Lactantius, Divinarum Institutionum Liber II 'De Origine Erroris'

Patrologiae Cursus Completus

Elenchus Rerum Quae In Hoc Volumine Continentur

Notitiae Biographicae Necnon Et Bibliographicae De Sanctis Pontificibus Romanis Marcellino, Marcello, Eusebio, Melchiade, Et De Rheticio Aeduensi Epis

Sanctus Marcellinus Papa.

§ I.— Quando et quamdiu sederit.

§—II. De antiqua fabula qua Marcellinum idolis thus obtulisse vulgatum est.

§ III.— Vulgatae synodi Suessanae seu Sinuessanae de Marcellino papa gesta.

Sanctus Marcellus Papa.

§ I.— Quando et quamdiu sederit.

§ II.— De constantia Marcelli in servanda poenitentiae disciplina.

De Sancto Marcello Martyre Damasi Papae Carmen.

§ III.— De decreto quod Marcello adscribitur, ubi de usu quo pueros monasteriis parentes offerebant, disseritur.

Sanctus Eusebius Papa.

§ I.— Quando et quamdiu sederit.

§ II.— In quo vulgatum de S. Eusebio carmen explicatur.

Epigramma De S. Eusebio.

§ III.— De epistolis ac decretis Eusebio papae adscriptis.

Sanctus Melchiades Papa.

§ I.— Quando et quamdiu sederit.

§ II.— De litteris Maxentii imperatoris ac praefecti praetorio Melchiadi datis, quibus illi ecclesiis quae fuerant ablata, restitui jubebant.

§ III.— Donatistarum causa Melchiadis cognitioni a Constantino imperatore demandatur.

Exemplum Epistolae.

ΑΝΤΙΓΡΑΦΟΝ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ

§ IV.— Melchiadis sententia de Caeciliani causa.

§ V.— Melchiadis judicium Donastistae antiqui respuunt, eumque postmodum traditionis librorum recentiores falso accusant.

§ VI.— De decretis Melchiadi papae attributis.

Rheticii, Episcopi Aeduensis, Dictum De Baptismo.

Anonymi Carmen De Laudibus Domini.

Celsi In Altercationem Jasonis Et Papisci Praefatio De Judaica Incredulitate, Ad Vigilium Episcopum.

Praefatio Nicolai Lenglet Dufresnoy In Lactantium.

Lactantii Vita.

Insignium Virorum Testimonia De L. Caecilio Firmiano Lactantio.

Eusebius Caesariensis, in Chronico, IV saeculo:

S. Hieronymus, de Scriptoribus eccl., V saeculo:

Idem, Commentar. in Eccles. cap. X:

Idem, in cap. IV Epistolae Pauli ad Ephesios:

Idem, in epistola 13, ad Paulinum:

Idem, in epistola 83 (al. 84), ad Magnum:

Eucherius episcopus, in epist. ad Valerianum, V saeculo:

Honorius, Augustodun. presbyter, de Luminaribus Ecclesiae, sive de Scriptoribus eccles., XII saeculo:

Abbas Trithemius, de Scriptoribus ecclesiasticis, XV saeculo:

Raphael Volaterranus, Antropol., lib. XVI, ut sup., XV saeculo.

Franciscus Petrarcha, Epistolarum Senilium lib. I, epistola 4, ad Joannem Boccacium, XIV saeculo:

Et ibidem paulo infra:

Idem, Invectivar. in medic. lib. primo, ad fin.:

Et de Otio religiosorum lib. primo:

Et libro secundo:

Et paulo infra:

Idem, Rerum Memorabilium lib. primo, in M. Varrone:

Joannes Franciscus Picus, lib. de Stud. divinae atque humanae philosoph., cap. 7, XV saeculo:

Idem, lib. III Epistolar., epistola 10:

Leonardus Aretinus, in epistola ad Constantiam Sfortiam, XV saeculo:

L. Coelius Rhodiginus, Antiquarum Lect. lib. VI, cap. 18, XV saeculo:

Idem, libro IX, cap. 12:

Et paulo post ibidem:

Joannes Ludovicus Vives, Valentinus, ad finem libri tertii de Tradend. Discipl., XVI saeculo:

Et libro quarto:

Et libro quinto.

Joannes Baptista Pius, Annotat. c. 98, XVI saeculo:

Gregorius Giraldus Veronen., Dialogo quinto de Hist. poetarum, XVI saeculo:

Franciscus Floridus, Subsecivarum Lect. lib. II, cap. 4, XVI saeculo:

Gulielmus Canterus, Novar. Lect. lib. III, cap. 30, XVI saeculo:

Synthesis Doctrinae Lactantii.

Naevi Lactantii, Et Errores.

Naevi theologici sunt:

Naevi chronologici.

Naevi philosophici sunt:

Annotationes Censoriae In Quaedam Lactantii Errata, Ex Codice Manuscripto Bibliothecae Regiae Numero MDCLXXIII, Inter Theologos, In-Folio.

Propositiones Quae In Lactantio Reperiuntur Ad Fidem Pertinentes, A Catholicis Caute Legendae, In Notis, Vel Pio Sensu Explicatae, Vel Confutatae, Ex

Elenchus Manuscriptorum Codicum Lactantii. Manuscripti Codices:

Admonitio In Sequentem Notitiam.

Notitia Manuscriptorum Codicum Lucii Caecilii Firmiani Lactantii, Qui Asservantur Romae, In Apostolica Bibliotheca Vaticana.

Codices Vaticani Quos non viderunt nec Josephus, nec Sigismundus Isaeus, in editione Firmiani Lactantii.

Codices Nunc Vaticani, Olim Palatini.

Bibliothecae Vaticanae Urbinatensis Codices Lactantii.

Codices Vaticani Bibliothecae Regiae Alexandrinae, Id est, ex Bibliotheca Christinae Alexandrae, reginae Suecorum.

Variae Editiones Lactantii.

Partes Lactantianorum Operum Seorsim Editae.

Quaedam Lactantiana In Linguas Vulgares Versa.

Dissertationes Ad Lactantium.

Analysis Libri Primi Lactantii.

Rationibus.

Auctoritatibus.

Lucii Caecilii Firmiani Lactantii Divinarum Institutionum Liber Primus. De Falsa Religione Deorum.

Praefatio. Quanti Sit Et Fuerit Semper Cognitio Veritatis.

Caput Primum. De religione et sapientia.

Caput II. Quod providentia sit in rebus humanis.

Caput III. Uniusne potestate Dei mundus regatur, an multorum?

Caput IV. Quod unus vere sit Deus a prophetis etiam praenuntiatus.

Caput V. De testimoniis poetarum et philosophorum.

Caput VI. De divinis testimoniis et de Sibyllis et earum carminibus.

Caput VII. De testimoniis Apollinis et deorum.

Caput VIII. Quod Deus sine corpori sit, nec sexu ad procreandum egeat.

Caput IX. De Hercule et ejus vita et morte.

Caput X. De Aesculapii, Apollinis, Neptuni, Martis, Castoris et Pollucis, Mercurii atque Liberi vita et gestis.

Caput XI De Jovis ortu, vita, regno, nomine et morte, et de Saturno et Urano.

Caput XII. Quod stoici figmenta poetarum ad philosophicam tranferunt rationem.

Caput XIII. Quam vanae sint et inanes stoicorum interpretationes de diis et ibi de Jovis ortu, Saturno et Ope.

Caput XIV. Quid de diis Euhemeri et Ennii doceat sacra historia.

Caput XV. Quomodo, cum fuerint illi homines, dii fuerint nominati

Caput XVI. Qua ratione dii esse non possint, quos sexus differentia discernit et quod in naturam Dei non cadit officium generandi.

Caput XVII. De Stoicorum eadem sententia et ibi de deorum aerumnis et turpitudinibus.

Caput XVIII. De deorum consecratione propter collata in homines beneficia.

Caput XIX. Quod Deum verum simul cum diis vanis nemo possit colere.

Caput XX. De diis Romanorum propriis et eorum sacris.

Caput XXI. De diis Barbarorum quibusdam propriis, et eorum sacris, ac itidem de Romanis.

Caput XXII. Quid auctor praedictarum vanitatum in Italia apud Romanos fuerit, et quis apud alias gentes.

Caput. XXIII. De vanarum superstitionum aetatibus, et quibus coeperint temporibus.

Analysis Libri Secundi, Qui Inscribitur De Origine Erroris.

Liber Secundus. De Origine Erroris.

Caput Primum. Quod rationis oblivio faciat homines ignorantes veri Dei, qui colitur in adversis, et in prosperis contemnitur.

Caput II. Quae fuerit prima causa fingendi simulacra de vera Dei imagine, et ejus vero cultu.

Caput III. Quod Cicero aliique doctiores peccaverunt, non avertendo populos ab errore.

Caput. IV. De Simulacris, ornamentisque templorum, et eorum contemptu, etiam ab ipsis Gentilibus.

Caput V. Quod solus omnium creator Deus est colendus, non vero elementa, nec corpora coelestia: Refelliturque Stoicorum sententia, qui stellas et astr

Caput VI. Quod nec mundus totus, nec elementa sint Deus, nec animata.

Caput VII. De Deo, et religionibus insipientium de avaritia et majorum auctoritate.

Caput VIII. De rationis usu in religione deque somniis, auguriis, oraculis, talibusque portentis.

Caput IX. De Diabolo, Mundo, Deo, Providentia, Homine et ejus sapientia.

Caput X. De mundo ejusque partibus, elementis et tempestatibus.

Caput XI. De animantibus, homine, Prometheo, Deucalione, Parcis.

Caput XII. Quod animalia non sponte nata sint, sed dispositione divina, cujus fecisset nos conscios Deus, si scire expediret.

Caput XIII. Quare duo sexus in homine: quid sit mors ejus prima, quid secunda et de primorum parentum culpa et poena.

Caput XIV. De Noe vini inventore: qui primi scientiam astrorum habuerint, ac de ortu falsarum religionum.

Caput XV. De inquinatione angelorum, et duobus generibus daemonum.

Caput XVI. Daemones nihil posse in eos qui in fide solidati sunt.

Caput XVII. Astrologiam, aruspicinam et similes artes esse daemonum inventa.

Caput XVIII. De Dei patientia et ultione, daemonum cultu, et falsis religionibus.

Caput XIX. De simulacrum et terrenarum rerum cultu.

Caput XX. De philosophis, deque veritate.

Analysis Libri Tertii Lactantii. Vanitas Philosophiae Et Philosophorum.

Liber Tertius. De Falsa Sapientia Philosophorum.

Caput Primum. Veritatis collatio cum eloquentia cur eam non sunt assecuti philosophi: de stylo simplici Scripturarum.

Caput II. De philosophia, et quam inanis fuerit ejus in exponenda veritate occupatio.

Caput III. Philosophia quibus rebus constet et quis fuerit Academicae sectae auctor primarius.

Caput IV. Scientiam a Socrate, opinationem a Zenone esse sublatam.

Caput V. Multarum rerum scientiam esse necessariam.

Caput VI. De sapientia, et Academicis et Physicis.

Caput VII. De philosophia ethica et summo bono.

Caput VIII. De summo bono, et animi corporisque voluptatibus et virtute.

Caput IX. De summo bono, et de cultu veri Dei atque Anaxagorae refutatio.

Caput X. Proprium hominis est Deum cognoscere et colere.

Caput XI. De religione, sapientia, ac summo bono.

Caput XII. De duplici pugna corporis et animae atque de appetenda virtute propter vitam aeternam.

Caput. XIII. De animae immortalitate, deque sapientia, philosophia et eloquentia.

Caput XIV. Quod Lucretius et alii erraverunt, ac ipse Cicero, in statuenda sapientiae origine.

Caput XV. Senecae error in philosophia: et quomodo philosophorum oratio cum eorum vita pugnet.

Caput XVI. Quod recte docentes philosophi male vivant, teste Cicerone unde non tam philosophiae, quam sapientiae studendum est.

Caput XVII. A Philosophia ad philosophos transit, initio ab Epicuro sumpto et quomodo Leucippum et Democritum habuerit auctores erroris.

Caput XVIII. Pythagorici et Stoici, animarum immortalitatem statuentes, voluntariam mortem inaniter persuadent.

Caput XIX. Cicero et alii sapientissimi animarum immortalitatem, sed infideliter docent et quod bona vel mala mors ex ante acta vita sit ponderanda.

Caput XX. Socrates aliis prudentior fuit in philosophia, quamvis in multis desipuerit.

Caput XXI. De Platonis doctrina, quae respublicas destrueret.

Caput XXII De Platonis praeceptis, iisdemque reprehensis.

Caput XXIII. De erroribus quorumdam philosophorum, deque sole et luna.

Caput XXIV. De antipodibus, de coelo ac sideribus.

Caput XXV. De addiscenda philosophia et quanta ad ejus studium sint necessaria.

Caput XXVI. Sapientiam sola doctrina coelestis largitur et quam sit efficax lex Dei.

Caput XXVII. Quam parum philosophorum praecepta conferant ad veram sapientiam, quam in sola religione invenies.

Caput XXVIII. De vera religione, deque natura fortuna num sit dea et de philosophia.

Caput XXIX. De fortuna iterum et virtute.

Caput XXX. Epilogus ante dictorum et qua ratione sit transeundum a vanitate philosophorum ad sapientiam veram et veri Dei cognitionem, in quo solo vi

Analysis Libri Quarti Qui Inscribitur De Vera Sapientia Et Religione.

Liber Quartus. De Vera Sapientia Et Religione.

Caput Primum. De priore hominum religione, et quomodo error transfusus sit in omnem aetatem, ac de septem Graeciae sapientibus.

Caput II. Ubi quaerenda sit sapientia quare Pythagoras et Plato non accesserunt ad Judaeos.

Caput III. Sapientia et religio divelli non possunt necessarium est ut naturae Dominus sit uniuscujusque pater.

Caput IV. De sapientia itidem et religione, atque de jure patris et domini.

Caput V. Oracula prophetarum sunt inspicienda et de temporibus eorum, atque judicum et regum.

Caput VI. Deus omnipotentem genuit Filium atque de eo testimonia Sibyllarum et Trismegisti.

Caput VII. De nomine Filii atque unde Jesus et Christus appellatur.

Caput VIII. De ortu Jesu in spiritu et in carne de spiritibus et testimoniis Prophetarum.

Caput IX. De Verbo Dei.

Caput X. De Jesu adventu de Judaeorum casibus ac eorum regimine usque ad Passionem Dominicam.

Caput XI. De causa Incarnationis Christi.

Caput XII. De Jesu ortu ex Virgine, de ejus Vita, Morte, et Resurrectione atque de iis rebus testimonia Prophetarum.

Caput XIII. De Jesu Deo et homine atque de eo prophetarum testimonia.

Caput XIV. De Jesu sacerdotio a Prophetis praedicto.

Caput XV. De Jesu vita et miraculis atque de iis testimonia.

Caput XVI. De Jesu Christi passione quod fuerit praedicta.

Caput XVII. De Judaeorum religionibus, ac eorum odio in Jesum.

Caput XVIII. De passione Dominica, et quod ea praenuntiata fuerit.

Caput XIX. De Jesu morte, sepultura et resurrectione atque de iis rebus praedicta.

Caput XX. De Jesu in Galilaeam post resurrectionem profectione atque de utroque Testamento, Vetere et Novo.

Caput XXI. De Jesu ascensione, eaque praedicta et de discipulorum praedicatione et gestis.

Caput XXII. Argumenta Infidelium contra Jesu incarnationem.

Caput XXIII. De praecipiendo et agendo.

Caput XXIV. Eversio argumentorum supra objectorum.

Caput XXV. De Jesu adventu in Carne, et Spiritu, ut Deum inter et hominem mediator esset.

Caput XXVI. De cruce Jesu et caeteris tormentis, et de Agni legalis figura.

Caput XXVII. De mirandis per Crucis virtutem effectis, ac de Daemonibus.

Caput XXVIII. De spe et vera religione, atque de superstitione.

Caput XXIX. De religione christiana, et de Jesu cum Patre conjunctione.

Caput XXX. De Haeresibus et Superstitionibus vitandis, et quae sit sola et vera Ecclesia Catholica.

Analysis Libri Quinti. De Justitia.

Liber Quintus. De Justitia.

Caput Primum. De non damnandis reis, inaudita causa unde Litteras sacras contempserint philosophi de primis assertoribus religionis christianae.

Caput II. Quantum a temerariis hominibus impugnata fuit veritas christiana.

Caput III. De Veritate christianae doctrinae, et adversariorum vanitate atque Christum non fuisse magum.

Caput IV. Cur istud opus editum sit atque iterum de Tertulliano et Cypriano.

Caput V. Quae sub Saturno erat vera justitia, hanc Jupiter fugavit.

Caput VI. Explosa justitia, cupiditas, iniquae leges, audacia, avaritia, ambitio, superbia, impietas, aliaque regnarunt vitia.

Caput VII. De Jesu adventu et fructu atque de ejus saeculi virtutibus et vitiis.

Caput VIII. De justitia omnibus nota ac non suscepta de vero Dei templo, atque de ejus cultu, ut cuncta conterantur vitia.

Caput IX. De sceleribus impiorum, et Christianorum cruciatibus.

Caput X. De falsa pietate, et de falsa et vera religione.

Caput XI. De crudelitate gentilium in christianos.

Caput XII. De vera virtute atque de existimatione boni aut mali civis.

Caput XIII. De Christianorum incrementis et suppliciis.

Caput XIV. De Christianorum fortitudine.

Caput XV. De stultitia, sapientia, pietate, aequitate et justitia.

Caput XVI. De officiis viri justi, et aequitate Christianorum.

Caput XVII. De Christianorum aequitate, sapientia et stultitia.

Caput XVIII. De justitia, sapientia et stultitia.

Caput XIX. De virtute, et Christianorum cruciatibus ac de jure patris et domini.

Caput XX. De vanitate et sceleribus impiarum religionum, et Christianorum cruciatibus.

Caput XXI. De cultu deorum et Dei veri atque de bestiis quas coluerunt Aegyptii.

Caput XXII. De furore daemonum in Christianos, et errore infidelium.

Caput XXIII. De justitia et patientia Christianorum.

Caput XXIV. De ultione divina in Christianorum tortores.

Analysis Libri Sexti, De Vero Cultu.

Liber Sextus. De Vero Cultu.

Caput Primum. De Dei veri cultu et innocentia, atque de cultu falsorum deorum.

Caput II. De falsorum deorum et veri Dei cultu.

Caput III. De viis, et de vitiis et virtutibus ac de coeli praemiis et infernorum poenis.

Caput IV. De viis vitae, de voluptatibus, necnon de incommodis Christianorum.

Caput V. De falsa virtute, et eadem vera ac de scientia.

Caput VI. De summo bono et virtute deque scientia ac justitia.

Caput VII. De via erroris ac veritatis quod ea simplex sit, angusta et ardua, atque Deum habeat ducem.

Caput VIII. De erroribus Philosophorum, ac varietate Legum.

Caput IX. De Lege et Praecepto Dei de Misericordia, atque errore Philosophorum.

Caput X. De Religione erga Deum, et Misericordia erga homines atque de Mundi principio.

Caput XI. De personis in quas beneficium sit conferendum.

Caput XII. De generibus beneficentiae, et operibus misericordiae.

Caput XIII. De poenitentia, de misericordia, ac peccatorum venia.

Caput XIV. De affectibus, ac de iis Stoicorum sententia, et de virtute, vitiis et misericordia.

Caput XV. De affectibus ac de iis Peripateticorum sententia.

Caput XVI. De affectibus, ac de iis Peripateticorum eversa sententia: quis sit verus affectuum, quique eorum malus usus.

Caput XVII. De affectibus ac eorum usu de patientia et summo bono Christianorum.

Caput XVIII. De quibusdam Dei mandatis et patientia.

Caput XIX. De affectibus eorumque usu, atque de tribus furiis.

Caput XX. De sensibus et eorum voluptatibus brutorum et hominis atque de oculorum voluptate et spectaculis.

Caput XXI. De aurium voluptatibus, et sacris Litteris.

Caput XXII. De saporis et odoris voluptatibus.

Caput XXIII. De tactus voluptate et libidine, atque de matrimonio et continentia.

Caput XXIV. De poenitentia, de venia, ac praeceptis Dei.

Caput XXV. De sacrificio, et de dono Dei digno atque de forma laudandi Deum.

Analysis Libri Septimi, De Vita Beata.

Liber Septimus. De Vita Beata.

Caput Primum. De mundo et qui sint credituri, qui vero non, atque ibi reprehensio perfidorum.

Caput II. De errore philosophorum, ac de divina sapientia atque de aureo saeculo.

Caput III. De natura et de mundo atque reprehensio Stoicorum et Epicureorum.

Caput IV. Quod omnia in aliquem usum creata sunt, etiam quae mala videntur: quare homo in tam fragili corpore ratione fruatur.

Caput V. De hominis creatione, atque de dispositione mundi, et de summo bono.

Caput VI. Quare mundus et homo creati sunt quam sit inanis cultus deorum.

Caput VII. De philosophorum varietate, eorumque veritate.

Caput VIII. De immortalitate animae.

Caput IX. De aeternitate animae, atque de virtute.

Caput X. De vitiis et virtutibus, atque de vita et morte.

Caput XI. De temporibus postremis, atque de anima et corpore.

Caput XII. De anima et corpore atque de conjunctione eorum, et discessu ac reditu.

Caput XIII. De Anima, ac testimonia de ejus aeternitate.

Caput XIV. De Mundi temporibus primis ac postremis.

Caput XV. De Mundi vastatione et mutatione imperiorum.

Caput XVI. De mundi vestatione, ejusque prodigiis.

Caput XVII. De falso propheta et incommodis piorum, et illius internecione.

Caput XVIII. De mundi casibus in extremo, ac de iis praedictis a vatibus.

Caput XIX. De adventu Christi ad judicium, et de falso propheta devicto.

Caput XX. De Christi judicio, de Christianis, atque de anima.

Caput XXI. De cruciatibus et poenis animarum.

Caput XXII. De errore poetarum, atque de animae reditu ab inferis.

Caput XXIII. De resurrectione animae, atque ejus rei testimonia.

Caput XXIV. De renovato mundo.

Caput XXV. De postremis temporibus, ac de urbe Roma.

Caput XXVI. De daemonis emissione, alteroque maximo judicio.

Caput XXVII. Adhortatio et confirmatio piorum.

Admonitio In Sequens Fragmentum.

Sancti Augustini Fragmentum De Extremo Judicio.

Dissertatio De Septem Divinarum Institutionum Libris, Auctore D. Nic. Le Nourry, O. S. B.

Caput Primum. Septem librorum analysis.

Articulus Primus. Analysis libri primi.

Articulus II. Analysis libri secundi.

Articulus III. Analysis libri tertii.

Articulus IV. Analysis libri quarti.

Articulus V. Analysis libri quinti.

Articulus VI. Analysis libri sexti.

Articulus VII. Analysis libri septimi.

Caput II. De horum librorum auctore, titulo, argumentis, numero, divisione in capita, ac quas ob rationes in lucem editi sint.

Articulus Primus. De horum librorum auctore, ac titulo, quid Institutionum divinarum nomine intelligatur, de totius Operis, singulorumque librorum tit

Articulus II. Quibus rationibus Lactantius ad hos libros conficiendos adductus sit, et utrum Minucius Felix, Tertullianus ac Cyprianus non plene susce

Articulus III. De duobus philosophis gentilibus, quorum impiis scriptis Lactantius ad hos libros divulgandos impulsus est, et utrum ab ipso christiana

Caput III. De horum librorum aetate, ac variis fragmentis, quae videntur inepte iis inserta, et de erroribus Lactantio adscriptis.

Articulus Primus. Quo tempore Lactantius hos libros scripserit, et utrum duas divulgaverit eorum editiones.

Articulus II. Utrum Lactantius hos libros Constantino Magno nuncupaverit eumque una et altera oratione allocutus sit.

Articulus III. De fragmentis pluribus quae spuria videntur, et Lactantii textui praepostere inserta.

Articulus IV. De variis erroribus Lactantio adscriptis.

Notae In Libros Divinarum Institutionum. Josephi Isaei Caesenatis.

Notae In Primum Librum Divinarum Institutionum Lactantii Firmiani.

Admonitio O. F. Fritzsche In Divinarum Institutionum Epitomen.

Lucii Caecilii Firmiani Lactantii Epitome Divinarum Institutionum, Ad Pentadium Fratrem.

Praefatio. Totius epitomes ac institutionum concilium et ratio.

Caput Primum. (Div. Inst. lib. I, c. 3.) De Divina Providentia.

Caput II. (Div. Inst. lib. I, c. 2.) Quod Deus sit unus, nec possint esse plures.

Caput III. (Div. Inst. lib. I, c. 3 et 5.) De Deo uno testimonia poetarum.

Caput IV. (Div. Inst. lib. I, c. 5.) Quod Deus sit unus testimonia philosophorum.

Caput V. (Div. Inst. lib. I, c. 6.) Quod unum Deum vates, id est Sibyllae praedicant.

Caput VI. (Div. Inst. lib. I, c. 8.) Deus, cum sit aeternus et immortalis, sexu et successione non eget.

Caput VII. (Div. Inst. lib. I, c 9.) De Herculis vita facinorosa et morte.

Caput VIII. (Div. Inst. lib. I, c. 10.) De Aesculapio, Apolline, Marte, Castore et Polluce, atque de Mercurio et Baccho.

Caput IX. (Div. Inst. lib. I, c. 19 et 21.) De deorum turpitudinibus.

Caput X. (Div. Inst. lib. I, c. 11.) De Jove, ac ejus vita libidinosa.

Caput XI. (Div. Inst. lib. I, c. 11.) Varia emblemata, quibus Jovis turpitudines velarunt poetae.

Caput XII. Poetae ea, quae ad deos spectant, non omnia fingunt.

Caput XIII. (Lib. I Div. Instit. cap. 11.) Narrantur facta Jovis ex Euhemero historico.

Caput XIV. Saturni et Urani gesta ex historicis desumpta.

Caput XX. (Lib. I Div. Instit. cap. 11.) De Diis Romanorum propriis.

Caput XXI. (Div. Instit. lib. I, c. 20.) De sacris deorum Romanorum.

Caput XXII. (Div. Instit. lib. I, c. 22.) De sacris introductis a Fauno et Numa.

Caput XXIII. (Div. Inst. lib. I, c. 21.) De diis et sacris barbarorum.

Caput XXIV. (Div. Inst. lib. I, c. 22.) De origine sacrorum et religionem.

Caput XXV. (Div. Inst. lib. I, c. 22 et 23.) De aureo saeculo de simulacris ac Prometheo, qui primus hominem effigiavit.

Caput XXVI. (Div. Inst. lib. II, c. 5.) De elementorum et astrorum cultu.

Caput XXVII. (Div. Inst. lib. II, c. 13.) De hominis creatione, peccato et poena ac de angelis, tum bonis, tum malis.

Caput XXVIII. De daemonibus, ac eorum operationibus malis.

Caput XXIX. (Div. Inst. lib. II, c. 9 et 18.) De Dei patientia atque providentia.

Caput XXX. (Div. Inst. lib. I, c. 18 III, c. 2 et 3.) De falsa sapientia.

Caput XXXI. (Div. Inst. lib. III, c. 3 et 4.) De scientia et opinatione.

Caput XXXII. (Div. Inst. lib. III, c. 4 et 7.) De philosophorum sectis, ac dissentione.

Caput XXXIII. (Div. Inst. lib. III, c. 7 et 8.) Quod summum bonum sit in vita quaerendum.

Caput XXXIV. (Div. Inst. lib. III, c. 9.) Quod ad justitiam nati sint homines.

Caput XXXV. (Divin. Inst. lib. III, c. 13.) Quod immortalitas sit summum bonum.

Caput XXXVI. (Div. Inst. lib. III, c. 17 et 18.) De philosophis, scilicet Epicuro et Pythagora.

Caput XXXVII. (Div. Inst. lib. III, c. 18 et 20.) De Socrate, ac ejus contradictione.

Caput XXXVIII. (Div. Inst. lib. III, c. 21.) De Platone, cujus doctrina ad veritatem propius accedit.

Caput XXXIX. (Div. Inst. lib. III, c. 18, 23, 24.) De variis philosophis, ac de antipodis.

Caput XL. (Div. Inst. lib. III, c. 28.) De philosophorum insipientia.

Caput XLI. De vera religione ac sapientia.

Caput XLII. (Div. Inst. lib. IV, c. 3 et 7.) De sapientia religiosa Christi nomen nulli notum, nisi ipsi et Patri.

Caput XLIII. (Div. Inst. lib. I, c. 8 IV, c. 10 et 11.) De Jesu Christi nomine, et duplici nativitate.

Caput XLIV. (Div. Inst. lib. IV, c. 12 et 13.) Duplex Christi nativitas ex prophetis probatur.

Caput XLV. (Div. Inst. lib. IV, c. 14.) Christi virtus et opera probantur ex Scripturis.

Caput XLVI. (Div. Inst. lib. IV, c. 18.) Probatur ex prophetis passionem ac mortem Christi praenuntiatam fuisse.

Caput XLVII. (Div. Inst. lib. IV, c. 19 et 21.) De Jesu Christi resurrectione, apostolorum missione, Servatorisque in coelum ascensione.

Caput XLVIII. (Div. Inst. lib. IV, cap. 20.) De Judaeorum exhaeredatione, et Gentilium adoptione.

Caput XLIX. (Div. Inst. lib. IV, cap. 29.) Quod Deus non est nisi unus.

Caput L. (Div. Inst. lib. IV, c. 25.) Cur Deus humanum corpus assumpsit, ac mortem passus fuit.

Caput LI. (Div. Inst. lib. IV, c. 26.) De Christi morte in cruce.

Caput LII. (Div. Inst. lib. V, c. 9.) Spes salutis hominum in veri Dei agnitione, et de odio ethnicorum in christianos.

Caput LIII. (Div. Inst. lib. V, c. 21.) Rationes odii in christianos expenduntur, et refelluntur.

Caput LIV. De religionis libertate in adorando Deo.

Caput LV. Ethnici justitiam in sequendo Deo crimine impietatis infamant.

Caput LVI. ( olim I.) (Div. Inst. lib. V, c. 16 et 17.) De justitia, quae est veri Dei cultus.

Caput LVII. (Div. Inst. lib. III, c. 17 et 18 V, 15 17 18 et 19.) De sapientia et stultitia.

Caput LVIII, alias II. (Div. Inst. lib. VI, c. 1 et 2.) De vero cultu Dei et sacrificio.

Caput LIX, olim III, al. De viis vitae, et primis mundi temporibus.

Caput LX. (Div. Inst. lib. VI, c. 3.) De justitiae officiis.

Caput LXI. (Div. Inst. lib. VI, c. 15, 16, 19, 24.) De affectibus.

Caput LXII, alias V. (Lib. VI Inst., c. 12, 18, 20, 23.) De voluptatibus sensuum coercendis.

Caput LXIII, olim VI. (Div. Inst. lib. VI, c. 18 et 20.) Spectacula esse potentissima ad corrumpendos animos.

Caput LXIV. (Lib. VI Inst., c. 18.) Affectus sunt domandi, et a vetitis abstinendum.

Caput LXV alias VII. (Lib. VI Inst., cap. 10 et seq.) Praecepta eorum quae jubentur et de misericordia.

Caput LXVI, alias VIII. (Lib. VI Inst., cap. 23.) De fide in religione, et de fortitudine.

Caput LXVII, alias IX. (Lib. VI Inst., c. 24 et 25 VII, c. 2 et 3.) De poenitentia, animae immortalitate, et de Providentia.

Caput LXVIII. (Lib. VI div. Inst., cap. 4.) De mundo, homine et Dei providentia.

Caput LXIX, alias X. (Lib. VII Inst., c. 5, 8 et seq.) Mundum propter hominem, et hominem propter Deum esse factum.

Caput LXX. (Lib. VII Inst., c. 12, 13, 20, 21.) Animae immortalitas confirmatur.

Caput LXXI, alias XI. (Lib. VII Inst., c. 15, 16, 17, 19.) De postremis temporibus.

Caput LXXII. (Lib. VII Inst., c. 20, 24, 26.) De Christo e coelo descendente ad universale judicium, et de regno millenario.

Caput LXXIII, alias XII. (Lib. VII Inst., c. ult.) Spes salutis in Dei religione et cultu.

Syllabus Rerum Quae In Hoc Tomo Continentur.

Sanctus Marcellinus Papa.

Sanctus Marcellus Papa.

Sanctus Eusebius Papa.

Sanctus Melchiades Papa.

Lactantii Divinarum Institutionum

Dissertatio De Septem DIV. Institut. Libris, Auctore D. Le Nourry.

Josephi Isaei Caesenatis notae in septem libros Div. Institut. Lactantii.

Caput XVII. Astrologiam, aruspicinam et similes artes esse daemonum inventa.

Eorum inventa sunt astrologia, et aruspicina, et auguratio, et ipsa quae dicuntur oracula, et necromantia, et ars magica, et quiquid praeterea malorum exercent homines, vel palam, vel occulte. Quae 0337A omnia per se falsa sunt, ut Sibylla Erythraea testatur:

. . . . . . Ἐπεὶ πλάνα 0337A

0337C

Ἐπεὶ πλάνα. Sic restitui ex ms. antiquissimo 1 Regio 900 annorum, non abludentibus veterrimis Regio-Put. et Canc. quibus est ἐπίπλανα. Etiamque erud. Francius legendum esse censebat πλάνα. In multis mss. graecum deest: in 4 Reg. et in vulgatis est πλαγή. Interpretatio latina:

Quoniam erronea omnia haec sunt,

Quae stulti homines scrutantur quotidie.

Haec desumpta sunt ex Carminib. Sibyllinis, serm. 3, vers. 166.

Et fictos. Legitur effictos apud Buneman., qui in hunc locum notam sequentem exhibet.— Effictos mortuorum regum vultus. Mss. Emman., Goth., Lips. effictos; perperam vulgatum et fictos. Cell .

Personas aliquas induerunt. Ita cum editis manuscripti, praeter 1 Bonon. antiq. et Coton. in quibus legitur induxerunt. Sed retinenda videtur lectio vulgata, quae est Ciceronis et Titi Livii. Vide Isaeum in notis. Et personae indui proprie dicuntur.

Quos . . . maleficos, etc. Titul. est in Codice l. IX, 0337D decimus octavus, in quo constitutio est Constantini Caesaris, vel potius Constantii, anno 357 lata: Nemo, inquit, aruspicem consulat aut mathematicum, nemo ariolum. Augurum et vatum prava confessio conticescat. Chaldaei, ac magi, et caeteri quos maleficos ob facinorum magnitudinem vulgus appellat, nec ad hanc partem aliquid moliantur. Sileat omnibus perpetuo divinandi curiositas: etenim supplicium capitis feret gladio ultore prostratus, quicumque nostris jussis obsequium denegaverit. Betuleius .

Veris suis nominibus cient. Arnob. lib. V, initio, modum eliciendi Jovem Numa edoctus. Livius, l. I, de eodem Numa. Modum evocandi deos tutelares ex urbibus, quas Romani expugnatum ibant; invenies apud Macrobium lib. Saturnal. III, cap. 9.

Incesti. Hic sunt mali spiritus, qui ad sordes inclinant homines: sic os incestum apud Ciceronem.

Vagi. Quia sunt aerii, ut ex Apuleio S. Augustinus, et Apuleius ex Platone.

0338C

Errores humanis pectoribus offundant. Ita restituo ex vetustissimis et optimis mss. 1 Bonon., 2 Reg. aliisque sex, necnon editis Rom. 1470, ac Betul. Et sic Lactantius infra, offundunt tenebras, et supra, eodem lib. II, cap. 1, circa med., offundere tenebras. In 2 Reg., 1 Lips., 3 Colb. et ed. Cellar. est pectoribus offundunt; in 3 al. Reg., 3 Colb., 2 Clarom. Brun., effundant; In 11 vulgatis, infundant.

Nisi jussu facere. Ita plurimi mss., Regio-Put., 12 alii, et sex typis excusi. In 1 Bonon. antiq., 1 Reg., 2 Colb., ed. Tornes., legitur, jussum; in 5 al. scriptis, jussa; pro quo justa in 1 Reg. et ed. Rom. 1468, 1470; in Pal. jussi; in 1 Reg., Marm. et 7 impressis, jussu ejus.

Res geratur. Mss. 8 et ed. Cellar., res gerantur. Caeteri ut in textu.

Cum filio. Ita cum omnibus editis mss. 30, inter quos est Regio-Put. Hae duae voces absunt a 13 manu exaratis.

Nec est in angelis. Ex mss. et veteribus editis restitui est, quod in pluribus rec. impressis deerat.

0338D

Non quo. Ita restitui ex omnibus mss. et editione Roman. 1468. Caeteri vulgati habent quod. At quo, pro quod, legitur apud Ciceronem: Non quo alicunde audiveris, lib. X, ad Attic. ep. I, et alibi.

Non quo ullum honorem desiderent, etc. Aliud sentit S. August. l. IX de Civ. Dei, cap. 20. Est, inquit, in daemonibus scientia sine charitate; et ideo tam inflati, id est tam superbi sunt, ut honores divinos, et religionis servitutem, quam vero Deo deberi sciunt, sibi sategerint exhiberi, et quantum possunt, adhuc agunt. Quin et D. Thomas asserit, spiritus malos in eodem peccato permanere quo prius peccaverant, quantum ad appetitum, licet non quantum ad hoc quod obtinere se posse putent. Spark . A cultu et notitia verae majestatis avertere. Sic reposui ex mss. 8 Reg. in quibus sunt duo veterrimi, 6 Colbert., 2 Oxon. et octo aliis, atque sex vulgatis. Mss. 2 Reg. rec. et 3 Oxon. ac 9 excusi habent, a cultura.

πάντα τάδ᾽ ἐστίν,

Ἃπερ ἄφρονες ἀνδρες ἐρευνῶσι κατ᾽ ἦμαρ.

Sed iidem ipsi auctores praesentia sua faciunt, ut vera esse credantur. Ita hominum credulitatem mentita divinitate deludunt, quod illis verum aperire non expedit. Hi sunt qui imagines, et simulacra fingere docuerunt; qui, ut hominum mentes a cultu veri Dei averterent, et fictos mortuorum regum vultus, et ornatos exquisita pulchritudine statui consecrarique fecerunt, et illorum sibi nomina, quasi personas aliquas, induerunt. Sed eos magi, et ii quos vere maleficos vulgus appellat, cum artes suas execrabiles exercent, veris suis nominibus cient, illis coelestibus, quae in litteris sanctis leguntur. Hi porro incesti 0337B ac vagi spiritus, ut turbent omnia, et errores humanis pectoribus offundant, serunt ac miscent falsa cum veris. Ipsi enim coelestes multos esse finxerunt, unumque omnium regem Jovem; eo quod multi sunt spiritus angelorum in coelo, et unus parens ac dominus omnium Deus: sed veritatem mentitis nominibus involutam ex oculis abstulerunt.

Nam Deus, ut principio docui (Scil. lib. I, cap. 6) , neque nomine, cum solus sit, eget; neque angeli, cum sint immortales, dici se deos aut patiuntur, aut 0338A volunt: quorum unum solumque officium est, servire nutibus Dei, nec omnino quidquam nisi jussu facere. Sic enim mundum regi a Deo dicimus, ut a rectore provinciam: cujus apparitores nemo socios esse in regenda provincia dixerit, quamvis illorum ministerio res geratur. Et hi tamen possunt aliquid praeter jussa rectoris, per ipsius ignorantiam, quae est conditionis humanae. Ille autem praeses mundi, et rector universi, qui scit omnia, cujus divinis oculis nihil septum est, solus habet rerum omnium cum filio potestatem; nec est in angelis quidquam, nisi parendi necessitas. Itaque nullum sibi honorem tribui volunt, quorum omnis honor in Deo est. Illi autem, qui desciverunt a Dei ministerio, quia sunt veritatis inimici, et praevaricatores Dei, nomen sibi et cultum deorum vindicare conantur; non quo ullum 0338B honorem desiderent (quis enim perditis honor est?), nec ut Deo noceant, cui noceri non potest: sed ut hominibus, quos nituntur a cultu et notitia verae majestatis avertere, ne immortalitatem adipisci possint, quam ipsi sua nequitia perdiderunt. Offundunt itaque tenebras, et veritatem caligine obducunt, ne dominum, ne patrem suum norint; et ut illiciant facile, in templis se occulunt, et sacrificiis omnibus praesto adsunt, eduntque saepe prodigia, quibus obstupefacti homines, fidem commodent simulacris divinitatis ac 0339A numinis. Inde est, quod ab augure 0339A

0339B

Augure. Vide supra, c. 8 hujusce libri, post initium.

Juno Veiensis. Hanc Monetam vocavit capite 8 hujusce libri.

Fortuna. Vide S. Augustinum, de Civit. Dei lib. IV, cap. 19.

Claudiae. Vide supra, cap. 8.

Juno nudata, etc. Est Juno Lacinia, cujus templum Censor Fulvius tegulis marmoreis nudavit; Locrensis Proserpina, quam Pyrrhus spoliavit: Ceres Milesia, quae Alexandri milites sacrilegos caecitate multavit: Hercules de Appio, quem cum sacra Herculis ad servos transtulisset, Deus luminibus orbavit; Attinio, qui senatui Jovis jussa renuntiaverat; Minerva, cujus species Arturio Augusti medico apparuerat, serpens, Aesculapius. De his supra cap. 8.

Δαιμονιάρχης. Haec vox desideratur in mss. 2 Reg. vetustissimis.

In figura sua. Scilicet forma serpentis.

Perlatus est. Ita restitui ex quamplurimis mss. antiquioribus. In 3 manu exaratis, et omnibus excusis legitur, perductus est.

Advexerunt. Emman. et Goth. eleganter, advexerunt. Recte vidit Torrenius in Valer. Maxim. l. I, c. 8, n. 2, una voce legendum, urbi se nostrae advehendum restituit. Ubi haec fabula uberius exponitur. Bun .

Profani. Id est, a fide alieni.

Fuerunt. Mss. sex recentiores fuerint.

Dei statutum. Sic emendavi ex mss. et veteribus 0339D editis. In scriptis 2 rec. et editis septem legitur statum.

Quod formosum puerum in tensa Jovis ad exuvias tenendas collocarat. Ed. Sublac. habet in templo, pro, in tensa. In omnibus impressis et multis mss. locus hic viotiosissime legitur. Nonnulli habent, in templo Jovis ad excubias tenendas; alii in templo jovis ad exuvias tenendas: sic habent mss. Bonon., Jun., Tax., Pen., 3 Reg., 1 Sorb., 12 Vatic. et editiones 2 Bonon., Veneta, Florent., Junt., Gymnic., Cratand., Aldin., Graph., Tornes. et antiq. 38, aliaeque. In 6 rec. scriptis, eximias; 6 ed., excubias. Emendo secundum meliores codices, pro templo, tensa, et pro excubias, exuvias legens. Sic legunt mss. Pal. et 5 Reg. antiq. In Is. itemtesa; in Cauc. legitur in tentaesa; in Em. tentesea. Jo. Cauci putat librarium vitiose ita scripsisse, pro in tensa, cui conjecturae subscribo. Mss. 2 et Ultr. habent in centesa: sed itidem vitiose per oscitantiam librarii sic scriptum. 0340B Menda hoc modo in textum irrepsisse puto; nempe librarios ignorantes quid esset tensa (vox enim obsoleta est) existimasse legendum esse templo, praesertim cum statim sequatur Jovis, et principium vocis tensa haud dissimile sit vocabulo templo; hinc putarunt mentionem fieri templi Jovis. Τὸ excubias, pro exuvias, eo modo irrepsisse autumo, quo Isaeus, nempe pro exuvias; in manuscriptorum antiquis fuisse 0340C exubias, vel exsubias. Pro v enim veteres b scribere solebant, et vice versa, ut ostendimus in notis ad Epitomen; s quoque post x addebant, ut patet in exsequor, exsul, etc.: hinc pro eo quod nunc dicimus exuvias, illi scribebant exsubias, cujus vocis significationem librarii haud assequentes, excubias vitiose substituerunt. Caeterum quid sit tensa, notum ex Sisinnio Capitone apud Festum; nempe vehiculum, quo exuviae deorum ludis Circensibus in circum et pulvinar vehebantur. Hoc vehiculum trahebatur non a jumentis, sed ab hominibus: hinc Suet. in Octav. August., c. 43: Accidit votivis Circensibus, ut correptus valetudine lectica cubans tensas deduceret. Illi autem qui deducebant tensas, adtensatores dicebantur. Erant hi plurimum bini, qui vehendi onus subibant. Ex Isaeo .—Apud Tertullianum, lib. de Spectaculis, cap. 7, in ludis Circensibus mentio fit de curribus, de tensis, de sedibus, de coronis, de exuviis. Inde patet, legi debere in tensa Jovis ad exuvias tenendas. Pro formosum, mallet Gallaeus legere 0340D famosum. Sed legendum esse formosum constat, tum ex omnibus Lactantii mss. et editis codicibus, tum ex Valerio Maximo, a quo haec desumpsit Lactantius Hist. lib. I, cap. 2, ubi legitur, eximia facie puerum, etc. Item apud Arnobium in fine libri IV, haec referentem.— In tensa Jovis. Tertull. de Spectat., c. 7, fin.: Si unam tensam trahat Jovis . . . plaustrum est. Egregie nostrum Lact. locum illustrat Cuperus in Harpocrat. ed. in-4º, p. 134 et sq.— In tensa Jovis ad exuvias tenendas. Tensae autem, sive thensae, sunt vehicula deorum, quibus in Circum deducebantur. Suetonius Aug. 43: Accidit votivis Circensibus, ut, correptus valetudine, lectica cubans, tensas deduceret. Bun .

Cur Varro. Historia est apud Livium, lib. II, secundi belli Punici. Vide Valer. Maxim. lib. I, cap. de neglecta Religione.— Cur Varro solus evasit. Terentius Varro, consul, evasit ex Cannensi praelio. Bun .

lapis novacula incisus est; quod Juno Veiensis migrare se Romam velle respondit; quod Fortuna muliebris periculum denuntiavit; quod Claudiae manum navis secuta est; quod in sacrilegos et Juno nudata, et Locrensis Proserpina, et Ceres Milesia vindicavit; et Hercules de Appio, et Jupiter de Atinio, et Minerva de Caesare. Hinc, quod serpens urbem Romam pestilentia liberavit Epidauro accersitus. Nam illuc δαιμονιάρχης ipse in figura sua sine ulla dissimulatione perlatus est; siquidem legati ad eam rem missi, draconem secum mirae magnitudinis advexerunt.

In oraculis autem vel maxime fallunt, quorum praestigias profani a veritate intelligere non possunt: ideoque ab illis attribui putant, et imperia, et victorias, 0339B et opes, et eventus prosperos rerum; denique ipsorum nutu saepe rempublicam periculis imminentibus liberatam: quae pericula, et responsis denuntiaverunt, et sacrificiis placati averterunt. Sed omnia ista fallaciae sunt. Nam cum dispositiones Dei praesentiant, quippe qui ministri ejus fuerunt, interponunt 0340A se in his rebus, ut quaecumque a Deo vel facta sunt, vel fiunt, ipsi potissimum facere, aut fecisse videantur. Et quoties alicui populo vel urbi, secundum Dei statutum boni quid impendet, illi se id facturos vel prodigiis, vel somniis, vol oraculis pollicentur, si sibi templa, si honores, si sacrificia tribuantur: quibus datis, cum illud acciderit, quod necesse est, summam sibi pariunt venerationem. Hinc templa devoventur, et novae imagines consecrantur, mactantur greges hostiarum. Sed cum haec facta sunt, nihilominus tamen et vita, et salus eorum qui haec fecerint, immolantur. Quoties autem pericula impendent, ob aliquam ineptam et levem causam se profitentur iratos: sicut Juno Varroni, quod formosum puerum intensa Jovis ad excuvias tenendas 0340B collocarat; et ob hanc causam Romanum nomen apud Cannas pene deletum est. Quod si Juno alterum Ganymedem verebatur, cur juventus Romana luit poenas? Vel si dii tantummodo duces curant, caeteram multitudinem negligunt, cur Varro solus evasit, qui 0341A hoc fecit, et Paulus, 0341A

0341C

Paulus. Qui pullos edaces habuit, et tamen apud Cannas cecidit, ut illi Cyprianus illudit.

Qui nihil meruit. Id est nihil fecit poena dignum. Iterum Lactantius l. VII, cap. 10: Boni nihil tale creduntur mereri, quale saepe patiuntur. Bun .

Iniquae. Virg. VIII Aeneid., vs. 667. Vide Silium Italic. lib. X.

Astu. Lact. de Opific., cap 2: Astu se protegant.

Audere non poterat. Heumannus recte exponit non audebat. Singularis tamen dictio, licet audere pro posse, et posse pro audere, interdum ponant veteres. Vid. Broukhus. ad Propert. l. I, el. 15, vs. 37, p. 64, sq. Bun .

Progeniem. Virg., initio I Aen. Vide et Valerium loco citato.

0341D

Sub nominibus mortuorum delitescentes. Sequitur Tertull., Apol. c. 21: Contraria divinitas delitescens sub nominibus et imaginibus mortuorum, quibusdam signis et miraculis et oraculis fidem divinitatis operatur. Et de Spect., c. 10. Bun .

Viventibus. Mss. 4 Colbert., 1 Clarom. et Brun. addunt hominibus. Ibidem Lactantius, plagas tendunt, pro intendunt, simplex pro composito, ut mihi videtur, pro insidiantur.

Apud omnes gentes. Extrema vox gentes, addita ex cunctis mss. et editis, praeter Thys. Gall. Spark.

Inveteraverunt. Conf. l II, c. 1, inveterata persuasione. Ibid., c. 19, inveteratos errores dixit. Bun .

Differt ergo. Quia nec gravior Dei ira, nec poena major nobis imminere potest, quam cum Deus peccata punit peccatis. Μακρόθυμος quidem Deus est, nec mortem vult peccatoris, sed ut convertatur et vivat, Ezechielis III. «Magna Dei ira est, ut Hieronymus ad Castrutium Ezechielis auctoritate scribit, quando peccata non corrigit, sed caecitatem caecitate punit. 0342C Nam ob hoc ipsum mittit Deus efficaciam illusionis, ut Paulus ad Thessal. scribit, ut credant mendacio, ut judicentur omnes qui non crediderunt veritati. Indigni, inquam, sunt fonte vivo, qui cisternas sibi fodiunt.» Hier. 2. Betul .

In potestate. Id est, per potestatem. Modus loquendi Scripturae.

Vatum praedicta piorum. Ita restitui ex mss. 2 vetustissimis Reg., 2 al. Reg., Cauc., 4 Colb., Em., et ex mss. Virgil. In sex scrip. rec. et in vulgatis est, priorum. Virg. IV Aen.— Vatum praedicta piorum. Sic edo ex mss. Cauci et Emman. diversis typis. Est hoc receptum epitheton. Sic Virg. VI Aen. vs. 662, Quique pii vates. SiIius Ital., l. VI, vs. 288, 0342D Nec tacuere pii vates. Bun .

Quidam. Epicurei. Vide de Ira Dei, cap. 4.

Ne irasci quidem Deum omnino, quod affectibus, etc. Ita, ut et aliae passiones, Deo conveniunt non affective, sed effective, ut habet regula. Hoc est, ira non turbat, non afficit Deum dolore, ut homines: sed Deus cum irasci dicitur, facit hoc quod irati solent, nempe punit, affligit; ira itaque in Deo non est affectus, sed voluntas puniendi. Gallaeus .—Vide S. Thom. part. I, quaest. 21, art. 3.

Triplici modo. Sic lego cum editis Rom. 1470, Betul., Tornes., Soubr., Cellar. cunctisque mss. praeter Em. in quo legitur tribus modis; in vulgatis 11, triplici ratione.

Uno. Ex mss. est, inter quos quinque addunt modo; 1 Colb. imo.

Ista. Omnium mss. est, praeter quatuor et editos, in quibus est, ipsa.

Esse autem perversum. Sic reposui ex omnibus mss. et sequentia postulant. In excusis legitur, est.

qui nihil meruit, occisus est? Videlicet nil tunc Romanis accidit

. . . . . Fatis Junonis iniquae,

cum Annibal duos exercitus populi Romani, et astu, et virtute confecit. Nam Juno audere non poterat, aut Carthaginem defendere, ubi arma ejus et currus fuit, aut Romanis nocere, quia

. . . . . Progeniem Trojano a sanguine duci

Audierat, Tyrias olim quae verteret arces.

Sed illorum sunt isti lusus, qui sub nominibus mortuorum delitescentes, viventibus plagas tendunt. Itaque sive illud periculum, quod imminet vitari potest, videri volunt id placati avertisse; sive non potest, id agunt, ut propter illorum contemptum accidisse videatur. Ita sibi apud homines, qui eos 0341B nesciunt, auctoritatem, ac timorem pariunt. Hac versutia, et his artibus, notitiam veri ac singularis Dei apud omnes gentes inveteraverunt. Suis enim vitiis perditi, saeviunt, et grassantur, ut perdant. Idcirco etiam humanas hostias excogitaverunt ipsi hostes humani generis, ut quam multas devorarent animas.