Lactantius, Divinarum Institutionum Liber I 'De Falsa Religione Deorum'

Patrologiae Cursus Completus

Elenchus Rerum Quae In Hoc Volumine Continentur

Notitiae Biographicae Necnon Et Bibliographicae De Sanctis Pontificibus Romanis Marcellino, Marcello, Eusebio, Melchiade, Et De Rheticio Aeduensi Epis

Sanctus Marcellinus Papa.

§ I.— Quando et quamdiu sederit.

§—II. De antiqua fabula qua Marcellinum idolis thus obtulisse vulgatum est.

§ III.— Vulgatae synodi Suessanae seu Sinuessanae de Marcellino papa gesta.

Sanctus Marcellus Papa.

§ I.— Quando et quamdiu sederit.

§ II.— De constantia Marcelli in servanda poenitentiae disciplina.

De Sancto Marcello Martyre Damasi Papae Carmen.

§ III.— De decreto quod Marcello adscribitur, ubi de usu quo pueros monasteriis parentes offerebant, disseritur.

Sanctus Eusebius Papa.

§ I.— Quando et quamdiu sederit.

§ II.— In quo vulgatum de S. Eusebio carmen explicatur.

Epigramma De S. Eusebio.

§ III.— De epistolis ac decretis Eusebio papae adscriptis.

Sanctus Melchiades Papa.

§ I.— Quando et quamdiu sederit.

§ II.— De litteris Maxentii imperatoris ac praefecti praetorio Melchiadi datis, quibus illi ecclesiis quae fuerant ablata, restitui jubebant.

§ III.— Donatistarum causa Melchiadis cognitioni a Constantino imperatore demandatur.

Exemplum Epistolae.

ΑΝΤΙΓΡΑΦΟΝ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ

§ IV.— Melchiadis sententia de Caeciliani causa.

§ V.— Melchiadis judicium Donastistae antiqui respuunt, eumque postmodum traditionis librorum recentiores falso accusant.

§ VI.— De decretis Melchiadi papae attributis.

Rheticii, Episcopi Aeduensis, Dictum De Baptismo.

Anonymi Carmen De Laudibus Domini.

Celsi In Altercationem Jasonis Et Papisci Praefatio De Judaica Incredulitate, Ad Vigilium Episcopum.

Praefatio Nicolai Lenglet Dufresnoy In Lactantium.

Lactantii Vita.

Insignium Virorum Testimonia De L. Caecilio Firmiano Lactantio.

Eusebius Caesariensis, in Chronico, IV saeculo:

S. Hieronymus, de Scriptoribus eccl., V saeculo:

Idem, Commentar. in Eccles. cap. X:

Idem, in cap. IV Epistolae Pauli ad Ephesios:

Idem, in epistola 13, ad Paulinum:

Idem, in epistola 83 (al. 84), ad Magnum:

Eucherius episcopus, in epist. ad Valerianum, V saeculo:

Honorius, Augustodun. presbyter, de Luminaribus Ecclesiae, sive de Scriptoribus eccles., XII saeculo:

Abbas Trithemius, de Scriptoribus ecclesiasticis, XV saeculo:

Raphael Volaterranus, Antropol., lib. XVI, ut sup., XV saeculo.

Franciscus Petrarcha, Epistolarum Senilium lib. I, epistola 4, ad Joannem Boccacium, XIV saeculo:

Et ibidem paulo infra:

Idem, Invectivar. in medic. lib. primo, ad fin.:

Et de Otio religiosorum lib. primo:

Et libro secundo:

Et paulo infra:

Idem, Rerum Memorabilium lib. primo, in M. Varrone:

Joannes Franciscus Picus, lib. de Stud. divinae atque humanae philosoph., cap. 7, XV saeculo:

Idem, lib. III Epistolar., epistola 10:

Leonardus Aretinus, in epistola ad Constantiam Sfortiam, XV saeculo:

L. Coelius Rhodiginus, Antiquarum Lect. lib. VI, cap. 18, XV saeculo:

Idem, libro IX, cap. 12:

Et paulo post ibidem:

Joannes Ludovicus Vives, Valentinus, ad finem libri tertii de Tradend. Discipl., XVI saeculo:

Et libro quarto:

Et libro quinto.

Joannes Baptista Pius, Annotat. c. 98, XVI saeculo:

Gregorius Giraldus Veronen., Dialogo quinto de Hist. poetarum, XVI saeculo:

Franciscus Floridus, Subsecivarum Lect. lib. II, cap. 4, XVI saeculo:

Gulielmus Canterus, Novar. Lect. lib. III, cap. 30, XVI saeculo:

Synthesis Doctrinae Lactantii.

Naevi Lactantii, Et Errores.

Naevi theologici sunt:

Naevi chronologici.

Naevi philosophici sunt:

Annotationes Censoriae In Quaedam Lactantii Errata, Ex Codice Manuscripto Bibliothecae Regiae Numero MDCLXXIII, Inter Theologos, In-Folio.

Propositiones Quae In Lactantio Reperiuntur Ad Fidem Pertinentes, A Catholicis Caute Legendae, In Notis, Vel Pio Sensu Explicatae, Vel Confutatae, Ex

Elenchus Manuscriptorum Codicum Lactantii. Manuscripti Codices:

Admonitio In Sequentem Notitiam.

Notitia Manuscriptorum Codicum Lucii Caecilii Firmiani Lactantii, Qui Asservantur Romae, In Apostolica Bibliotheca Vaticana.

Codices Vaticani Quos non viderunt nec Josephus, nec Sigismundus Isaeus, in editione Firmiani Lactantii.

Codices Nunc Vaticani, Olim Palatini.

Bibliothecae Vaticanae Urbinatensis Codices Lactantii.

Codices Vaticani Bibliothecae Regiae Alexandrinae, Id est, ex Bibliotheca Christinae Alexandrae, reginae Suecorum.

Variae Editiones Lactantii.

Partes Lactantianorum Operum Seorsim Editae.

Quaedam Lactantiana In Linguas Vulgares Versa.

Dissertationes Ad Lactantium.

Analysis Libri Primi Lactantii.

Rationibus.

Auctoritatibus.

Lucii Caecilii Firmiani Lactantii Divinarum Institutionum Liber Primus. De Falsa Religione Deorum.

Praefatio. Quanti Sit Et Fuerit Semper Cognitio Veritatis.

Caput Primum. De religione et sapientia.

Caput II. Quod providentia sit in rebus humanis.

Caput III. Uniusne potestate Dei mundus regatur, an multorum?

Caput IV. Quod unus vere sit Deus a prophetis etiam praenuntiatus.

Caput V. De testimoniis poetarum et philosophorum.

Caput VI. De divinis testimoniis et de Sibyllis et earum carminibus.

Caput VII. De testimoniis Apollinis et deorum.

Caput VIII. Quod Deus sine corpori sit, nec sexu ad procreandum egeat.

Caput IX. De Hercule et ejus vita et morte.

Caput X. De Aesculapii, Apollinis, Neptuni, Martis, Castoris et Pollucis, Mercurii atque Liberi vita et gestis.

Caput XI De Jovis ortu, vita, regno, nomine et morte, et de Saturno et Urano.

Caput XII. Quod stoici figmenta poetarum ad philosophicam tranferunt rationem.

Caput XIII. Quam vanae sint et inanes stoicorum interpretationes de diis et ibi de Jovis ortu, Saturno et Ope.

Caput XIV. Quid de diis Euhemeri et Ennii doceat sacra historia.

Caput XV. Quomodo, cum fuerint illi homines, dii fuerint nominati

Caput XVI. Qua ratione dii esse non possint, quos sexus differentia discernit et quod in naturam Dei non cadit officium generandi.

Caput XVII. De Stoicorum eadem sententia et ibi de deorum aerumnis et turpitudinibus.

Caput XVIII. De deorum consecratione propter collata in homines beneficia.

Caput XIX. Quod Deum verum simul cum diis vanis nemo possit colere.

Caput XX. De diis Romanorum propriis et eorum sacris.

Caput XXI. De diis Barbarorum quibusdam propriis, et eorum sacris, ac itidem de Romanis.

Caput XXII. Quid auctor praedictarum vanitatum in Italia apud Romanos fuerit, et quis apud alias gentes.

Caput. XXIII. De vanarum superstitionum aetatibus, et quibus coeperint temporibus.

Analysis Libri Secundi, Qui Inscribitur De Origine Erroris.

Liber Secundus. De Origine Erroris.

Caput Primum. Quod rationis oblivio faciat homines ignorantes veri Dei, qui colitur in adversis, et in prosperis contemnitur.

Caput II. Quae fuerit prima causa fingendi simulacra de vera Dei imagine, et ejus vero cultu.

Caput III. Quod Cicero aliique doctiores peccaverunt, non avertendo populos ab errore.

Caput. IV. De Simulacris, ornamentisque templorum, et eorum contemptu, etiam ab ipsis Gentilibus.

Caput V. Quod solus omnium creator Deus est colendus, non vero elementa, nec corpora coelestia: Refelliturque Stoicorum sententia, qui stellas et astr

Caput VI. Quod nec mundus totus, nec elementa sint Deus, nec animata.

Caput VII. De Deo, et religionibus insipientium de avaritia et majorum auctoritate.

Caput VIII. De rationis usu in religione deque somniis, auguriis, oraculis, talibusque portentis.

Caput IX. De Diabolo, Mundo, Deo, Providentia, Homine et ejus sapientia.

Caput X. De mundo ejusque partibus, elementis et tempestatibus.

Caput XI. De animantibus, homine, Prometheo, Deucalione, Parcis.

Caput XII. Quod animalia non sponte nata sint, sed dispositione divina, cujus fecisset nos conscios Deus, si scire expediret.

Caput XIII. Quare duo sexus in homine: quid sit mors ejus prima, quid secunda et de primorum parentum culpa et poena.

Caput XIV. De Noe vini inventore: qui primi scientiam astrorum habuerint, ac de ortu falsarum religionum.

Caput XV. De inquinatione angelorum, et duobus generibus daemonum.

Caput XVI. Daemones nihil posse in eos qui in fide solidati sunt.

Caput XVII. Astrologiam, aruspicinam et similes artes esse daemonum inventa.

Caput XVIII. De Dei patientia et ultione, daemonum cultu, et falsis religionibus.

Caput XIX. De simulacrum et terrenarum rerum cultu.

Caput XX. De philosophis, deque veritate.

Analysis Libri Tertii Lactantii. Vanitas Philosophiae Et Philosophorum.

Liber Tertius. De Falsa Sapientia Philosophorum.

Caput Primum. Veritatis collatio cum eloquentia cur eam non sunt assecuti philosophi: de stylo simplici Scripturarum.

Caput II. De philosophia, et quam inanis fuerit ejus in exponenda veritate occupatio.

Caput III. Philosophia quibus rebus constet et quis fuerit Academicae sectae auctor primarius.

Caput IV. Scientiam a Socrate, opinationem a Zenone esse sublatam.

Caput V. Multarum rerum scientiam esse necessariam.

Caput VI. De sapientia, et Academicis et Physicis.

Caput VII. De philosophia ethica et summo bono.

Caput VIII. De summo bono, et animi corporisque voluptatibus et virtute.

Caput IX. De summo bono, et de cultu veri Dei atque Anaxagorae refutatio.

Caput X. Proprium hominis est Deum cognoscere et colere.

Caput XI. De religione, sapientia, ac summo bono.

Caput XII. De duplici pugna corporis et animae atque de appetenda virtute propter vitam aeternam.

Caput. XIII. De animae immortalitate, deque sapientia, philosophia et eloquentia.

Caput XIV. Quod Lucretius et alii erraverunt, ac ipse Cicero, in statuenda sapientiae origine.

Caput XV. Senecae error in philosophia: et quomodo philosophorum oratio cum eorum vita pugnet.

Caput XVI. Quod recte docentes philosophi male vivant, teste Cicerone unde non tam philosophiae, quam sapientiae studendum est.

Caput XVII. A Philosophia ad philosophos transit, initio ab Epicuro sumpto et quomodo Leucippum et Democritum habuerit auctores erroris.

Caput XVIII. Pythagorici et Stoici, animarum immortalitatem statuentes, voluntariam mortem inaniter persuadent.

Caput XIX. Cicero et alii sapientissimi animarum immortalitatem, sed infideliter docent et quod bona vel mala mors ex ante acta vita sit ponderanda.

Caput XX. Socrates aliis prudentior fuit in philosophia, quamvis in multis desipuerit.

Caput XXI. De Platonis doctrina, quae respublicas destrueret.

Caput XXII De Platonis praeceptis, iisdemque reprehensis.

Caput XXIII. De erroribus quorumdam philosophorum, deque sole et luna.

Caput XXIV. De antipodibus, de coelo ac sideribus.

Caput XXV. De addiscenda philosophia et quanta ad ejus studium sint necessaria.

Caput XXVI. Sapientiam sola doctrina coelestis largitur et quam sit efficax lex Dei.

Caput XXVII. Quam parum philosophorum praecepta conferant ad veram sapientiam, quam in sola religione invenies.

Caput XXVIII. De vera religione, deque natura fortuna num sit dea et de philosophia.

Caput XXIX. De fortuna iterum et virtute.

Caput XXX. Epilogus ante dictorum et qua ratione sit transeundum a vanitate philosophorum ad sapientiam veram et veri Dei cognitionem, in quo solo vi

Analysis Libri Quarti Qui Inscribitur De Vera Sapientia Et Religione.

Liber Quartus. De Vera Sapientia Et Religione.

Caput Primum. De priore hominum religione, et quomodo error transfusus sit in omnem aetatem, ac de septem Graeciae sapientibus.

Caput II. Ubi quaerenda sit sapientia quare Pythagoras et Plato non accesserunt ad Judaeos.

Caput III. Sapientia et religio divelli non possunt necessarium est ut naturae Dominus sit uniuscujusque pater.

Caput IV. De sapientia itidem et religione, atque de jure patris et domini.

Caput V. Oracula prophetarum sunt inspicienda et de temporibus eorum, atque judicum et regum.

Caput VI. Deus omnipotentem genuit Filium atque de eo testimonia Sibyllarum et Trismegisti.

Caput VII. De nomine Filii atque unde Jesus et Christus appellatur.

Caput VIII. De ortu Jesu in spiritu et in carne de spiritibus et testimoniis Prophetarum.

Caput IX. De Verbo Dei.

Caput X. De Jesu adventu de Judaeorum casibus ac eorum regimine usque ad Passionem Dominicam.

Caput XI. De causa Incarnationis Christi.

Caput XII. De Jesu ortu ex Virgine, de ejus Vita, Morte, et Resurrectione atque de iis rebus testimonia Prophetarum.

Caput XIII. De Jesu Deo et homine atque de eo prophetarum testimonia.

Caput XIV. De Jesu sacerdotio a Prophetis praedicto.

Caput XV. De Jesu vita et miraculis atque de iis testimonia.

Caput XVI. De Jesu Christi passione quod fuerit praedicta.

Caput XVII. De Judaeorum religionibus, ac eorum odio in Jesum.

Caput XVIII. De passione Dominica, et quod ea praenuntiata fuerit.

Caput XIX. De Jesu morte, sepultura et resurrectione atque de iis rebus praedicta.

Caput XX. De Jesu in Galilaeam post resurrectionem profectione atque de utroque Testamento, Vetere et Novo.

Caput XXI. De Jesu ascensione, eaque praedicta et de discipulorum praedicatione et gestis.

Caput XXII. Argumenta Infidelium contra Jesu incarnationem.

Caput XXIII. De praecipiendo et agendo.

Caput XXIV. Eversio argumentorum supra objectorum.

Caput XXV. De Jesu adventu in Carne, et Spiritu, ut Deum inter et hominem mediator esset.

Caput XXVI. De cruce Jesu et caeteris tormentis, et de Agni legalis figura.

Caput XXVII. De mirandis per Crucis virtutem effectis, ac de Daemonibus.

Caput XXVIII. De spe et vera religione, atque de superstitione.

Caput XXIX. De religione christiana, et de Jesu cum Patre conjunctione.

Caput XXX. De Haeresibus et Superstitionibus vitandis, et quae sit sola et vera Ecclesia Catholica.

Analysis Libri Quinti. De Justitia.

Liber Quintus. De Justitia.

Caput Primum. De non damnandis reis, inaudita causa unde Litteras sacras contempserint philosophi de primis assertoribus religionis christianae.

Caput II. Quantum a temerariis hominibus impugnata fuit veritas christiana.

Caput III. De Veritate christianae doctrinae, et adversariorum vanitate atque Christum non fuisse magum.

Caput IV. Cur istud opus editum sit atque iterum de Tertulliano et Cypriano.

Caput V. Quae sub Saturno erat vera justitia, hanc Jupiter fugavit.

Caput VI. Explosa justitia, cupiditas, iniquae leges, audacia, avaritia, ambitio, superbia, impietas, aliaque regnarunt vitia.

Caput VII. De Jesu adventu et fructu atque de ejus saeculi virtutibus et vitiis.

Caput VIII. De justitia omnibus nota ac non suscepta de vero Dei templo, atque de ejus cultu, ut cuncta conterantur vitia.

Caput IX. De sceleribus impiorum, et Christianorum cruciatibus.

Caput X. De falsa pietate, et de falsa et vera religione.

Caput XI. De crudelitate gentilium in christianos.

Caput XII. De vera virtute atque de existimatione boni aut mali civis.

Caput XIII. De Christianorum incrementis et suppliciis.

Caput XIV. De Christianorum fortitudine.

Caput XV. De stultitia, sapientia, pietate, aequitate et justitia.

Caput XVI. De officiis viri justi, et aequitate Christianorum.

Caput XVII. De Christianorum aequitate, sapientia et stultitia.

Caput XVIII. De justitia, sapientia et stultitia.

Caput XIX. De virtute, et Christianorum cruciatibus ac de jure patris et domini.

Caput XX. De vanitate et sceleribus impiarum religionum, et Christianorum cruciatibus.

Caput XXI. De cultu deorum et Dei veri atque de bestiis quas coluerunt Aegyptii.

Caput XXII. De furore daemonum in Christianos, et errore infidelium.

Caput XXIII. De justitia et patientia Christianorum.

Caput XXIV. De ultione divina in Christianorum tortores.

Analysis Libri Sexti, De Vero Cultu.

Liber Sextus. De Vero Cultu.

Caput Primum. De Dei veri cultu et innocentia, atque de cultu falsorum deorum.

Caput II. De falsorum deorum et veri Dei cultu.

Caput III. De viis, et de vitiis et virtutibus ac de coeli praemiis et infernorum poenis.

Caput IV. De viis vitae, de voluptatibus, necnon de incommodis Christianorum.

Caput V. De falsa virtute, et eadem vera ac de scientia.

Caput VI. De summo bono et virtute deque scientia ac justitia.

Caput VII. De via erroris ac veritatis quod ea simplex sit, angusta et ardua, atque Deum habeat ducem.

Caput VIII. De erroribus Philosophorum, ac varietate Legum.

Caput IX. De Lege et Praecepto Dei de Misericordia, atque errore Philosophorum.

Caput X. De Religione erga Deum, et Misericordia erga homines atque de Mundi principio.

Caput XI. De personis in quas beneficium sit conferendum.

Caput XII. De generibus beneficentiae, et operibus misericordiae.

Caput XIII. De poenitentia, de misericordia, ac peccatorum venia.

Caput XIV. De affectibus, ac de iis Stoicorum sententia, et de virtute, vitiis et misericordia.

Caput XV. De affectibus ac de iis Peripateticorum sententia.

Caput XVI. De affectibus, ac de iis Peripateticorum eversa sententia: quis sit verus affectuum, quique eorum malus usus.

Caput XVII. De affectibus ac eorum usu de patientia et summo bono Christianorum.

Caput XVIII. De quibusdam Dei mandatis et patientia.

Caput XIX. De affectibus eorumque usu, atque de tribus furiis.

Caput XX. De sensibus et eorum voluptatibus brutorum et hominis atque de oculorum voluptate et spectaculis.

Caput XXI. De aurium voluptatibus, et sacris Litteris.

Caput XXII. De saporis et odoris voluptatibus.

Caput XXIII. De tactus voluptate et libidine, atque de matrimonio et continentia.

Caput XXIV. De poenitentia, de venia, ac praeceptis Dei.

Caput XXV. De sacrificio, et de dono Dei digno atque de forma laudandi Deum.

Analysis Libri Septimi, De Vita Beata.

Liber Septimus. De Vita Beata.

Caput Primum. De mundo et qui sint credituri, qui vero non, atque ibi reprehensio perfidorum.

Caput II. De errore philosophorum, ac de divina sapientia atque de aureo saeculo.

Caput III. De natura et de mundo atque reprehensio Stoicorum et Epicureorum.

Caput IV. Quod omnia in aliquem usum creata sunt, etiam quae mala videntur: quare homo in tam fragili corpore ratione fruatur.

Caput V. De hominis creatione, atque de dispositione mundi, et de summo bono.

Caput VI. Quare mundus et homo creati sunt quam sit inanis cultus deorum.

Caput VII. De philosophorum varietate, eorumque veritate.

Caput VIII. De immortalitate animae.

Caput IX. De aeternitate animae, atque de virtute.

Caput X. De vitiis et virtutibus, atque de vita et morte.

Caput XI. De temporibus postremis, atque de anima et corpore.

Caput XII. De anima et corpore atque de conjunctione eorum, et discessu ac reditu.

Caput XIII. De Anima, ac testimonia de ejus aeternitate.

Caput XIV. De Mundi temporibus primis ac postremis.

Caput XV. De Mundi vastatione et mutatione imperiorum.

Caput XVI. De mundi vestatione, ejusque prodigiis.

Caput XVII. De falso propheta et incommodis piorum, et illius internecione.

Caput XVIII. De mundi casibus in extremo, ac de iis praedictis a vatibus.

Caput XIX. De adventu Christi ad judicium, et de falso propheta devicto.

Caput XX. De Christi judicio, de Christianis, atque de anima.

Caput XXI. De cruciatibus et poenis animarum.

Caput XXII. De errore poetarum, atque de animae reditu ab inferis.

Caput XXIII. De resurrectione animae, atque ejus rei testimonia.

Caput XXIV. De renovato mundo.

Caput XXV. De postremis temporibus, ac de urbe Roma.

Caput XXVI. De daemonis emissione, alteroque maximo judicio.

Caput XXVII. Adhortatio et confirmatio piorum.

Admonitio In Sequens Fragmentum.

Sancti Augustini Fragmentum De Extremo Judicio.

Dissertatio De Septem Divinarum Institutionum Libris, Auctore D. Nic. Le Nourry, O. S. B.

Caput Primum. Septem librorum analysis.

Articulus Primus. Analysis libri primi.

Articulus II. Analysis libri secundi.

Articulus III. Analysis libri tertii.

Articulus IV. Analysis libri quarti.

Articulus V. Analysis libri quinti.

Articulus VI. Analysis libri sexti.

Articulus VII. Analysis libri septimi.

Caput II. De horum librorum auctore, titulo, argumentis, numero, divisione in capita, ac quas ob rationes in lucem editi sint.

Articulus Primus. De horum librorum auctore, ac titulo, quid Institutionum divinarum nomine intelligatur, de totius Operis, singulorumque librorum tit

Articulus II. Quibus rationibus Lactantius ad hos libros conficiendos adductus sit, et utrum Minucius Felix, Tertullianus ac Cyprianus non plene susce

Articulus III. De duobus philosophis gentilibus, quorum impiis scriptis Lactantius ad hos libros divulgandos impulsus est, et utrum ab ipso christiana

Caput III. De horum librorum aetate, ac variis fragmentis, quae videntur inepte iis inserta, et de erroribus Lactantio adscriptis.

Articulus Primus. Quo tempore Lactantius hos libros scripserit, et utrum duas divulgaverit eorum editiones.

Articulus II. Utrum Lactantius hos libros Constantino Magno nuncupaverit eumque una et altera oratione allocutus sit.

Articulus III. De fragmentis pluribus quae spuria videntur, et Lactantii textui praepostere inserta.

Articulus IV. De variis erroribus Lactantio adscriptis.

Notae In Libros Divinarum Institutionum. Josephi Isaei Caesenatis.

Notae In Primum Librum Divinarum Institutionum Lactantii Firmiani.

Admonitio O. F. Fritzsche In Divinarum Institutionum Epitomen.

Lucii Caecilii Firmiani Lactantii Epitome Divinarum Institutionum, Ad Pentadium Fratrem.

Praefatio. Totius epitomes ac institutionum concilium et ratio.

Caput Primum. (Div. Inst. lib. I, c. 3.) De Divina Providentia.

Caput II. (Div. Inst. lib. I, c. 2.) Quod Deus sit unus, nec possint esse plures.

Caput III. (Div. Inst. lib. I, c. 3 et 5.) De Deo uno testimonia poetarum.

Caput IV. (Div. Inst. lib. I, c. 5.) Quod Deus sit unus testimonia philosophorum.

Caput V. (Div. Inst. lib. I, c. 6.) Quod unum Deum vates, id est Sibyllae praedicant.

Caput VI. (Div. Inst. lib. I, c. 8.) Deus, cum sit aeternus et immortalis, sexu et successione non eget.

Caput VII. (Div. Inst. lib. I, c 9.) De Herculis vita facinorosa et morte.

Caput VIII. (Div. Inst. lib. I, c. 10.) De Aesculapio, Apolline, Marte, Castore et Polluce, atque de Mercurio et Baccho.

Caput IX. (Div. Inst. lib. I, c. 19 et 21.) De deorum turpitudinibus.

Caput X. (Div. Inst. lib. I, c. 11.) De Jove, ac ejus vita libidinosa.

Caput XI. (Div. Inst. lib. I, c. 11.) Varia emblemata, quibus Jovis turpitudines velarunt poetae.

Caput XII. Poetae ea, quae ad deos spectant, non omnia fingunt.

Caput XIII. (Lib. I Div. Instit. cap. 11.) Narrantur facta Jovis ex Euhemero historico.

Caput XIV. Saturni et Urani gesta ex historicis desumpta.

Caput XX. (Lib. I Div. Instit. cap. 11.) De Diis Romanorum propriis.

Caput XXI. (Div. Instit. lib. I, c. 20.) De sacris deorum Romanorum.

Caput XXII. (Div. Instit. lib. I, c. 22.) De sacris introductis a Fauno et Numa.

Caput XXIII. (Div. Inst. lib. I, c. 21.) De diis et sacris barbarorum.

Caput XXIV. (Div. Inst. lib. I, c. 22.) De origine sacrorum et religionem.

Caput XXV. (Div. Inst. lib. I, c. 22 et 23.) De aureo saeculo de simulacris ac Prometheo, qui primus hominem effigiavit.

Caput XXVI. (Div. Inst. lib. II, c. 5.) De elementorum et astrorum cultu.

Caput XXVII. (Div. Inst. lib. II, c. 13.) De hominis creatione, peccato et poena ac de angelis, tum bonis, tum malis.

Caput XXVIII. De daemonibus, ac eorum operationibus malis.

Caput XXIX. (Div. Inst. lib. II, c. 9 et 18.) De Dei patientia atque providentia.

Caput XXX. (Div. Inst. lib. I, c. 18 III, c. 2 et 3.) De falsa sapientia.

Caput XXXI. (Div. Inst. lib. III, c. 3 et 4.) De scientia et opinatione.

Caput XXXII. (Div. Inst. lib. III, c. 4 et 7.) De philosophorum sectis, ac dissentione.

Caput XXXIII. (Div. Inst. lib. III, c. 7 et 8.) Quod summum bonum sit in vita quaerendum.

Caput XXXIV. (Div. Inst. lib. III, c. 9.) Quod ad justitiam nati sint homines.

Caput XXXV. (Divin. Inst. lib. III, c. 13.) Quod immortalitas sit summum bonum.

Caput XXXVI. (Div. Inst. lib. III, c. 17 et 18.) De philosophis, scilicet Epicuro et Pythagora.

Caput XXXVII. (Div. Inst. lib. III, c. 18 et 20.) De Socrate, ac ejus contradictione.

Caput XXXVIII. (Div. Inst. lib. III, c. 21.) De Platone, cujus doctrina ad veritatem propius accedit.

Caput XXXIX. (Div. Inst. lib. III, c. 18, 23, 24.) De variis philosophis, ac de antipodis.

Caput XL. (Div. Inst. lib. III, c. 28.) De philosophorum insipientia.

Caput XLI. De vera religione ac sapientia.

Caput XLII. (Div. Inst. lib. IV, c. 3 et 7.) De sapientia religiosa Christi nomen nulli notum, nisi ipsi et Patri.

Caput XLIII. (Div. Inst. lib. I, c. 8 IV, c. 10 et 11.) De Jesu Christi nomine, et duplici nativitate.

Caput XLIV. (Div. Inst. lib. IV, c. 12 et 13.) Duplex Christi nativitas ex prophetis probatur.

Caput XLV. (Div. Inst. lib. IV, c. 14.) Christi virtus et opera probantur ex Scripturis.

Caput XLVI. (Div. Inst. lib. IV, c. 18.) Probatur ex prophetis passionem ac mortem Christi praenuntiatam fuisse.

Caput XLVII. (Div. Inst. lib. IV, c. 19 et 21.) De Jesu Christi resurrectione, apostolorum missione, Servatorisque in coelum ascensione.

Caput XLVIII. (Div. Inst. lib. IV, cap. 20.) De Judaeorum exhaeredatione, et Gentilium adoptione.

Caput XLIX. (Div. Inst. lib. IV, cap. 29.) Quod Deus non est nisi unus.

Caput L. (Div. Inst. lib. IV, c. 25.) Cur Deus humanum corpus assumpsit, ac mortem passus fuit.

Caput LI. (Div. Inst. lib. IV, c. 26.) De Christi morte in cruce.

Caput LII. (Div. Inst. lib. V, c. 9.) Spes salutis hominum in veri Dei agnitione, et de odio ethnicorum in christianos.

Caput LIII. (Div. Inst. lib. V, c. 21.) Rationes odii in christianos expenduntur, et refelluntur.

Caput LIV. De religionis libertate in adorando Deo.

Caput LV. Ethnici justitiam in sequendo Deo crimine impietatis infamant.

Caput LVI. ( olim I.) (Div. Inst. lib. V, c. 16 et 17.) De justitia, quae est veri Dei cultus.

Caput LVII. (Div. Inst. lib. III, c. 17 et 18 V, 15 17 18 et 19.) De sapientia et stultitia.

Caput LVIII, alias II. (Div. Inst. lib. VI, c. 1 et 2.) De vero cultu Dei et sacrificio.

Caput LIX, olim III, al. De viis vitae, et primis mundi temporibus.

Caput LX. (Div. Inst. lib. VI, c. 3.) De justitiae officiis.

Caput LXI. (Div. Inst. lib. VI, c. 15, 16, 19, 24.) De affectibus.

Caput LXII, alias V. (Lib. VI Inst., c. 12, 18, 20, 23.) De voluptatibus sensuum coercendis.

Caput LXIII, olim VI. (Div. Inst. lib. VI, c. 18 et 20.) Spectacula esse potentissima ad corrumpendos animos.

Caput LXIV. (Lib. VI Inst., c. 18.) Affectus sunt domandi, et a vetitis abstinendum.

Caput LXV alias VII. (Lib. VI Inst., cap. 10 et seq.) Praecepta eorum quae jubentur et de misericordia.

Caput LXVI, alias VIII. (Lib. VI Inst., cap. 23.) De fide in religione, et de fortitudine.

Caput LXVII, alias IX. (Lib. VI Inst., c. 24 et 25 VII, c. 2 et 3.) De poenitentia, animae immortalitate, et de Providentia.

Caput LXVIII. (Lib. VI div. Inst., cap. 4.) De mundo, homine et Dei providentia.

Caput LXIX, alias X. (Lib. VII Inst., c. 5, 8 et seq.) Mundum propter hominem, et hominem propter Deum esse factum.

Caput LXX. (Lib. VII Inst., c. 12, 13, 20, 21.) Animae immortalitas confirmatur.

Caput LXXI, alias XI. (Lib. VII Inst., c. 15, 16, 17, 19.) De postremis temporibus.

Caput LXXII. (Lib. VII Inst., c. 20, 24, 26.) De Christo e coelo descendente ad universale judicium, et de regno millenario.

Caput LXXIII, alias XII. (Lib. VII Inst., c. ult.) Spes salutis in Dei religione et cultu.

Syllabus Rerum Quae In Hoc Tomo Continentur.

Sanctus Marcellinus Papa.

Sanctus Marcellus Papa.

Sanctus Eusebius Papa.

Sanctus Melchiades Papa.

Lactantii Divinarum Institutionum

Dissertatio De Septem DIV. Institut. Libris, Auctore D. Le Nourry.

Josephi Isaei Caesenatis notae in septem libros Div. Institut. Lactantii.

Caput X. De Aesculapii, Apollinis, Neptuni, Martis, Castoris et Pollucis, Mercurii atque Liberi vita et gestis.

0160B Aesculapius et ipse non sine flagitio Apollinis natus, quid fecit aliud divinis honoribus dignum, nisi quod sanavit Hippolytum? mortem sane habuit clariorem, quod a Deo meruit fulminari. Hunc Tarquitius de illustribus viris disserens, ait incertis parentibus natum, expositum, et a venatoribus inventum, canino lacte nutritum, Chironi traditum, didicisse medicinam: fuisse autem Messenium, sed Epidauri moratum. Tullius etiam Cynosuris ait sepultum. 0161A Quid Apollo 0161A

0161B

Apollo. Tertull. Apol. c. 14; Minuc. c. 22, et notas. Buneman .

Flagrabat. Sic restitutum ex omnibus pene mss. ac veteribus editis. Mss. rec. 2 Reg., 1 Colb. et quidam rec. editi, flagravit.

Turpissime gregem pavit alienum. Nempe Admeti. Hujus pastoritii muneris meminere Orpheus, in Argonaut.; Homerus, Iliad. β; Pindarus, Pyth., Od. 9; Callimachus, Hymno in Apoll.; Euripid., in Alcestid.; Q. Smyrnaeus, lib. III παραλ.; Apollonius Rhodius, IV Argonaut.; Coluthus, de raptu Helenae; Pausanias, lib. VII; Diodorus Siculus, lib. V; Plutarchus, in Numa; Lucianus, de Sacrificiis; Clem. Alexand., Προτρεπτ.; Virg., III Georg.; Ovid., II Metamorph., Tibullus, lib. II, Eleg. 3, et lib. III, El. 4; Lucanus, lib. VI; Hyg., fab. 50; Val. Flaccus, Argon.; Macrob., lib. I Satur., cap. 17; Tatianus, in Oratione; Arnob., lib. IV; Augustinus, de Civ. Dei, lib. XVIII, 0161C c. 13; Sidonius Narbon. aliique. Fabulam sic referunt veteres, Apollinem succensuisse Jovi, ob filium interemptum, ac propterea sagittis ejus confectos Cyclopas, qui Jovi fulmina fabricarent: tum Jovem aiunt ita excanduisse, ut Apollinem coelo relegaret in terras, ubi is inopia adactus, confugerit ad Thessaliae regem Admetum, ejusque pecus paverit.

Neptuno. Vide Tertull. Apologet. cap. 13, atque Tatianum contra Graecos, Ovidium lib. XI Metamorph.—Non est hic Neptunus Jovis frater; multo enim hunc Trojani muri conditorem, illo juniorem esse ex temporum ratione liquet. De eo, qui cum Apolline muros condidit Trojanos, placet sententia eorum, quae est in Eustath. ad. Il. φ.

Quae illi negari potuit impune. In mss. rec., 2 Colb., 2 Brun. et edit. Tornes., negare. In Jun. et 1 Colb., quae ille negare, etc. In 1 Bonon. antiq., Ultr., 1 Clarom., quam illi negavit. Negata igitur a perfido Laomedonte merces, atque ob id a Neptuno inundatio, 0161D ab Apolline pestis in urbem fuit immissa. Vide Ovidium lib. XI Metamorphos.

Ab eoque primo rex perfidus. Ab eo tempore, rex primum perfidus in deos; nam iterum mox perfidus fuit in Herculem Argonautam; Hygin. ibid. Cell .

Idem formosum puerum. Hyacinthum, Amyclae et Diomedae filium, Cynorti fratrem, ab Apolline valde adamatum, sed ab eodem per imprudentiam quoque occisum, lusu disci, qui ab Apolline jactus, in Hyacinthi caput cecidit; et cum Apollo diu multumque artem suam nequicquam experiretur, Hyacinthum in florem sui nominis convertit. Vide Apollodorum lib. II Bibliot. Betuleius .

Per gratiam. De Ira c. 20. Qui judicia eludunt per gratiam, vel potentiam, Buneman .

Per gratiam caedis. De hac caede et judicio legitur Epocha III, in marmoribus Arundellianis. Id 0162B evenit 1532 annis ante vulgarem aeram; vide etiam Pausaniam et Suidam. Ab hoc judicio judices nomen Areopagi sortiti sunt; Ἅρης graece idem atque Mars latino sermone.

Adulterium. Quod describitur ab Homero Odyss. θ Ovidio lib. IV Metamorph. a Luciano in dialogo Apollinis et Mercurii, ab Arnobio lib. V adversus Gentes.

Castor et Pollux. De Castore et Polluce vide Theocritum, Idyl. 22; Joan. Tzetzen, Chiliade II variae historiae; et Arnobium, lib. IV contra Gentes. Rapuerunt ii Phaeben et Naciram, Leucippi filias, Idae et Lyncei Apharei filiorum sponsas.

Dum alienas sponsas rapiunt. Hygin. Fab. 80. Cell .

Livore. Ita mss. cum veteribus editis Rom., Ald., Paris. 1525, Graph., Crat., Gymnic., favente vet. et optimo codice Regio-Puteano, in quo est labore corrupte (ut puto) pro livore, b pro v. In 5 mss. rec. et posterioribus editis, dolore.

0162C

Dolore injuriae. Sic Goth. cum Gryph., Thom. et recentioribus. At mss. Lips., Angl., Reimm., Sublac., Rost., Rom., Ven. 1471, 1515, Junt., Paris., Gymn., livore injuriae. Heumann., livore et injuria. Nihil muto. Sic Sal. Cat. 28, 4, dolore injuriae. Livius I, 40, injuriae dolor . . . eos stimulabat. Phaedr. IV, 24, 17, dolens injuria. Ipse Lact. de Mort. Pers. c. 83, Constupratis uxoribus . . . quum dolorem ferre non possent, sc. mariti. Boethius l. IV Consol. ineunte: Ob injuriae dolorem nuper oblita. Buneman .

Idas. Sponsus alterius raptae. Hygin. fab. 80. Idas fulmine periit, ait Homeri commentator.

Poetae. Virgilii Aeneid. lib. VI, vers. 121.

Ὡς φάτο. Lat ex mss. 1 Colb. et Brun. Vide Homerum III Illiad. et Ciceronem libro III de Natura deorum.

Sic ait: ast illos retinebat terra sepultos.

Multi editi, Haec ait. Hunc versum in pluribus editis 0162D repertum e textu abstulimus, velut interpretationem, quae ex ora libri in textum irrepserit in postremis editionibus.

Fur ac nebulo Mercurius. Fulgent. Mythol.: Mercurium dicunt internuncium furatrinumque deum. Hunc, inquit idem Fulgentius, deum Furti et praesulem volunt, quod nihil intersit inter negotiantis rapinam atque perjurium, furantisque dejerationem et raptum. Arnob. lib. IV: Numquid furem Mercurium publicavimus. Prudentius Hamartig.:

Expertes furandi homines hac imbuit arte

Mercurius, Maia genitus: nunc magnus habetur

Ille Deus, cujus dedit experientia fures.

Hinc Mercur. ab Aristoph. in Pluto, τειχορύχος, effractor parietum, vocatur. βουκλόπον alii, boum furem, dixerunt. Ex Elmenh . et Betuleio .

pater ejus? Nonne ob amorem, quo flagrabat, turpissime gregem pavit alienum, et muros Laomedonti exstruxit, cum Neptuno mercede conductus, quae illi negari potuit impune, ab eoque primo Rex perfidus, quidquid cum diis pepigisset, didicit abnegare. Idem formosum puerum et dum amat, violavit; et dum ludit, occidit.

Homicida Mars, et per gratiam caedis crimine ab Atheniensibus liberatus, ne videretur nimis ferus et immanis, adulterium cum Venere commisit. Castor et Pollux, dum alienas sponsas rapiunt, esse gemini desierunt. Nam livore injuriae concitatus Idas, alterum 0162A gladio transverberavit; et eosdem poetae alternis vivere alternis mori narrant: ut jam sint non deorum tantum, sed omnium mortalium miserrimi, quibus semmel mori non licet. Hos tamen Homerus ambos simpliciter (non ut poetae solent) mortuos esse testatur. Nam cum faceret in muris assidentem Priamo Helenam, cunctos Graeciae principes recognoscere, solos autem se fratres suos requirere, subjeccit orationi ejus hujusmodi versum:

Ὡς φάτο, τοὺς δ᾽ ἤδη κάτεχεν φυνίζοος αἶα.

Fur ac nebulo Mercurius, quid ad famam sui reliquit nisi memoriam fraudum suarum? Coelo scilicet 0163A dignus, quia palaestram docuit, et lyram 0163A

0163A

Quia palaestram docuit, et lyram, etc. De illo Horatius, lib. I, Ode 10:

Mercuri facunde, nepos Atlantis, 0163B

Qui feros cultus hominum recentum

Voce formasti catus, et decorae

More palestrae, etc.

et lib. III, Ode 2. Vide Homeri Hymnum in Mercurium. Betuleius .

Et lyram primus invenit. Hygin. Astron. II, cap. 7. Cell .

Primaeque esse sententiae. Primae aut secundae sententiae esse dicebantur proprie senatores, non consules: horum erat relatio; illorum sententiae dictio. Primi sententias rogabantur Coss. designati, aut si ii nulli essent, princeps senatus: quare primae sententiae senator, et princeps senatus tantumdem valent. Trebellius Pollio in Pisone tyranno: Aurelius Fuscus consularis primae sententiae qui in locum Valeriani successerat. Valerianum autem Capitolinus in Gordianis vocat principem senatus; Trebellius, clarissimum principem civitatis. Vopiscus in Aureliano: Tunc surrexit primae sententiae Ulpius Syllanus. Ita saepe legas primae sententiae senatorem; etiam in lapide, qui honori Symmachi 0163C fuit dicatus, Qui. Primus. In. Senatu. Sententiam. Rogari Solitus. Huc allusit Lactantius hoc loco. Is . Casaub .

Indos debellavit. Diodorus Siculus libro IV; Orosius, lib. I, cap. 9: Ea tempestate subactam Indiam Liber pater sanguine madefecit, caedibus opplevit, libidinibus polluit, gentem utique nulli unquam obnoxiam, vernacula tantum quiete contentam. Ejus stratagemata aliqua enumerat Polyaenus, Chil. I. Vide Arrianum, lib. VIII. Ex Betuleio .

Indicus. Hoc cognomine scilicet more Romano donatus Bacchus ex devicta gente, sicut Imperatores dicti Parthici, Germanici, Britannici. Walchius legendum putat, Indisque maximus. In nonnullis editis rec. est Inclytus.

Ab amore ac libidine. Ita Vetustiss. et optimi mss. Bonon., Regii, Cauc., aliique multi, necnon editi. In 16 mss. rec. male, ob amorem ac libidinem. Quae ultima lectio minus arridet Thomasio, quam ab amore 0163D et libidine. Nam si diceretur Liberum ob amorem fuisse victum, innui videretur amorem et libidinem ei fuisse causam, quare ab aliquo victus fuerit; cum tamen nesciamus ab aliquo duce Liberum in illa Indica expeditione victum fuisse. A libidine tamen, qua in Ariadnen exarsit, victus fuit.

Delatus enim Cretam. Sic restituimus ex cunctis mss. codicibus, et antiquis editionibus Romanis, Tornes. et Veneta ante Aldum, cujus est Diam, quem recentes editiones secuti sunt, Diodori Siculi, lib. V, c. 51, auctoritate moti: at cum Cellario nullus dubito quin Lactantius scripserit Cretam, quia illustrior est quam parva Dia, 70 stadiis a Cretensi littore remota, ut Strabo sub finem libri X tradit; cui potius credo quam Diodoro, qui Naxum postea vocatam ait.

Cum semiviro comitatu. Qui ex viris et foeminis constabat: quia Bacchus non solum viros, verum et foeminas in suo exercitu habuit. Moris enim erat apud Persas et Assyrios (verba sunt Bocharti in lib. 0164A de Col. Phoen.) ut in bellicis expeditionibus uxores viris adessent: sic Darius in Alexandrum dimicaturus uxorem matremque et aliarum foeminarum gregem 0164B circumducebat. Quin et Indicae mulieres viris συστρατεύουσι, omni armorum genere instructae: ita refertur a Megasthene apud Strabonem lib. XV. Hae mulieres quae Libero in expeditione Indica adfuerunt, Bacchae, sive Bacchantes, fuerunt appellatae, sic dictae a luctu, (Ezech. VIII) , quia Bacchi sacra multo cum fletu et ululatu celebrabantur. Vide Bochart. loco citato. Haec verba, cum semiviro comitatu, ex Virgilio, Aeneïd. IV, vers. 215, desumpta sunt. De hoc Liberi comitatu vide S. Augustin. de Civit. Dei, lib. XVIII, cap. 13.

Impudicam mulierem in littore. Ms. Bonon. antiq. solus addit Arrianen, non Ariadnam, ut est inter varias lectiones edit. Gallaei. In ms. Taurin. Epitom. est, Arianam, c. 8.

Ne nimium mollis. Mss. 1 Colb., Em., Christ., nimirum: quod Cellario placet.

Patris. Minois: fratris, Minotauri: alio, Thesea.

Vendicavit. Mss. 5 Reg. et 1 Clarom. a secunda manu, vindicavit: nec male.

Et Liberam fecit. Jocus est. Cum, inquit is, Liber 0164C esset, sibimet eam copulando Liberam fecit, et cum ea pariter in coelum ascendit. Neque enim τὸ Liberam, hic accipi potest, ut, contra servam, distinguitur, cum nusquam sit proditum, Liberi patris ope ab ulla servitute Ariadnem liberam factam; ideo contra caeteras editiones majori littera hoc nomen scripsimus. Erat autem apud gentes et dea quae Libera vocabatur, de qua Cic., II de Nat. deor et VI Act. in Verrem; Tacit., lib. II; Livius, I, 5 decad.; Arnob., V; August., VI de Civit., cap. 19. Hanc alii Cererem, alii Venerem, quidam Proserpinam fuisse aiunt. Sed Ovid. de Ariadne loquitur, lib. III. Fast., vers. 512, ad quos versus procul dubio respexit Lactantius cum haec scriberet:

Tu mihi juncta thoro, mihi juncta vocabula sumes;

Nam tibi mutatae Libera nomen erit. Isaeus .

Adscendit in coelum. Goth. ascendit ad coelos. Non male. At Ciceronis est, adscendere in coelum; item, 0164D adscendere coelum. Buneman .

Optimus, maximus nominatur. Jovem Capitolinum propter beneficia Pop. Rom. optimum, propter vim, maximum nominavit, teste Cic. de Nat. deor. l. II, et in epilogo Orationis pro Domo sua in solemni precatione. Hunc titulum gentiles semper tribuebant Jovi, ideo ut eos salvos, incolumes et opulentos redderet. Inscriptio vetus:

Optimus. Maximus. Caelus. Aeternus. Jupiter.

Expulit. Huc refer Virgilii verba Aen. lib. VIII:

Primus ab aethereo venit Saturnus Olympo,

Arma Jovis fugiens.

De hac fabula vide S. Augustin., lib. VII de Civit. Dei, cap. 26. Videatur et Cicero lib. II de Natura deor.

Titanibus. De hoc bello vide Hesiodum, in Theogon.; 0165C Ovidium, lib. V Metamorph.; et Claudianum, in Gigantomachia.

primus invenit. Liberum patrem in senatu deorum summae auctoritatis primaeque esse sententiae necesse est; quia praeter Jovem solus omnium triumphavit, exercitum duxit, Indos deballavit. Sed invictus ille Imperator Indicus, maximus ab amore ac libidine turpissime victus est. Delatus enim Cretam cum semiviro comitatu, nactus est impudicam mulierem in littore ac fiducia victoriae Indicae vir esse, voluit, ne nimium mollis videretur atque illam patris proditricem, fratris inte 0164A remptricem, ab alio relictam et repudiatam, in conjugium sibi vendicavit, et Liberam fecit, et cum ea pariter ascendit in coelum.

Quid horum omnium pater Jupiter, qui in solemni precatione Optimus, Maximus nominatur? nonne a prima sua pueritia impius ac pene parricida deprehenditur? cum patrem regno expulit ac fugavit, nec expectavit mortem decrepiti senis, cupiditate regnandi: et cum paternum solium per vim, per arma cepisset, bello est a Titanibus lacessitus; quod 0165A humano generi principium fuit malorum: quibus victis, et pace in perpetuum comparata, reliquam suam vitam in stupris adulteriisque 0165A

0165C

In stupris adulteriisque. Jovis adulteria et stupra lege apud Arnobium lib. IV et V, et Epiphan. in Anchorato.

Omitto, etc In omnibus Lactantii libris passim usitatus hic loquendi modus.

Virgines quas imminuit. Vide similem locutionem libro de Mort. Persec., c. 38.

Id enim tolerabile. Ed. Sublac. habet intolerabile, minus recte.

Amphitryonem ac Tyndarum. Amphitryo princeps fuit Thebanus, e cujus uxore Alcmena Jupiter Herculem genuit. Tyndarus vero rex fuit Oebaliae in Peloponneso, hic Laedam uxorem habuit. Ex ea et Jove nati sunt Pollux et Helena.

Regium puerum rapuit ad stuprum. Scilicet Ganymedem Troïs Trojanorum regis filium. De illo Homer. Iliad.. Virgil., Aen. V, Ovid. in Metam., Lucianus in dialogis aliquot, Caesar Germanicus in Aquario, 0165D Herodian. lib. I, Oros. l. I, c. 12.

Maculosus. Pollutus, contaminatus. Tacitus Hist. III, cap. 38, omni dedecore maculosus. Bun .

Adulterium, quod fit contra naturam. Turpissimum, detestabile, et summe nefandum Paederastiae crimen, quod Plato lib. I de Leg. ut sceleratum et impurissimum execratur, appellatque ut hic Lactantius Τὸ παρὰ φύσιν τόλμημα. Christianiss. Impp. Constantinus et Constantius primi obviam iverunt huic sceleratae temeritati, et laudabili lege lata, qua infamibus hisce paediconibus, infamia et capitalia irrogant supplicia, malum hoc sustulerunt de terra. Vide lib. III Cod. Theodos. ad L. Juliam de Adulter.; lib. III Cod. Just. ad Legem Juliam de Adulter.; Novellam LXXI et CXLI. Ex Elmenhorst .

Verri adulteria . . . Clodio incestum. Vide Ciceron. Act. II in Verrem, et Orat. pro M. Coelio.

Et soror et conjux. Vide Virgilium, Aeneid. l. I; Ovidium, lib. III Metamorph.; sicut et Horat. III, 0166C Odar., 5; Macrobium et Plutarchum. Id in usu erat apud Orientales.

Excors. Sine corde, vel sine animo.

Quidam poeta triumphum Cupidinis scripsit. Ignotum, qui fuerit poeta, nec liber ejus ad nostra tempora pervenit. Huc respexit auctor libri de Pudicitia apud Cypr. ubi scripsit: Impudicitia hominem sub triumphum libidinis mittit. Poetae nomen ignotum quoque confitetur Nic. Abram. ad Cic. in Pison. c. 25. Buneman .

Potestatem. Sic apud Lucianum Jupiter Cupidini exprobrat, quod ipsum fecerit Satyrum, Taurum, aurum et alia, quae ipsi Jovi in dedecus verterunt.

Cupiditate. Ita mss. codices. Editi, cupiditatibus.

Regnare in caelo Jovem. Coelo tonantem credidimus Jovem, ait Horatius III Od., 5. Fingitur Jupiter coeli esse dominus, quia illi obtigerunt excelsa loca, praecipue vero Africa, cujus magna pars cum sit inter tropicos, solem habet et reliquos planetas supra verticem, unde est quod putatur esse coelo proxima. 0166D V. Lucanum lib. IX.

Hymni. Hymnos ad Jovem vide apud Callimachum.

Delubra. Delubrum est locus, in quo Dei simulacrum dedicatum est. Vide Festum, Serv. et Macrob. in Saturnalibus.

Saturno et Rhea. Ita frequentes mss. et omnes fere editi. Mss. decem rec., dempto uno, habent Saturno et Ope. Res eodem redit; Rhea enim alio nomine Ops vocatur, ut cuivis notum.

Credi. Hoc verbum quod est in antiquo Bononiensi codice, et in editis Thomas., Thys., Gall. et 2 Lipsiensibus, desideratur in caeteris.

Poeta. Virgil., XII Aeneid., 820.

Millia fuerunt. Iisdem fere argumentis confutat Tertullianus Saturni divinitatem in Apologetico, capite 10.

Ut alius sit. Forte legendum, ut et alius sit. Mutatum est. Sic Aristoteles libello de Mundo, hanc de Jove fictionem exponit.

consumpsit. Omitto virgines, quas imminuit. Id enim tolerabile judicari solet. Amphitryonem ac Tyndarum praeterire non possum, quorum domos dedecore atque infamia plenissimas reddidit. Illud vero summae impietatis ac sceleris, quod regium puerum rapuit ad stuprum. Parum enim videbatur, si in expugnanda foeminarum pudicitia maculosus esset ac turpis, nisi etiam sexui suo injuriam faceret: hoc est verum adulterium, quod fit contra naturam. Haec qui fecit viderimus, an maximus; certe optimus non est: quod nomen a corruptoribus, ab adulteris, ab incestis abest; nisi forte nos erramus homines, qui talia facientes 0165B sceleratos vocamus, ac perditos, omnibusque poenis dignissimos judicamus. Stultus autem Marcus Tullius, qui C. Verri adulteria objecit: eadem enim Jupiter, quem colebat, admisit; qui P. Clodio sororis incestum: at illi Optimo Maximo eadem fuit et soror et conjnx.