0193B



Per amorem meriti. Sic ms. 1 Bonon. antiq. et 10 editi. Abest meriti a 25 scriptis, et vet. edit. Rom., Betul., Tornes., Is.



Tollerent. Ex Cicerone de Nat. deor. lib II, c. 62, et omnibus mss. nostris ac edit. Tornes. sic emendamus. In editis est, tolleret.



Et alio loco: Atque in plerisque civitatibus. In editis Is., Gall. et Spark. erat, Atque adeo; quae ultima vox abest a mss. Regiis, 1 Colb., 2 Brun. et ab ipso Cicerone lib. III de Nat. deor. cap. 50. In mss. 5 Colb., 2 Clarom., Christ. et in omnibus fere edit. adhuc ineptius, Et alio loco, atque alio in plerisque civitatibus; cum verba Ciceronis quae sequuntur, non nisi ex uno, quem signavimus loco, deprompta sint omnia. Atque satis inutile videtur: sed illud utpote Ciceronis sine necessitate conservavit Lactantius, ut Tullianum autem ex superiore loco, ex lib. II. cap. 24. Alio frustra ex antecedente repetitum.



0193C



Acuendae. Ita omnes editi et mss. uno dempto. Apud Ciceronem legitur, augendae.



Optimus quisque. Id est, fortissimus quisque, ut sequitur, fortium. Conf. not. lib. III, c. 17. Bun .



Hac scilicet ratione Romani Caesares, etc. Post Romulum, cui, quamdiu respublica in libertate fuit, iste honos delatus sit, reperio neminem: postquam vero ad Caesares omnia deferri coepta, tunc reditum est ad veterem illum morem, relatique inter deos sunt plerique imperatores, quorum catalogum vide apud Onuphr. Panvin. lib. II Fastor. Primus hoc honore Jul. Caesar affectus est ab Augusto. Manilius:



 



Jam facit ipse Deos, mittitque ad sidera numen

Majus, et Augusto crescit sub principe coelum.



Solebat autem consecratio a Senatu decerni, penes quem, nisi sic ut tyranni regnarent, erat hujus rei auctoritas. Qua de re vide S. Athanasium adversus gentes. Hinc Ael. Spartian. in Vita Adriani: Acta 0193D ejus irrita fieri Senatus volebat; nec appellatus est Divus, nisi Antoninus rogasset: et Jul. Capitol. aliquoties hujus Senatusconsulti meminit; ut in Antonino Pio: Cum jucunditate a senatu Divus appellatus est, cunctis certatim admittentibus; et in M. Antonino philosopho: Deinde cum gratias ageret senatui, quod fratrem consecrasset; et in Pertinace: Per senatum et populum Pertinax in Deos relatus est. Ritum autem consecrationis fuse descripsit Herodianus lib. IV. Kirchmannus .—De hac Caesarum apotheosi vide Theophilum ad Autolicum, sermone priore. Et Mauri reges suos. Tertullianus Apol. cap. XXIV; Unicuique provinciae, et civitati suus deus est, ut Syriae Astartes, ut Arabiae Disares, ut Noricis Belenus, ut Africae Coelestis, ut Mauritaniae reguli sui. Cyprianus de Vanitate gentium: Mauri manifeste reges colunt, nec ullo velamento praetexunt. Vossius .



Coeperunt. Ita reposui ex mss. In editis autem est, coepere.



0194B



Singuli populi. Id ait Tertulliannus, quem vide nota praecedenti. Alii sunt dii provinciales, qui apud Alexandrum ab Alexandro Neapolitanum occurrunt lib. VI, cap. 4. Qua de re consulendi sunt etiam auctores, qui de diis gentium scripserunt, quales sunt Lilius Gyraldus et Vossius.



Aegyptii Isidem. De Iside ejusque sacris, videsis hujus libri cap. 21.



Mauri Jubam. Prae aliis Juba a Mauris cultus videtur, cum nomen ejus apud auctores expressum invenitur, vel etiam forte, Jubae nomen commune regum Maurorum fuit, ut Pharaonum, vel Ptolomaeorum in Aegypto. De Juba inter deos relato vide Tertullian. in Apologetico.— Mauri Jubam. Notavit Cellarius ad Eutr. 6, 18, 2 et ad Minuc. c. 22, Jubam Numidarum, non Maurorum fuisse regem, intelligens de tempore Jubae. At Gronovius defendit Minucium, quia ejus tempore Numidia sub Mauritania Caesariensi continebatur, qua ratione etiam hic Lactantius, Eutropius, Sext. Rufus, Isidorus 0194C aliique defendi possunt. Davisius, ad Minuc. p. 137 putat, proprie sic dictis Mauris reges Jubarum nomine fuisse. Ipse vero Cellarius ad Eutrop. l. 5, fin. docuit, solenne Latinis Numidas appellare Mauritanos, idque de Juba ex altero civili bello constare. Bun .



Cabirum. Ita plurimi mss. ac editi. In edit. Rom. 1468, Cabirim; Betul. et Tornes. 1579, Cabyrium, in mss. 2 Reg. et ed. Rom. 1470, Gabyrum; I Reg., Gabirium; I al. Reg. et Marm., Gabirum; I Reg., Sabrium: I alter Reg., Vict., Nav., I Colbert. et Brun., Scabrum. De Cabiris vide Pausaniam. Uranum. In antiquissimo Reg. ut et in alio Reg. recentiore a prima manu, Uranium.



Faunum. Is erat tertius post Janum Latinorum rex. Pici filius fuit, teste Virgilio, pater Faunorum et Latinorum; hic vixit, ut creditur, 520 annos ante Romam conditam. Hunc Romani colebant nonis decembris; vide Horat. lib. III, Ode 18. De hoc adhuc agetur infra cap. 22.



Sabini Sancum. Hoc nomen varie scriptum reperio. 0194D In nonnullis Lactantii mss. Vaticanis, in I Bonon. antiq., in Vict., Nav., Marm., et 3 Reg., quorum unus est veterrimus, et in editis Gymnic., Henr., Petri, Fasit., Soubr., Tornes., Thomas., Thys., Gall., 2 Lips., Sancum; optime. Quae lectio probatur a Josepho Scaligero ad Varronem de Lingua Latina. In ms. Brun. est Saucum pro Sancum, u pro n; I Sorbon. et I Clarom., Santum; in Regio-Puteano aliisque 4 Reg., 5 Colb., Gat., Em., Sanctum; nec male. Ovidius enim Fastor. lib. VI eum vocat Sanctum. Augustinus l. XVIII de Civ. Dei, cap. 19, ait: Sabini etiam Regem suum primum Sancum, sive ut aliqui appellant Sanctum, retulerunt in deos. mss. Cantabrig. I Clar., ed. Rom. 1468, Xanct. mss. I Reg., I Bonon. rec. ac ed. Rom. 1470, Xantum; mss. I Reg. et ed. Venet. 1490, Sabum; edit. Paris. 1525, Ald. Crat., Graph., Antwerp. 1539, Sangum; ms. I Colb., Fautum; I Lips. Ratum; Ultr., Annaeum. Qui autem hic Sabinis Sancus est, ille Graecis est Hercules; et Latinis Deus 0195B Fidius. Vide Varronem, lib. IV Ling. Lat., cap. 10. Festus: Fit sacrificium, quod est proficiscendi gratia Herculi aut Sanco, qui scilicet idem Deus est. Vocabatur etiam Semo, ut apud Ovid. Fastor. lib. VI, v. 213. In veteri inscriptione Gruteri, p. 96, et in ea quam habet Fulv. Ursinus ad Caesar. de Bello Gallico:



Sancto. Sanco. Semoni. Deo. Fidio, Sacrum.



Sancus unus erat ex diis, quos in sexdecim Coelorum ordinibus enumerat Martianus Capella. De Sanco vide 0195C etiam Gregorium Giraldum lib. I Histor. deorum.

0195C



Quirinum. Vulgata sunt quae de Quirino dicuntur, de quo vide Livium, Dionys. Halicarn. et Plutarchum.



Athenae Minervam. Ab ea Athenarum urbs nomen sortita est. De hac igitur vide Pausaniam in Atticis, Plutarchum in Themistocle, Isocratem in Panathenaico, et S. Augustinum de Civitate Dei lib. XVIII, cap. 9.



Samos Junonem. Samos insula maris Ionici, olim Junoni sacra, in qua habuit templum ab Argonautis fundatum. De hac Virgilius I Aeneid.,



 



Quam Juno terris fertur magis omnibus unam

Posthabita coluisse Samo.



De hac iterum infra cap. 17.



Paphos Venerem. Sic Virgilius lib. I Aeneid.:



 



Ipsa Paphum sublimis adit, sedesque revisit

Laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo

Thure calent arae.



0195D



Lemnos Vulcanum. Vide fabulam apud Homerum Iliad I, ubi legitur Vulcanum in Lemnum insulam fuisse praecipitatum.



Naxos Liberum. Naxos una ex insulis Cycladibus, Libero vel Baccho sacra, olim Dyonisia vocata, in qua vites eximiae, ac proinde vinum generosum.



Apollinem Delphi. Sic legendum ex 17 editis Delphi in recto casu, ut praecedentia urbium nomina postulant. In mss. Regio-Put. et aliis 4 Reg., 5 Colb., I Sorbon., 2 Clarom., Gat. et Marm. a secunda manu ac vet. editis Rom. 1468 et 1470, est Delphos, mendo (ut videtur) ex praecedentibus nominativis in os nato. In caeteris mss. est Delos. Apud Virgilium Aeneid. lib. VI, v. 12,



 



Delius inspirat vates, aperitque futura.



Sic per populos, etc. Hos topicos deos collegit Lilius Gregor. Giraldus syntagmate I.



Et quod alios honores, quos vita carentibus deferant. Ita restituimus ex omnibus fere mss., ex editis Paris. 0196B an. 1525, Crat., Graph., Gymnic. In mss. I Colb., Brun. et in editis octo, et quos alios honores vita carentibus deferant. A mss. Lips., Pal. et I Colb., abest, quos.



Nunc pateras, etc. Virgilius VII Aeneid. v. 133.



Haec me sacra. Sic restituo ex cunctis ferme mss. Et sic habetur in antiquis aliquot mss. Virgilianis, et vulgatis nonnullis. In mss. 2 Colb. et 1 Clarom. a prima manu et editis, Haec mea sacra, sed male. 0196C Panegyricis. Jam a multo tempore sermones laudatorii nullam fidem meruerunt.



Levitas. Graecorum levitatem aliquoties perstringit, l. I, c. 18; l. III, c. 14, et est communis eorum nota. Vid. Lud. Vivem ad Augustini. l. I Civ. Dei, c. 4, et l. II, c. 14, et, quem plures exscribunt, Abramum ad Cic. pro Ligar. c. 4, et Cort. ad Sall. Catil. VIII, 2, p. 55. Buneman .



Ἑλλὰς δὴ, etc. Oracula Sybillina, sermon. 3, aliter legunt: nam, praeterquam quod secundum versum omiserit, qui sic habet,



 



Θνητοῖς, οἷς οὐκ ἔστι φυγεῖν θανάτοιο τελευτὴν;



ubi in tertio est ἀνατίθης, oracula Sibyllina habent πορίζεις, ut et codex optimae notae Cl. Puteani, qui est in Bibliotheca Regia: ubi impressi habet,



 



Τίς τοι πλάνην βάλεν ἐν νῷ,

Ὥστε σε τάδε ποιεῖν μεγαλοῖο θεοῖο προσώπου;



in mss. veterrimis Cauc. et 3 Regiis, scriptum est,



 



Τίς σοι πλάνον ἐν φρεσὶ θῆκε,

0196D Ταῦτα τελεῖν προλιπόντα θεοῦ μεγάλοιο πρόσωπον.



Et sic legendum esse monuit doctiss. Francius. Horum autem versuum sic habet latina interpretatio:



 



Graecia quid confidis in viros principes?

Ad quid dona inania mortuis dedicas?

Immolas idolis, quis tibi errorem in mente imposuit,

Haec te perficere relinquentem Dei magni faciem?



Platonis imitator. Sic Quintilianus libro X Ciceronem Platonis in philosophia aemulum vocat; atque ita Platonis addictum, ut cum ipso errare, quam cum aliis bene sentire maluerit. Vide Paterculum lib. I, cap. 17, ubi praeclara habet de Ciceronis eloquentia.



In eo libro, quo se ipsum de morte filiae. Periit hic liber cum aliis multis. Cell .



Se ipse. Mss. 2 Colb. et multi editi, se ipsum.



Dubitavit. Ita omnes mss. cunctique ferme editi. In ed. Gall., dubitabit.



Augurale sacerdotium. De quo vide Ciceronem ipsum, l. XII Epistol. ad Atticum, et l. IV Familiarium.

0197B



Versiculos. Eleganter pro vulg. lineas. Conf. l. II, c. 8: In his decem versibus. Buneman .



Imaginem filiae eodem modo se consecraturum. Hunc modum vide supra ad initium hujus capitis.



Mares. Verba Ciceronis in Consol.



Delubra. Apud Ciceronem, templa.



Adsentiamus. Sublac. 1465, Rost. Ven. 1471, 97, Parrh. adsentiam. Fr. Fabritius testatur, ms. Lactantii librum habere, adsentiamus, atque eamdem vocem Ciceroni l. I Off. 6 restituit cum aliis. Certe Gothanus clare, adsentiamus. Atque haec forma placet Lactantio, l. I, c. 5, Adsensit; c. 18, Adsensit; l. III, c. 29, Virgilius adsentit; Epit. cap. 12, Poetae adsentiunt. Imo ipse Cicero consensu codd. l. I Att., ep. 14, Curioni adsenserunt, l. II, ep. 1, adsensit senatus; 0197C pro Manil. c. 26, ejus voluntatibus adsenserint. Male igitur alii de Ciceronis consensu dubitarunt. Conf. Quintil. I Inst., c. 5. Buneman .



Quod si ullum unquam animal consecrandum fuit, illud profecto fuit. Ita omnes mss. et edd.: scilicet homo. Locus iste depravatus nonnullis videtur, quem desumpsit Lactantius ex Ciceronis libro de Consolatione, qui deperditus est, et cujus tantum fragmenta supersunt; sic autem se habet: Quod si ullum unquam animal consecrandum fuit, qualia multa consecraverunt Aegyptii (quod nullum profecto fuit), si Cadmi, etc.



Cadmi progenies. Ino scilicet, quae dea marina facta est.



Amphitryonis. Hercules, qui inter deos relatus est: si Cadmi progenies, aut Amphitryonis. Sic ex mss. et veteribus editis Rom. 1474, Venet. 1490, Florent., Tornes. 1579, Genev. 1613, ac Cellar. haec isto ordine reposuimus; et sic corrigendum esse ipsa ratio docet. Huic lectioni adstipulantur fragmenta Ciceronis 0197D de Consolatione, quae collegerunt Sigonius ac Patricius hunc locum ex Lactantio referentes. In 5 mss. rec. totidemque editis legitur: Si Cadmi aut Amphitryonis progenies; in octo editis Amphionis, corrupte: nullam enim Amphionis, at Amphitryonis in deos relatam novimus progeniem, Herculem nempe, Amphitryonïs filium: ut eum sic vocat Euripides in Hercule insano. Partim ex Isaeo .



Tyndari. Castor et Pollux, qui ob id Tyndaridae dicti sunt.



Prae nimio luctu. Cic. IV Tusc., 29: Consolationis librum in medio (non enim sapientes eramus) moerore et dolore conscripsimus. Buneman .



De Republica. Cujus quidem extat fragmentum in Somnio Scipionis.



De Gloria. Jamdiu intercidit liber ille Ciceronis.



Platonem secutus, etc. Sic profecto legendus hic locus, et sic habent omnes mss. et editi, praeter Thys., Gall., Spark. et Walch., in quibus deest civitatem. 0198B Mirum quam ex ista omissione hic hallucinatus sit Gallaeus, qui ex suppresso in editione Thysiana nomine civitatem, vocem usuram esse, quae infinitivi modi futurum est verbi utor, usurpavit pro substantivo nomine usura; indeque occasionem sumpsit diluendi usurae crimen, probandique ex truncato isto Lactantii loco usuram esse licitam: quod in auctoris nostri mentem nequaquam venit; quippe qui contrarium asserit infra lib. VI cap. 18, Epitom. cap. 64. Usuram damnarunt Ecclesiae Patres, concilia, et ecclesiastici scriptores tam theologi quam canonistae, ut ostendit Dominus Ludovicus Bulteau, in libro quem Gallica lingua contra Gallaeum, in nostri Lactantii defensionem Parisiis an. 1691, data opera edidit, ad quem remittimus lectorem, et praecipue ad cap. 2 et 0198C 3. Francius videns non bonam esse editionis Gallaeanae lectionem, legendum esse censebat, usurum esse justum et sapientem. Sed potius sequendi sunt mss. codices.



Usuram . . . justam et sapientem civitatem. Addunt civitatem mss. omnes, etiam Reimm. et edd. Sublac., Rom., Rost., Ven. 1471, 72, utraque 1478, 93, 97, Pier., Parrh., Crat., Paris., Tornes., Gryph., Junt., Ald., Gymn., Thom., Isaeus, Cant., rectissime. Respexit ad Platonis institutum, qui civitatem de sapientibus voluit componere, Lact. III, 23. Unde absona sunt h. l. omnia, quae Gallaeus et Walchius, perperam vocem civitatem omittentes, de usura hic annotarunt. Ridiculam illam Gallaei de usura commentationem ex instituto confutavit Lud. Bulteau (hic enim auctor est teste Pezii Bibliotheca Bened. Maurian. l. I p. 62) en Défense des sentimens de Lactance sur le Sujet de l'Usure, à Paris 1672, quod scriptum recenset Journal des Savants 1672, p. 16-19. Hinc non opus 0198D puto dicta a me in Misc. Lips. tom. III, p. 140, repetere. Num vero, ut Walchius ibidem in Miscell., p. 361, regerit, sic usura sapiens, ut sapiens excusatio, moderatio, dici possit, ipse viderit. Idem, qui modus est facillimus se expediendi, probabile est, inquit, verba haec, quo in opere, Platonem secutus, leges voluit ponere, quibus putaret usuram esse justam et sapientem, sapere glossema. Heumannus hic nullam glossam suboluit. Addidit vero hic illa, ut leges sapienti et justae civitati positae eo sapientius datae crederentur, et ut huic testimonio de hominibus in coelo ab hominibus locatis, quod hic urget, gravissimo, major fides haberetur. His gemina sunt Lact. I, cap. 5: Quem (Platonem) Cicero secutus atque imitatus in plurimis . . . in iis libris, quos de Legibus scripsit. Idem manifestum ex ipso Cicerone de Legibus l. II, c. 6: Ut . . . fecit Plato . . . gravissimus . . . de Legibus, id mihi credo esse faciendum. Ibid. c. 7, c. 15, c. 16, c. 18, c. 27; l. III, c. 1. Buneman .

0199B



Quos in coelo merita locaverunt. Mss. 2 Colb., collocaverunt. Ed. Rom. 1470, in coelum merita locaverunt. Cicero, cujus locus est in secundo de Legibus cap. 19, habet, et illos quos coelum merita vocaverint; vel, et illos quos in endo coelo merita vocaverint, ut in quibusdam libris Ciceronis legi testatur, et legendum censet Muretus ad illud Catulli; Flavi, delicias tuo Catullo.



Si vero. Ita emendavimus ex mss. et edd. Rom. 1470, Tornes. et Walch. In caeteris editis, Si voluero. Locus est apud Ciceronem Tusculanarum quaest. lib. I, cap. 29.



Quoniam es initiatus. In paganis sacris institutus. De initiis mysteriisque, et usu eorum inter Paganos, 0199C Ciceronem consulas Lib II de Legib., cap. 14. Cell .



Attici conscientiam. Hinc testem habes Lactantium Atticum fuisse illum, qui per litteram A interlocutor designatur in libris Tuscul. qua de re quaestio esse solet, ut notat Turnebus IX Advers., c. 18: nam alii, ut Lambin. in annotationibus ad lib. earum Quaestionum, Lactantii opinionem refellunt, et non Atticum; sed incertam personam, puta, Adolescentem designari contendunt, sive auditorem, ut Robertellius in Annotat. ad varios auctores. Isaeus .



Incunctanter. Aliquoties hac voce utitur, l. II, cap. 7, cotem incunctanter secuit. Elegantius in eadem historia Livius l. I, c. 36, haud cunctanter. Conf. Lact. l. VI, cap. 12. Usus ante nostrum Cyprianus de Lapsis ed. Basil. fol. 286: Incunctanter et largiter fiat operatio. De Mortalit. prope fin., Incunctanter ac libenter. Buneman .



Majorum gentium deos, etc. Deos majorum gentium vocat, ad imitationem Reipubl. Romanae, eos qui duodecim Consentes appellantur. Patres quos Romulus 0199D legerat, majorum gentium appellabantur. Tarquinius deinde Priscus centum Patres in curiam legit, qui minorum gentium, et Patres conscripti sunt appellati. Consentes Dii, Ennianis numerantur versibus:



 



Juno, Vesta, Minerva, Ceres, Diana, Venus, Mars,

Mercurius, Jovis, Neptunus, Vulcanus, Apollo;



quibus deinde adscriptitios addiderunt octo, ut essent numero XX. Atque haec numina propter majores in mundo administrationes selecta dicebantur, ut Augustinus ex Varrone indicat. Apud Aegyptios similes fere Deorum ordines et gradus fuerunt, sicut apud Herodotum in Euterpe legimus. Betuleius .—Ac postea innumeri promanarunt dii; ita ut Caesares ipsi, quamvis hominum pessimi, inter deos collocarentur.



Deus Julius, etc. Hic primus Caesarum fuit consecratus, idque ab Augusto, de quo Suetonius in Julio CLXXXVIII. Hinc in Juliani Caesaribus, Augustum Silenus vocat Κοροπλαστὴν, puparum effectorem, rationemque 0200B eo hujus ridiculi nominis poscente, respondet, uti homuli illi faciunt pupos, sic ipsum fecisse deos; quorum unus primusque esset Julius Caesar. Similiter de eo Manilius extremo lib. IV:



 



Jam facit ipse Deos, mittitque ad sidera numen

Majus, et Augusto crescit sub principe coelum.



— Deus Julius, quia . . . placuit Antonio. Dignus Plinii locus Panegyr. cap. 11, qui cum hoc nostro componatur. Dicavit, inquit, coelo Tiberius Augustum, sed ut majestatis numen induceret: Claudium Nero, sed ut irrideret: Vespasianum Titus, Domitianus Titum; sed ille, ut Dei filius, hic, ut frater videretur. Cell .



Antonio. Qui, auctore Tranquillo, cum esset Consul, 0200C per praeconem pronuntiavit senatusconsultum, quo Caesari omnia simul et divina et humana decreverat. Vide Ciceron. Philippica II.



Deus Quirinus, etc. Hic est Romulus, ut videre est in fine hujus capitis: nomina enim mortuis mutabantur. Si nosse velis quare pastoribus sic visum fuisse referat Lactantius, adisis Livium, caput 7 lib. II, ibi reperies senatum a Romulo e pastoribus electum; atque hic dici pastoribus sic visum, quia Senatus (e pastoribus creatus) subornavit Proculum, ut nuntiaret plebi suae, vidisse se regem humano habitu augustiorem, eumque mandasse ad populum ut sibi delubrum fieret, sed Deum esse et Quirinum vocari. De Quirino praeter Livium, Dionysium Halicarnasseum et Plutarchum jam citatos, lege S. Cyprianum de idolorum Cultu, et S. Augustinum lib. III de Civit. Dei, cap. 4.— Deus Quirinus. Tertull. II Nat., 9: Romulus post mortem Deus. Sane Romulus et fratrem interfecit, et alienas virgines dolo rapuit: ideo Quirinus est, quia tunc parentibus quiritatum est per illum.



0200D



Gemini fratris. Sic legendum ex mss. 4 Reg. quorum duo sunt vetustissimi, 4 Colb., Cauc., Gronov., Lips., Ultr., Pal., 2 Clarom., Em., 2 Brun., ms. Jani Gulielmi, et ed. Betul. et 2 Lips. Sic etiam legit Augustinus de Civ. Dei, lib. III, cap. 13: Sed quomodo et istum diu toleraret, qui fratrem geminumque non pertulit. Geminus frater vocatur, inquit Isaeus, qui uno partu et uno die natus est. Virgil. de Romulo et Remo lib. VIII:



 



. . . . Geminos huic ubera circum

Ludere pendentes pueros.



Legitur germani in recent. 4 Reg., 1 Colb. et Cantabr. et in caeteris editis.



Patriae parricida. Ita et Cicero l. III Officior., cap. 3, ad finem. Ubi verba haec sunt de Caesare: Potest enim cuiquam esse utile foedissimum et teterrimum parricidium patriae, quamvis is, qui se eo obstrinxerit, ab oppressis civibus parens nominetur?

0201C



Pisonis soceri, et L. Caesaris. L. Piso Calpurnius, Caesaris socer, post caedem illius aeque ac L. Caesar pro libertate stetit, quod de isto Philipp. XII, cap. 6, de hoc lib. IX, epist. 14, confirmatur. Cell .



L. Caesaris. Scribit de hoc ad Dolabellam Cicero l. IX Epistolar.



Tumulum. Sic restituimus ex omnibus pene et melioribus mss. Regiis, 4 Colb., Goth., 2 Brun. et edd. Betul. ac Cellar. In caeteris editis et in mss. rec., 2 Colb. ac 1 Clarom., titulum. Illam columnam evertit consul Dolabella: quod factum magnopere laudat Cicero Philippic. I, cap. 2, ad Atticum XIV, ep. 15.



O Romule. Ita Ennius II Annal., teste Prisciano.



Plebi. Expunximus τὸ suae, quod deest in mss. et perperam addunt editi, si excipias Cellar. De Romuli apotheosi vide Valerium Maximum lib. V, cap. 1; Ciceron., de Legibus lib. I, cap. 1; Dionys. Halicarnass. 0201D lib. II Antiquit. Roman.



Vocari. Liv. lib. I, c. 16. Flor.



Abiisse. Reimm. Abisse, contracte, ut idem saepe, et more Ciceronis et Livii. Vid. not. ad Lact. l. III, c. 18. Buneman .



Religionum. Notat apprime Betuleius, vocem hanc in plurali numero expressam, in malam partem semper usurpari, aliter, si in singulari explicetur.



Lucretius. Qui saepius a Lactantio citatur, poeta est elegantissimus, ac scripsit de Nat. rerum libros sex, qui supersunt. De morte ejus Hieronymus in Chronico Eusebii: T. Lucretius poeta nascitur: qui postea amatorio poculo in furorem versus, cum aliquot libros per intervalla insaniae conscripsisset, quos postea Cicero emendavit, propria se manu interfecit anno aetatis 44. Walchius .—Hic Lucretii versus ex lib. I de Natura rerum, vers. 931. Vide infra, lib. IV, c. 28. Deas feminas et esse credunt et colunt. Ita emendamus ex plur. mss. In editis, esse credunt.



0202C



Negaverant. Sic reposuimus ex omnibus mss. et editis, praeter Gal., Spark., Walch., in quibus est, negaverunt.



Duo sexus. Id explicat Lactantius a causa finali, de qua vide eumdem auctorem de Opificio hominis, cap. 12 et 13.



Recepta vero sexuum diversitate. Arnobius, lib. III: Adduci enim primum hoc ut credamus, non possumus, immortalem praestantissimamque naturam divisam esse per sexus, et esse partem unam mares, partem esse alteram feminas. Vide Prudentium περὶ στεφανῶν, Hymn. X, v. 176. Et propter hanc sexus diversitatem consuevere in precibus dicere: Sive tu deus es, sive dea, ut notat Arnobius, lib. III. Elmenhorst .



Inaestimabilis. Pro innumerabilis; item in libro de Mortibus persecutorum, c. 53: Inaestimabile scatebat 0202D examen, vermiculorum scilicet.



Ea exercere. Facere, patrare, committere. Epitom., c. 10, exercere omnia libidinum genera; et lib. VI, c. 23. Bun .



Homunculos. Cicero variis locis hac voce usus est. Vide Nizolium, p. 666. Ita Walchius .



Consequens . . . nascantur. Idem Minuc., c. 23, Cypr. Idol. Van., c. 2. Bun .



In libris moralis Philosophiae. Ita restituimus ex mss. Reg., 3 Colb., 3 Lips., 1 Clarom., Em., ac edit. Rom. 1474, Tornes., Spark., 2 Lips. In mss. rec. 1 Reg., 2 Colb., 1 Clarom. et 9 editis est, moralibus; 1 Colb. moralium; ed. Rom. 1468, morali.—Moralis Philosophiae. Sic recte Reimm., Ven. 1493, 97, Par. 1513, Tornes. 1 et 4, et ipse Lactant., l. VI, c. 17. Bun .



Salacissimus. Est libidinosissimus.



Liberos tollere. Hoc est suos agnoscere, alere in spem familiae et haeredes habere. Hoc enim moris erat apud antiquos, ut obstetrix infantem adhuc de 0203B matre rubentem in terram deponeret, et statim pater, siquidem illum pro suo agnoscebat, terra levabat. Infans non habebatur legitimus, nisi pater praesens, vel eo absente, procurator pro eo, infantem terra levasset, ac sinui imposuisset. Terent. in Adelphis:



 



Qui sine hac jurabat se unum nunquam victurum diem,

Qui in suo gremio positurum puerum dicebat.



0203C



Et in Heautontim.:



 



Meministine me esse gravidam, et magnopere

Interminatam, si puellam parerem,

Nolle tolli? Chrem. Scio quid feceris,

Sustulisti.



Cestius Pius apud Senec., lib. II Controvers., 9: Dives sustulit unum filium, non fuit contentus, quid enim erat diviti unus? tres sustulit. Multus est Papinius Statius in hoc ritu, lib. II Sylvar. 1, v. 79:



 



Raptum sed protinus alvo

Sustulit exultans, ac prima lucida voce

Astra salutantem Dominus sibi mente dicavit,

Amplexusque sinu tulit, et genuisse putavit.



Ex Dempstero .