In Sequentem Librum Admonitio. Nonnulla De Libris Aliis Ad Constantium Praelibantur.

I. Librorum ad Constantium ordo.—Tres libros subsequentes, quo eos ad manum habere quisque valeat, ab invicem non separamus: quamvis ordo temporum postularet, ut eorum primus libro de Synodis praeponeretur. In illis tamen inter se ordinandis habita est temporum ratio, quae prius neglecta querat.

II. An aliqui libri ad Constantium exciderint.—Ambigi 0554D possit, an plures, quam qui nunc exstant, sub iisdem titulis ab Hilario scripti sint. Namque post Sulpicium Severum Fortunatus testatur, ipsum, dum Constantinopoli opperiretur regis voluntatem, tribus libellis regis audientiam poposcisse: nec jam nobis superest nisi unicus Constantinopoli editus, quo audientia postuletur. Deinde in nullo librorum sequentium reperire est fragmentum, quod Hilarii nomine ut 0555A scribentis ad Constantium imperatorem in concilio laudavit Coelestinus papa I, et Arnobius lib. II de conflictu cum Serapione inseruit. Postremo Hieronymus librum Hilarii in Constantium jam vita functum memorat: cum vivo Constantio tres istos scriptos fuisse constantissimum sit.

III. Quae licet ita sint, alios tamen ab his minime desiderandos arbitramur: et Fortunatum quidem a Sulpicio deceptum esse; hunc vero nimio brevitatis studio tres libros, quos habemus, sub titulo eorum uni dumtaxat conveniente comprehendisse, aut potius, sicut et multa alia, confudisse. Neque ullum fere dubium est, quin Hieronymus librum, qui tertio loco exhibetur, contra Constantium vita functum dixerit. Fragmentum autem a Coelestino et Arnobio 0555B memoratum cum ultro recipiamus, ut Hilarii calamo et ingenio prorsus consentaneum, neque falso inscriptum putemus; facile tamen opinamur, illud ad eam primi libelli partem pertinere, quae manifeste mutila atque truncata est.

IV. In primo libro aliquid deest. An aliquid habeatur aliunde adsutum.—Nonnulla enim in hoc primo libro deesse jam adverterunt eruditi, et perspicuum est vel ex his num. 7: Moveret enim absolutionem ejus, etc., quae cum ad Athanasium referri necesse sit, in animum inducunt sermonem de sancto illo viro antea habitum desiderari. Rursum num. 8, Nicaenae fidei mentio jam facta memoratur; quamvis nullum in superioribus de ipsa verbum occurrat. Aliqui etiam dubitarunt, an non huic libello aliunde adsuta sint, 0555C quae a num. 4 supersunt. Nam neque cum superioribus, neque inter se satis cohaerere videntur: nusquam ab hinc ad imperatorem convertitur oratio: tractandi autem ratio magnam affinitatem habet cum iis quae in Fragmentis historiae Ariminensis concilii disseruntur. Quocirca non satis certam putant Baronii opinionem, hunc librum anno 355 scriptum non aliunde probantis, quam quod Hilarius num. 8, de Eusebii Vercellensis exsilio locuturus, rem recens gestam aggredi se praedicet. Sed et ei opponunt Fragmenti I, num. 6, verba, ubi Synodi Arelatensis acta sex septemve post annis narraturus, ea tamen dicat proxime gesta.

V. Quando scriptus sit.—Recens non est libelli hujus plaga, quam neque ex codice S. Petri de Urbe saeculo quinto ineunte exarato resarcire licuit. At cum 0555D in vetusto illo exemplari non solum in fronte exstet: Incipit ejusdem ad Constantium; sed et ad calcem adscribatur: Explicit liber I S. Hilarii ad Constantium. Incipit l. II ejusdem ad eumdem, quem et Constantinopoli ipse tradidit: non videtur facile dandum, aliunde quidquam adsutum esse. Certe 533-534 utraque pars easdem deflet calamitates, eadem ratione perstringit Arianorum violentiam. Et neutram quidem ante annum 355 scriptam esse liquet: non postremam, qua 0556A non modo Paulinus ex Arelatensi synodo an. 354, sed et ex Mediolanensi an. 355, Eusebius ac Dionysius in exsilium ejecti narrantur, neque etiam primam, qua egregiorum sacerdotum ab exsilio reditus suppliciter postulatur. Non enim ante praedictas synodos sacerdotum suorum exsilia novit Occidens; cujus praesertim malis Hilarium hic commoveri quis non assentiatur? Neque minus constat, hunc libellum ab eo ante exsilium ipsius scriptum esse. Nam praeter quam quod in iis, quos exsul scripsit, tacere non solet exsilium, certe non satis idoneus esset exsul, qui aliorum ab exsilio reditum deprecaretur. Cum autem sub anni 356 initium relegatus sit: ad Baronii sententiam redeundum.

VI. Qua occasione.—Porro libelli hujus scribendi 0556B ex Constantii litteris nata videtur occasio. Cum enim an. 355, teste Ammiano lib. XVI, frequentes essent in Gallias barbarorum incursus, propter quos reprimendos Julianus eodem anno exeunte Caesar creatus est; verisimile est, Constantium Gallorum dissidia et seditiones veritum ad eosdem scripsisse, quo eos in officio contineret. Imo commotae seditionis suspicionem jam sibi ab improbis susurronibus injectam eum Gallis significasse innuunt haec num. 2: Non quisquam perversus aut invidus maligna loquatur: nulla quidem suspicio est, non modo seditionis, sed nec asperae abmurmurationis. Quieta sunt omnia et verecunda. Hanc igitur opportunitatem nactus Hilarius, plus ab Arianis timendum rescribit, a quibus perturbantur omnia: et ab iis illata Ecclesiis 0556C mala enixe deprecatur.

VII. Cur primus dicatur. Hilarii de fidei libertate sententia.—Hieronymus libelli hujus non meminit: qui primus inscribitur, non quod cum secundo connexus, sed quod prior editus. Illum epistolae nomine libenter donaremus, si cum auctoritate liceret. Quod autem in eo edisserit sapientissimus Praesul ad libertatem fidei commendandam, non ita intelligendum est, ut haereticos ad profitendam fidem veram cogere numquam licere existimarit. Nam lib. de Synodis Orientales laudat, quibus suffecit, post blasphemiae voluntatem, coactae saltem fidei subscriptio: quae licet in multis suspecta ipsi merito videatur, gratulandum tamen putat, saltem aliquem ex his suscipi poenitentem. Sed dissuadet licentiam, qua haeretici Catholicos cogunt, 0556D ut avita et apostolica fide deserta, commenta nuper inventa amplectantur. Cogunt nempe, inquit num. 6, non ut Christiani omnes sint, sed ut Ariani. Quamquam episcopalem considerans animum, quem ad clementiam semper pronum esse, ac veram et non fictam populorum fidem quaerere deceat; ipsi convenientissimum esse praedicat, ut ne ad veram quidem fidem, vim eam, quam Ariani per varia tormenta catholicis inferebant, adhiberi patiatur.