Lactantius, Divinarum Institutionum Liber II 'De Origine Erroris'

Patrologiae Cursus Completus

Elenchus Rerum Quae In Hoc Volumine Continentur

Notitiae Biographicae Necnon Et Bibliographicae De Sanctis Pontificibus Romanis Marcellino, Marcello, Eusebio, Melchiade, Et De Rheticio Aeduensi Epis

Sanctus Marcellinus Papa.

§ I.— Quando et quamdiu sederit.

§—II. De antiqua fabula qua Marcellinum idolis thus obtulisse vulgatum est.

§ III.— Vulgatae synodi Suessanae seu Sinuessanae de Marcellino papa gesta.

Sanctus Marcellus Papa.

§ I.— Quando et quamdiu sederit.

§ II.— De constantia Marcelli in servanda poenitentiae disciplina.

De Sancto Marcello Martyre Damasi Papae Carmen.

§ III.— De decreto quod Marcello adscribitur, ubi de usu quo pueros monasteriis parentes offerebant, disseritur.

Sanctus Eusebius Papa.

§ I.— Quando et quamdiu sederit.

§ II.— In quo vulgatum de S. Eusebio carmen explicatur.

Epigramma De S. Eusebio.

§ III.— De epistolis ac decretis Eusebio papae adscriptis.

Sanctus Melchiades Papa.

§ I.— Quando et quamdiu sederit.

§ II.— De litteris Maxentii imperatoris ac praefecti praetorio Melchiadi datis, quibus illi ecclesiis quae fuerant ablata, restitui jubebant.

§ III.— Donatistarum causa Melchiadis cognitioni a Constantino imperatore demandatur.

Exemplum Epistolae.

ΑΝΤΙΓΡΑΦΟΝ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ

§ IV.— Melchiadis sententia de Caeciliani causa.

§ V.— Melchiadis judicium Donastistae antiqui respuunt, eumque postmodum traditionis librorum recentiores falso accusant.

§ VI.— De decretis Melchiadi papae attributis.

Rheticii, Episcopi Aeduensis, Dictum De Baptismo.

Anonymi Carmen De Laudibus Domini.

Celsi In Altercationem Jasonis Et Papisci Praefatio De Judaica Incredulitate, Ad Vigilium Episcopum.

Praefatio Nicolai Lenglet Dufresnoy In Lactantium.

Lactantii Vita.

Insignium Virorum Testimonia De L. Caecilio Firmiano Lactantio.

Eusebius Caesariensis, in Chronico, IV saeculo:

S. Hieronymus, de Scriptoribus eccl., V saeculo:

Idem, Commentar. in Eccles. cap. X:

Idem, in cap. IV Epistolae Pauli ad Ephesios:

Idem, in epistola 13, ad Paulinum:

Idem, in epistola 83 (al. 84), ad Magnum:

Eucherius episcopus, in epist. ad Valerianum, V saeculo:

Honorius, Augustodun. presbyter, de Luminaribus Ecclesiae, sive de Scriptoribus eccles., XII saeculo:

Abbas Trithemius, de Scriptoribus ecclesiasticis, XV saeculo:

Raphael Volaterranus, Antropol., lib. XVI, ut sup., XV saeculo.

Franciscus Petrarcha, Epistolarum Senilium lib. I, epistola 4, ad Joannem Boccacium, XIV saeculo:

Et ibidem paulo infra:

Idem, Invectivar. in medic. lib. primo, ad fin.:

Et de Otio religiosorum lib. primo:

Et libro secundo:

Et paulo infra:

Idem, Rerum Memorabilium lib. primo, in M. Varrone:

Joannes Franciscus Picus, lib. de Stud. divinae atque humanae philosoph., cap. 7, XV saeculo:

Idem, lib. III Epistolar., epistola 10:

Leonardus Aretinus, in epistola ad Constantiam Sfortiam, XV saeculo:

L. Coelius Rhodiginus, Antiquarum Lect. lib. VI, cap. 18, XV saeculo:

Idem, libro IX, cap. 12:

Et paulo post ibidem:

Joannes Ludovicus Vives, Valentinus, ad finem libri tertii de Tradend. Discipl., XVI saeculo:

Et libro quarto:

Et libro quinto.

Joannes Baptista Pius, Annotat. c. 98, XVI saeculo:

Gregorius Giraldus Veronen., Dialogo quinto de Hist. poetarum, XVI saeculo:

Franciscus Floridus, Subsecivarum Lect. lib. II, cap. 4, XVI saeculo:

Gulielmus Canterus, Novar. Lect. lib. III, cap. 30, XVI saeculo:

Synthesis Doctrinae Lactantii.

Naevi Lactantii, Et Errores.

Naevi theologici sunt:

Naevi chronologici.

Naevi philosophici sunt:

Annotationes Censoriae In Quaedam Lactantii Errata, Ex Codice Manuscripto Bibliothecae Regiae Numero MDCLXXIII, Inter Theologos, In-Folio.

Propositiones Quae In Lactantio Reperiuntur Ad Fidem Pertinentes, A Catholicis Caute Legendae, In Notis, Vel Pio Sensu Explicatae, Vel Confutatae, Ex

Elenchus Manuscriptorum Codicum Lactantii. Manuscripti Codices:

Admonitio In Sequentem Notitiam.

Notitia Manuscriptorum Codicum Lucii Caecilii Firmiani Lactantii, Qui Asservantur Romae, In Apostolica Bibliotheca Vaticana.

Codices Vaticani Quos non viderunt nec Josephus, nec Sigismundus Isaeus, in editione Firmiani Lactantii.

Codices Nunc Vaticani, Olim Palatini.

Bibliothecae Vaticanae Urbinatensis Codices Lactantii.

Codices Vaticani Bibliothecae Regiae Alexandrinae, Id est, ex Bibliotheca Christinae Alexandrae, reginae Suecorum.

Variae Editiones Lactantii.

Partes Lactantianorum Operum Seorsim Editae.

Quaedam Lactantiana In Linguas Vulgares Versa.

Dissertationes Ad Lactantium.

Analysis Libri Primi Lactantii.

Rationibus.

Auctoritatibus.

Lucii Caecilii Firmiani Lactantii Divinarum Institutionum Liber Primus. De Falsa Religione Deorum.

Praefatio. Quanti Sit Et Fuerit Semper Cognitio Veritatis.

Caput Primum. De religione et sapientia.

Caput II. Quod providentia sit in rebus humanis.

Caput III. Uniusne potestate Dei mundus regatur, an multorum?

Caput IV. Quod unus vere sit Deus a prophetis etiam praenuntiatus.

Caput V. De testimoniis poetarum et philosophorum.

Caput VI. De divinis testimoniis et de Sibyllis et earum carminibus.

Caput VII. De testimoniis Apollinis et deorum.

Caput VIII. Quod Deus sine corpori sit, nec sexu ad procreandum egeat.

Caput IX. De Hercule et ejus vita et morte.

Caput X. De Aesculapii, Apollinis, Neptuni, Martis, Castoris et Pollucis, Mercurii atque Liberi vita et gestis.

Caput XI De Jovis ortu, vita, regno, nomine et morte, et de Saturno et Urano.

Caput XII. Quod stoici figmenta poetarum ad philosophicam tranferunt rationem.

Caput XIII. Quam vanae sint et inanes stoicorum interpretationes de diis et ibi de Jovis ortu, Saturno et Ope.

Caput XIV. Quid de diis Euhemeri et Ennii doceat sacra historia.

Caput XV. Quomodo, cum fuerint illi homines, dii fuerint nominati

Caput XVI. Qua ratione dii esse non possint, quos sexus differentia discernit et quod in naturam Dei non cadit officium generandi.

Caput XVII. De Stoicorum eadem sententia et ibi de deorum aerumnis et turpitudinibus.

Caput XVIII. De deorum consecratione propter collata in homines beneficia.

Caput XIX. Quod Deum verum simul cum diis vanis nemo possit colere.

Caput XX. De diis Romanorum propriis et eorum sacris.

Caput XXI. De diis Barbarorum quibusdam propriis, et eorum sacris, ac itidem de Romanis.

Caput XXII. Quid auctor praedictarum vanitatum in Italia apud Romanos fuerit, et quis apud alias gentes.

Caput. XXIII. De vanarum superstitionum aetatibus, et quibus coeperint temporibus.

Analysis Libri Secundi, Qui Inscribitur De Origine Erroris.

Liber Secundus. De Origine Erroris.

Caput Primum. Quod rationis oblivio faciat homines ignorantes veri Dei, qui colitur in adversis, et in prosperis contemnitur.

Caput II. Quae fuerit prima causa fingendi simulacra de vera Dei imagine, et ejus vero cultu.

Caput III. Quod Cicero aliique doctiores peccaverunt, non avertendo populos ab errore.

Caput. IV. De Simulacris, ornamentisque templorum, et eorum contemptu, etiam ab ipsis Gentilibus.

Caput V. Quod solus omnium creator Deus est colendus, non vero elementa, nec corpora coelestia: Refelliturque Stoicorum sententia, qui stellas et astr

Caput VI. Quod nec mundus totus, nec elementa sint Deus, nec animata.

Caput VII. De Deo, et religionibus insipientium de avaritia et majorum auctoritate.

Caput VIII. De rationis usu in religione deque somniis, auguriis, oraculis, talibusque portentis.

Caput IX. De Diabolo, Mundo, Deo, Providentia, Homine et ejus sapientia.

Caput X. De mundo ejusque partibus, elementis et tempestatibus.

Caput XI. De animantibus, homine, Prometheo, Deucalione, Parcis.

Caput XII. Quod animalia non sponte nata sint, sed dispositione divina, cujus fecisset nos conscios Deus, si scire expediret.

Caput XIII. Quare duo sexus in homine: quid sit mors ejus prima, quid secunda et de primorum parentum culpa et poena.

Caput XIV. De Noe vini inventore: qui primi scientiam astrorum habuerint, ac de ortu falsarum religionum.

Caput XV. De inquinatione angelorum, et duobus generibus daemonum.

Caput XVI. Daemones nihil posse in eos qui in fide solidati sunt.

Caput XVII. Astrologiam, aruspicinam et similes artes esse daemonum inventa.

Caput XVIII. De Dei patientia et ultione, daemonum cultu, et falsis religionibus.

Caput XIX. De simulacrum et terrenarum rerum cultu.

Caput XX. De philosophis, deque veritate.

Analysis Libri Tertii Lactantii. Vanitas Philosophiae Et Philosophorum.

Liber Tertius. De Falsa Sapientia Philosophorum.

Caput Primum. Veritatis collatio cum eloquentia cur eam non sunt assecuti philosophi: de stylo simplici Scripturarum.

Caput II. De philosophia, et quam inanis fuerit ejus in exponenda veritate occupatio.

Caput III. Philosophia quibus rebus constet et quis fuerit Academicae sectae auctor primarius.

Caput IV. Scientiam a Socrate, opinationem a Zenone esse sublatam.

Caput V. Multarum rerum scientiam esse necessariam.

Caput VI. De sapientia, et Academicis et Physicis.

Caput VII. De philosophia ethica et summo bono.

Caput VIII. De summo bono, et animi corporisque voluptatibus et virtute.

Caput IX. De summo bono, et de cultu veri Dei atque Anaxagorae refutatio.

Caput X. Proprium hominis est Deum cognoscere et colere.

Caput XI. De religione, sapientia, ac summo bono.

Caput XII. De duplici pugna corporis et animae atque de appetenda virtute propter vitam aeternam.

Caput. XIII. De animae immortalitate, deque sapientia, philosophia et eloquentia.

Caput XIV. Quod Lucretius et alii erraverunt, ac ipse Cicero, in statuenda sapientiae origine.

Caput XV. Senecae error in philosophia: et quomodo philosophorum oratio cum eorum vita pugnet.

Caput XVI. Quod recte docentes philosophi male vivant, teste Cicerone unde non tam philosophiae, quam sapientiae studendum est.

Caput XVII. A Philosophia ad philosophos transit, initio ab Epicuro sumpto et quomodo Leucippum et Democritum habuerit auctores erroris.

Caput XVIII. Pythagorici et Stoici, animarum immortalitatem statuentes, voluntariam mortem inaniter persuadent.

Caput XIX. Cicero et alii sapientissimi animarum immortalitatem, sed infideliter docent et quod bona vel mala mors ex ante acta vita sit ponderanda.

Caput XX. Socrates aliis prudentior fuit in philosophia, quamvis in multis desipuerit.

Caput XXI. De Platonis doctrina, quae respublicas destrueret.

Caput XXII De Platonis praeceptis, iisdemque reprehensis.

Caput XXIII. De erroribus quorumdam philosophorum, deque sole et luna.

Caput XXIV. De antipodibus, de coelo ac sideribus.

Caput XXV. De addiscenda philosophia et quanta ad ejus studium sint necessaria.

Caput XXVI. Sapientiam sola doctrina coelestis largitur et quam sit efficax lex Dei.

Caput XXVII. Quam parum philosophorum praecepta conferant ad veram sapientiam, quam in sola religione invenies.

Caput XXVIII. De vera religione, deque natura fortuna num sit dea et de philosophia.

Caput XXIX. De fortuna iterum et virtute.

Caput XXX. Epilogus ante dictorum et qua ratione sit transeundum a vanitate philosophorum ad sapientiam veram et veri Dei cognitionem, in quo solo vi

Analysis Libri Quarti Qui Inscribitur De Vera Sapientia Et Religione.

Liber Quartus. De Vera Sapientia Et Religione.

Caput Primum. De priore hominum religione, et quomodo error transfusus sit in omnem aetatem, ac de septem Graeciae sapientibus.

Caput II. Ubi quaerenda sit sapientia quare Pythagoras et Plato non accesserunt ad Judaeos.

Caput III. Sapientia et religio divelli non possunt necessarium est ut naturae Dominus sit uniuscujusque pater.

Caput IV. De sapientia itidem et religione, atque de jure patris et domini.

Caput V. Oracula prophetarum sunt inspicienda et de temporibus eorum, atque judicum et regum.

Caput VI. Deus omnipotentem genuit Filium atque de eo testimonia Sibyllarum et Trismegisti.

Caput VII. De nomine Filii atque unde Jesus et Christus appellatur.

Caput VIII. De ortu Jesu in spiritu et in carne de spiritibus et testimoniis Prophetarum.

Caput IX. De Verbo Dei.

Caput X. De Jesu adventu de Judaeorum casibus ac eorum regimine usque ad Passionem Dominicam.

Caput XI. De causa Incarnationis Christi.

Caput XII. De Jesu ortu ex Virgine, de ejus Vita, Morte, et Resurrectione atque de iis rebus testimonia Prophetarum.

Caput XIII. De Jesu Deo et homine atque de eo prophetarum testimonia.

Caput XIV. De Jesu sacerdotio a Prophetis praedicto.

Caput XV. De Jesu vita et miraculis atque de iis testimonia.

Caput XVI. De Jesu Christi passione quod fuerit praedicta.

Caput XVII. De Judaeorum religionibus, ac eorum odio in Jesum.

Caput XVIII. De passione Dominica, et quod ea praenuntiata fuerit.

Caput XIX. De Jesu morte, sepultura et resurrectione atque de iis rebus praedicta.

Caput XX. De Jesu in Galilaeam post resurrectionem profectione atque de utroque Testamento, Vetere et Novo.

Caput XXI. De Jesu ascensione, eaque praedicta et de discipulorum praedicatione et gestis.

Caput XXII. Argumenta Infidelium contra Jesu incarnationem.

Caput XXIII. De praecipiendo et agendo.

Caput XXIV. Eversio argumentorum supra objectorum.

Caput XXV. De Jesu adventu in Carne, et Spiritu, ut Deum inter et hominem mediator esset.

Caput XXVI. De cruce Jesu et caeteris tormentis, et de Agni legalis figura.

Caput XXVII. De mirandis per Crucis virtutem effectis, ac de Daemonibus.

Caput XXVIII. De spe et vera religione, atque de superstitione.

Caput XXIX. De religione christiana, et de Jesu cum Patre conjunctione.

Caput XXX. De Haeresibus et Superstitionibus vitandis, et quae sit sola et vera Ecclesia Catholica.

Analysis Libri Quinti. De Justitia.

Liber Quintus. De Justitia.

Caput Primum. De non damnandis reis, inaudita causa unde Litteras sacras contempserint philosophi de primis assertoribus religionis christianae.

Caput II. Quantum a temerariis hominibus impugnata fuit veritas christiana.

Caput III. De Veritate christianae doctrinae, et adversariorum vanitate atque Christum non fuisse magum.

Caput IV. Cur istud opus editum sit atque iterum de Tertulliano et Cypriano.

Caput V. Quae sub Saturno erat vera justitia, hanc Jupiter fugavit.

Caput VI. Explosa justitia, cupiditas, iniquae leges, audacia, avaritia, ambitio, superbia, impietas, aliaque regnarunt vitia.

Caput VII. De Jesu adventu et fructu atque de ejus saeculi virtutibus et vitiis.

Caput VIII. De justitia omnibus nota ac non suscepta de vero Dei templo, atque de ejus cultu, ut cuncta conterantur vitia.

Caput IX. De sceleribus impiorum, et Christianorum cruciatibus.

Caput X. De falsa pietate, et de falsa et vera religione.

Caput XI. De crudelitate gentilium in christianos.

Caput XII. De vera virtute atque de existimatione boni aut mali civis.

Caput XIII. De Christianorum incrementis et suppliciis.

Caput XIV. De Christianorum fortitudine.

Caput XV. De stultitia, sapientia, pietate, aequitate et justitia.

Caput XVI. De officiis viri justi, et aequitate Christianorum.

Caput XVII. De Christianorum aequitate, sapientia et stultitia.

Caput XVIII. De justitia, sapientia et stultitia.

Caput XIX. De virtute, et Christianorum cruciatibus ac de jure patris et domini.

Caput XX. De vanitate et sceleribus impiarum religionum, et Christianorum cruciatibus.

Caput XXI. De cultu deorum et Dei veri atque de bestiis quas coluerunt Aegyptii.

Caput XXII. De furore daemonum in Christianos, et errore infidelium.

Caput XXIII. De justitia et patientia Christianorum.

Caput XXIV. De ultione divina in Christianorum tortores.

Analysis Libri Sexti, De Vero Cultu.

Liber Sextus. De Vero Cultu.

Caput Primum. De Dei veri cultu et innocentia, atque de cultu falsorum deorum.

Caput II. De falsorum deorum et veri Dei cultu.

Caput III. De viis, et de vitiis et virtutibus ac de coeli praemiis et infernorum poenis.

Caput IV. De viis vitae, de voluptatibus, necnon de incommodis Christianorum.

Caput V. De falsa virtute, et eadem vera ac de scientia.

Caput VI. De summo bono et virtute deque scientia ac justitia.

Caput VII. De via erroris ac veritatis quod ea simplex sit, angusta et ardua, atque Deum habeat ducem.

Caput VIII. De erroribus Philosophorum, ac varietate Legum.

Caput IX. De Lege et Praecepto Dei de Misericordia, atque errore Philosophorum.

Caput X. De Religione erga Deum, et Misericordia erga homines atque de Mundi principio.

Caput XI. De personis in quas beneficium sit conferendum.

Caput XII. De generibus beneficentiae, et operibus misericordiae.

Caput XIII. De poenitentia, de misericordia, ac peccatorum venia.

Caput XIV. De affectibus, ac de iis Stoicorum sententia, et de virtute, vitiis et misericordia.

Caput XV. De affectibus ac de iis Peripateticorum sententia.

Caput XVI. De affectibus, ac de iis Peripateticorum eversa sententia: quis sit verus affectuum, quique eorum malus usus.

Caput XVII. De affectibus ac eorum usu de patientia et summo bono Christianorum.

Caput XVIII. De quibusdam Dei mandatis et patientia.

Caput XIX. De affectibus eorumque usu, atque de tribus furiis.

Caput XX. De sensibus et eorum voluptatibus brutorum et hominis atque de oculorum voluptate et spectaculis.

Caput XXI. De aurium voluptatibus, et sacris Litteris.

Caput XXII. De saporis et odoris voluptatibus.

Caput XXIII. De tactus voluptate et libidine, atque de matrimonio et continentia.

Caput XXIV. De poenitentia, de venia, ac praeceptis Dei.

Caput XXV. De sacrificio, et de dono Dei digno atque de forma laudandi Deum.

Analysis Libri Septimi, De Vita Beata.

Liber Septimus. De Vita Beata.

Caput Primum. De mundo et qui sint credituri, qui vero non, atque ibi reprehensio perfidorum.

Caput II. De errore philosophorum, ac de divina sapientia atque de aureo saeculo.

Caput III. De natura et de mundo atque reprehensio Stoicorum et Epicureorum.

Caput IV. Quod omnia in aliquem usum creata sunt, etiam quae mala videntur: quare homo in tam fragili corpore ratione fruatur.

Caput V. De hominis creatione, atque de dispositione mundi, et de summo bono.

Caput VI. Quare mundus et homo creati sunt quam sit inanis cultus deorum.

Caput VII. De philosophorum varietate, eorumque veritate.

Caput VIII. De immortalitate animae.

Caput IX. De aeternitate animae, atque de virtute.

Caput X. De vitiis et virtutibus, atque de vita et morte.

Caput XI. De temporibus postremis, atque de anima et corpore.

Caput XII. De anima et corpore atque de conjunctione eorum, et discessu ac reditu.

Caput XIII. De Anima, ac testimonia de ejus aeternitate.

Caput XIV. De Mundi temporibus primis ac postremis.

Caput XV. De Mundi vastatione et mutatione imperiorum.

Caput XVI. De mundi vestatione, ejusque prodigiis.

Caput XVII. De falso propheta et incommodis piorum, et illius internecione.

Caput XVIII. De mundi casibus in extremo, ac de iis praedictis a vatibus.

Caput XIX. De adventu Christi ad judicium, et de falso propheta devicto.

Caput XX. De Christi judicio, de Christianis, atque de anima.

Caput XXI. De cruciatibus et poenis animarum.

Caput XXII. De errore poetarum, atque de animae reditu ab inferis.

Caput XXIII. De resurrectione animae, atque ejus rei testimonia.

Caput XXIV. De renovato mundo.

Caput XXV. De postremis temporibus, ac de urbe Roma.

Caput XXVI. De daemonis emissione, alteroque maximo judicio.

Caput XXVII. Adhortatio et confirmatio piorum.

Admonitio In Sequens Fragmentum.

Sancti Augustini Fragmentum De Extremo Judicio.

Dissertatio De Septem Divinarum Institutionum Libris, Auctore D. Nic. Le Nourry, O. S. B.

Caput Primum. Septem librorum analysis.

Articulus Primus. Analysis libri primi.

Articulus II. Analysis libri secundi.

Articulus III. Analysis libri tertii.

Articulus IV. Analysis libri quarti.

Articulus V. Analysis libri quinti.

Articulus VI. Analysis libri sexti.

Articulus VII. Analysis libri septimi.

Caput II. De horum librorum auctore, titulo, argumentis, numero, divisione in capita, ac quas ob rationes in lucem editi sint.

Articulus Primus. De horum librorum auctore, ac titulo, quid Institutionum divinarum nomine intelligatur, de totius Operis, singulorumque librorum tit

Articulus II. Quibus rationibus Lactantius ad hos libros conficiendos adductus sit, et utrum Minucius Felix, Tertullianus ac Cyprianus non plene susce

Articulus III. De duobus philosophis gentilibus, quorum impiis scriptis Lactantius ad hos libros divulgandos impulsus est, et utrum ab ipso christiana

Caput III. De horum librorum aetate, ac variis fragmentis, quae videntur inepte iis inserta, et de erroribus Lactantio adscriptis.

Articulus Primus. Quo tempore Lactantius hos libros scripserit, et utrum duas divulgaverit eorum editiones.

Articulus II. Utrum Lactantius hos libros Constantino Magno nuncupaverit eumque una et altera oratione allocutus sit.

Articulus III. De fragmentis pluribus quae spuria videntur, et Lactantii textui praepostere inserta.

Articulus IV. De variis erroribus Lactantio adscriptis.

Notae In Libros Divinarum Institutionum. Josephi Isaei Caesenatis.

Notae In Primum Librum Divinarum Institutionum Lactantii Firmiani.

Admonitio O. F. Fritzsche In Divinarum Institutionum Epitomen.

Lucii Caecilii Firmiani Lactantii Epitome Divinarum Institutionum, Ad Pentadium Fratrem.

Praefatio. Totius epitomes ac institutionum concilium et ratio.

Caput Primum. (Div. Inst. lib. I, c. 3.) De Divina Providentia.

Caput II. (Div. Inst. lib. I, c. 2.) Quod Deus sit unus, nec possint esse plures.

Caput III. (Div. Inst. lib. I, c. 3 et 5.) De Deo uno testimonia poetarum.

Caput IV. (Div. Inst. lib. I, c. 5.) Quod Deus sit unus testimonia philosophorum.

Caput V. (Div. Inst. lib. I, c. 6.) Quod unum Deum vates, id est Sibyllae praedicant.

Caput VI. (Div. Inst. lib. I, c. 8.) Deus, cum sit aeternus et immortalis, sexu et successione non eget.

Caput VII. (Div. Inst. lib. I, c 9.) De Herculis vita facinorosa et morte.

Caput VIII. (Div. Inst. lib. I, c. 10.) De Aesculapio, Apolline, Marte, Castore et Polluce, atque de Mercurio et Baccho.

Caput IX. (Div. Inst. lib. I, c. 19 et 21.) De deorum turpitudinibus.

Caput X. (Div. Inst. lib. I, c. 11.) De Jove, ac ejus vita libidinosa.

Caput XI. (Div. Inst. lib. I, c. 11.) Varia emblemata, quibus Jovis turpitudines velarunt poetae.

Caput XII. Poetae ea, quae ad deos spectant, non omnia fingunt.

Caput XIII. (Lib. I Div. Instit. cap. 11.) Narrantur facta Jovis ex Euhemero historico.

Caput XIV. Saturni et Urani gesta ex historicis desumpta.

Caput XX. (Lib. I Div. Instit. cap. 11.) De Diis Romanorum propriis.

Caput XXI. (Div. Instit. lib. I, c. 20.) De sacris deorum Romanorum.

Caput XXII. (Div. Instit. lib. I, c. 22.) De sacris introductis a Fauno et Numa.

Caput XXIII. (Div. Inst. lib. I, c. 21.) De diis et sacris barbarorum.

Caput XXIV. (Div. Inst. lib. I, c. 22.) De origine sacrorum et religionem.

Caput XXV. (Div. Inst. lib. I, c. 22 et 23.) De aureo saeculo de simulacris ac Prometheo, qui primus hominem effigiavit.

Caput XXVI. (Div. Inst. lib. II, c. 5.) De elementorum et astrorum cultu.

Caput XXVII. (Div. Inst. lib. II, c. 13.) De hominis creatione, peccato et poena ac de angelis, tum bonis, tum malis.

Caput XXVIII. De daemonibus, ac eorum operationibus malis.

Caput XXIX. (Div. Inst. lib. II, c. 9 et 18.) De Dei patientia atque providentia.

Caput XXX. (Div. Inst. lib. I, c. 18 III, c. 2 et 3.) De falsa sapientia.

Caput XXXI. (Div. Inst. lib. III, c. 3 et 4.) De scientia et opinatione.

Caput XXXII. (Div. Inst. lib. III, c. 4 et 7.) De philosophorum sectis, ac dissentione.

Caput XXXIII. (Div. Inst. lib. III, c. 7 et 8.) Quod summum bonum sit in vita quaerendum.

Caput XXXIV. (Div. Inst. lib. III, c. 9.) Quod ad justitiam nati sint homines.

Caput XXXV. (Divin. Inst. lib. III, c. 13.) Quod immortalitas sit summum bonum.

Caput XXXVI. (Div. Inst. lib. III, c. 17 et 18.) De philosophis, scilicet Epicuro et Pythagora.

Caput XXXVII. (Div. Inst. lib. III, c. 18 et 20.) De Socrate, ac ejus contradictione.

Caput XXXVIII. (Div. Inst. lib. III, c. 21.) De Platone, cujus doctrina ad veritatem propius accedit.

Caput XXXIX. (Div. Inst. lib. III, c. 18, 23, 24.) De variis philosophis, ac de antipodis.

Caput XL. (Div. Inst. lib. III, c. 28.) De philosophorum insipientia.

Caput XLI. De vera religione ac sapientia.

Caput XLII. (Div. Inst. lib. IV, c. 3 et 7.) De sapientia religiosa Christi nomen nulli notum, nisi ipsi et Patri.

Caput XLIII. (Div. Inst. lib. I, c. 8 IV, c. 10 et 11.) De Jesu Christi nomine, et duplici nativitate.

Caput XLIV. (Div. Inst. lib. IV, c. 12 et 13.) Duplex Christi nativitas ex prophetis probatur.

Caput XLV. (Div. Inst. lib. IV, c. 14.) Christi virtus et opera probantur ex Scripturis.

Caput XLVI. (Div. Inst. lib. IV, c. 18.) Probatur ex prophetis passionem ac mortem Christi praenuntiatam fuisse.

Caput XLVII. (Div. Inst. lib. IV, c. 19 et 21.) De Jesu Christi resurrectione, apostolorum missione, Servatorisque in coelum ascensione.

Caput XLVIII. (Div. Inst. lib. IV, cap. 20.) De Judaeorum exhaeredatione, et Gentilium adoptione.

Caput XLIX. (Div. Inst. lib. IV, cap. 29.) Quod Deus non est nisi unus.

Caput L. (Div. Inst. lib. IV, c. 25.) Cur Deus humanum corpus assumpsit, ac mortem passus fuit.

Caput LI. (Div. Inst. lib. IV, c. 26.) De Christi morte in cruce.

Caput LII. (Div. Inst. lib. V, c. 9.) Spes salutis hominum in veri Dei agnitione, et de odio ethnicorum in christianos.

Caput LIII. (Div. Inst. lib. V, c. 21.) Rationes odii in christianos expenduntur, et refelluntur.

Caput LIV. De religionis libertate in adorando Deo.

Caput LV. Ethnici justitiam in sequendo Deo crimine impietatis infamant.

Caput LVI. ( olim I.) (Div. Inst. lib. V, c. 16 et 17.) De justitia, quae est veri Dei cultus.

Caput LVII. (Div. Inst. lib. III, c. 17 et 18 V, 15 17 18 et 19.) De sapientia et stultitia.

Caput LVIII, alias II. (Div. Inst. lib. VI, c. 1 et 2.) De vero cultu Dei et sacrificio.

Caput LIX, olim III, al. De viis vitae, et primis mundi temporibus.

Caput LX. (Div. Inst. lib. VI, c. 3.) De justitiae officiis.

Caput LXI. (Div. Inst. lib. VI, c. 15, 16, 19, 24.) De affectibus.

Caput LXII, alias V. (Lib. VI Inst., c. 12, 18, 20, 23.) De voluptatibus sensuum coercendis.

Caput LXIII, olim VI. (Div. Inst. lib. VI, c. 18 et 20.) Spectacula esse potentissima ad corrumpendos animos.

Caput LXIV. (Lib. VI Inst., c. 18.) Affectus sunt domandi, et a vetitis abstinendum.

Caput LXV alias VII. (Lib. VI Inst., cap. 10 et seq.) Praecepta eorum quae jubentur et de misericordia.

Caput LXVI, alias VIII. (Lib. VI Inst., cap. 23.) De fide in religione, et de fortitudine.

Caput LXVII, alias IX. (Lib. VI Inst., c. 24 et 25 VII, c. 2 et 3.) De poenitentia, animae immortalitate, et de Providentia.

Caput LXVIII. (Lib. VI div. Inst., cap. 4.) De mundo, homine et Dei providentia.

Caput LXIX, alias X. (Lib. VII Inst., c. 5, 8 et seq.) Mundum propter hominem, et hominem propter Deum esse factum.

Caput LXX. (Lib. VII Inst., c. 12, 13, 20, 21.) Animae immortalitas confirmatur.

Caput LXXI, alias XI. (Lib. VII Inst., c. 15, 16, 17, 19.) De postremis temporibus.

Caput LXXII. (Lib. VII Inst., c. 20, 24, 26.) De Christo e coelo descendente ad universale judicium, et de regno millenario.

Caput LXXIII, alias XII. (Lib. VII Inst., c. ult.) Spes salutis in Dei religione et cultu.

Syllabus Rerum Quae In Hoc Tomo Continentur.

Sanctus Marcellinus Papa.

Sanctus Marcellus Papa.

Sanctus Eusebius Papa.

Sanctus Melchiades Papa.

Lactantii Divinarum Institutionum

Dissertatio De Septem DIV. Institut. Libris, Auctore D. Le Nourry.

Josephi Isaei Caesenatis notae in septem libros Div. Institut. Lactantii.

0330A Caput XV. De inquinatione angelorum, et duobus generibus daemonum.

Cum ergo numerus hominum coepisset increscere, providens Deus ne fraudibus suis diabolus, cui ab initio terrae dederat potestatem, vel corrumperet homines, vel disperderet, quod in exordio fecerat, misit angelos ad tutelam cultumque generis humani: quibus quia liberum arbitrium erat datum, praecepit, ante omnia, ne, terrae contagione maculati, substantiae coelestis amitterent dignitatem. Scilicet id eos facere prohibuit, quod sciebat esse facturos, ut veniam sperare non possent. Itaque illos cum hominibus commorantes dominator ille terrae fallacissimus consuetudine 0330B ipsa paulatim ad vitia pellexit, et mulierum congressibus inquinavit. Tum in coelum ob peccata, quibus 0331A se immerserant, non recepti, ceciderunt in terram. Sic eos diabolus ex angelis Dei suos fecit satellites, ac ministros. Qui autem sunt ex his procreati, quia neque angeli, neque homines fuerunt, 0331A

0331C

Neque angeli, neque homines fuerunt. In pluribus editis deerant priores duae voces, quas restitui ex omnibus mss. et 12 vet. impressis; et postulant sequentia, mediam quamdam naturam gerentes, scilicet inter angelos et homines.

Ita duo genera daemonum, etc. Fabulae sunt, ortae ex loco, quem supra explicuimus, male intellecto.

Daemonas autem grammatici, etc. Placet hoc etymon Platoni in Cratylo, ex sententia Hesiodi. Ait etiam viros probos magnis honoribus affectos, daemones fieri, juxta hoc prudentiae et sapientiae nomen, post mortem; eique sententiae libenter se assentiri, ut optimus quisque, sive sit vivus, sive defunctus, recte vocetur daemon. Possidonius, texte Macrob. Saturn. II, ἀπὸ τοῦ δαίειν, id est, urendo, deducebat; quod constent ex substantia aetherea. Euseb. utrumque etymon rejiciens, vult dictos ἀπὸ τοὺ δειμαίνω, quod est exterreo, pavefacio, ut daemones solent.

0331D

Cunctorum mss. est; Hos autem, editorum.

Scire non liceat. Ita restitui ex omnibus mss. ac edit. Rom. 1470 et Gymn.

Responsa in ambiguos. De quibus lege Eusebium de Praepar. Evang. l. v, c. 10.

Οἱ μὲν δαίμονες . . . . . Latine:

Ii quidem daemones sunt Jovis magni propter voluntatem, Boni, terrestres, custodes mortalium hominum.

Hesiodus in operibus et diebus, ubi de aureo saeculo, De quo loco vide Platonem de Republ., liv. v, ac in Cratylo; et Eusebium, de Praeparat. evan., l. v, c. 4.

Et Deus non colatur. Desunt haec verba in ms. 1 Bonon. antiq., Tax., Lips. Extant in caeteris scriptis et in vulgatis.

De his disserunt. Sic ferunt mss. 6 Reg., inter quos sunt duo veterrimi, 1 Colb., 2 Clarom., 2 Brun. ac edit. Gymnic. et Spark. Caeteri, dixerunt. Utraque lectio bona.

0332B

Et Socrates esse circa se assiduum daemona, etc. Hujus Socratis daemonis saepe fit mentio apud Platonem, ut in Eutyphrone, in Apologia, in Theaeteto, in Phaedro, in Theage, in Euthydemo; apud Xenophontem, de Reb. memorab. Socratis; apud Ciceron., lib. I de Nat. deorum; apud Maximum Tyrium; apud Plutarchum in Symposiacis lib IX, cap. pene ultimo. Sic Apuleius de hac re scripsit libellum de deo Socratis, ibique exponit cujus generis numen Socrates sibi habebat adjunctum, et amicitia conciliatum, a quo perhibetur solitus admoneri, ut desisteret 0332C ab agendo, quando id quod agere volebat, prospere non fuerat eventurum. Vide et S. Augustin., lib. VIII de Civit. Dei, cap. 14; et Diog. Laertium. Hunc Socratis genium quidam sternutationem cum ipsius, tum aliorum, esse dixerunt. Socratem vero, si quid agere inciperet, ac aliquem sternutantem audiret a dextra, illud pro signo habuisse, in actu pergendum esse; sin vero a sinistra, plane desistendum a proposito: sic testatur Plutarch. in lib. de Socrat. Gen. quod postea ipse refellit. Sternutatio inter omina olim fuit habita. Matutinam infaustam, meridianam autem bonam esse tradit Aristot., Problem sect. 33, § 11, praecipue si a dextra fieret, teste Plutarcho in Themistocle: hinc sternutantibus bene precabantur. Apuleius, lib. IX: Crebras ei sternutationes commovebat, et quod, cum putaret ab ea profectum, solito sermone salutem ei fuerat imprecatus. Hic quoque Hebraeis mos erat. Rabbini volunt plures in sternutatione obiisse mortem, atque hinc natum, 0332D ut sternutantem salvare juberent. Caeterum hunc Socraticum daemonem plane fabulosum esse existimo, vel ab ipso Socrate fictum, vel ab amicis ejus falso divulgatum, hoc fine, ut auctoritatem apud imperitum vulgus sibi conciliaret. Gallaeus .

Puero. Buneman, legit, a Puero, et notam habet sequentem.— Sibi a puero. Edidi, uti Betuleius habet, suadente Epitome cap. 28, A prima pueritia. Secutus videtur Tertull. de Anima, cap. 1: Socrati aiunt daemonium a puero adhaesisse. Buneman .

Magorum . . . adspirationibus. Vid. Tertull. Apolog. cap. 22 et 23, maxime Minuc. cap. 26: Magi, quidquid miraculi ludunt, per daemonas faciunt; illis adspirantibus et infundentibus praestigias edunt, vel quae non sunt, videri, vel quae sunt, non videri. Bun .

Putent. Hanc correctionem, quae omnium fere mss. et editorum est, probant praecedentia. In 3 mss. rec. totidemque editis est putant.

Adhaerent enim singulis hominibus, etc. Idem sensit 0333A Empedocles apud Plutarch. περὶ εὐθυμίας. Et Menander, cujus versus extant apud Clem. Alex. Strom. 0333B v; Stob. in eclog. Phys. lib. I, cap. 9; Ammian. Marcell., lib. XXI, Scholiast.; Theocrit., Eidyll. 1. Vide in hanc rem Acta Apost. cap. 12, v. 15; Tertull. de Anima, cap. 37, et ibid. Pamel. cap. 39; Just. Mart. Ἀπόκρις. πρὸς ὀρθοδ. quaest. 30; Orig., super Numer., Homil. 20, et lib. III, περὶ Ἀρχ., cap. 2, Hieron., in Matth. c. XVIII, et in Esai. c. LXVI; Augustin. Soliloq., cap. 27; Joh. Cassian., collat. XIII, cap. 12; Burchard. Wormat. Episc. lib. XX, Decret., cap. 46 et 47; Servium in illud Virgil. Quisque suos patimur manes. Quem autem Menand. μυσταγωγὸν, hunc Plato, teste Clem. Alex. Strom. v, φύλακα, uti et Hesiod. Oper. et Dier. et Apuleius lib. de deo Socrat., Arrian. lib. I, dissert. 25, ἐπίτροπον; Senec. epist. CX, Paedagogum; Censorinus, assiduum observatorem; Martian. Capell. lib. II, Philol., Praestitem et tutelatorem fidissimumque Germanum appellat. Lindenbrogius .—Ut animas nascentibus, ita populis fatales genios dividi ait Symmachus, cujus opinionem recitat Prudentius, his versibus:

0333C Sicut variae nascentibus, inquit,

Contingunt pueris animae: sic urbibus affert

Hora diesque suum, cum primum moenia surgunt,

Aut fatum, aut genium, cujus moderamine regnent.

Regni quoque genium Claudian. dixit:

Quid nos perficeret scribentis voce serenae.

Vel genius regni, vel pietatis amor.

Et Romae quamdam aedem genio populi dicatam fuisse docet Dio. lib L Hist. ubi de simia loquitur. Alexandriae quoque genii templum fuisse colligimus ex Ammian. Marcellino, lib. XXII Rer. gest., in quibus etiam genii publici meminit l. XX et XXV. Petrus Fab .

sed mediam quamdam naturam gerentes (Vid. S. Aug. de Civit. Dei, lib. VIII, cap. 14) , non sunt ad inferos recepti, sicut in coelum parentes eorum. Ita duo genera daemonum facta sunt, unum coeleste, alterum terrenum. Hi sunt immundi spiritus, malorum, quae geruntur, auctores, quorum idem diabolus est princeps. Unde Trismegistus illum δαιμονιάρχεν vocat. Daemonas autem grammatici dictos aiunt, quasi δαήμονας, id est, peritos, ac rerum scios, hos enim putant deos esse. Sciunt illi quidem futura multa (Vid. S. Aug. de Civitate Dei, lib. IX, cap. 20) , sed non omnia, quippe quibus penitus consilium Dei scire non liceat: et ideo 0331B solent responsa in ambiguos exitus temperare. Eos poetae et sciunt esse daemonas, et loquuntur. Hesiodus ita tradit:

0332A Οἱ μὲν δαίμονές εἰσι Διὸς μεγάλου διὰ βουλὰς,

Ἐσθλοὶ, ἐπιχθόνιοι, φύλακες θνητῶν ἀνθρώπων.

Quod idcirco dictum est, quoniam custodes eos humano generi Deus miserat: sed ipsi, cum sint perditores hominum, custodes tamen se videri volunt, ut ipsi colantur, et Deus non colatur. Philosophi quoque de his disserunt. Nam Plato etiam naturas eorum in Symposio exprimere conatus est. Et Socrates esse circa se assiduum daemona loquebatur, qui sibi puero adhaesisset, cujus arbitrio et nutu sua vita regeretur. Magorum quoque ars omnis ac potentia horum aspirationibus constat, a quibus invocati, visus hominum praestigiis obcaecantibus fallunt; ut non videant ea quae sunt, et videre se putent illa quae non sunt. Hi, ut dico, spiritus contaminati 0332B ac perditi per omnem terram vagantur, et solatium perditionis suae perdendis hominibus operantur. Itaque omnia insidiis, fraudibus, dolis, erroribus complent; adhaerent enim singulis hominibus, et omnes 0333A ostiatim domos occupant, ad sibi geniorum nomen 0333A

0333C

Geniorum nomen. Vide Censorinum de Die Natali cap. 2: Genius, inquit, est deus cujus in tutela, ut quisque natus est, vixit . . . certe a gignendo genius appellatur.

0333D

His quotidie merum profundunt. Sic omnes fere antiquae editiones. Haec lectio ex Plinio lib. XIV, cap. 19, auctoritatem habet, ubi Geniis et Laribus ab antiquis merum profundi solitum erat. Attamen hanc vocem merum, omittunt mss. fere omnes. Sed haec sententia (ut cuivis patet) supplenda est aliqua dictione. Sive itaque cum Betulei sanguinem profundunt, vel cum multis editis merum profundunt, legas, perinde est; sanguinem enim, ut et merum, gentiles idolis suis profudisse, constat: de sanguine, testatur auctor noster, supra lib. I, cap. 21, ubi notas vide. Verum si quis conjecturae locus, ausim affirmare, merum profundunt, legendum esse, quod modo probavi: haec mea est ratio, quia Lactantius ex professo de geniis loquitur; geniis autem merum profundi solitum, notum est ex Horat. lib. III, Od. 17:

0334A . . . . Cras Genium mero

Placabis et porco bimestri.

0334B

Persius sat. 6:

Funde merum Genio.

Gallaeus .

Caeterum, profundere, est profusam et nimiam liberalitatem habere, ut apud Terentium Adelph. act. I, scen. 2, v. 54:

Profundat, pereat, perdat.

Quasi depulsores malorum . . . faciunt. Tertull. Apol. cap. 22: Laedunt primo, dehinc remedia praecipiunt ad miraculum nova, sive contraria. Post quae desinunt laedere, et curasse creduntur. Minuc. cap. 27; Cypr., Idol. Van. cap. 4. Mox irrogant omnes, recte. Ven. 1471, irrigant, prave. Buneman .

Quoniam sunt spiritus tenues. Veteres eo inclinabant ut solum Deum ἀσώματον dicerent; angelos vero habere corpus aliquod, non hominum corporibus simile, sed tenue aliquod et subtile: hinc eos Lactantius spiritus tenues dicit. Tertull. lib. de Carne Christi cap. 6: Constat angelos carnem propriam non 0334C gestasse: ut puta naturae spiritalis, et si corporis alicujus, sui tamen generis; in carnem autem humanam transfigurabiles ad tempus, ut videri et congredi cum hominibus possint. Cassianus, collat. 7, cap. 13, ait angelos habere corpus, licet tenuius quam nos; et Macarius Homil. 4. Vossius .—Sed hanc sententiam esse erroneam, cuivis sacram Scripturam legenti patet.

Operati. Sic praeferunt omnes pene mss. et quidam editi. In 1 Bon. antiq. est operantur; in 2 Reg. rec. ac pluribus impressis operti, mendose; supervacaneum enim esset illud occulte.

Morbos citant. Id est, concitant vel excitant: simplex pro composito; ut spiravit pro inspiravit, lib. II Divin. Instit. cap. 12, plagas tendunt, pro intendunt, eodem lib. II, cap. 17, etc.

Fallaciarum. De his daemonum fallaciis vide S. Augustin. de Civit. Dei, lib. IX, cap. 18.

Cum nocere desinunt. Hinc veteres Romani Febrem, Pavorem et Pallorem coluerunt, et Babylonii draconem, 0334D ne eis nocerent.

Justos . . . metuunt. Vide in Actis Apostolorum, c. XVI et XIX, et notum est illud Evangelii, cum daemones Christo Jesu dicunt: Quid venisti ante tempus torquere nos?

Cujus nomine adjurati, de corporibus excedunt. Observa antiquissimum exorcismorum usum in Ecclesia, et potestatem fidelium in daemonas. Ita l. IV, c. 27. Adde Justin. Dialog. cum Triphone de Veritate christianae relig., et in Orat. ad Gent.; Tertullian., de Corona militis, cap. 11; de Idololatria, cap. 11, in fine; ad Scap., cap. 2, et in Apologet. cap. 23; Cyprian. ad Demetrianum et ad Donat, epist. II, et de Vanitate Idolorum; Minut., in Octav.; Epiphan., Haeres. 30; Prudent. in Apotheos. contra Judaeos. Sed et in Synagoga exorcistas fuisse colligitur ex Actis 0335B Apostolorum cap. XIX; et testatur Josephus, qui mira quaedam refert, Judaear. Antiquit. lib. VIII, cap. 2, et Epiphan. Haeres. 30. Isaeus .—Justin. Dial. cum Tryphone: Τὴν τοῦ ὀνόματος Χριστοῦ ἰσχὺν καὶ τὰ δαιμόνια τρέμει, καὶ σήμερον ἐξορκιζόμενα κατὰ τὸ ὄνομα Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ σταυρωθέντος ὑποτάσσεται. Christi nominis potentiam daemones tremunt et reformidant, et hodie quoque illi per nomen Jesu Christi crucifixi adjurati, nobis parent. Item: Ἡμεῖς οἱ πιστεύοντες ἐπὶ τὸν σταυρωθέντα Ἰησοῦν Κύριον ἡμῶν, τὰ δαιμόνια πάντα καὶ πνεύματα πονηρὰ ἐξορκίζοντες. Nos qui in crucifixum Jesum Dominum credimus, daemonia cuncta spiritusque malignos adjurantes expellimus. Hoc donum ejiciendi daemonia aliaque faciendi miracula, Deus concesserat apostolicis viris, ut veritatem Evangelii tanto magis confirmarent. Etiam Gentiles et Judaei exorcistas suos habebant. Justin. loco laudato: Οἱ ἐκ Ἰουδαίων ἐξορκισταὶ τῇ τέχνῃ ἧπερ καὶ τὰ ἔθνη χρώμενοι ἐξορκίζουσι, καὶ θυμιάμασι, καὶ καταδεσμοῖς χρῶνται. Judaeorum exorcistae, seu adjuratores vestri, jam arte quadam 0335C veluti Gentes in adjurationibus utuntur, et thymiamata et vincula adhibent. Gentiles suos habuisse exorcistas constat ex Luciano in Philopseude, quem adi; multa ad hanc rem invenies. Plutarch. Sympos. lib. VII, quaest. 5, testatur, daemonibus obsessos, jubentibus magis, Ephesias debuisse recitare litteras.

assumunt: sic enim latino sermone daemonas interpretantur. Hos in suis penetralibus consecrant: his quotidie merum profundunt; et scientes, daemonas venerantur, quasi terrestre deos, et quasi depulsores malorum, quae ipsi faciunt et irrogant. Qui quoniam sunt spiritus tenues, et incomprehensibiles, insinuant se corporibus hominum, et occulte in visceribus operati, valetudinem vitiant, morbos citant, somniis animos terrent, mentes furoribus quatiunt, ut homines his malis cogant ad eorum auxilia decurrere.