0487B Titulum hunc ab ipso Hilario praefixum, nihil est cur apud Athanasium et Socratem requiramus.
0487C Subjectam autem formulam Osius non tam scripsisse putandus est, quam subscriptione sua ratam fecisse: et hoc, uti testes
sunt Socrates, lib. II, c. 31, ac Sozomenus, lib. IV, c. 6 et 12, vi tormentorum compulsus, et ut Sulpicius Severus, lib.
II, ex perditis Hilarii epistolis tradit, centenario major. Forte tamen eam Osii esse ideo scripserit Hilarius, quia ipsius
nomine illam circumferebant Ariani. Qua de re Phoebadius Agenn:
Non sum nescius . . . antiquissimi sacerdotis et promptae semper fidei Osii nomen quasi quemdam in nos arietem temperari. Qui immissum arietem prudenter retorquet his verbis:
Si nonaginta fere annis male credidit; post nonaginta illum recte sentire non credam. Eamdem Osio adscriptam vidisse videtur Epiphanius, haer. LXXIII, n. 14, ubi ait:
Ecclesiam condemnare se posse putarunt iis litteris, quas ab venerabili episcopo Osio per fraudem abstulerunt, in quibus dissimilis
essentia legitur.
Cui suffragatur Sozomenus, lib. IV, c. 12. Inter eos quoque, qui hanc formulam conscripserunt, Osium recenset Vigilius Taps.,
lib. V
0487D contra Eutych. Illius tamen auctores praecipuos fuisse Ursacium, Valentem, atque Potamium Phoebadius non obscure significat.
Huc spectat illud Sozomeni, lib. IV, c. 12, quod cum agentibus Ursacio, Valente et Germinio consensisset Osius, ut neque homousion
neque homoeusion usurparetur, etc.:
Ad eos, utpote qui Osii super ea re litteras expressissent, epistolam misit Eudoxius, gratias agens Valenti, Ursacio et Germinio,
eorumque ministerio adscribens, quod Occidentales recte sentirent.
Demum Hilarius ipse, cum lib. in Constant., n. 24, ejusdem formulae dicta
deliramenta Osii et incrementa Ursacii et Valentis nuncupat, quid sibi vult aliud, nisi eam ab Osio quidem ex parte scriptam, ab Ursacio autem et Valente adauctam fuisse?
Exemplum Blasphemiae Apud Sirmium per Osium et Potamium conscriptae (anno 357).
11.
Deum esse unum. Substantiae vocem tacendam. Patrem Filio esse majorem.—«Cum nonnulla putaretur esse de fide 465 disceptatio, diligenter omnia apud Sirmium tractata sunt et discussa, praesentibus
sanctissimis fratribus et coepiscopis nostris, Valente, Ursacio et Germinio
0488B Apud Athanasium et Socratem additur hic,
et aliis. Nullos alios Eudoxius loco Sozomeni mox memorato nominat. Huicne conventui interfuerit Constantius, incertum. Sed si interfuisset,
nonne Ursacii et Valentis intererat ut id declararent, quo formulae suae accederet auctoritatis robur? An vero hoc tacuere,
ut Catholicis solum Osii nomen magis imponeret? Certe interesse potuit, qui anno 357, Sirmium bis accessisse legitur. Ammianus
quippe, lib. XVI, scribit, Constantium 4 kal. junias ab Urbe profectum per Tridentum in Illyricum iter festinasse ac Sirmium
venisse. Rursum Sirmii eum exstitisse mense decembri, fidem facit data ab eo lex 27 Cod. Theod., de Apellationibus; cum intermedio
tempore Mediolani eum moratum esse pateat ex variis legum subscriptionibus. Jam de tempore hujus synodi, an
0488C medio, an exeunte hoc anno habita fuerit, quaeritur. Ex Hilarii verbis ea inter hanc et Ancyranam synodum debet intercedere
temporis mora, ut commode potuerit illius formula in Gallias deportari, deinde Gallicanorum episcoporum convocari synodus,
hujus synodi decreta in Asiam ad Hilarium, et ab Hilario ad Orientales perferri, qui Gallorum exemplo excitati, Ancyranam
synodum coegerint. Quocirca probabilior est sententia eorum, qui hunc conventum Sirmiensem circa medium annum 357 habitum
censent.
. Unum
0488C In graecis exemplaribus Athanasii et Socratis, συνέστηκεν,
constitit. Phoebadius tamen cum nostro Hilario legit
constat.
constat Deum esse omnipotentem
0488C Sic mss. At particula
et in vulgatis, necnon apud Phoebad., Athanas. et Socrat. desideratur.
et patrem, sicut per universum
0487B orbem creditur: et unicum filium ejus Jesum Christum Dominum salvatorem nostrum, ex ipso ante saecula genitum. Duos autem
deos nec posse nec
0488A debere praedicari; quia ipse Dominus dixit:
Ibo ad patrem meum et ad patrem vestrum, ad Deum meum et ad Deum vestrum (Joan. XX, 17) . Ideo omnium Deus
0488C Athanasius et Socrates non exprimunt vocabulum
unus.
unus est, sicut Apostolus docuit.
An Judaeorum Deus tantum? nonne et gentium? Imo et gentium. Quoniam quidem unus Deus, qui
0488C In potioribus mss.
justificavit. Cum graece habeatur
0488D δικαιώσει, nec quidquam in antiquis libris solemnius sit, quam ut
b in
u mutetur, facile damus legendum esse
justificabit.
justificat circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem (Rom. III, 29, 30) . Sed et caetera convenerunt, nec ullam habere potuerunt discrepantiam. Quod vero
0488D Lips. et Par.,
quosdam haud multos. Alii vero libri
quosdam aut multos: quod graeci verterunt, πολλούς τινας.
quosdam aut multos movebat de substantia, quae graece usia appellatur, id est (ut expressius intelligatur), homousion,
0488D Sic optimus codex Colb. cum Germ. sicque legendum constat ex graecis exemplaribus. At vulgati
homousion quod dicitur aut homoeusion. Deest autem in mss. Carn., Corb. ac pluribus aliis,
aut quod dicitur homoeusion.
aut quod dicitur homoeusion, nullam omnino fieri oportere mentionem; nec quemquam praedicare
0488D Bad., Er. et Mir.,
eadem esse ratione; Lips. et Par.,
ea de causa ratione: emendantur ex mss. et graeca versione διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν καὶ διὰ τοῦτον τὸν λογισμόν.
ea de causa et ratione quod nec in divinis Scripturis contineatur, et quod super hominis scientiam sit, nec quisquam possit
nativitatem Filii
0488B enarrare, de quo Scriptum est,
Generationem ejus quis enarrabit (Esai. LIII, 8) ? Scire autem manifestum est solum Patrem quomodo genuerit filium suum,
0489A et Filium quomodo genitus sit a Patre. Nulla ambiguitas est, majorem esse Patrem. Nulli potest dubium esse, Patrem honore,
dignitate,
0489C Hoc ipsum totidem verbis exprimit Phoebadius. At hae duae voces
claritate, majestate, una graeca θεότητι apud Athanas. et Socrat. redduntur.
claritate, majestate, et ipso nomine patris majorem esse Filio, ipso testante,
Qui me misit, major me est (Joan. XIV, 28) . Et hoc catholicum esse, nemo ignorat, duas personas esse Patris et Filii, majorem 466 Patrem, Filium
0489C Apud Athanas.
subjectum Patri Filium, quomodo legisse videtur et Phoebadius.
subjectum cum omnibus his quae ipsi Pater subjecit. Patrem initium non habere, invisibilem esse, immortalem esse,
0489C Prudenter in haec Phoebadius:
Haec ideo proponunt, ut contraria his Filio adscribant . . . qui si initium habere probatur, merito mortalis, merito passibilis credetur. Primam haereticorum confessionem simili arte contextam advertit ac monuit noster Hilarius lib. IV et VI de Trin.
Maxime vero laudato Phoebadio displicent subjecta inferius verba
per quem compassus est: quasi scil. duo fuerint patientes, homo assumptus, et assumens Filius. Unde Athanasius, lib. de salutari Adventu J. C. pag.
643, eos cum Arianis blasphemare incusat, qui
Deum per carnem
0489D
passum esse et resurrexisse dicunt;
cum Scriptura doceat, per Deum in carne ejus passionem contigisse, non Deum per carnem passum esse.
impassibilem esse. Filium autem natum esse ex Patre, Deum ex Deo, lumen ex lumine. Cujus Filii generationem, ut ante dictum
est, neminem scire nisi Patrem suum. Ipsum autem Filium Dei Dominum et Deum nostrum, sicuti legitur, carnem vel corpus, id
est, hominem suscepisse
0489B ex utero virginis Mariae, sicut Angelus praedicavit (Luc. I, 31) . Ut autem Scripturae omnes docent, et praecipue ipse
magister gentium Apostolus, hominem suscepisse de Maria Virgine, per quem compassus est. Illa autem
0489D In vulgatis,
clavis. Rectius in mss.
clausula, id est,
summa: quod graece versum est κεφαλαῖον.
clausula est totius fidei et illa confirmatio, quod Trinitas semper servanda est, sicut legimus in Evangelio:
Ite et baptizate omnes gentes in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) . Integer, perfectus numerus Trinitatis est.
0489D In mss. constanter
Paraclitus, aut
Paraclytus.
Paracletus autem Spiritus per Filium est; qui missus venit juxta promissum, ut Apostolos et omnes credentes instrueret, doceret,
sanctificaret.
12.
Essentia et substantia quid. Ancyrana Synodus ann. 358. Filius ut imago non solo nomine alius a Patre. —His itaque tot et tantis impietatis professionibus
0489C editis, has rursum e contrario Orientales episcopi in unum congregati sententiarum definitiones
0490A condiderunt. Sed quia frequens nobis nuncupatio essentiae ac substantiae necessaria est; cognoscendum est quid significet
essentia, ne de rebus locuturi, rem verborum nesciamus. Essentia est res quae est, vel
0489D Supple,
res eorum. Hoc altero orationis membro explicatur essentia genita, sicut superiori non nata.
ex quibus est, et quae in eo quod maneat subsistit. Dici autem essentia, et natura, et genus, et substantia uniuscujusque
rei poterit. Proprie autem essentia idcirco
0489D Non aliam praestat Phoebadius substantiae notionem:
Substantia enim, inquit,
dicitur id quod semper ex sese est, hoc est; quod propria intra se virtute subsistit: quae vis uni et soli Deo competit. Vocis utriusque distincta ratio explicatur Fragmento II, n. 32.
est dicta, quia semper est. Quae idcirco etiam substantia est, quia res quae est, 467 necesse est subsistat in sese; quidquid
autem subsistit, sine dubio in genere vel natura vel substantia maneat. Cum ergo essentiam dicimus significare naturam vel
genus vel substantiam, intelligimus ejus rei quae in his omnibus semper esse subsistat. Nunc igitur praescriptas ab Orientalibus
fidei definitiones
0490B
0489D Quas scil. Ancyrae an. 358, paulo ante diem Paschae congregati conscripserunt ad comprimendam Anomoeorum impietatem. Eudoxius
enim cum audisset quid Sirmii egissent Ursacius, Valens ac socii,
0490C multum inde eis gratulatus, ipse etiam Aetii haeresim, quantum poterat, promovere studuit. Qua de re, qui ecclesiae dedicandae
gratia Ancyram convenerant, Georgii Laodiceni litteris admoniti, quotquot commode potuerunt convocare, sibi adjunxerunt, ut
Eudoxii conatus retunderent. Basilius epist. LXXIV, Concilii hujus meminit, vocatque σύλλογον· quae vox non, ut putat vir
alias eruditus,
colloquium sonat, sed
conventum, nimirum a συλλέγω
convoco. Gesta illius narrat Sozomenus lib. IV, c. 13. Consulendus ea de re Epiphanius, haer. LXXIII, n. 2, etc. Qui quidem ibi, num.
10 et 11, synodi hujus decreta plura refert quam noster Hilarius: quia videlicet ea recenset quae Ancyrae sunt edita, Hilarius
vero, uti ex nota sequenti palam fiet, quae a synodi legatis Sirmium delata et publicata.
recenseamus.
I. «Si quis audiens imaginem esse Filium Dei invisibilis, idem dicat esse imaginem Dei, quod et Deum invisibilem: quasi non
confitens vere filium, anathema sit
0490D Proxime post
anathema sit, apud Bad., Er., Mir. et in pervetusto ms. S. Petri Vatic. sub uno eodemque contextu sequitur:
Expositiones omnes, si quid habent criminis, intra se habent; caeterum non habere in publica facie existimantur. Sed quia
scirem ea sola Sirmium esse delata.
Hac altera nota apologetica declarat Hilarius, nullas definitionum earum, quas solas ab Ancyranae synodi legatis Sirmium
esse delatas sciret, in publica facie et secundum verborum sonos, quidquam habere quod reprehendendum videatur, quamvis fraudem
sub speciosis verbis latentem non neget. Quae nota male quidem in praedictis libris locum in textu obtinuit: sed tamen non
sine injuria a Lipsio prorsus suppressa fuit. Cum autem aeque respiciat omnes Ancyranas definitiones inferius relatas; primae
huic non postponi debuit, sed potius anteponi. Magis etiam placeret
eas solas . . . delatas.
.»
13.
Item alius est, ut accipiens a Patre vitam.—Exclusa est assertio volentium nominibus tantum Patrem et Filium praedicare; cum quando imago omnis, ejus ad quem coimaginetur
species indifferens sit. Neque enim ipse sibi quisquam imago est; sed eum, cujus imago est, necesse est ut imago demonstret.
Imago itaque est rei ad rem coaequandae imaginata et indiscreta similitudo. Est ergo Pater, est et Filius: quia imago Patris
est Filius; et qui imago est,
0490D Editi,
ut vere imago sit. Expressius mss.,
ut rei
0491C
imago sit, id est, non solius speciei ac formae externae, sed internae rei ac naturae.
Imagines enim caaeterae, ut dicitur lib. VII, de Trin. n. 37:
ex diversis aut metallis aut fucis aut generibus aut artibus reddunt eorum species, quorum sunt imagines institutae: sed non praestant res ipsas. Hinc facile apparet, in superiori decreto, ubi damnatur qui imaginem Dei
idem dicat esse quod Deum, imaginem non negari idem natura, sed subsistentia ac persona.
ut rei imago sit, speciem necesse est et naturam
0490C et essentiam, secundum quod imago est, in se habeat auctoris.
0491A II.«Et si quis audiens Filium dicentem,
Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic et Filio dedit vitam habere in semetipso (Joan. V, 26) , eumdem dicat, qui accepit a Patre vitam, qui confitetur
0491C Particulam
et addimus ex uno ms. Colb. et altero Sorbon. Deinde in plerisque,
hoc id est, non
hoc idem. Mox soli vulgati
quem et illum, pro
quod et illum. Haec sententia sic graece enuntiatur: ταυτὸν λέγει τὸν εἰληφότα παρὰ τοῦ Πατρὸς τὴν ζωὴν, καὶ ὁμολογοῦντα τὸ, κᾀγῶ ζῶ διὰ
τὸν Πατέρα, τῷ δεδωκότι, ἀνάθεμα ἔστω.
et hoc idem,
Ego vivo propter Patrem (Joan. VI, 57) , quod et illum qui dederit: anathema sit.»
14.
Filius essentia non dissimilis patri eo quod imago illius sit.—Discernitur persona accipientis, et dantis; ne ipse idem sit unus et solus. Cum enim in anathemate sit, qui solitarium atque
unicum in accipientis et dantis professione crediderit; non potest intelligi ipse atque unus a se accepisse, qui dederit.
Neque enim 468 ipse solus est, qui vivit, et per quem vivit; quia alius est sibi vivens, alius profitens se vivere per auctorem:
et unum atque eumdem nemo
0491B profitebitur, qui vita utatur, et per quem sit causa vivendi.
III. «Et
0491C Graece apud Epiphan. definitionem superiorem haec antecedit, cujus initium sic enuntiatur: εἴ τις
0491D εἰκόνα ἀκούων τὸν μονογενῆ Υἱὸν τοῦ ἀοράτου Θεοῦ, ἀνόμοιον λέγοι καὶ κατ᾽ οὐσίαν τὸν Υἱὸν, hoc est,
Si quis audiens unigenitum filium esse invisibilis Dei imaginem, dissimilem etiam secundum essentiam filium dixerit.
si quis audiens unigenitum filium invisibilis Dei similem, non dixerit essentia Filium, qui est imago Dei invisibilis, cujus
imago et juxta essentiam intelligitur: quasi non vere dicens filium, anathema sit.»
15.
Item eo quod sicut Pater, ita ipse vitam habet in semetipso. Vita Patris et Filii, ipsa utriusque essentia. —Indiscreta confirmatur indissimilisque natura. Cum enim unigenitus filius Dei, et imago invisibilis Dei sit; necesse est
per speciem atque naturam similis
0491D Sic mss. duobus exceptis, cum quibus editi prae se ferebant,
essentia sit.
essentiae sit. Aut quomodo inter Filium atque Patrem natura discernitur generis indifferentis; cum in his, quae Patris sunt
propria, subsistens Filius
0491C per naturam in se genitam consistat, gloriae scilicet,
0492A virtutis, potestatis, invisibilitatis,
0491D Plures mss.
essentia. Retinendum cum potioribus
essentiae; ita ut vox,
bonis, aut similis tacita intelligatur: puta,
cum in his bonis, gloriae scilicet, virtutis, etc.
essentiae? Atque ita in his paribus divinitatis bonis intelligitur neque ille minor esse, cum filius sit; neque hic praestare,
cum pater sit: cum patri filius et coimaginatus ad speciem sit, nec sit dissimilis in genere; quia diversitatem substantiae
geniti ex substantia patris filii similitudo non recipit, et omnem in se divinitatis paternae, qualis et
0491D Editi,
quanta est, formam. Eodem sensu intelligenda est lectio, quam exprimimus e mss.
quanta forma est, invisibilis Dei filius et imago complectitur: et hoc vere est esse filium, paternae scilicet formae veritatem
coimaginatae in se naturae perfecta similitudine retulisse.
IV. «Et si quis audiens hoc,
Quomodo enim Pater habet vitam in semetipso, sic et filio dedit vitam habere in semetipso (Joan. V. 26) ;
0491D Pro
similem non dicat, graece habetur ἀνόμοιον λέγοι, id est,
dissimilem dicat.
similem non dicat etiam juxta essentiam Filium Patri,
0491D Sic mss. At editi,
ipso testante. Graece, διαμαρτυρόμενος
testantem
0492B quod sic habet quemadmodum 469 dixit: anathema sit.
0491D In excusis et scriptis, in quibus Hilarii et synodi verba titulis ac notis quibusdam distinguuntur,
0492C subsequens sententia notatur velut Hilarii, quamvis synodi eam esse ex Epiphanio perspicuum sit.
Manifestum est enim, quod
0492C Ita mss. Editi vero,
quod vita in Patre hic intelligitur . . . vita quoque in unigenito . . . significari connectitur. Graecis litteris dum scrupulose adhaesit Hilarius, illas paulo obscurius latine reddidit. Sic autem graece habetur: φανερὸν
γὰρ ὅτι τῆς ζοῆς ἐν τῷ Πατρὶ νοουμένης οὐσίας σημαινομένης, καὶ τῆς ζοῆς τῆς τοῦ μονογενοῦς τῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς γεγεννημένης
οὐσίας νοουμένης, τὸ οὕτως τὴν ὁμοιότητα τῆς οὐσίας πρός οὐσίαν σημαίνει, id est,
Manifestum est enim, cum quae vita in Patre intelligitur, significetur essentia; vita quoque Unigeniti, quae ex Patre generata
est, essentia intelligatur; voce ita
(in his,
ita et Filio dedit, etc.),
essentiae cum essentia similitudinem significari. Mentem suam aperiunt Orientales in praemissa epistola apud Epiphan., n. 8, his praesertim verbis:
Neque enim aliud Pater, aliud vita quae est in ipso; sed ipse sine
0492D
ulla compositione vita est Pater. Porro sicut habet, sic et Filio dedit, nimirum citra compositionem: quasi dicerent, sicut Pater vitam habet in semetipso, id est, vitam sine compositione, vitam quae non alia sit a semetipso,
alia ab ipsius essentia; adeo ut ipse sit vita sua, vita ipsius sit ipse: ita Filius cum accipiat vitam in semetipso, habet
quoque vitam compositionis expertem; et cum habeat sicut Pater, habet essentiam essentiae ipsius similem. Unde Hilarius infra
verba illorum in hunc fere modum explicat: Nihil aliud habet Pater quam quod dedit: dedit autem vitam quae ab ipsius essentia
non discrepat: Patri igitur Filius secundum essentiam similis est.
quae vita in Patre intelligitur, substantia significata; vita quoque Unigeniti, quae ex Patre generata est, essentia intellecta,
ita similitudinem essentiae ad essentiam significat.»
16. Connectitur, tali confessione originis suae, indiscretae naturae perfecta nativitas. Quod enim in utroque vita est, id
in utroque significatur essentia. Et
0492D Adjicimus
in auctoritate mss. Unde et eadem particula mox supplenda est ante
essentia, quasi,
id est in essentia.
in vita quae generatur ex vita, id est, essentia quae de essentia nascitur, dum non dissimilis nascitur, scilicet quia vita
ex vita est, tenet in se originis suae indissimilem naturam; quia natae et gignentis essentiae, id est, vitae quae habetur
et data est (
nempe a Patre et data est Filio), similitudo non discrepet.
0492C Quod enim ex se Deus, cum
0492D Ita melioris notae mss. Alii vero omittunt praepositionem
0493C
ex sequentem. Editi vero, pro
cum, praeferebant
eum.
ex naturae suae similitudine,
0493A genuit; non deseruit,
0493C Editi,
in eo genitam similitudinem naturalis proprietate substantiae: reluctantibus omnibus mss. qui hic multum inter se dissident. Namque in novem legitur,
in congenita similitudine, etc. In vetustioribus Colb. et Carn.,
incongenita similitudo. Alter Colb. et unus Sorbon.,
in quo ingenita similitudine; ac deinde cum duobus aliis,
naturalis proprietatem substantiae. Horum lectionem praeferendam censuimus, voce
similitudo ex prius laudatis mss. repetita. Hoc enim sibi vult: id, in quo ingenita seu intus genita et non extrinsecus adumbrata est
similitudo, non deseruit nec perdidit naturalis substantiae sibi debitam proprietatem. Idem verbi
deseruit usus est in his. lib IX de Trin. n. 36:
Non deseruit igitur Deus
0493D
natus naturae suae proprietatem; et lib. V, n. 37:
Nec naturam suam deserit ex incorporali atque indemutabili Deo incorporalis atque indemutabilis Dei perfecta nativitas. Neque vocabuli
ingenita vis dubia est, cum cap. 10 in Matth. n. 24, de corruptela quam nascendo afferimus habeatur;
Necesse est ut ingeniti et vetusti operis consuetudinem oderimus: Et paulo post,
Ea vero, quae ingenita et a quadam prosapiae antiquitate deducta, etc.
in quo ingenita similitudo, naturalis proprietatem substantiae. Non enim aliud habet, quam dedit: et sicut vitam habens,
ita habendam dedit vitam. Ac sic quod de essentia, tamquam vita ex vita, simile sui secundum essentiam nascitur, nullam diversitatem
ac dissimilitudinem admittit
0493D In vulgatis,
geniti. At in omnibus mss.
nascentis. Tum in aliquot recentioribus,
et gignentis essentiae.
nascentis et gignentis essentia.
V. «Si quis
condidit vel
creavit me (Prov. VIII, 22) ,
et genuit me (Ibid. 25) ab eodem audiens, hoc
genuit me
0493D Er., Mir., Lips. et Par.,
non tamen: ubi Bad. cum omnibus mss.
non tam. Graece autem, μὴ ἒπὶ τοῦ αὐτοῦ καὶ κατ᾽ οὐσίαν ἐννοεῖ,
non de eodem et secundum essentiam intelligat.
non tam ex similitudine essentiae intelligat, sed
0494C Ex graeca lectione, ταυτὸν λέγοι τὸ γεννᾷ με τῷ ἔκτισέ με, clarius patet hic reprehendi eos, qui
creavit me et
genuit me, ita idem esse dicunt, ut
genuit me velint ex verbo
creavit me explicandum.
idem esse dicat
genuit me, et
condidit me: quasi non dicens Filium
0494C Hic Hilarius legisse videtur, ἀπὸ Θεοῦ τέλειον; cum melius apud Epiphanium exstet, ἀπαθῶς τέλειον. Quamquam neque hanc lectionem
ignotam illi fuisse liquet ex subsequentibus.
de Deo perfectum
0494C Apud Epiphanium graece et latine desideratur
ex duobus nominibus significatum filium, sed: ac praeterea hujus decreti versio latina Orientalium sententiae prorsus contraria est. Porro illi damnant eos, qui cum audiant
Sapientiam, quae Christus est, se creatam simul et genitam profitendem, volunt eam his verbis originem suam, non ex Dei essentia,
sed ex nihilo significare; ita ut Christus non sit Filius,
0494D sed tantummodo conditio: cum Sapientia verbo
creavit me ad hoc utatur, ut cum subjicit
genuit me; et filium eum esse indicet, et sine passione genitum. Quam quidem Orientalium interpretationem Hilarius, lib. XII de Trin.
n. 50, ut indoctam non probat, sed fatetur tamen non impiam: quamvis hic ad eorum sententiam, propriam reticens, sese accommodet.
ex duobus nominibus significatum filium (sed per duo nomina, hoc est,
condidit me, et
genuit, conditionem tantummodo dicens, et nequaquam
0493B filium); sicut 470 tradidit Sapientia ex duobus pium intellectum: anathema sit.»
17.
Vox condidit me
ex sequente genuit me
intelligenda. Nativitatis et creationis discrimen.—Dicentibus creaturam vel conditionem esse filium Dei, contraitur ratione subjecta. Namque impietatis haereticorum hinc profana
praesumptio est, quod legisse se dicant,
Dominus condidit vel
creavit me; id ipsum enim conditio vel creatio videtur intelligi: sed consequentem sententiam subtrahentes, ex qua intelligentiam prior
sumit, ex prima arripiunt impietatis suae auctoritatem, ut creaturam dicant, quia Sapientia dixerit se creatam. Quae si creata
est, quomodo potuit et nasci? quia nativitas omnis, quaecumque est, in naturam suam ex natura gignente consistit: creatio
0493C autem sumit exordium de creantis potestate, potente scilicet Creatore ex nihilo condere creaturam. Sapientia itaque, quae
se dixit creatam, eadem in consequenti (Scil v. 25, Sapientia cur creatam se
0494A dixerit) se dixit et genitam: creationem referens ad parentis indemutabilem naturam, quae, extra humani partus speciem et
consuetudinem, sine imminutione aliqua ac demutatione sui, creavit ex se ipsa quod genuit. Creantis enim opus non habet passionem,
aut permixtionis, aut partus. Esse enim aliquando incipit, quod creatur ex nihilo. Et qui creat, efficit pro potestate quod
condit: et est opus virtutis creatio, non naturae ex natura gignente nativitas. At vero nativitas, legitimae originis et genuinae
naturae
0494D Verbum
perfectus, antea omissum, restituitur ex mss.
perfectus profectus est: ex natura enim generante naturam sumpsit genita natura. Sed quia Dei filius non corporalis partitudinis
est genitus exemplo, sed ex 471 perfecto Deo perfectus Deus natus est; idcirco ait creatam se esse Sapientia, omnem
0494D Ita omnes mss. At excusi,
omnes in generatione sua corporales passiones excludens.
in
0494B generatione sua naturam passionis corporalis excludens.
18.
Creatam se simul et genitam dicens originis suae naturam quam apte explicet. Solam virtutis similitudinem Filio tribuentes
damnantur.
—At vero ut ostenderet, non creationis in se, sed nativitatis esse naturam; subjecit et genitam, ut cum creatam se et genitam
confitetur, absolutam nativitatis suae intelligentiam praestaret: dum et indemutabilem Patris naturam in creatione significat,
et legitimam ac propriam ex Deo patre genitae naturae suae ostendit esse substantiam. Atque ita perfectae nativitatis intelligentiam,
creationis et generationis attulit sermo: cum alterum sine demutatione, alterum in proprietate naturae est. Fitque utrumque
unum, et unum utrumque
0494C perfectum: dum et Filius, ex Deo ac sine demutatione Dei
0494D Bad.,
natus sit et ex Patre nascitur. Mir.,
natus est, sic et ex Patre, etc. Editi alii,
natus est et ex Patre, etc. Castigantur ope mss.
natus, sic ex Patre nascitur, ut creetur; et indemutabilis ex se ac naturalis Filio Pater sic Filium condit, ut generet.
Haeresis ergo
0495A creaturam esse Dei filium profiteri ausa, damnatur: quia impiam creaturae ex nihilo opinionem, impassibili per eam
0495D Supple,
professionem, vel
vocem qua nititur praedicta opinio impia, puta
creavit me.
divinitatis perfectione monstrata, consequens professio naturalis generationis exstinguat.
VI. «Et si quis in Filio,
0495D Hic post
Patris similitudinem (graece, πρὸς τὸν ἑαυτοῦ πατέρα ὁμοιότητα), supplendum
sibi esse.
Patris similitudinem secundum essentiam quidem ipso Filio revelante per haec quae dicit:
Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic et Filio dedit habere vitam in semetipso (Joan. V, 26) ; juxta efficaciam autem per ea quae docet:
Quae enim Pater facit, eadem et Filius similiter facit (Ibid., 19) , solam secundum efficaciam similitudinem concedens,
0495D Clarius hoc ita enuntiaretur:
similitudine autem juxta essentiam, quod est principalissimum, etc.
juxta essentiam vero, quod est principalissimum fidei nostrae, Filium fraudet: quasi semetipsum fraudans
0495D Er., Mir., Lips. et Par.,
cognatione: male, ut perspicuum est ex graeco sermone, ὡς ἑαυτὸν ἀποστερῶν τῆς ἐν γνώσει Πατρὸς καὶ Υἱοῦ αἰωνίου ζωῆς· quem minus confuse
reddere sic liceret;
tamquam se ipsum fraudans vita aeterna, quae in cognitione Patris et Filii sita est, juxta verba Joan. XVII, 3.
cognitione vitae perpetuae,
0495B quae est in Patre et Filio: anathema sit.»
19.
Virtutis similitudo non est nisi ex naturae similitudine. Vita essentia significatur.—Conclusi haeretici Scripturarum auctoritatibus, hoc solum tribuere solent Filio, ut Patri tantum virtute similis sit, adimunt
autem ei similitudinem naturae: stulti atque impii, non intelligentes non nisi ex naturae similitudine similitudinem esse
virtutis. Neque enim aliquando inferior natura, superioris a se potiorisque naturae virtutem consequitur. Aut quid haec asserentes
de omnipotente Deo patre profitebuntur, si
0495D Editi,
virtutis suae: mendose.
virtuti suae virtus naturae inferioris aequatur? Non enim potest negari, quin Filius idem possit; cum dixerit:
Quaecumque facit 472
Pater, eadem et Filius facit similiter (Joan. V, 19) . Sed similitudini
0495C virtutis naturae similitudo succedit, cum dicit:
Sicut habet Pater vitam in se, ita et Filio dedit vitam habere in semetipso (Ibid., 26) . In vita, naturae et essentiae significatio est: quae sicut habetur, ita data esse docetur ad habendum. Tenet
ergo vitae similitudo virtutis similitudinem: similitudo enim virtutis non potest esse dissimilis naturae. Atque ita necesse
est, ut essentiae similitudo virtutis similitudinem consequatur: quia sicut ea quae Pater facit, eadem et Filius facit: ita
sicut habens vitam Pater, sic habendam Filio dedit vitam. Condemnatur ergo impiae professionis temeritas, quae virtutis similitudinem
confitens, dissimilitudinem ausa sit praedicare naturae: cum principalis spei nostrae fides sit, indifferentem in Patre et
Filio divinitatis substantiam confiteri.
0496A VII.«Et si quis Patrem et Filium credere se promittens, Patrem dissimilis sibi essentiae
0495D Editi hic non repetunt
patrem: et antea Lips. et Par. vocabulum
sibi suppresserunt. Restaurantur ope mss. et ex graeco, τὸν Πατέρα μὴ οὐσίας ὁμοίας αὐτοῦ λέγοι πατέρα, ἀλλὰ ἐνεργείας· quibus
verbis
0496D damnantur qui volunt Patrem gignere ac parere essentiam sui non similem.
patrem dicat, sed similis efficaciae; quasi profanas et novas voces contra essentiam Filii loquens, et interimens
0496D Sic mss. consentiente graeco, καὶ ἀναίρων τὸ εἶναι ἀληθῶς Υἱόν. At excusi,
verum Dei Filium.
vere Dei filium esse: anathema sit.»
20.
Haeretici dolose Patrem et Filium confitentes. Refelluntur Filium negantes a Patre alium ob similitudinem naturae.—Confusis permixtisque verbis veritatem frequentissime haeretici eludunt, et incautorum aures communium vocabulorum sono capiunt,
Patrem et Filium solis nominibus, non etiam per veritatem naturalis et genuinae essentiae praedicantes: quia omnium creationum
sciant dici Deum patrem, et sanctos quosque nuncupari meminerint Dei filios. Quo exemplo Patrem et Filium secundum communia
universitatis
0496B nomina confitentur; ut Pater et Filius dicantur potius, quam sint. Dicuntur enim, non etiam sunt, si in his differentis
essentiae discreta natura est: cum non possit paterni nominis veritas nisi ex naturae suae progenie acquiri. Pater itaque
non potest alienae a se ac dissimilis substantiae pater dici; quia nativitas perfecta non habeat dissidentem originalis substantiae
diversitatem. Repudiatur ergo haec omnis impietas, quae Patrem non secundum naturam suam
0496D Er., Lips. et Par.,
genitique ex se: castigantur ex Bad. et potioribus mss. Mox vocabulis
Deus et
pater loco mutatis, clarior sic efficeretur oratio:
Neque enim per id Deus dicetur pater, si, etc.
geniti ex se filii patrem loquatur. Neque enim per id pater dicetur Deus, si habeat virtuti atque efficaciae suae similem
creationem; sed si genuerit non dissimilis atque alienae a se essentiae naturam: quia diversitatem paternae naturae nativitas
naturalis non recipit. Atque ob id anathema sunt, qui 473 Patrem
0496C asserant dissimilis sibi naturae patrem esse: ut ex Deo aliud quam Deus natus sit, et putent essentiam Patris a se in Filio
degenerasse gignendo. Perimunt enim, quantum in se est, ipsam illam innascibilem Patris et indemutabilem essentiam,
0496D Sic mss. Editi vero,
quia ausi sunt in unigeniti sui nativitatem.
qui ausi sunt ei in Unigeniti sui nativitate dissimilitudinem degeneratae essentiae naturalis ingerere.
VIII. «Et si quis intelligens
0496D Minus obscura erunt haec ita ordinata:
Et si quis intelligens Filium secundum essentiam similem ejus, cujus et filius intelligitur; aut eumdem dicat (λέγοι),
aut partem Patris, ubi in vulgatis mendose,
aut patrem Patris. Tum in mss. Colb. et Germ.,
aut per enuntiationem, non
aut per emanationem.
similem secundum essentiam Filium ejus, cujus et filius intelligitur; eumdem dicens Filium quem Patrem, aut partem Patris,
aut per emanationem aut aliquam passionem, quemadmodum corporales filios, ab incorporali Patre incorporalem Filium subsistentem:
anathema sit.»
21. Cavetur in omnibus adversum singularum per
0497A versitatum vitia, neque occasio fraudis admittitur. Plures enim haereticorum idcirco similem secundum divinitatem esse Patri
Filium dicunt, ut per similitudinis proprietatem eumdem Patrem esse quem Filium confirment: quia indiscreta similitudo admittere
videatur unici ac singularis occasionem. Quod enim non dissentit in genere, id videtur in unione manere naturae.
22.
Filius eo quod natus, nec ipse qui Pater, nec aliud quam Pater. Filium a Patre aliud volentes, ob distinctionem personae.—Sed nativitas non admittit hanc fabulam; quia unio non habet nativitatem. Quod enim natum est, habet nativitatis suae patrem.
Neque quia indiscreta est nascentis a gignente divinitas, ideo ipse est et generator et genitus; cum non
0497B possit nisi alius atque alius esse et generans et natus, neque rursum
0497D In mss.
indissimilis: ac deinde in solo Vatic.
esse non possit. Jam supra, n. 20, pro,
sed si genuerit non dissimilis, in omnibus prope mss. exstabat,
non indissimilis: quae lectio, licet forsitan sincerior, ut sit
indissimilis quasi
intrinsecus dissimilis, a nobis tamen non revocatur, ne errandi sit occasio.
dissimilis esse possit natus et generans. Anathema ergo est, qui in Patre et Filio naturae similitudinem ad abolendam Filii
personalem significantiam praedicabit: quia cum in nullo differat res a re per mutuam similitudinem; similitudo tamen ipsa,
non recipiens unionem, Patrem et Filium per id, quod Filius indemutabilis similitudo Patris est, confitetur. Non enim aut
pars est Filius Patris, ut unus dici possit et natus et generans. Neque emanatio est, ut continenti fluxu per corporalem et
individuum procursum idem ipse fluxus retentus in origine,
0497D Vetustior codex Colb.
ipsud: quae vox rursum infra, num. 25, et alibi eadem ratione in eo enuntiatur.
ipsum sibi sit serie atque tractu cohaerenti origo quod fluxus. Sed perfecta nativitas est, et cum naturae similitudine manens:
non conceptu
0497C et partu corporali corporaliter incohata, sed secundum ejusdem naturae similitudinem incorporalis 474 Filius ex incorporali
Patre subsistens.
IX. «Et si quis, propterea quod numquam Pater Filius intelligitur, et quod Filius numquam Pater intelligitur, alium dicens
Filium praeter Patrem, propterea quod alius sit Pater, alius sit Filius, secundum quod dictum est,
Alius est qui testimonium perhibet
0497D In uno ms. Colb. et altero Sorbon.
perhibet de me, graeco, ὁ μαρτυρῶν περὶ ἐμοῦ, etiam consentiente: in quo deinde pro verbis,
qui misit me Pater, subjicitur, καὶ, Μαρτυρεῖ γὰρ, φησὶ. ὁ πέμψας με Πατήρ, quae sententia alia est ex Joan. V, 37, ad confirmationem ejusdem
dicti allata.
mihi, qui me misit Pater (Joan., V, 32) :
0497D In versione latina Epiphanii, majoris claritatis ergo, non male hic adjicitur
si quis inquam, etiamsi graeco non habeatur, sed tantum, διὰ ταύτην τὴν εὐσεβῆ
0498D ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ νοουμένην ἰδιότητα τῶν προσώπων, Πατρὸς μὲν καὶ Υἱοῦ· quod posset verti,
propter hanc, quae pia (aut pie) in Ecclesia intelligitur, personarum Patris et Filii proprietatem. Hinc liquet, male apud Par. et Lips. omitti
in Ecclesia.
propter hanc piam in Ecclesia intelligendam proprietatem personae Patris et Filii, timens ne quando idem intelligatur Filius
et Pater, similem
0498D Graece, ἀνόμοιον λέγοι, quod est,
dissimilem dicat.
non dicat etiam juxta essentiam Patri: anathema sit.»
0498A 23.
Quam caute duae haereses contra Dei filium peremptae.—Dictum ad Apostolos Domini est:
Estote prudentes ut sunt serpentes, et simplices ut columbae (Matth., X, 16) . Per quod dissidentium a se animantium inesse nobis voluit naturam: sed ita, ut serpentinam prudentiam
columbae simplicitas temperaret, et simplicitatem columbae prudentia serpentis instrueret; fieretque et simplex sapientia,
et sapiens simplicitas: quod praeceptum in hujus fidei expositione servatum est. Namque cum superior, de qua locuti sumus,
sententia id cavisset, ne, per similitudinem essentiae, personalis unio praedicaretur; neque ut naturae indifferentia perimeret
Filii nativitatem; et unus ac solitarius nobis esset in sensu, quia alter ab altero non differret in genere: sed consequenti
0498B sententia illi prudentiae serpentis, cui configurari cum columbae simplicitate praecipimur, per simplicem atque apostolicam
prudentiam rursum occursum est; ne forte per id, quod personalis unio non reciperetur, quia alius sit Pater, alius et Filius,
praedicatio iterum dissimilis naturae possit obrepere: ne cum alius est qui miserit, et alius est qui missus est (quia non
unus est missus et mittens), discretae ac dissimilis naturae existimarentur esse missus et mittens, cum diversae essentiae
esse non possint natus et gignens. Retinetur itaque in Patre et Filio naturae indifferentis similitudo per essentiae nativitatem:
non tamen damnum personae affert, ut unus sit missus et mittens, similitudo naturae. Neque rursum in personae proprietate,
cum non possit ipse
0498C sibi unus et filius et Pater dici, aufertur similitudo naturae. Atque ita et nativitatis veritas ad similitudinem proficit
essentiae, et similitudo essentiae non
0498D Ms. Corb. aliique nonnulli,
non adimit.
amittit nativitatis personalem veritatem. Neque rursum professio gignentis et geniti 475 similitudinem excludit essentiae;
quia cum gignens et genitus unus esse non possit, non tamen diversae naturae sint natus et generans.
X. «Et si quis in aliquo tempore patrem
0498D In graeca phrasi repetitur vox
patrem loco vocabuli
Deum. Arguitur hic doctrina Arii, qui Deum ex se aeternum, tantum in tempore patrem fuisse asserebat.
Deum unigeniti filii intelligat, et non super tempora et super omnem humanam aestimationem
0498D Graece, πιστεύει τὸν μονογενῆ υἱόν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀπαθῶς ὑφεστάναι,
credat unigenitum filium ex Patre sine passione substitisse.
unigenitum filium sine passione exstitisse: quasi praetergrediens evangelicam praedicationem, quae
0498D Mss. summo consensu,
temporum quidem interpretationem: quod graece uno verbo enuntiatur τοὺς μὲν χρόνους. Deinde cum vertat Hilarius
adspernata
0499C
est, pro παρωσάμενον, quod est
rejecit, legisse videtur καθορασάμενον, aut aliud verbum ab ὁράω, non ab ὤθω compositum.
temporum quidem intercapedinem de Patre et Filio adspernata
0499A est, fideliter autem nos docuit, quod
in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan., I, 1) : anathema sit.»
24.
Pater non intra tempora. Filium magis jam esse quam nasci docet Evangelium.—Pia professio est, Patrem non intra tempora contineri: omnem enim intelligentiae sensum excedit intemporalis paterni nominis
veritas. Etsi ipsa paterni nominis, per quod impassibilis origo nascentis est, religiosa confessio est: non tamen tenetur
in tempore; quia non potest aeternus et infinitus Deus pater intelligi temporalis, et secundum evangelicam praedicationem
cognoscitur unigenitus Deus Verbum magis jam in principio apud Deum esse, quam nasci.
XI. «Et si quis seniorem
0499C In aliquot mss. desideratur
tempore: quae vox graece exstat, non tantum hic, sed et infra post
juniorem
tempore Patrem dicat
0499B Filio ex se unigenito, juniorem autem Filium Patre
0499D Mss.
a Patre.
: anathema sit.»
25.
Filius ut Patris imago, non est eo junior. Ex eo quod Deus semel pater, semper fuit pater, semper et Filius.—Similitudo essentiae configurata in genere, indifferens quoque docetur in tempore: ne qui imago est Dei, qui Verbum est,
qui Deus est apud Deum in principio, qui similis est Patri, interjecto inter se ac Patrem tempore, non perfectum in se habeat
quod et imago est, et Verbum est, et Deus est. Si enim tempore junior praedicatur, amisit et imaginis et similitudinis veritatem:
quia similitudo jam non sit, quae dissimilis reperiatur in tempore. Quia ipsum illud, quod Deus pater est, tempus aliquod
non potest habere ne Pater sit: ex quo nec in
0499C Filio tempus potest esse ne filius sit. Atque ob id, nec Pater Filio senior, nec Filius Patre junior esse dicendus est:
quia utriusque nominis veritas non potest esse sine altero.
476 XII.«Et si quis intemporalem unigeniti filii de Patre
0499D Graecam vocem ὑποστάσεως vertit Hilarius
substantiam: quomodo lib. IV, n. 13, ubi graece habetur, τρεῖς εἰσὶν ὑποστάσεις, Πατὲρ, Υἱὸς, καὶ ἁγίον Πνεῦμα, latine legit,
tres substantiae sunt, Pater, Filius et Spiritus sanctus. At ubi reperit οὐσίαν, constanter transfert
essentiam.
substantiam ad innascibilem Dei essentiam referat, quasi Filium
0499D Graece uno verbo, υἱοπάτορα.
Patrem dicens: anathema sit.»
26.
Filius etsi intemporalis, non tamen innascibilis. —Dedisse superior definitio occasionem haereticis videbatur, cum tempus nativitatis Filii negaretur
0500A (quia nefas esset, si Pater esset in tempore: in tempore autem esset, si Filius tempori subderetur): ut per hanc opportunitatem
temporis abnegati, sub Filii nuncupatione, Pater, qui innascibilis esset, singularis atque unicus ipse sibi et pater et filius
praedicaretur: quia ubi nascendi tempus excluditur, illic opinio videtur innascibilitatis admitti; ut natus non putetur, cujus
nativitas non sit in tempore. Idcirco ne per hanc occasionem temporis abnegati, haeresis (Sabelliana) unionis irreperet; haec
impietas damnatur, quae audeat intemporalem nativitatem ad unicam ac singularem innascibilis essentiae referre substantiam:
cum aliud sit intemporalem esse, aliud sit esse non natum; quorum unum habet
0499D Aut certe non excludit nativitatem. Mox in ms. Colb.
aliud ipsud: quod notamus ut advertatur
ipsum neutro genere esse intelligendum.
(licet extra tempus) nativitatem, aliud ipsum sibi, ad
0500B id quod est, solus atque idem auctor aeternus sit.
27.
Definitionum harum ratio. Expositio qualis ab Hilario adhibita. A quibus earum subscriptio extorta. Harum synopsis.—Percucurrimus, charissimi Fratres, omnes
0499D Quas nimirum, uti monuimus, Sirmii publicarunt, non quas ediderunt Ancyrae. His enim Epiphanius alias quinque praemittit,
ac subjicit duas, quarum in postrema damnantur qui Filium Patri tautousion aut homousion propugnant. Et hujus quidem auctorem
esse Eustathium Sebastenum notare videtur
0500C Basilius Caesar, epist. LXXIV, ubi
anathematismum contra homousion in conventu Ancyrae habito eum scripsisse memorat. Nisi quis verbo γράψαι intelligendum putet
subscripsisse.
Orientalium episcoporum editas fidei definitiones, quas adversum emergentem proxime haeresim,
0500C Ita in mss. At in vulgatis,
congregati intra synodum. Quomodo hic Hilarius
proxime emergentem,
0500D ita episcopi Ancyrae congregati, apud Epiphanium, haer. LXXIII, n. 13 et 19, Anomoeorum appellant
novam haeresim, ejusque assertores
novos haereticos.
congregata intra se synodo condiderunt. Et nos, quantum potuimus,
0500D Plerique mss.,
ad intelligentiam eorum sensu. Sollicite cavet Hilarius, ne dictorum, quorum est interpres, auctor judicetur: conscius scil. fidem illam, quam excusat,
non esse omnino puram.
ad intelligentiae eorum sensum, expositionis nostrae sermonem coaptavimus, famulantes potius eorum dictis, quam dictorum
alienorum auctores existimandi: quibus adversum novam et profanam impietatem, haec conscientiae suae et adeptae jam pridem
doctrinae
0500D In vulgatis,
doctrinae suae. Abest
suae a mss. Novitati doctrinae Anomoeorum opponit Hilarius antiquitatem doctrinae Orientalium: quia nimirum illi, apud Epiphan.,
haer. LXXIII, n. 2, postquam Antiocheni Concilii, an. 341, fidei sese adhaerere professi sunt, hoc etiam subjiciunt:
Compererint illam nos fidem quam apostolicis inde temporibus continuata ad Patres nostros usque successione accepimus, velut
patrimonium tueri ac defendere.
instituta decernunt, et eos, qui hanc apud Sirmium haeresim conscripserant, vel conscriptam susceperant,
0500C ignorationem confitentes ad subscriptionem decretorum talium coegerunt: ubi Filius Patris imago perfecta est: ubi sub indifferentis
imaginis proprietate, per profanam fraudem Filius non aboletur, ut pater sit: ubi 477 imago Patris Filius praedicatus per
similitudinis veritatem, a substantia Patris, cujus imago est, substantiae diversitate non differt: ubi per habitam a Patre
vitam et acceptam a Filio vitam, nihil differens in substantia, quae significatur in vita, habeat Pater, quam Filius accepit
ad habendum: ubi non creatura est Filius genitus, sed a natura Patris
0501A indiscreta substantia est: ubi sicut inter Patrem et Filium indifferens virtus est, ita nullam inter se diversitatem patiatur
0501B Editi,
essentiae. Rectius mss.
essentia. Respicitur enim decretum 6, quo Filius virtute pariter atque essentia Patri similis asseritur.
essentia: ubi Pater, generando Filium, nihil ex se
0501B Bad. cum omnibus prope mss.,
in eodem generat: favente decreto 7 summatim hic retractato, quo
Patrem dissimilis sibi essentiae patrem esse dicens damnatur.
0501C Editi alii,
in eodem degenerat. Retinemus cum ms. Carn., uno Colb. et altero Sorbon.,
in eo degenerat: maxime cum supra, n. 20, in praedicti decreti enarratione eos Hilarius probet rite esse damnatos, qui
putent essentiam Patris a se in Filio degenerasse.
in eo degenerat diversitate naturae: ubi quia nihil differat in utroque
0501C Perverse in vulgatis,
naturae proprietas, tamen, omissa voce
similitudo: quae huc revocanda fuit ex mss. Silvae majoris et reginae Suecorum; nisi forte quis malit
natura, loco
naturae. Mox in ms. Carn.,
refutat, non
respuat.
similitudo naturae, proprietas tamen similitudinis personalium nominum respuat unionem, ne subsistens unus sit, qui et Pater
dicatur et filius: ubi quia pie dicitur et Pater mittens, et Filius missus; in nullo tamen inter Patrem et Filium, id est,
inter missum atque mittentem discernatur essentia: ubi non intra tempora paterni nominis veritas continetur: ubi Filius Patri
non est posterior in tempore: ubi ultra tempus omne perfecta nativitas innascibilitatis in se non admittit errorem.
0501B 28.
Decreta quo tempore edita. Qua occasione, cur. Fides subinde aliae.—Et haec quidem, Fratres carissimi, omnis quae edita est fidei doctrina, per paucos
0501C Quotquot scilicet post acceptas Georgii Laodiceni litteras cum iis, qui jam Ancyrae ad consecrandam ecclesiam convenerant,
celeriter potuerunt convocari, ut narrat Sozom. lib. IV, c. 13. Apud Epiphanium, haer. LXXIII, n. 12, tantum duodecim leguntur
subscripti. Sed in iis non memorantur Eleusius Cyzici, et Leontius presbyter, quos cum Basilio et Eustathio ab hac synodo
ad imperatorem legatos esse scribit Sozomenus loco laudato: quod indicio est non omnes ab Epiphanio esse recensitos. Falso
autem
0501D credidit Vigilius Taps., lib. V contra Eutich. n. 3, duodecim illas sententias ab
universis Orientalibus episcopis in unum congregatis fuisse editas: hoc, puto, delusus, quod Hilarius Orientales simpliciter et generatim laudare solet ut
earum auctores.
juxta universitatis modum Orientales, sub his ipsis prope diebus, quibus vos ingestam haeresim respuistis, emersit: cujus
exponendae ea fuit ratio, quod unius substantiae 478 silentium
0501D Hoc ita intelligere quis posset, ut orientalium fidem ideo sibi exponendam duxerit Hilarius, quia illi
unius substantiae vocabulum postrema definitione sua damnaverant. Nihil tamen sibi vult aliud, nisi ut Orientales benigne excuset quod fidem
iterato exposuerint; cum ex haeresis, quae substantiae silentium decernebat (tum Sirmio per Valentem et Ursacium, tum Antiochia
per Eudoxium emergentis) occasione ad id praestandum fuerint adducti. Hinc apprime sequitur:
Sed diversis temporibus fides alias necesse fuerit conscribi. Quibus lectis Vigilius, Hilarii consilium non satis prudenter advertens, catholicas putavit synodos, quas ille hic excusare
conatur: et lib. V
0502B contra Eutychen, n. 2, in easdem respiciens asseverat
nimium imperitos et temerarios esse, qui nesciant multas fidei constitutiones, post Nicaenam synodum, contra novorum haereticorum
insanas eruptiones, diversis in locis congregatos episcopos edidisse.
decernebatur. Sed jam superioribus diversisque temporibus, multis his causis postulantibus, fides alias necesse
0502A fuerit conscribi, quae quales sint, ex ipsis intelligetur. Omnibus enim quae ab iis gesta sunt cognitis, facilius tum et
plenius earum rerum, de quibus inter nos quaestio est, absolutionem religiosam et unitati congruam afferemus.
Expositio (
an. 341, edita) ecclesiasticae fidei, quae exposita est in synodo
0502B Celebrata est haec synodus, ut tradit Athanasius
0502C lib. de Synod. praesente Constantio, Marcellino et Probino Coss. indict. 14, anno a morte Constantini 5, proindeque Julii
Romani Pontificis 5, Christi 341, ex occasione dedicandae ecclesiae, cujus fundamenta ab annis decem jecerat Constantinus.
Episcopos 90 in ea convenisse aiunt Athanasius et Socrates, lib. II, c. 8. Sozomenus autem, lib. V, c. 5, ex editione Valesii
cum nostro Hilario consentit.
habita per Encaenias Antiochenae ecclesiae consummatae.
0502C
Aiebant, Si Sozomeno, l. III, c. 5, habenda fides,
reperisse se hanc fidem scriptam manu ipsius Luciani ejus qui Nicomediae martyrium perpessus est. Verum, ut mox ostendemus, quaedam ex ipsa Athanasius adscribit tamquam ab Acacio et Eusebio in Encaeniis prolata, Acacius
vero plura ejusdem verba Asterio attribuit. Neque obscure indicat Hilarius, eos ipsos, qui synodo intererant, formulae hujus
exstitisse auctores. Observamus obiter, longe aliud esse Antiochenae ecclesiae symbolum, quod, lib. VI de Incarn. c. 3, describit
Cassianus.
Exposuerunt qui adfuerunt episcopi nonaginta septem, cum in suspicionem venisset unus
0502C Baronius, ad an. 341, num. 22, unum illum
0502D putat fuisse Gregorium, eique objectum esse quod prava sentiret, cum primum in eo conventu destinatus est episcopus Alexandrinus.
Aliam hujus formulae conscribendae causam affert Athanasius, lib. de Synod. p. 891, quod nimirum cum non unus, sed plerique
et qui in hac synodo primas agebant,
ab omnibus de haeresi male audirent, ambiguas professiones edendo saltem fucum facere conati sint.
ex episcopis quod prava sentiret.
29. «Credimus consequenter evangelicae et apostolicae traditioni in unum Deum patrem omnipotentem,
0502B cunctorum quae sunt aedificatorem et factorem
0502D Voci
provisorem, nulla graeca respondet apud Socratem, sed apud Athanasium in novissima editione restituetur ex mss. καὶ προνοητήν.
et provisorem, de quo omnia: et in unum Dominum Jesum Christum filium ipsius unigenitum, Deum per quem omnia, qui generatus
est
0502D Graeca exemplaria hic addunt πρὸ τῶν αἰώνων,
ante saecula.
ex Patre, Deum de Deo, totum ex toto, unum ex uno, perfectum de perfecto, regem de rege, Dominum de Domino,
0502D In graecis exemplaribus, λόγον ζῶντα, σοφίαν ζῶσαν· et mox apud Athanas. ὁδὸν ἀληθείαν; et apud Socrat. ὁδὸν ἀληθείας, pro
viam veram.
verbum, sapientiam, vitam, lumen verum, viam veram, resurrectionem, pastorem, januam,
0502D Ms. Corb. cum pluribus aliis,
inconvertibilis et immutabilis: quomodo alias exhibebatur hic locus,
0503C lib. in Constant. n. 23. Verius potiores, Carn., duo Colb., Germ., Sorb., juxta graecum,
inconvertibilem et immutabilem. Integram illam sententiam ut ab Acacio et Eusebio in Encaeniis prolatam prodit Athanasius, lib. de Synod. pag. 911. Acacius
autem, apud Epiphanium, haer. LXXII, n. 6, haec et pleraque superiora verba Asterio attribuit.
inconvertibilem et immutabilem, divinitatis essentiaeque
0503A et virtutis
0503C Graece, δυνάμεως, καί βούλης, καὶ δόξης τοῦ Πατρός.
et gloriae incommutabilem 479 imaginem, primum editum totius creaturae, qui
0503C Abest
semper apud Athanas. et Socrat. Ob hanc vocem, a qua Arianos vehementer abhorruisse Hilarius lib. IV de Trin. n. 5, indicat, ipse
infra, n. 33,
0503D significat eam formulam sibi minus fuisse suspectam.
semper fuit in principio apud Deum Verbum Deus, juxta quod dictum est in Evangelio,
Et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) , per quem omnia facta sunt, et in quo omnia constant: qui in novissimis diebus descendit desursum, et natus
est ex virgine secundum Scripturas, et
0503D Ex graeca phrasi legendum
homo factus est; et mox
apostolus fidei, non
praedestinatus fidei.
agnus factus est, mediator Dei et hominum, praedestinatus fidei nostrae, et dux vitae. Dixit quippe:
Non enim descendi de coelo, ut facerem voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui me misit (Joan. VI, 38) . Qui passus est et resurrexit
0503D Apud Socratem, τὸν παθόντα ὑπὲρ ἡμῶν, καὶ ἀναστάντα ὑπὲρ ἡμῶν. Hoc secundum ὑπὲρ ἡμῶν abest apud Athanas.
pro nobis tertia die, et adscendit in coelos, et sedet in dextera Patris, et iterum venturus est cum gloria judicare vivos
et mortuos. Et in Spiritum sanctum, qui in paraclesin et sanctificationem et consummationem
0503B credentibus datus est, juxta quod et Dominus Jesus Christus ordinavit
0503D Sic Bad. cum mss. Aliae vero edit.,
discipulis.
discipulos dicens:
Pergite, et docete universas gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) :
0503D Editi,
Manifesta utique Patris (hic addit Bad.
persona), vere patris, certaque Filii vere filii, notaque Spiritus sancti: castigantur ex graeco et potioribus mss.
manifeste utique Patris vere patris, certumque Filii vere filii, et Spiritus sancti vere spiritus sancti; hisque nominibus
non simpliciter neque otiose propositis, sed significantibus diligenter propriam uniuscujusque nominatorum substantiam et
ordinem et gloriam,
0503D Graece ὡς εἶναι τῇ μὲν ὑποστάσει τρία, τῇ δὲ συμφωνίᾳ ἓν, quae verba v. c. Huetius, lib. II Origen. q. 2, n. 3, deprompta
fuisse conjectat ex Origene, lib. VIII contra Celsam, asserente, Patrem et Filium, ὄντα δύο τῇ ὑποστάσει πράγματα, ἒν δὲ
τῇ ὁμονάᾳ καὶ τῇ σημφωνίᾳ καὶ τῇ ταυτότητι τοῦ βουλήματος.
ut sint quidem per substantiam tria, per consonantiam vero unum.
30. «Hanc ergo habentes fidem, et ab initio et usque in finem habituri in conspectu Dei et Christi, omnem haereticam et pravam
sectam anathematizamus:
0503C et si quis praeter salubrem Scripturarum et rectam fidem docet, dicens aut tempus, aut spatium, aut saeculum, aut esse aut
fuisse prius, quam
0504C Lips. et Par.
generaretur. Er. cum vetustiore ms. Colb. et Germ.
generatur, Bad. cum caeteris,
generatus. Graece, πρὸ τοῦ τὸν υἱὸν τοῦ Θεοῦ.
generatus Filius: anathema sit. Et si quis Filium conditionem dicit, quemadmodum unum conditionum; aut nativitatem, sicut
sunt nativitates; aut factionem,
0504A sicut sunt facturae, et non sicut divinae Scripturae tradiderunt singula quaeque, 480 quae superius dicta sunt; et si
quis aliud docet, aut evangelizat praeter quam quod accepimus: anathema sit. Nos enim omnibus, quae divinis Scripturis tradita
sunt a prophetis et ab apostolis, vere et cum timore et credimus et sequimur.»
31.
Fides haec quatenus suspecta.—Minus forte expresse videtur de indifferenti similitudine Patris et Filii fides haec locuta esse, maxime cum de Patre et
Filio et Spiritu sancto ita senserit significatam in nominibus
propriam uniuscujusque nominatorum substantiam et ordinem et gloriam, ut sint quidem per substantiam tria, per consonantiam
vero unum.
32.
Excusatur ex scopo concilii. Haeresis nova post Nicaenam synodum. Trinitatis substantiae tres qui apud
0504B
Orientales recte dicantur.—Et primum sciendum est, non adversum haeresim, quae dissimilis substantiae Patrem et Filium
0504C In prius vulgatis adjicitur hic
et Spiritum sanctum: absque auctoritate.
ausa est praedicare, in Antiochia fuisse conventum; sed adversus eam,
0504C Hoc saltem obtendebant Eusebiani, qui sibi adversantes, Sabellianae haeresis nomine solebant infamare.
quae post sanctam synodum Nicaenam in id proruperat, ut tria nomina Patri vellet adscribere, de qua suo loco tractabimus.
Memini enim me in exordio sermonis patientiam et aequanimitatem legentium atque audientium usque ad absolutionem omnium dictorum
meorum poposcisse; ne temerarius quisquam in me judex ante cognitionem perfecti sermonis exsisteret. Volens igitur congregata
sanctorum synodus impietatem eam perimere, quae veritatem Patris et Filii et Spiritus sancti nominum numero eluderet: ut non
0504C subsistente causa uniuscujusque nominis, triplex nuncupatio obtineret sub falsitate nominum unionem, et Pater solus atque
unus idem atque ipse haberet et Spiritus sancti nomen et Filii: idcirco tres substantias esse dixerunt, subsistentium personas
per
substantias
0504C Quod enim vertit noster interpres
tres substantias, illi τρεῖς ὑποστάσεις dixerunt.
Verum, uti monet Epiphanius haer. LXXIII, n. 17,
ne quem hypostaseon
0504D
appellatio perturbet, ob id enim hypostases ab Orientalibus usurpantur, ut personarum proprietates subsistentes exsistentesque
declarent.
Et post pauca:
Merito subsistentis exsistentisque Patris et Filii et Spiritus sancti proprietates, subsistentium personarum hypostases appellant
Orientales; non ut tres illas hypostases tria principia tresve deos esse dicant: nam eos anathemate damnant, qui tres deos
dicunt.
Neque vero tunc temporis haeresis suspicione laborabant, qui
tria in divinis praedicabant. Hoc ipsum enim catholice etiam postea praedicavit Gregorius Naz. Or. XXIX, n. 3, et alibi; praedicaverunt
et Occidentales, puta, Consentius, epist. apud Augustinum CXIX, n. 4, scribens:
Una virtus est, quam trina possidet virtus; una substantia est, in qua tria sunt quae subsistunt. Augustinus ipse, epist. CLXX, ad Maximum, n. 5:
Et haec omnia, inquit,
nec confuse unum sunt, nec disjuncte
0505C
tria sunt, sed cum sint unum, tria sunt; et cum sint tria, unum sunt.
edocentes, non substantiam Patris
0505A et Filii
0505C Rursum hinc removimus voces,
et Spiritus sancti, adjectas absque mss. auctoritate.
diversitate dissimilis essentiae separantes. Quod autem dictum est:
Ut sint quidem per substantiam tria, per consonantiam vero unum, non habet calumniam: quia
0505C In vulgatis,
cognominato. Concinnius in mss.
connominato. Quod vero sequitur, an ita intellexerit Hilarius, ut Spiritus sanctus, quemadmodum dicitur in Scholis, vi processionis suae
non procedat a Patre formaliter ut similis? Certe lib. XII, n. 55, magna fide profitetur se Spiritum sanctum numquam dicturum
esse, aut genitum, aut creatum. Quam autem luculenter adstruat Spiritus sancti divinitatem, jam ostendimus praefat. in libros
de Trin. n. 15, adeo ut suspectus nemini videri jam debeat iste locus.
connominato Spiritu, id est paracleto, consonantiae potius, quam essentiae 481 per similitudinem substantiae praedicari
convenit unitatem.
33.
Hac formula eamdem Patris ac Filii essentiam praedicari. Nativitatis et innascibilitatis discrimen. Filius immutabilis.—Caeterum omnis superior sermo in nullo Patrem et Filium essentiae ac naturae diversitate discrevit. Ubi enim dicitur,
Deum de Deo, totum ex toto; non ambigitur totum Deum ex toto Deo natum. Nam et Dei de Deo natura non differt: et totus ex toto in iis est ipse, quibus
Pater est.
0505B
Unus ex uno passiones humani partus et conceptionis excludit: ut dum unus ex uno est, non aliunde, nec diversus, aut
0505C Sic mss. potiores, duo Colb., Carn., Germ.,
0505D Sorbon. Alii vero libri,
aliud sit. Ut saepe Hilarius
aliud usurpat ad distinctionem personae, ita nunc
alius ad distinctionem naturae.
alius sit, qui est unus ex uno, perfectus a perfecto. Non differt praeter originis causam ab innascibilitate nativitas; cum
perfectio utriusque non differat.
Rex de Rege. Non admittit uno atque eodem nomine potestas connuncupata dissimilitudinem potestatis.
Dominum de Domino. Dominatus quoque aequatur in Domino: nec recipit differentiam confessa in utroque sine diversitate dominatio. Illud vero,
quod post multa alia subjectum est,
inconvertibilem et immutabilem, divinitatis et essentiae et virtutis et gloriae incommutabilem imaginem, absolutum est. Nam ex Deo Deus, ex toto totus, ex uno unus, et ex perfecto perfectus, et ex rege rex,
0505C et ex Domino Dominus, cum in ea omni divinitatis gloria atque natura, in qua Pater permanet, natus quoque subsistat et Filius;
etiam hoc ex paterna
0506A substantia habet, ne demutabilis fiat. Non enim in eo nascente, ea, de qua natus est, demutata natura est: sed indemutabilem
essentiam natus obtinuit ex indemutabilis
0505D Hic auctoritas non aliud sonat ac
auctor: puta, natus ex auctore cujus est natura indemutabilis.
auctoritate naturae. Nam quamvis imago est, tamen incommutabilis est imago (non commutata in eo scilicet per dissimilitudinem
paternae essentiae, ex qua est genitus, natura), quia in eo imago paternae essentiae nasceretur. Jam vero cum primus editus
0505D Editi,
cum primus editus esset totius creaturae, docetur et ipse ille semper fuisse in principio apud Deum. Verbum Deus dicitur,
dum primus editur. Natus fuisse ostenditur,
etc.
esse totius creaturae docetur, et ipse ille semper fuisse in principio apud Deum Verbum Deus dicitur; dum primus editur,
natus fuisse ostenditur; dum semper fuit, nec tempore separatur a 482 Patre. Non ergo videri potest divisio substantiarum
(
supple, ab hac synodo) (quae nihil aliud studuit, quam ut per trium
0505D Unus codex Colb. cum Carn., Mic. et vulgatis,
subsistentium. Alter Colb. cum Germ.,
substantium. Praeferimus cum caeteris
substantiarum: cum hic excusentur Orientales, quod trinam hypostasim introduxerint, ac verbum graecum ὑπόστασις latino
substantiae nomine Hilarius reddat.
substantiarum
0506B nomen, triplicis vocabuli excluderet unionem) ad separationem diversae in Filio et in Patre substantiae introducta: cum
totius fidei expositio Patrem et Filium, innascibilem et unigenitum, nec tempore, nec nomine, nec essentia, nec dignitate,
nec dominatione discernat. Dignum autem est conscientia communi etiam caeteras eorumdem episcoporum Orientalium diversis et
locis et temporibus conscriptas fides noscere, ut per plures confessiones sinceritas conscientiae possit intelligi.
