0139B 0139B



Hunc Aegyptii Thoyth appellant. In omnibus Lactantii operibus nulla mss. editor. major hac varietas. Frequentes editi ferunt Thoth. At cunctorum mss. vetustissimi et praestantissimi Bonon., 1 Reg. 900 annor., Marm., Gat., 1 Sorbon., Thoyth; accedentibus 1 Reg., in quo Thout.; 1 al. Reg. Θεουσεν 1 Colb. in quo ΝΗΟΥΤΗ; 1 al. Colb. in quo Θεουμ. Quinque recentiores scripti, 1 Reg. a prima manu, 1 Colb., Nav., Vict., Brun., legisse videntur Θωυθ, aut Θευθ, ut editi Betul., Fasitel. et Henr. Petri 1556. Corrupte admodum caeteri mss., 2 Reg. rec., 1 Colb., 1 Sorbon., 1 Claromont. Ημουθ, vel Ηνουθ; Reg. duo cum editis. Rom. 1468, 1470, πνουγνα, πνουγν, etc. Claromontanus alter πνουσία, 1 Colb. Hermin. Sed cum Joan. Ger. Vossio eo potissimum propendeo, ut Thoyth legendum putem: sic enim habent optimae notae codices mss. ac impressi; sic etiam legendum esse docet Eusebius Praeparationis Evang., l. I, c. 9: 0139C Αἰγύπτιοι μὲν ἐκάλεσαν Θωὺθ, Ἀλεξανδρεῖς δὲ Θὼθ, Ἑρμῆν δὲ Ἕλληνες μετέφρασαν· Aegyptii Thoyth vocarunt, Alexandrini Thoth, Graeci Hermen, hoc est Mercurium, interpretati. Similiter apud Ciceronem, l. III, de Nat. deor., unde hunc locum desumpsit noster Lactantius, legitur: Hunc Aegyptii Thoyth appellant, eodemque nomine anni primus mensis apud eos vocatur. Notandum porro, quod 1 ms. Lips. pro Thoyth habet Moysin, De variis Mercuriis vide Isaeum, in notis. De Mercurio vide etiam doctissimum D. Fourmont, in observationibus ad Sanchoniatonem, quarum editio nova modo prodiit anno 1747, Paris., apud Joan. de Bure, t. I.



Ἑρμόπολις Urbs magna, a qua denominata fuit regio Hermopolitana, Ἑρμοπολίτης νόμος, in partibus Aegypti Mediterraneis, ad occasum Nili.



Et Pheneatae colunt eum religiose. Idem, Cic., l. III, de Nat. deor., n. 56, ubi de Mercurio loquens, sic ait: Quintus quem colunt Pheneatae, qui et Argum dicitur interemisse, ob eamque causam Aegypto praefuisse, 0139D atque Aegyptiis leges et litteras tradidisse. Hunc Aegyptii Thoyth appellant, eodemque nomine anni primus mensis apud eos vocatur. Et Pausanias in Arcadicis, l. VIII, p. 301: Deorum vero, inquit, omnium maxime Mercurium Pheneatae venerantur. Legendum itaque ex mss. codicibus Cauc., 1 Lips., Ultr., Christ., et ed. Cellar., et Pheneatae colunt eum religiose; convenientibus 1 Bonon., 8 Reg., 5 Colb., 2 Sorbon., Gat., Marm., 1 Lips., Goth., Em., Cantabrig., et 2 Claromont., in quibus legitur Feniatae pro Feneatae, seu Pheneatae: accedentibus quoque ms. Vict. in quo Fenitae; mss. Navar., 1 Colb. et Brun. in quibus est Fenicae; et 1 al. Lips. Fenices. In mss. Cauc., Jun. et Cantabrig., ac edit. Rom. 1468 habetur, et Pheneatae servant et colunt eum religiose. In editis Betul., Thys., Gall., Spark., Walch., et Saitae colunt eum religiose; in edit. Paris. 1525, Ald., Fas., Cratand., Graph., Gymn., Tornes., et Saitae servant et colunt eum religiose, quod in nullo manuscriptorum quos viderim 0140B reperi. Petrus Ciaconius suspicatur legendum esse, et Saitae et Pheneatae colunt eum religiose. Mallem, et Saitae servant et Pheneatae colunt eum religiose, si aliquam haberem ex mss. auctoritatem; ut dicatur et in Aegypto a Saitis servari, et in Arcadia a Pheneatis coli. Apparet igitur legendum esse Pheneatae, quia supra dixerat de Aegyptus, a quibus transit ad Pheneatas arcadicos.— Colunt. Reimm., et servant et colunt. Cant., Junt., Cauc., Servant et colunt.



Adeo ut ei multarum rerum et artium scientia Trismegisto cognomen imponeret. Ita antiquiores et meliores mss. Bon., 6 Reg., Lips., Pal., Gronov., et omnes fere editi; Crat. et Tornes., imponerent. In mss. vero Cauc., Jun. 1 Colb., et edit. Paris. 1525, ut ei ob multarum rerum scientiam Trimegisto cognomen imponerent; et in recentioribus, 2 Reg., 1 Colb. et Brun. nomen.



Trimegisto cognomen. Vel Termagnus appellatur, 0140C quod leges eximias condiderit; quod summo sacerdotio illustratus, Religionis ceremonias et ritus sacros indiderit; atque tandem quod in Philosophicis apprime versatus, geometriam in Aegypto summe necessariam, atque alias scientias naturales docuerit. De Trimegisto iterum disseret Lactantius libro de Ira Dei, cap. 10.



Iisdemque nominibus. Vide Trismeg. Pimand., c. 11, Asclep., 1. Sed constat hos libros Pimandri et Asclepiadis esse fictitios.



Ἀνώνυμον. Latine, sine nomine.



Ὁ δὲ Θεὸς, Latine, Deus autem unus; unus autem nomine non eget: est enim qui est sine nomine.



Deo igitur nomen non est. Minutius Felix in Octavio: Nec nomen Deo quaeras; Deus nomen est illi. Item apud Xistum in sententiis; apud Hermetem Aegyptium dicitur ineffabilis, innominandus, silentio praedicandus; apud Platonem quoque indictus, innominabilis; apud Apul., l. de Nat. phil. Platonis; Alcinoüm, Isagog., c. 9; et Porph., l. IV Hist. philosophicae, apud Cyrillum. Vide 0140D supra testimonium S. Cypriani nota ad initium cap. 5.



Unus est. Sic apud S. Cyprianum contra Idolorum cultum: Hermes Trismegistus unum Deum loquitur, eumque incomprehensibilem atque inestimabilem.



Putent. Sic repositum ex omnibus pene mss. et editis Betull. et Cellar. In 2 Colb., 1 Claromont. et in cunctis fere editis est putant.



Quod errare potuerint. Ita restituimus ex omnibus ferme mss. In 1 Clarom. a prima manu, et in editis multis, potuerunt.



Ei ipsi homines fuerint. Sic reposuimus ex mss. prope omnibus. Edd. et 3 mss. rec., fuerunt. In editis, si excipias Cellar., hi, pro ipsi.



M. Varro. Hic autem natus anno urbis DCXXXVIII, denatus autem pene nonagenarius anno urbis DCCXXVII, familiaris fuit Ciceroni, qui eum in Epistolis ad Atticum libro V, epist. 10, vocat universalem polygraphum. Sic Quintilianus, lib. XII, Varronem omnia pene tradidisse testatur; quem etiam vide 0141B libro X, sicut et Ciceronem, in Academicis, lib. I, ubi Varronem eximie laudat.

0141B



Ne apud Graecos quidem . . . vixit. Sic quoque mss. Tax., Cauc., Jun., Ultr, Reimm., ubi male Rost., Ven. 1471, 72, utraque 78, aliaeque, neque Latinos, aut nedum Latinos, infarciunt. Buneman .



Nedum apud Latinos. Haec verba absunt a 35 mss. atque etiam a Rohanneo et Sangermanensi, et ab edit. Cellar. et Sublac. Pro nedum legitur neque in edit. Rom. 1468, Paris. 1525, Ald., Grat., Graph., Gymnic.



In libris, etc. De Varronis libris vide S. Augustin. de Civ. Dei lib., VI, cap. 3.



De quindecim Viris. De quibus vide Alexand. ab Alexandro, Genialium dierum lib. III, c. 16, et infra alia nota. Haec tamen ex Pomponio Laeto: Duumviri, inquit, a Tarquinio superbo instituti fuere, qui soli inspicerent libros Sibyllinos: deinde cum plebs creari ex suis instaret, ex Plebeis et Patriciis creati decem, et deinde quindecim, qui libros Sibyllinos inspicerent.



0141C



Sibyllae. De Sibyllarum nominis etymologia vide Servium in VI Aeneid.



Vel ab unius Delphidis nomine. Vide Antimach., de Oraculis Sibyll.



Vel a consiliis deorum, etc. Id multimodis ineptum, atque etiam falsum. Σὶβυλλα simplex nomen est, non compositum. Salmasius .



Enuntiandis. Ita restituimus ex cunctis ferme mss. et editis Rom. 1470, Paris. 1525, Betul., Cellar. In octo editis est denuntiandis; in ms. 1 Colbert., nuntiandis.



Σιοβυλὴν. Ita emendavimus ex mss. 1 Reg. opt. notae, 1 Sorb., Colb. et 2 Brun. in quibus legitur Siobulen. Et sic profecto legendum esse constat ex praecedentibus σιους et βυλὴν. Ante erat, θεοβούλην.—Haec verba, Itaque Sibyllam . . . Σιοβυλὴν desunt in ed. Sublac. Caeterum Sibyllas. De Sibyllis earumque scriptis multa olim gentiles et christiani memoriae prodiderunt: 0141D quid de iis statuerunt non est hujus loci, nec nunc vacat referre. Vide si lubet S. Augustinum, de Civ. Dei lib. XVIII, cap. 23; Vossium, et Blondellum, qui de his optime disseruit in suo de Sibyllis libro. Vide etiam Servatum Gallaeum, in sua Sibyllinorum carminume ditione in-4º, Amstelod. 1688 et 1689.



Decem numero fuisse. Vide Antimachum, de Oraculis Sibyllinis. Alii novem tantum fuisse volunt, inter quos Suidas; alii quatuor, ut Pausanias; nonnulli tres, ut Solinus et Ausonius. Alii duas ponunt, ut Martianus Capella: denique nonnulli unam tantum. C. Plinius lib. II, cap. 33, adstipulante Aulo Gellio lib. I, cap. 19. Dempsterus . Sed Gyraldus plures quam decem numerat.



Scriptitaverint. Ita restitui ex plerisque et optimis mss. et edit. Betul. In mss. Tax., 2 Colb., 1 Clarom., scriptitaverunt. Colb. a secunda manu, et 1 Clarom. a prima, cum editis, scriptitarunt; 1 Clarom. a secunda manu, scriptitarint. Subjunctivus modus valde familiaris est Lactantio, ut ex sequentibus patebit.



0142B



Primam fuisse de Persis. Aliis Chaldaea, aliis Hebraea, proprio nomine Sambethe. Betuleius .



Nicanor. Fortasse hic Leander Nicanor Alexandrinus grammaticus, qui de Alexand. Commentarium scripsit. Thysius .



Secundam Lybissam. Juxta Graecam terminationem. Ita mss. 7 Reg. quorum duo sunt 900 annor., 3 Colb., Nav., Ultr., 1 Sorbon., Vict., Marm., 1 Clarom. et al. Clarom. a secunda manu, cum editis Fasit., Tornes., Spark. In mss. 3 Reg., Bonon., Lips., Em., Cantabrig., Ultr., Christ., 3 Colb., 1 Sorbon., Gat., 1 Clarom. a prima manu, cum plerisque editis, Lybicam.



In lamiae prologo, etc. Inter Euripidis tragoedias non extat Lamia.



Tertiam Delphida. Ita mss. Gronov. et edit Cellar. ut et Lactantius in Epitom., cap. 5, convenienter Varroni, et prorsus recte. Etenim Lactantius paulo ante dixit, visum esse quibusdam Sibyllarum nomen ductum esse ab unius Delphidis nomine. Et quidem 0142C lectioni nostrae favent mss. 4 Reg. quorum duo sunt 900 annor. et duo alii recentiores, sed bonae notae, 2 Colb., Navar., Vict., et 2 Brun., in quibus legitur Delphidam. Quis autem non videat, legendum esse Delphida juxta Graecam terminationem ex supradictis? hellenismis enim quandoque utitur noster Firmianus. In undecim mss. rec. et in omnibus fere editis est Delphicam.



In eo libro, etc. Hic liber a Laertio non recensetur in Chrysippo.



Quartam Cimmeriam. Sic emendavimus ex mss. vetustissimis 2 Reg., Navar., 1 Sorbon., Vict, Ultr., 2 Brun., Christ., et edit. Cellar. In aliis 3 Reg., 2 Colbert., Em., et Gat. est Cimmeriam; etiam reponi vult Lilius Gyraldus Cymeriam. In Goth., Cymeream; in Gronov., Cimenam, pro Cimeriam; in 1 Colb. et Marm., Cimoeam; in 2 Colb. rec., Cuneam; in 5 Reg., 12 Vatic., 1 Sorbon., 2 Clerm. ac editis multis, Cumaeam; mendose omnino, cum auctor 0142D noster aperte quartam Cimmeriam a septima Cumana seu Cumea paulo inferius posita distinguat; itemque Isidorus lib. VIII Origin., cap. 8, et Suidas ad V. Σίβυλλα Cymmeria, autem sic dicta est, teste Gyraldo, quod in Cimmeria Italiae oppido, fuerit quondam, juxta lacum Avernum in Campania, secundum Plinium lib. III, cap. 5.



Naevius . . . belli Punici. Sc. primi, quo stipendia fecit. Vid. Voss. Hist. Lat. I, c. 2. Bun .



Quintam Erythraeam. Hanc Sibyllam Erythraeam, Cumaeam et Cumanam, unam eamdemque fuisse vult Salmas. exercit. Plin. pag. 37.



Graiis. mss. 4 rec. Graecis. Sed idem est.



Graiis Ilium . . . mendacia scripturum. Hoc in carm. Sibyllinis sermon. 3 his verbis: Ἴλιον, οἰκτείρω σε, κατα Σπαρτὴν γὰρ ἐριννύς, etc.



Sextam Samiam. Φυτὼ nomine, cujus Valer. Maximus meminit lib. I de Ominib. ubi de Prienensibus. Betuleius .



Scribit. Ita repositum ex mss. codd. ac edit Tornes. 0143B et Walch. In multis editis, scripsit.

0143B



Septimam Cumanam. Vide Salmas. Exercit. Plin. p. 73, eamque eamdem cum Cumea Italica reperies; cui etiam adstipulor; et notandum ms. Ultr. habere hoc modo, septimam Cumanam vel Cumeam. Gallaeus .—Ac eam Cumaeam vocat eximia editio Coloniensis in-folio anno 1544. De hac intelligitur Justini martyris locus.



Quae ab aliis Demophile vel Herophile. Solinus et Suidas, non Cumanam, sed Erythraeam vocant Hierorophilem, quamquam apud Solinum et Tibullum, Eleg. 5, lib. II, legatur Heriphile. Eusebius vero nec Erythraeam, nec Cumanam, sed Samiam Herophilem vocatam scribit, quam Numa, Romanorum rege, vivente floruisse refert. Isaeus .



Eamque novem libros, etc. Salmasius in Exercit. Plin. plane negat libros Sibyllinos a Cumana Sibylla Tarquinio oblatos, imo ne Sibyllam quidem eam fuisse 0143C asserit. Dionysius Halicarnasseus, γυναῖκα οὐκ ἐπιχωρίαν tantummodo nominat lib. IV. Gellius libro I, cap. 19: In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit, novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula, eos velle venundare, etc. Plura si quis desiderat, locum consulat. Gallaeus .



Tarquinium Priscum. Cum Lactantio sic eum nominant Varro, Isidorus lib. VIII, cap. 8, et Suidas; at Dionysius Halycarnasseus lib. IV, Plinius lib. XIII, cap. 13, Gellius lib. I, cap. 19, Superbum. Sed verius, inquit erud. Cellarius, Prisco tribuitur, quia Solinus, c. 2, quamquam cum Plinio eum Superbum vocat, quinquagesima Olympiade id contigisse refert.



Philippeos postulasse. Servius, in Virgilium, addit, hos Philippeos aureos fuisse, qui tum pretiosi erant; non tamen quod nummi illi cusi fuerint nomine Philippi, patris scilicet Alexandri magni: siquidem eo tempore quo empti dicuntur illi libri, nondum fuerit 0143D Philippus Macedo. Sed veteres auctores, ut ait doctiss. Walchius, in re nummaria ita scribunt, prout facies ejus erat tempore suo: quod multis exemplis posset illustrari. Valebat autem nummus Philippeus aureus duos circiter aureos Gallicos, ut adnotat Lambinus ad Plautum. Vide Budaeum de Asse, lib. IV, et Gronovium, lib. III, de Pecunia vet. et nova. Multi tamen haec omnia fabulam redolere existimant.



Trecentis. Vide Gellium supra citatum, et Dionysium Halycarnass. lib. IV. Capitolio refecto. Sic etiam Tacitus lib. VI Annal., cap. 12: Post exustum sociali bello Capitolium, quaesitis Samo, Ilio, Erythris, per Africam etiam et Sicilium et Italicas colonias carminibus Sibyllae, etc.



Fuerint. Mss. 17 et 15 ed., Fuerunt.



Hellespontiam. Ita cum Epitome cap. 5 omnes fere mss. In duobus recentioribus est Hellespontiacam. Edd., Hellesponticam.



0144B



Vico Marpesso. Sic etiam legit Pausanias ad mss. Graecos tres Regios a me collatos lib. X, ubi de Herophile fatidica loquitur. Ego in omnium fere editionum recepta lectione nihil mutare volui, siquidem Isaeus et Gallaeus asserunt legi Marpesso in maxima Lactanctianorum mss. parte: licet in omnibus quos vidi, scilicet 10 Reg., 6 Colb., Nav., 2 Sorbon., Vict., Gat., Marm., 2 Claromont., 2 Brun., necnon in 1 Bonon., Tax., Pen., Christ., Goth., Lips., Cauc., Ultr., Pal., Rostoch., Cantabrig., et in veterrimis tribus Ramanis editionibus habeatur Marmesso; apud Suidam d. l. Marmisso. Gergithium. De qua vide Stephan. Byzantinum in Γέργις; eamque sepultam esse in templo Apollinis Gergithii dicit. Gergis vero locus est in Troade.— Vico Marmesso circa oppidum Gergitium. Alii, Marpesso, quibus videtur Tibullus favere, l. II, El. 5, v. 67:



 



Quidquid Amalthea, quidquid Marpessia dixit:



0144C



nisi et ibi cum Salmasio in Solin. pag. 55, Marmessia legendum est. Buneman .



Heraclides Ponticus. Platonis et postea Aristotelis auditor. Voss. Hist. Gr. l. I, c. 8 et 9. Diog. Laert. l. V, f. 86, sq. Buneman .



Nonam Phrygiam. Hanc Capella eamdem cum Erythraea et Cumana facit. Betuleius .



Decimam Tiburtem. Albuneam Tiburi cultam religiose, indicat in agro Tiburtino mons et fons ejus nomine, de quo Virgil. Aeneid. lib. VII.



Cujus sortes Senatus in Capitolium transtulerit. Ita restituimus ex mss. Jun., Marm., Jani Gulielmi, et 4 Regiis, quorum duo sunt eximii, nisi quod in vetustissimis habetur, in Capitolio. Mss. Gat., Cujus sortes Senatus in Capitolium attulit. Haec absunt a mss. 6 Reg., 6 Colb., 2 Sorbon., Nav., Vict., 2 Clarom., Tax., Pen., Em., Cantabrig., 2 Brun., Edit. Rom. 1470. Betul. et Walch. et Sublac. Pro sortes legitur sacra in 12 editis rec. Legendum esse sortes confirmatur 0144D ex Virgilii loco, ubi Aeneas ad Demophilem Cumanam Sibyllam ait lib. VI Aeneid., v. 72:



 



Hic ego namque tuas sortes arcanaque fata

Dicta meae genti ponam.



Sortes enim, inquit Servius ad hunc locum, Sibyllina responsa sunt.— Cujus sortes . . . . . transtulerit. Tibullus idem eadem voce extulit l. II, el. 5, v. 67, sq. (al. el. 6):



 



Quidquid Amalthea, quidquid Marpessia dixit,

Herophile Phoebo grata quod admonuit,

Quodque Albuna sacras Tiberis per flumina sortes

Portarit.



Ipse Lactantius, l. I, c. 14, Saturno datam sortem. . . . . elevandae sortis. In epist. c. 28, sortes et oracula junxit.



Nisi a quindecim viris inspici fas habent. Ita reposuimus ex Mss. 4 Reg., 5 Colb., 2 Sorbon., 2 Clarom., Lips., Goth., Ultr., Cauc., Jun. aliisque. Mss. Gronov., inspectos habent, non male. In 1 Colb. et in 0145A impressis, inspici fas est. Caeterum de hoc collegio quindecim virorum notandum, in principio Tarquinium duos tantum constituisse: post ducentos et tredecim annos, anno U. C. 388, numerus illorum auctus fuit, atque a denario numero, decemviri appellati sunt: vide Livium, IV Decade. Postea ad quindecim 0145B numerus accrevit, quod factum fuit intra annos U. C. 671, quo Capitolium conflagravit, et 675, quo Sylla se dictatura abdicavit; ut diligenter annotavit David Blondellus in opere quod Gallica lingua de Sibyllis composuit. Hoc nomen quindecim virorum illis semper mansit immutatum, etiamsi postea quadraginta fuerint numero, notante Servio. Etiam tempore christianorum, ut videre licet loco laudato. Horum quindecim virorum munus erat, sedulo asservare oracula Sibyllina, eaque exigente necessitate ex mandato senatus consulere. Gallaeus .



Mortis supplicio (juxta S. Justinum Apolog. 2 pro christianis) erat ethnicis interdictum librorum prophetarum et Sibyllarum lectione; mutuebatur enim, ne scripta illa legentes, verae fidei ac bonarum rerum notitiam perciperent, et ad christianam transirent religionem. Sibyllae autem foeminae erant, quae antiquis vates habebantur. Earum nomine hodieque supersunt libri octo, in quibus multa reperiuntur christianae religioni convenientia, a priscis Ecclesiae 0145C Patribus a S. Justini tempore prolata. Hosce octo libros, vel omnino vel partim supposititios, aut saltem depravatos esse, nunc convenit inter eruditos: non item de Sibyllarum numero. De his optime disserentem vide Blondellum. Dionysius vero Halicarnasseus haec lib. IV dicit: Romani, inquit, nihil ita custodiunt, neque sanctum neque sacrum, quemadmodum Sibyllina divinitus missa oracula.—Inspectos habent. Lactantius, l. III, c. 20, quae adspici . . . nefas habentur. Sublac. Ven 1471, 97, Rost., Junt., Ald. aliae, inspici fas est, quod placet Heumanno. Sic Cicero, l. V, Verr., c. 72: Simulacrum Cereris ne adspici quidem fas fuit. Bun .

0145C



Singuli libri. Libri isti non in chartaceis voluminibus descripti, sed linteis. Symmach. lib. IV, epist. 34: Et Marciorum quidem vatum divinatio caducis corticibus inculcata est, monitus Cumanos lintea texta sumpserunt: tu etiam sericis voluminibus, Achemaenio more, infundi litteras meas jubes. Fl. Vopisc. in Aurel. Inveni nuper in Ulpia Bibliotheca inter linteos libros 0145D epistolam D. Valeriani. Ausonius, ep. 23:



 



Per licia texta querelas

Edidit et tacitis mandavit crimina telis.



Hinc itaque patet, non solum libros Sibyllinos in linteis tabulis, verum etiam et alios scriptos fuisse. Plinius totam hanc rem expedit, lib. XIII, cap. 11: In Palmarum (lege Malvarum, corrigente Dalecampio) foliis primo scriptum, deinde quarumdam arborum libris: postea publica monumenta plumbeis voluminibus, mox et privata linteis confici coepta aut cereis.



Ego vidi hominem in linteis egregie scribentem in carcere, custode papyrum seu cartham denegante. Lintea autem ista leviter agglutinata erant primario pane aqua diluto, farinae penuria. Haec ait Joan. Bapt. le Brun.



Et Erythraeam se nominatum iri praelocuta est. Haec vera et genuina nobis visa est lectio edit. Graph. Gymnici, Betulei, manuscriptorum 4 Reg. ex quibus duo sunt veterrimi, al. duor. rec. bonae notae, necnon 0146A vet. edit. Ald. 1515, Paris. 1525, Crat., Fasitel., in quibus tamen 4 pro Babylone, est Babyloniae. Quid enim rectius, quam quod illa Sibylla Erythraea nomen suum verum ac proprium (aliud quam Erythraea) carmini inseruit; et tamen se aliquando Erythraeam nominatum iri praelocuta est, cum, id est quamvis, 0146B esset orta Babylone. Mira est et inepta varietas in aliis 13 mss. rec. et ed. Rom. 1470, in quibus est, Erythraeam se nominat, ubi praelocuta est cum esset orta Babylone; in sex aliis scriptis rec., Babyloniae; in 1 Bonon. rec., ubi perlocuta est. Ad quid enim referetur ubi? Ad Erythraeam? Sed quam incomposita locutio!— Nominat ubi praelocuta est. Codex Jani Guil. et Emmann., Tax., Pen., prolocuta est. Addit. Guil. proloqui, vaticinari et futura canere, unde prophetae, quod proloquerentur. Buneman .



Praelocuta. Vel potius prolocuta, ut habetur ad oram eximiae editionis Coloniensis in-folio anni 1544.



Abutendum. Id est, utendum. Sic Terentius in Prologo Andr. Operam abutitur, pro utitur. Eodem sensu hoc verbum acceperunt Apul. lib. IV: Jam provecta vespera abusi beneficio tenebrarum, Trasileonis caveam Demochari cum litteris illis adulterinis offerimus. Cic., de Nat. deor., lib. II: Nos elephantorum acutissimis sensibus, nos sagacitate canum ad utilitatem nostram abutimur. Nazarius Panegyr. dicto Constantino, n. 30: 0146C O si nunc mihi facultas daretur sermonis pro rerum dignitate figurandi, adhiberem omnes flosculos, et abuterer exquisito quodam lepore ac venustate dicendi. Baldricus Noviomensis, lib. III, cap. 69: Sentiens imperator se blanditiis impetrare non posse quod petebat, coepit abuti violentia.



Curionem. Is fuit consul anno urbis Varroniano DCLXXVIII, cum Cn. Octavio. De his vide Librum de Ira Dei infra, capite 22 et 23.



Sibyllae. Tanti olim fecerunt antiqui christiani Sibyllarum carmina, ut ex re esse crediderim de iis aliquid dicere. Numerum tamen earum non attingere visum est, quia incertus est ac diversus. Sat igitur erit earum auctoritatem ad examen hic paucis revocare. Constat olim fuisse quasdam, easque valde antiquas, mulieres fatidicas, quas Sibyllas veteres nominarunt. Sed quid praenuntiaverint, id semper in obscuro fuit; sacrum quippe erat earum secreta mysteria revelare. Solis namque datum fuit apud Romanos duumviris, qui postea ad quindecim excrevere, 0146D earum libros perscrutari: sed iis sub poena capitis fuerat prohibitum, ne detegerent ea quae legerint. Unde fit, ut scriptoribus christianis semper earum carmina fuerint penitus ignota, eaque nil nisi de gentilibus superstitionibus agebant, ut notant historici, multumque erant obscura, immo ambigua et furore quodam poetico scripta. Verum in iis carminibus, quae undique ex Graecia mendaci corraserant quidam veterum, et quae nunc habemus, nec mens emota poetarum agnoscitur, nec obscuritas ulla; cuncta more historicorum christianae religionis secreta mysteria adeo clare, adeo manifeste enarrantur, ut pateat ea fuisse tum a prophetis Judaeorum, tum a scriptoribus evangelicis desumpta, sive a Judaeis ipsis, ut opinatus est Isaac Vossius, sive a quibusdam prioribus christianis vel efficta, vel saltem interpolata sint, quod ad verum propius accedit. Quidam tamen ex antiquis Patribus iis parum fidei adhibebant. Testis est de se ipso S. Augustinus 0147B libro XVIII de Civit. Dei, capitibus 45 et 47. Ea porro carmina videntur emissa post annum aerae vulgaris 140, id est post tempora Papiae Hierapolitani, cujus opinio erronea de regno christianorum in terris millenario iis in libris legitur. At quamvis Celsus infensissimus christianorum adversarius, quosdam eorum, teste Origene, lib. V contra Celsum, sugillet, quod Sibyllarum carmina in sui defensionem adducant, non ideo tamen culpandi sunt priores religionis propugnatores, quod tam incerta, tam caduca veritatis asserendae studio adhibuerint momenta. Tunc sat erat ad Gentilium errores revincendos, ut his carminibus 0147C fidem adhibuerint, unde contra eos recte argumentarentur veteres christiani. Totum Sibyllarum negotium jam ante medium saeculi proxime elapsi in controversiam venerat; atque res summo criterio, multaque ac varia eruditione agitata fuit, non quidem a nimis credulo Crassetio Jesuitici Sodalitii alumno, sed a Ludovico Elia Dupin, doctore Parisiensi, a Nicolao le Nourry atque P. le Cellier, utroque ex ordine S. Benedicti, hoc ex S. Vitoni, illo S. Mauri Congregationibus. Non inutilem etiam hac in controversia examinanda suam extranei doctissimi operam adhibuerunt. Ii sunt Joan. Dallaeus, Isaac Vossius et Servatus Gallaeus, quos omnes adire licet.

0147C



Otacilium. Sic lego cum optimo ms. Reg. Put. Martial. Epigram. l. X, c. 78. Multi, Octacilium.



Εἷς θεὸς ὃς μόνος ἐστὶν. Interpret. lat. Unus Deus qui solus est excedens omnem magnitudinem, increatus. Pro ἐστὶν, est, ms. Reg. antiq. habet ἄρχη, al. ἄρχει, regnat.



0147D



Ἀλλὰ θεὸς. Interpret. lat. vide Theophilum ad Autolic. lib. II: Sed Deus solus unus eminentissimus, qui fecit coelum, solemque, et stellas, et lunam, fructiferamque terram, et aquae maris fluctus.



Πανυπέρτατος. Commode transfert, exsuperantissimus, et illustrat docte Spanhem. ad Callimach. Jovem, v. 91, p. 42. Buneman .



Αὐτὸν τὸν μόνον. Lat.:



 



Ipsum, qui solus est, colite principem mundi,

Qui solus est in saeculum, atque a saeculo fuit.



Ἐτύχθη. Sic legendum ex emendatione Cl. Turnebi, et auctoritate optimorum ms. codicum Cauc., I Clarom. et 3, Reg. vet. in quorum altero est redditum latine permanet: in nonnullis, ἐτέχθη quod proxime accedit ad ἐτύχθη; repugnantibus licet caeteris fere ms. qui habent ἔτυχεν vel ἔτυχε, quod ferre non potest metri ratio.



0148B



Εἶς μόνος εἶμὶ θεὸς. Haec sermone 3, in ms. I Reg. μόνος γὰρ θείς εἰμι; latine, Unus enim Deus sum. Ranconetus legendum censebat, Ο᾽ ς μόνος ἐστὶ θεὸς; lat. Qui solus est Deus. Interpret. lat. Unus solus sum Deus, et non est Deus alius.



Praeter caeteros. Id est, prae caeteris. lib. I, c. 17. Ne sola praeter alias mulieres impudica . . . videretur. Ibidem, praeter caeteras animantes. Cic. II, Off., 7: Testis est Phalaris, cujus est praeter caeteros nobilitata crudelitas. Plura ad lib. de Ira c. 14.



Colophone. Urbs Ioniae ad fluvium Halesum, circa 0148C XXXVIII, gradum Latitudinis. Vide Strabonem libro XIV, et Solinum cap. 53: Non longe Epheso, inquit. Colophon civitas, nobilis Oraculo Clarii Apollinis. Vide etiam Plinium lib. II, cap. 103.



Quod Delphis (credo) migraverat. Ita ms. 3 Reg., 3 Colb., 1 Sorbon., 1 Lips., Cauc. Jun., 2 Clarom., edd. Rom. 1468, 1470, Ald. 1515, Paris. 1525, Crat., Tornes. At in editis et mss. septem est, emigraverat. Nec opus est mutatione illa quam vult Thomasius, qui legit quo Delphis, ut est in 12 ms., in duodecim vero ms. rec. est, quo a Delphis; contenditque quod nullo modo legi posse: imo sic legendum esse patet ex scopo et mente Lactantii; nam ut rationem reddat quare Apollo Colophone respondit, cum in templo suo Delphis ordinarie redderet sua oracula, hoc causatur, quod Delphis migraverat amoenitate ductus Asiae. Sic etiam supradicti priores codices optimi legunt, et illud, credo, quod in nonnullis impressis omissum, in iisdem reperitur; et quis non videt, ut recte notant 0148D Thomasius et Isaeus, hanc voculam omnino retinendam, propter elegantem ironiam; Lactantius enim sic tacite convellit gentilitios deos, quippe qui tales sunt, qui amoenitate locorum recreentur. Gallaeus .—De oraculo Delphensi et aliis oraculis vide Theodoretum de Graecarum affectionum curatione lib. X de Oraculis; Oenomaum Cynicum, Porphyrium de electorum Philosophia, Plutarchum libro de Oraculis quae jam defecerunt, et Diogenianum.— Quo Delphis. Gallaeus sibi non constat. In Var. Lect. dixit B. T. P. G. habere, quo: contra in notis, quod codices optimos, Bon., Tax., Pen., Lips., Jun. Cauci, aliosque, habere contendit et defendit contra Thomasium. Quo est in Goth. et Lips. tertio; in Lips. secundo ductus est obscurior, quo, subscriptum, quod.



Amoenitate. Scilicet loci, quia ex Justini Histor. lib. XXIV, Delphicum fanum Parnassi rupibus horridum erat; Colophon e contra situs in Promontorio Asiae minoris, ex Mela plus delectationis habebat.