia celebrari. Baluz .
Quod non erat celebraturus. Hic locus est magni momenti, cum ex eo certo colligatur Galerium Maximianum non pervenisse ad vigesimum annum imperii sui;
foedo enim morbo antea extinctus est, ut notat Doctiss. Baluz
Maximinus. Ms. pro more,
Maximianus. Caeterum ex Eusebii Hist. eccl., lib. VIII, cap. 13, noster confirmatur; et iterum hoc nostro libro, cap. 44, primi nominis
titulum sibi Maximinus vindicabat. Bun .
viginti annorum vota celebravit, eliso et fracto superbissimo gutture, vitam detestabilem turpi et ignominiosa morte finivit.
XXXI. Ab hoc Deus, religionis ac populi sui vindex, oculos ad Maximianum alterum transtulit, nefandae persecutionis auctorem,
ut in eo etiam virtutem majestatis ostenderet. Jam de agendis et ipse vicennalibus cogitabat; et ut qui jamdudum provincias
afflixerat auri argentique indictionibus factis, quae promiserat redderet, etiam in nomine vicennalium securem alteram afflixit.
Qua vexatione generis humani exactio celebrata sit, maxime rei annonariae, ecquis enarrare digne potest? Officiorum omnium
milites, vel potius carnifices, singulis adhaerebant; cui prius satisfieret, incertum: venia non habentibus nulla; sustinendi
multiplices
0243B cruciatus, nisi exhiberetur statim, quod non erat: multis custodiis circumsepto nulla respirandi
0244A facultas: nullo tempore anni vel exigua requies; frequens super hisdem hominibus, vel ipsis judicibus, vel militibus judicum
pugna: nulla area sine exactore, nulla vindemia sine custode, nihil ad victum laborantibus relictum. Quae quanquam intolerabilia
sint, eripi ab ore hominum cibos labore quaesitos, tamen sustentabile aliquo modo vel spe futurorum. Quid vestis omnis generis?
quid aurum? quid argentum? Nonne haec necesse est ex venditis fructibus comparari? Unde igitur hoc, o dementissime tyranne,
praestabo, cum omnes fructus auferas, universa nascentia violenter eripias? Quis ergo non bonis suis eversus est, ut opes,
quae sub imperio ejus fuerunt, conraderentur ad votum, quod non erat celebraturus.
XXXII.
0244B Nuncupato igitur Licinio imperatore, Maximinus iratus, nec Caesarem se, nec tertio loco nominari volebat.
0245A
0245B
Mittit ergo ad eum saepe legatos. Galerius Maximianus ad Maximinum, ut eum placaret.
At ille. Maximinus, scilicet.
Praescriptione. In ms.,
praescriptionem.
Contemnit. Sic emendo ex verbis praecedentibus et sequentibus, quae sunt in tempore praesenti. Ms.,
contempsit.
Dolet bestia. Galerius Maximianus. Sic
bestias malas Lactantius vocat imperatores, qui Christianos vexarunt.
Et mugit. Ita ms. Nonnulli volunt,
rugit.
Quod cum. Ms. fert
eum, cujus vice scripsi
cum, quod infra
is tamen postulat.
Victus contumacia. Sensus est Maximinum, vi contumaciae
0245C suae abreptum, non paruisse Maximiano aequa postulanti. Toinard .
Tollit Caesarum nomen. Trium, id est, Maximini, tum Constantini, et Maxentii. Toinard .
Maxentium et Constantinum filios Augustorum. Plane accedo Baluzio suspicanti
Maximinum legendum esse, non
Maxentium. Hunc enim ut hostem publicum odio Galerius prosequebatur, ut ejus hac partitione rationem nullam habere posset, neque Maximinum
praeterire, qui quamvis non genitus Augusto patre fuisset, fuit tamen ab Augusto adoptatus.
Maxentium. Corrigit Granvillius,
Maximinum, multisque illustrat in epist. de Numo Maximini, quae adhaeret Banduri bibliothecae Numar. ed. J. A. Fabricii, p. 278-281.
Add. Heumannum. Bun .
In campo Martio. Campus Martius non est hic nomen loci, qualis erat Romae; sed potius, ut ita dicam,
Comitiorum militarium, in quibus lustrabatur exercitus. An vero statis temporibus, vel quotiescumque
0245D juberet imperator, celebraretur
Campus Martius, non liquet. Toinard .
Nuncupatum. In ms.,
nuncupato.
Universos quatuor, imperatores jubet numerari. Adde virgulam post
quatuor et lege
nominari pro
numerari. Hoc modo:
universos quatuor imperatores jubet nominari, nempe Licinium, Maximinum, Constantinum, ac Maxentium. Hic autem per imperatores significantur Augusti. Toinard .
Numerari. Forte leg.
nominari. Attamen Heumannus ex Cicerone putat legendum esse
numerari, ut est in ms.
Percussit eum Deus. Scilicet Galerium Maximianum.
Insanabili plaga. Sic Lact., lib. VII Institut., cap. 5:
Percussit Aegyptum Deus insanabili plaga.
In inferiori parte genitalium. Vide Eusebium, lib. VIII, Hist. Eccles., cap. 16, et lib. I de Vita Constantini, cap. 57; Ruffinum, lib. VIII, cap. 18; Fragmentum
de Constantio Chloro, pag. 472, atque etiam Paulum Orosium, lib. VII, cap. 28.
0246B
Medici secant, curant. Ita ms.
Medici, vulnerarii scilicet, nunc dicti chirurgi. Nonnulli legere volunt ex Celso,
secant, urunt. Attamen nihil infra de ustione; estque tantummodo
secatur et curatur.
Inductam jam cicatricem scindit vulnus. Ita Celsus lib. IV, V. 26,
quo cicatrix inducitur. Doctissimus Graevius legendum esse putat
rescindit; nec male. Lactantius enim Divin. Institut. lib. VII, cap. 24, ait
perniciem rescissis vulneribus effundere. Joannes Columbus,
scindit se, quomodo apud Virgilium Aeneid. lib. I, V. 571:
Scindit se nubes. Nonnulli,
inducta jam cicatrice scinditur vulnus. Item ms. praeterquam quod habet
scindit; non
scinditur.
Tamen. Mox praecessit. Mallem
Tandem.—Vix tamen.
0246C
Recte, inquit, Heumannus, Boherellus et Galeus rescribunt,
vix tandem. Propertius, lib. III El. 20, v. 7:
Vix tamen aut semel admittit, cum saepe negavit. Ovidius Heroid. Ep. Orestae:
Vix equidem memini, memini tamen. Phaedr. lib. IV, fab. 5:
aegre (id est,
vix) recepti, tamen evaserunt necem. Bun .
Motione. Sic restitui: quippe post litteram initialem
m, in ms. desunt 5 aut 6 litterae. Editi ferunt,
motu; quae vox (cum post
m, tres duntaxat litterae sequantur) hujus loci esse non potest.
Vulneratur. Ms.,
vulneratus, mendose; non enim video ad quid referri possit. Quidam volunt
vulnerato; nec rejicienda haec lectio.
Albescit ipse. Id est,
pallescit, quomodo
pallor albescens dicitur a Lactantio libro de Ira Dei, cap. 5.
Tenuatur. Id est, pinguedo evanescit; erat enim ut supra cap. 9, dictum est
caro ingens . . . et inflata. Ex Virgil. Georg. lib. III, V. 129.
Proxima. In mss.,
promaxima: sed mendose.
0246D
Saevit. Heuman. putat legendum esse
serpit.
Phillyrides, etc. Hic versus ex Virgilio restitutus, cum in mss. Colb. legatur corrupte omnino,
Phyllides Cirona, Metonius Melamphius contra metri leges.
Trahuntur. Id est, advocantur.—
Medici . . . trahuntur. Cellarius exponit,
advocantur. Recte. Sic Lactant. lib. I, cap. 17:
Medicum . . . curando juveni advocavit. Nurrius:
Non male, inquit, p. 328, dixit,
trahuntur, id est, nolentes et inviti. Nam, ut habet versio Eusebii lib. VIII, cap. 18, extr. H. E.:
Ex medicis alii, quum nec ipsam odoris gravitatem sustinere possent, interficiebantur; alii, quum nullum remedium afferre
possent . . . ob id ipsum necabantur.
Bun .
Humanae manus. Ipse Cicero non refugit hunc sonum, ut notavi ad Lact. de Ira cap. 2,
humana manu. Bun .
Asclepius. Lactantium maluisse uti Graeco nomine quam Latino monuit Gronovius Observat, ad Script. Ecclesiast., p. 182. Quod et ipsum
facere nonnihil videtur ad asserendum hoc scriptum auctori suo,
0247B quippe in quo videamus vocem illam
Asclepius recurrere, pro
Aesculapius, lib. I, cap. 17.
Mittit ergo ad eum saepe legatos: orat sibi pareat, dispositionem suam servet, cedat aetati, et honorem deferat canis. At
ille tollit audacius cornua, et praescriptione temporis pugnat se priorem esse debere, qui prior sumpserit purpuram; preces
ejus et mandata contemnit. Dolet bestia, et mugit, quod cum ideo ignobilem fecisset Caesarem, ut sibi obsequens esset, is
tamen tanti beneficii sui oblitus, voluntati ac precibus suis impie repugnaret. Victus contumacia, tollit Caesarum nomen,
et se Liciniumque Augustos appellat, Maxentium et Constantinum filios Augustorum, Maximinus postmodum scribit, quasi nuntians
in campo Martio proxime celebrato Augustum se ab exercitu nuncupatum. Recepit ille moestus ac dolens; et universos quatuor,
imperatores jubet
0245B numerari.
XXXIII.
0246A Jam decimus et octavus annus agebatur, cum percussit eum Deus insanabili plaga. Nascitur ei ulcus malum in inferiori parte
genitalium, serpitque latius. Medici secant, curant. Sed inductam jam cicatricem scindit vulnus; et rupta vena, fluit sanguis
usque ad periculum mortis. Vix tamen cruor sistitur. Nova ex integro cura. Tamen perducitur ad cicatricem. Rursus levi corporis
motione vulneratur: plus sanguinis quam ante decurrit. Albescit ipse, atque absumptis viribus tenuatur; et tunc quidem rivus
cruoris inhibetur. Incipit vulnus non sentire medicinam: proxima quaeque cancer invadit; et quanto magis circumsecatur, latius
saevit, quanto curatur, increscit.
Cessere magistri
0246B Phillyrides Chiron, Amythaoniusque Melampus.
Undique medici nobiles trahuntur. Nihil humanae
0247A
0247B
Confugitur ad idola . . . orantur. Sic. lib. II, Inst., cap. 1:
Ad Deum confugitur . . . Deus . . . oratur. De
Asclepio conf. lib. I Inst., cap. 17:
Asclepium . . . advocavit. Bun .
Dat Apollo curam. Id est, docet remedium.
Dare alicui, pro
dicere alicui,
docere aliquem, apud Virgilium Eclog. 1, v. 19:
Da, Tityre, nobis, id est, doce nos.
Ex Graevio .—Heumann. tamen, loco verbi
dat, putat legendum esse
negat, vel potius
non dat.
Jam non longe pernicies aberat . . . computrescunt forinsecus viscera, et in tabem sedes tota dilabitur. Eodem sensu legimus apud Lactantium lib. VI Divin. Institut. c. 24,
perniciem rescissis vulneribus effundere.
Forinsecus. Hac insolita voce usus est Lactantius
0247C lib. de Opificio Dei, c. 2:
Non forinsecus ut caetera, sed interius armavit.
Sedes tota. Pars corporis qua sedetur. In mss. est
sedis, mendose.
Repercussis medullis. Id est, inquiunt nonnulli, affectis medullis. Forte legendum,
Repercussum medullis, aut
medelis. Quis enim unquam aut audivit, aut legit
Repercuti medullas? Addita itaque post
malum virgula, scribe:
Repercussum medelis malum, recidit introrsus. Positum est enim
medelis, pro
medecinis. Ita supra,
Incipit vulnus non sentire medicinam. Partim
ex Toinardo .
Malum recidit introrsus. Hic
recidere est, reverti, redire; recidere introrsus,
rentrer au dedans. Lactantius, lib. VI Div. Institut. cap. 17:
Neque enim capere videtur natura, ut aliquid in contrarium Recidat.
Ex Columbo .
Odor it autem. Sic lego cum doctissimis viris Vossio et Boherello, unius litterae adjectione, pro
Odoritatem,
0247D quod est in ms.
Comestum a vermibus et in putredinem corpus. Haec vera nobis videtur lectio,
comestum referendo ad
corpus, quod mox sequitur. Ms.,
Comestus, male. Nonnulli malunt
Comestur, id est,
Comeditur.
Clamores. Forte hic addendum
aram, ut apud Virgilium; et sic legendi hi duo versus:
Clamores simul horrendos ad sidera tollit,
Quales mugitus, fugit cum saucius aram
Taurus.
Virgil. II Aeneid, V. 222 et seqq.
Coacta et calida animalia. Ita ms. Vir eruditus mallet
incocta, pro
viva.
Eliceret. In ms.,
eligeret; mendose.
Queis resolutis. Animalia illa non apposita fuerunt vulneribus sine fasciis, quarum ope melius ulceratis partibus applicarentur, suoque loco
insisterent. Obligabantur ergo cum vulneribus animalia; et quando
0248B postea fasciae removebantur, ipsa quoque animalia resolvebantur. Est enim in mille locis
resolvere, id quod ligatum fuerat dissolvere. Noster cap. 46:
Liciniani scuta deponunt, galeas resolvunt. Lactantius Epitom. cap. 72:
Sed et ipse daemonum princeps . . . catenis igneis alligatus, etc.
Peractis vero mille annis ac resoluto daemonum principe. Bauldri .—Quam vocem sic acceptam in alio quovis Christiano scriptore vix (ut puto) reperies.
Inaestimabile scatebat examen. Vermiculorum scilicet.
Inaestimabile, pro
innumerabile, vox Lactantio peculiaris; l. I Div. Institut. cap. XVI:
Nam cum hominum vix incredibilis numerus sit et inaestimabilis, Gallice,
une quantité innombrable; lib. de Ira Dei, cap. 10:
Atomorum moles tam inaestimabiles ex tam minutis conglobarentur; et Epitom. cap. 72,
vis inaestimabilis
0248C
Angelorum.
Tabescendorum viscerum pernicies. Ita ms. Nonnulli malunt
tabescentium; quidam,
tabe exesorum, Gallice,
un ulcère dans les entrailles. Eodem sensu Lactantius lib. VI, Div. Institut. cap. 24:
perniciem rescissis vulneribus effundere, ut mox notavimus.
Foecunda. Priscae editiones,
secunda.
Diverso. Heumann. legit
disperso. Forte legendum
adverso.
Amiserant, In ms.,
Admiserant.
Lurida Longe. In ms.,
luride longe.
Discreverat. Ita ms.,
Discreverat a
discresco, non autem a
discerno. Rarum verbum.
Discresco, pro
distendo; discrescere, vel
distendere aut potius distendi, Gallice,
étendre davantage. Plures volunt legi
increverat.
Per annum perpetem. Id est, integrum, totum. Sic et Lactantius lib. VII, cap. 26:
Tunc per septem annos perpetes intactae erunt sylvae.
0248D
Deum coactus est confiteri. Vide similem Antiochi historiam, lib. II Machab. c. 9. Ruffin. lib. VIII, cap. 18. Oros. lib. VIII c. 28.
Novi doloris urgentis. Heumann. legit,
nam vi doloris urgente.
Dei templum. Scilicet Nicomediae.
Satisque pro scelere facturum. Ita et Lactantius lib. V Div. Institut. cap. 13:
Ut pro facinore suo satisfaceret; lib. VII, cap. 1:
Satis et huic parti faciamus; et lib. IV, c. 17:
Si peccata nostra confessi, satis Deo fecerimus. Nota divisa bipartito verba.
Edictum misit. Id est,
emisit. Extat apud Eusebium lib. VIII, cap. 17, ex latina lingua translatum ab eo in Graecum sermonem, et dein ex Graeco versum in
latinum a Ruffino, ut ipse docet:
Haec de latino in graecum versa nos rursum transfudimus in latinum. Quod igitur hodie legimus primum latine, beneficium est Lactantii. Baluz .—De tempore missi edicti vide Not. ad initium
c. 35.
0249B
Edictum. De hoc edicto vide Eusebium, lib. VIII Hist. Eccl., cap. 17.
manus promovent. Confugitur ad idola. Apollo et Asclepius orantur; remedium flagitatur. Dat Apollo curam. Malum multo pejus
augetur. Jam non longe pernicies aberat, et inferiora omnia corripuerat. Computrescunt forinsecus viscera, et in tabem sedes
tota dilabitur. Non desinunt tamen infelices Medici, vel sine spe vincendi mali, fovere, curare. Repercussis medullis, malum
recidit introrsus, et interna comprehendit; vermes intus creantur. Odor it autem non modo per palatium: sed totam civitatem
pervadit. Nec mirum, cum jam confusi essent exitus stercoris et urinae. Comestum a vermibus et in putredinem corpus cum intolerandis
doloribus solvitur.
Clamores simul horrendos ad sidera tollit,
0247B Quales mugitus fingit saucius taurus.
0248A Apponebantur ad sedem fluentem cocta et calida animalia, ut vermiculos eliceret calor. Quies resolutis, inaestimabile scatebat
examen; et tamen multo majorem copiam tabescendorum viscerum pernicies foecunda generaverat. Jam diverso malo partes corporis
amiserant speciem. Superior usque ad vulnus aruerat, et miserabili macie cutis lurida longe inter ossa consederat. Inferior
sine ulla pedum forma, in utrium modum inflata discreverat. Et haec facta sunt per annum perpetem; cum tandem malis domitus
Deum coactus est confiteri: novi doloris urgentis per intervalla exclamat, se restituturum Dei templum, satisque pro scelere
facturum. Et jam deficiens edictum misit hujusmodi.
XXXIV.
0249A
0249B
Ad bonas mentes redirent. Ejurando scilicet Christianam religionem in paganismi gratiam, qui Galerio sola bona religio erat. Bauld .—Lact. l. V, c.
19, ad hoc fortassis edictum respiciens:
Sed haec ipsa ignoratio efficit, ut in persequendis sapientibus tam mali sint, fingantque se illis consulere, illos ad bonam
mentem
0249C
velle revocare.
Primum. Priscae editiones,
primi.
Hisdem. Vel
eisdem: apud Eusebium Ἕκαστος; atque ideo legisse videtur,
cuique.
Diversa. Adde,
loca.
Denique. Heumann. legit
proinde, quia in Eusebio est τοιγαροῦν.
Deturbati. Apud Eusebium legitur ταραχθέντες παντοίους θανάτους ὑπέφερον. Proinde Lactantius scribere debuit,
perturbati et variis mortibus affecti sunt. Heumannus .
Observare. Subaudi
palam.
Contemplatione. Ita legendum. In ms. est vero
contemplatione.
In his. Docti legunt tantum
his.
Credidimus. Ms.,
credimus.
Conventicula sua componant. Haec de reaedificandis Christianorum ecclesiis nonnulli intelligunt; alii de eorum coetibus celebrandis, quod rectius est:
sic
0249D Gallice,
tenir leurs assemblées.
Ne quid contra disciplinam agant. Plinius I, lib. X, ep. 82 (79).
Si qui contra disciplinam gesserint, id est, egerint. Bun .
Alia autem epistola. Ms.,
Aliam autem epistolam: aut praeponendum
per; aut legendum ut repositum est in textu.
Significaturi sumus. Male Ruffinus,
indicavimus, rem quasi jam peractam narrans, cum ad futurum referatur. Neque istud tribuendum est errori typographorum, cum hanc lectionem
exhibeant tres vetusti codices manuscripti bibliothecae Colbertinae. Christophorsonus et Valesius recte verterunt
significabimus. Baluz .
Perstet. Ms.,
Perstetur, mendose.—Attamen Bunemannus habet,
praestetur incolumis et notam sequentem exhibet.—
Praestetur incolumis. Editi, perstet; at ms. perstetur: unde commodo, uti Critico quoque anonymo et Heumanno visum,
praestetur. Nam Eusebius vertit παρασχεθῇ. Si cui tamen placeat
0250B
perstet, conferat cap. 18, fin.
Respublica staret incolumis. Bun .
In sedibus suis. Ruffinus vertit
in laribus, quemadmodum legitur in uno codice Colbertino. Sed alii mss. et editiones habent
in laboribus. Christophorsonus vertit
in suis familiis; Valesius,
in suis domiciliis. Baluz .
0250C
Hoc edictum proponitur Nicomediae pridie kalend. maias. Cum in titulo praefati edicti
Galerius Maximianus dicatur tribunitiae potestatis XX constat illud emissum esse post kalendas martias currentis anni (311), quibus tribunitiam
potestatem XX auspicatus est idem Galerius. Post illum diem datum, ex nummis etiam graecis apud Goltzium certum redditur.
Ultimus enim, in quo annus Augusti ejus imperii notatur, exhibet hos caracteres L. Z. id est,
annus septimus. Nam cum, Lactantio teste, kalendis maii anni CCCV Augustus renuntiatus fuerit, kalendis maii currentis Christi anni septimum
imperii Augustei annum incoepit. Quare cum idem imperator jam deficiens edictum illud promulgarit, apparet Lactantii sententiam
Galerii Maximiani nummis corroboratam esse, perperamque scripsisse Valesium in notis Eusebianis, aliosque viros doctos, edictum
illud ante mensem martium datum esse (Pagius in Critic. Baron. ad an. Chr., 311, num. 12 et 13) .
0250D
Prodiit tandem absoluto anno persecutionis VIII, ineunte IX, edictum Galerii, quo persecutio penitus extincta, inter kal.
martias quibus XX tribunitiam potestatem inchoaverat, et pridie kal. maias, quod Nicomediae dicit propositum fuisse Lactantius)
Dodwellus Diss. Cyprian. XI, num. 82).
Ipso. Nempe Galerio Maximiano. In ms.,
ipsa.
Ipso octies, et Maximino iterum Consulibus. Anno scilicet 311,
Maximino; in ms.,
Maximiano.
E custodia. In ms.,
et custodia.
Fuerit. Vel
fuisset.
In manu. Pro
in manum, in sexto casu pro quarto: infra cap. 39, sub initium,
in matrimonio postulat; et saepe apud eumdem Lactantium; lib. III, cap. 3:
Quae in rerum natura cadunt; lib. IV, cap. 17:
In terra toto et corpore et ore projectum; lib. de Opif. cap. 2,
in ea sunt relegata regione.
Membra defluerent. Nonnulli mallent,
diffluerent, ut est lib. III Div. Institut. cap. 1,
corruptum vanescit, ac diffluit; et cap. 20:
Corpus relictum ab anima
0251B
diffluit. Utrobique in mss. rec. et omnibus fere editis est
defluit.
