(Scriptus Anno 360.)
561-562 Sancti Hilarii Contra Constantium Imperatorem Liber Unus.
1.
Exhortatio ad certandum pro fide.—Tempus est loquendi: quia jam praeteriit tempus tacendi. Christus exspectetur: quia
0577D In tribus mss.
obticuit. Rectius in aliis,
obtinuit, supple,
Imperium, aut quid simile. Constantium antichristi praecursorem coram vocare non trepidarunt Romanae Ecclesiae legati.
Cum te, ait ad ipsummet Lucifer lib. I pro Athanasio,
urgeremus nos legati beatae Ecclesiae, sectam damnandam Arii, et illam dixisti magis esse catholicam; praenuntiavimus te antichristi
fuisse praecursorem.
obtinuit antichristus. Clament pastores: quia mercenarii fugerunt. Ponamus
0577C animas pro ovibus: quia fures introierunt, et leo saeviens circuit. Ad martyrium per has voces exeamus, quia angelus satanae
transfiguravit se in Angelum lucis. Intremus per januam: quia nemo vadit ad Patrem nisi per Filium (Joan. XIV, 6) . Manifestentur
in pace sua pseudoprophetae: quia in haeresi et schismate manifestabuntur probati. Sustineatur tribulatio, qualis non fuit
a constitutione mundi: sed intelligantur breviandi dies propter electos Dei (Matth. XXIV, 22) . Impleta est prophetia, dicens:
Erit tempus, quando sanam doctrinam non sustinebunt, sed ad sua desideria coacervabunt sibi magistros scalpentes aures: et
a veritate quidem auditum avertent, ad fabulas autem convertentur
(II Tim. IV, 3) ; sed exspectetur promissio protestantis,
Beati estis, cum
0577D
vos maledicent, et persequentur, et dicent omne malum adversum vos propter justitiam. Gaudete et exsultate,
0578B
quoniam merces vestra copiosa est in coelo. Sic enim persecuti sunt et prophetas qui erant ante vos (Matth. V, 11, 12) . Stemus ante judices et potestates pro Christi nomine: quia beatus est qui usque
0578C in finem perseveraverit (Matth. X, 22). Non timeamus cum qui potest corpus occidere, animam autem non potest: sed timeamus
eum, qui potest corpus et animam occidere in gehennam (Ibid., 28). Nec solliciti de nobis simus: quia capilli capitis nostri
numerati sunt (Ibid., 30). Et per Spiritum sanctum sequamur veritatem: ne per spiritum erroris credamus mendacio. Et commoriamur
Christo, ut Christo conregnemus. Ulterius enim tacere, diffidentiae signum est, non modestiae ratio, quia non minus periculi
est semper tacuisse, quam numquam.
2.
Ut Hilarius in tuenda fide semper paci studuerit. Ut modestiam cum adversariis servarit.—Ego, Fratres, ut mihi omnes, qui me vel audiunt vel familiaritate cognitum habent, testes sunt, gravissimum fidei
0578D periculum longe antea praevidens, post sanctorum virorum exsilia
0577D Paulinum ab Arelatensi synodo anno 353 desinente e sua sede pulsum esse constat tum ex libello I ad Constantium, n. 8, tum
maxime ex Fragmento I,
0578D n. 6; Luciferum autem, Eusebium ac Dionysium a Mediolanensi an. 355. Neque ignoravit Athanasius quid utraque illa synodo
gestum sit, de quibus scribit ad Solitarios, pag. 829:
Cum autem esset (Imperator)
Arelate et Mediolani, omnia pro haereticorum adhortatu suggestioneque faciebat: vel potius illi ipsi agebant insultabantque
in omnes Caesaris potestate succincti.
Quia tamen ille, Apolog. pag. 692, quemadmodum hic noster Hilarius, Paulini exsilium una cum exsiliis Eusebii, Luciferi ac
Dionysii memorat; factum est ut Socrates, lib. II, cap. 36, et Rufinus, lib. I
0579B Hist. Eccl. c. 19, Paulinum cum caeteris ab una synodo Mediolan. in exsilium trusum esse existimarint. Imo his addit Rufinus
Hilarium atque Rodanium: qui a Sulpicio Severo pariter superioribus adjunguntur. Unde Blondellus Hilarium anno 354 relegatum
scribit. At hos omnes exsilio conjunxit, non tempus, sed causa una, Athanasii scil. ac fidei Nicaenae defensio.
Paulini, Eusebii, Luciferi, Dionysii,
0579A quinto abhinc anno, a Saturnini et Ursacii et Valentis communione me cum Gallicanis episcopis separavi, indulta caeteris
consortibus eorum resipiscendi facultate: ut nec pacis abesset voluntas, et principalium morborum foetida, et in corruptionem
totius corporis membra
0579C Apud. Par.,
proficienda. In codice Vat. bas.,
proficiscentia. In Colb. et Martin.,
profitentia. Malumus cum aliis,
proficientia. Namque ut in bonam, ita et in malam partem Hilario familiare est verbum
proficere. Quam scierit inter lepram et lepram, inter seductos ac seductores Arianos dijudicare, hoc loco probat; quamvis Erasmo aliter
scribere placuerit.
proficientia desecarentur; si tamen hoc ipsum beatissimis confessoribus Christi editum decretum
0579C Septem mss.
edita decreta tum. Alii duo
editum decretum, sine particula
tum. Decreti hujus condendi Hilarium auctorem praecipuum exstitisse valde probabile est. In hunc locum haud dubie respicit Facundus
Hermian. epist. ad Mocianum, ubi cum iis, qui Calchedonense concilium impugnabant, communionem non ineundam esse contendens,
ait:
Hoc cum suis collegis Hilarius fecit, qui nullo adhuc in praejudicium Nicaeni concilii procedente decreto, cum prima contrariorum
molimina praesumpsissent, properaverunt ab eorum se communione dividere.
Plusculum
0579D tamen ei attribuit. Non enim omnia morbida membra desecat, sed
in corruptionem totius corporis proficientia, tres scil. episcopos dumtaxat: neque hoc statim post prima eorum molimina; sed postquam Mediolanensi synodo prosecuti sunt,
quod Arelatensi primum tentarant. Etsi latet an hoc decretum confirmarint sancti confessores, certe non aliam regulam secuti
sunt, qui an. 362 Alexandriae congregati, uti narrat Rufinus, lib. I, cap. 28, sanxerunt,
ut tantum perfidiae auctoribus amputatis, reliquis sacerdotibus daretur optio, si forte velint, abjurato errore perfidiae,
ad fidem patrum statutaque converti.
Deinde, uti loquitur Hieronymus, Dial. Contra Lucif.,
assensus est huic sententiae Occidens, et per tam necessarium consilium satanae faucibus mundus ereptus est. Ita Innocentius papa patres concilii Milevitani regulae eidem adhaerentes confirmat his verbis:
Ut durum arbitror conniventiam praestare peccantibus: ita impium judico manum negare conversis. Ea quoque Leone teste, epist.
0580B nunc CXXV ad Leonem c. I, in Calchedonensi concilio servata est moderatio,
ut rebellibus tantum ac pertinacibus ab Ecclesiae unitate rejectis, nulli correcto venia negaretur. Quod Leo ipse approbat, epist. alias XXXIX, nunc LIX:
quia devotionis utrumque est christianae, ut et pertinaces veritas justa coerceat, et conversos charitas non repellat.
tum a nobis manere placuisset. 563
0580C Editi,
quibus postea: mox Bad., Er., Mir. et Lips.,
ad Biturensem synodum compulsis; Par.,
ad Betherensem synodum compulsis: emendantur ex mss. e quibus soli Martin. et Colb. habent,
a Byterensi synodo compulsus: minus vere. Hilarius hic paucis perstringit qui ad Biterrensem synodum an. 356 venerit, tum quid in ea gesserit, ac tandem
ob quid ex ea in exsilium pulsus sit.
Qui postea per factionem eorum pseudoapostolorum ad Biterrensem synodum compulsus, cognitionem
0580C Verbum
demonstrandae, ab Erasmo primum expunctum, restituimus ex Bad. et mss.
demonstrandae hujus haereseos
0580C Martinianum exemplar cum Colb.,
audientibus obtuli. Sed hi timentes propriae conscientiae pondus, audire, etc. Magis placet cum aliis,
timentes publicae conscientiae, supple,
manifesti fieri. Hunc suum timorem jam ab anno superiore prodiderant;
verentes enim populi judicium e Dominico ad palatium transierunt, uti legimus lib. I ad Constantium n. 8, cum contra Hilarius nihil magis in votis haberet. Hoc Biterris nondum exsul, hoc
exsul Constantinopoli enixe
0580D rogavit, ut de fide
sub publica conscientia disserendi facultas sibi daretur. Quod Ariani constanter reformidantes, eum post primam petitionem in exsilium, post alteram
in patriam miserunt.
obtuli. Sed hi timentes publicae conscientiae, audire ingesta a me noluerunt: putantes se innocentiam suam Christo posse
mentiri, si volentes nescirent, quod gesturi postmodum essent scientes. Atque
0579B exinde toto hoc tempore in exsilio detentus, neque decedendum mihi esse de Christi confessione decrevi, neque honestam aliquam
ac probabilem ineundae unitatis rationem statui respuendam. Denique exinde nihil
0580D Bad., Er. et Mir. cum mss.,
in tempore. Tum ex his duo,
maledicum. His verbis se praestitisse significat, quod lib. X de Trinit. n. 4 proposuerat, ubi ait:
De temporibus non queremur, etc.
in tempora maledictum, nihil in eam, quae tum se Christi ecclesiam mentiebatur, nunc autem antichristi est synagoga, famosum
ac dignum ipsorum impietate scripsi, aut locutus sum: neque interim criminis loco duxi, quemquam aut cum his
0580A colloqui, aut suspensa licet communionis societate, orationis domum adire, aut paci optanda sperare; dum erroris indulgentiam,
ab antichristo ad Christum
0580D Editi,
recurrentium: obnitentibus omnibus mss. quibus favet illud cap. 2 in Matth., n. 2, ubi per poenitentiam
reditus ab errore et recursus a crimine esse dicitur. Tum quatuor mss.
praeparemus: alii duo,
praeparamus.
recursum, per poenitentiam praepararemus (Vid. l. de Synod. n. 4 et 8) .
3.
Quod jam dicturus est, non est impatientiae, sed libertatis christianae.—Si quis igitur prudens rationem silentii mei percipit, profecto me usque nunc recentis injuriae acerbitatem moderatum, nunc
demum fideli in Christo libertate
0580D In mss. Colb. et Martin.,
libertate stantem: quod Bandinus ac Latinius legendum esse conjectarunt.
testante, non aliquo vitio humanae perturbationis, ad haec scribenda arguet incitatum. Neque enim immature loquar, qui diu
tacui, nec sine modestia tacui, qui aliquando jam loquor: neque injuriam queror, qui dissimulavi recentem, et qui, ne quid
ex causa mea loqui existimarer,
0580B
0580D Apud Lips. et Par.,
tamen adhibui ad silentium tempus. Rectius aliis in libris,
tantum . . . . temporis, scil. quadriennium, quod jam in exsilio exegerat.
tantum adhibui ad silentium temporis. Nunc mihi non alia ad dicendum causa, quam Christi est: cui 564 et hoc debui, quod
usque nunc tacui; et (
supple, cui) ex reliquo me intelligo debere, ne taceam.
4.
Persecutorum optat tempora.—Atque utinam illud potius, omnipotens Deus et universorum creator, sed et unius Domini nostri Jesu Christi pater, aetati
meae et tempori praestitisses, ut hoc confessionis
0581A meae in te atque in unigenitum tuum ministerium Neronianis, Decianisve temporibus explessem! Nec ego, per misericordiam
Domini et Dei filii tui Jesu Christi calens
0581C Auctoritate ms. Martin. adjecimus
Spiritu sancto. Hic Hilarii locus cum simili Chrysostomi epist. CXXV Cyriaco conferendus.
Spiritu sancto, equuleum metuissem, qui desectum Esaiam scissem, nec ignes timuissem, inter quos Hebraeos pueros cantasse
meminissem: nec crucem et fragmenta crurum meorum
0581C Martin. et Colb. mss.,
crurium meorum formidassem: et infra
undam, pro
rheumam. Non obscure hic significat Hilarius, id Martyribus proxime post mortem donari, quod latroni concessum est. Atqui Paradisum
ei datum vocat in psal. CXLI, n. 6,
sortem et regnum haereditatis suae, id est, Christi; et lib. X de Trin. n. 34,
consummatae beatitudinis delicias. Nec proinde dubitasse videtur, coelestem beatitudinem Martyribus non differri.
vitassem, postquam in paradisum translatum latronem recordarer: nec profundum maris et Pontici aestus absorbentem rheumam
trepidassem, cum per Jonam et Paulum docuisses fidelibus esse in mari vitam. Adversus enim absolutos hostes tuos felix mihi
illud certamen fuisset; quia nec dubium relinqueretur, quin persecutores essent, qui ad negandum te poenis, ferro, igni compellerent:
neque ad
0581B testificandum plus tibi nos, quam mortes nostras liceret impendere. Pugnaremus enim palam et cum fiducia contra negantes,
contra torquentes, contra jugulantes: et nos populi tui, tamquam duces suos, ad confessionis religionem intelligentia persecutionis
publicae comitarentur.
5.
Constantii persecutio qualis.—At nunc pugnamus contra persecutorem fallentem, contra hostem
0581C Falsas illas Constantii blanditias Lucifer, lib. Moriendum pro Dei filio, pariter arguit his verbis:
In hoc vero scelestissimus judicaris, quod sub specie dilectionis et consulere cupiens, ad nos blandiaris dejiciendos. Sic Athanasius, ad Solit. p. 838, narrat Osium a Constantio devictum
nunc quidem blandiente, patremque eum appellante, nunc interminante et relegatos enumerante, etc.
blandientem, contra Constantium antichristum: qui non dorsa caedit, sed ventrem palpat; non proscribit ad vitam, sed
0581D Multos hac arte delusos esse testificatur Liberius apud Theodoretum, lib. II Hist. Eccl. c. 16, dum ait:
Quicumque non diligunt gloriam Dei, ii tua munera anteponentes, eum, quem ipsi non viderant nec judicaverant, condemnarunt. In his
Potamius, ut Faustinus et Marcellinus lib. ad Imp. aiunt:
primum quidem fidem catholicam vindicans, postea vero praemio fundi fiscalis, quem habere concupierat, fidem praevaricatus
est.
Tales vocat Gregorius Naz., Or. XXI,
auri magis quam Christi amantes, φιλοχρύσους μᾶλλον ἢ φιλοχρίστους· additque Constantium bona pauperum in malos illos usus insumpsisse. Quamquam in mss. Colb.
et Martin. desideratur,
non proscribit ad vitam, sed ditat in mortem: neque hoc vere diceretur, si
proscriptio solum exsilium, non etiam bonorum et capitis multam sonaret: plurimos enim exsilio jam punierat. Vel certe hic exhibetur
Constantius,
0582C qualis videri affectabat. Nam licet Lucifer, lib. Mor. pro Dei filio, de ipso scribat:
Spolias, proscribis, mactas gladio, etc., postea tamen subjicit:
Qui in innocentes tam rabide saevis, Christianum te, pium, prudentem atque justum videri posse censes.
ditat in mortem; 565 non trudit carcere ad libertatem, sed intra palatium honorat
0582C Vat. bas. aliique duo mss.
onerat: quod notamus, quia infra legere est,
sacerdotes honorat.
ad servitutem; non latera vexat, sed cor occupat; non caput gladio desecat, sed animam auro occidit; non ignes publice minatur,
sed gehennam
0582A privatim accendit. Non contendit, ne vincatur; sed adulatur, ut dominetur. Christum confitetur, ut neget;
0582C Hanc saltem obtendebat. Ipsa Constantii in Concilio Mediolanensi an. 355, verba refert Lucifer, lib. De non conven. cum
haeret.:
Dixisti, Pacem volo firmari in meo Imperio, cupiens violare in nobis pacem dominicam, scindere desiderans Dei populum, etc. Rursum post pauca,
Nobis dicebas, Pacem volo fieri: et circa initium,
Dixisti nos fuisse atque esse inimicos pacis, hostes unitatis, adversarios etiam fraternae charitatis.
unitatem procurat, ne pax sit; haereses
0582C Photini videlicet, uti declaratur infra, num. 23:
Omnem rursum adversum Photinum Sirmium catholicae doctrinae tuae commoves curam.
comprimit, ne christiani sint; sacerdotes honorat, ne episcopi sint;
0582C Ita et Lucifer, lib. I pro Athanasio, imperatorem
0582D alloquitur:
quod cum sis memorias Martyrum instaurans, tamen servorum unius filii Dei cruorem fundas. Et Theodoretus, lib. III Hist. Eccl. C. 12, testis est, Constantium splendidis ac magnificis vasis templa ditasse.
ecclesiae tecta struit, ut fidem destruat. Te in verbis, te in ore circumfert; et omnia omnino agit, ne tu
0582D In vulgatis et aliquot mss.
ne tu ut Deus, ita pater. Praeferimus cum Vat. bas., Martin., Colb. et Carn.,
ne tu Deus ita, ut Pater, supple,
est Deus: ut ad Christum referatur,
Te in ore, etc., cujus divinitatem paternae inaequalem Constantius inducere velle reprehenditur.
Deus ita, ut pater, esse credaris.
6.
Hilarius a maledicti suspicione se purgat.—Cesset itaque maledictorum opinio, et mendacii suspicio. Veritatis enim ministros decet vera proferre. Si falsa dicimus,
infamis sit sermo
0582D Exemplar Vat. bas.,
maledicens.
maledicus: si vero universa haec manifesta esse ostendimus, non sumus extra apostolicam libertatem et modestiam post longum
haec silentium arguentes. Sed temerarium
0582B me forte quisquam putabit, quia dicam Constantium antichristum esse. Quisquis
0582D In ms. Carnut.,
petulantia istud magis quam constantia dici.
petulantiam istud magis quam constantiam judicabit, relegat primum Joannem dixisse ad Herodem,
Non tibi licet facere istud (Marc. VI, 18) : sciat a Martyre esse dictum regi Antiocho,
Tu quidem iniquus de praesenti vita nos perdis, sed Rex mundi defunctos nos pro suis legibus
0582D Colbertinus codex cum Martin.,
in aeternae vitae resurrectionem suscitabit. Graece, εἰς αἰώνιον ἀναβίωσιν ζωῆς ἡμᾶς ἀναστήσει.
in aeternam vitam in resurrectione suscitabit (II Mach. VII, 9) : et rursum beata fidelique voce alium increpasse,
Potestatem, inquit,
inter homines habens, cum sis corruptibilis facis quod vis: noli autem putare genus nostrum 566
a Deo esse derelictum. Patienter sustine, et vide magna potestas ipsius qualiter te et semen tuum torquebit (Ibid., 16, 17) . Et quidem ita pueri. At vero foemina nihil minus perfectis et
0583A beatis viris locuta est, dicens:
Tu vero, qui inventor omnis malitiae factus es in Hebraeos, non effugies manum Dei. Si enim nobis
0583B Silvae majoris ms.,
unus. Colb.,
nunc. Magis placeret,
vivus vel
vivens, juxta graecum verbum ζῶν.
vivis propter increpationem et correptionem Dominus modicum iratus est, sed iterum
0583B In excusis,
recordabitur. Rectius mss. Colb. et Martin.,
reconciliabitur: consentiente graeco, καταλλαγήσεται.
reconciliabitur servis suis (Ibid., 31 et seqq.) . Non est istud temeritas, sed fides; neque inconsideratio, sed ratio; neque furor, sed fiducia.
7.
Constantius Neroni, Decio, etc.,
confertur.—Proclamo tibi, Constanti, quod Neroni locuturus fuissem, quod ex me Decius et Maximianus audirent: Contra Deum pugnas, contra
Ecclesiam saevis, sanctos persequeris, praedicatores Christi odis, religionem tollis, tyrannus
0583B Hoc est, non jam humanarum, sed divinarum rerum tyrannus es. Haec a me dicta, tibi atque illis socia et communia sunt. Unde
hic non notantur quaecumque hactenus dicta sunt (nam Constantii maxime sunt propria quae ante hunc numerum 7 continentur),
sed quae Hilarius Neroni ac Decio se proclamaturum fuisse proxime testificatus est.
non jam humanorum, sed divinorum es. Haec tibi a me atque illis socia atque communia sunt: at vero nunc propria tua accipe.
Christianum
0583B te mentiris, Christi novus hostis es: antichristum praevenis, et arcanorum mysteria ejus operaris. Condis
0583B Editi,
condis fidem. Concinnius ms. Vat. bas. cum aliquot aliis,
condis fides numero plures, et perinde falsas:
contra fidem vivens, eam scil. quae una
0583C et vera est, nec animo nec moribus tenens. Fides illas intelligit, frequentes fidei expositiones Constantio praesente, vel
favente scriptas; aut etiam libros illos, de quibus Lucifer de non parcendo in Deum delinquentibus:
Quantum enim apud te est, tradidisti eum (Christum),
de quo et libros scriptos dedisti, et praedicatores benigni voti in omni loco constituisti: et sub initium ejusdem libri:
Convincent te libelli recitati a te, ac dati Romae episcopis etiam catholicis, ad hoc videlicet, ut in omni loco tua roborari
posset blasphemia.
Unde cum lib. II pro Athanasio eum
legisperitum velle videri, et lib. Mor. pro Dei filio, eum sese
peritum arbitrari et
dictatorum designatum numerum babere memoret; non negat subinde, quin sermo illius sit
politus, ornatus, qui etiam dici mereatur disertus ac dulcis per artem quaesitus. Quibus illustrantur proxima Hilarii verba,
Doctor profanorum es.
fides, contra fidem vivens. Doctor profanorum
0584A es, indoctus piorum
0583C In omnibus mss.
episcopatus tuos. Tum in plerisque,
donans. Et hic Lucifer audiendus, lib. De
0583D non parcendo in Deum delinq.:
Transfiguratus es in Apostolos Christi, qui tamquam vere ad te omnis cura Ecclesiae pertineat, sic sollicitus videlicet ne
quis alicubi catholicus praesit Ecclesiae episcopus . . . tollis episcopos catholicos, ordinas haereticos. Cui,
inquit lib. Mor. pro Dei filio,
crebro sunt acclamantes Ariani dogmatis tui episcopi, Episcopum te esse episcoporum. De hac bonorum episcoporum in malos demutatione videndus quoque Athanasius ad Solit. p. 858, quo spectat illud ejusdem pag.
860:
Quinquaginta sedium episcopos cum satellitio militari ad invitos populos submittis, etc. Forte etiam Hilarius hic respiciat immutationem episcoporum constantinop. synodo proxime factam, de qua infra, num.
15.
episcopatus tuis donas, bonos malis demutas. Sacerdotes custodiae mandas, exercitus tuos
0583D Colb. ms.
ad errorem.
ad terrorem Ecclesiae disponis, synodos contrahis, et Occidentalium fidem ad impietatem compellis, conclusos urbe (Ariminensi)
una minis terres, fame debilitas, hieme conficis, dissimulatione depravas. Orientales autem dissensiones artifex nutris,
0583D Martinianum exemplar,
blanditiis religas. Tum Colbertinum,
fautor instigas. Non displiceret,
blandus elicis, fautor instigas. Hic tanguntur dissensiones Seleuciae
0584B excitatae, ac deinde Constantinopoli nutritae.
blandos elicis, fautores instigas: veterum 567 turbator es, profanus novorum es. Omnia saevissima sine
0584B In ms. Colb.,
sine injuria. Hoc ipsum Lucifer non tacuit lib. Mor. pro Dei filio:
Sic nos, inquit,
quos tam infeste persequeris, varie excarnificari cupis, et quidem momentis omnibus; interficiendos vero non esse statuisti,
tamquam mors tantummodo beatos milites Christi faciat,
etc. Eleganter deinde Hilarius Constantium, ingenio et arte Christianos torquendi, diabolo superiorem esse enuntiat.
invidia gloriosarum mortium peragis. Novo inauditoque ingenii triumpho de diabolo vincis, et sine martyrio persequeris.
8.
Martyrum Reliquiae venerandae: earum virtus.—Plus crudelitati vestrae, Nero, Deci, Maximiane, debemus. Diabolum enim per vos vicimus. Sanctus ubique
0584B beatorum Martyrum sanguis exceptus est,
0584B Verba,
et veneranda ossa quotidie testimonio sunt, in antiquo basilicae Vaticanae codice ab aliquo forsitan Eunomii aut Vigilantii discipulo primum suppressa, postea in ectypis
et vulgatis defuere. Conservata sunt in mss. Colbertino et Martiniano, quorum ope
0584C restauratur, quod orationis integritati deficiebat. Verba enim:
Dum in his daemones mugiunt, etc. quae ad superiora:
Martyrum sanguis exceptus est, referri nequibant, jam apprime cohaerent cum his,
veneranda ossa testimonio sunt. Haec quippe portenta, cum eorum qui occisi sunt, tum ejus pro quo occisi sunt, gloriam ac virtutem praeclare testantur. Quod
illustratur his lib. XI de Trin. n. 3:
Hunc (Christum)
Apostolorum et Martyrum loquuntur sepulcra . . . hunc punitorum daemonum resonant mugitus. Hilarii verbis inhaeret Hieronymus contra Vigilant., ubi sacras Apostolorum Reliquias appellat
secundum nos veneranda ossa, quas Vigilantius cum Eunomio
vilem pulvisculum vocitabat.
et veneranda ossa quotidie testimonio sunt: dum in his daemones
0584C Quinque mss.
rugiunt. Potiores cum vulgatis,
mugiunt: quomodo lib. XI de Trin., n. 3, legimus
daemonum mugitus, non
rugitus. Illis tamen favet Hieronymus epist. XXVII, ad Eustochium, c. 6, ubi similia narrans ait:
Cernebat (Paula)
variis daemones
0584D
rugire cruciatibus, et ante sepulcra Sanctorum ululare homines more luporum, vocibus latrare canum, fremere leonum, mugire
taurorum; alios rotare caput, et post tergum terram vertice tangere suspensisque pede feminis vestes
(adde
non) defluere in faciem. Quae postrema verba ad Hilarii imitationem expressa, indicio sunt hunc librum Hieronymo ignotum non fuisse. Eumdem quoque
locum imitatur Sulpicius, dum Martini in expellendis daemonibus virtutem sic enarrat Dial. III:
Cerneres miseros diverso exitu perurgeri, hos sublatis in sublime pedibus quasi de nube pendere, nec tamen vestes defluere
super faciem, ne faceret verecundiam nudata pars corporum.
Ita et Paulinus, in Nat. 7, S. Felicis, hominem a daemone obsessum repraesentat ad limina ejusdem Sancti:
Corpore verso.
Suspendi pedibus spectantem tecta supinis:
(Cui) Vestibus ut rigidis, aut ad vestigia sutis,
0585C Corporis omne sacrum casto velatur operto:
Scilicet ut divini operis reverentia tectis
Corporibus maneat, nec poena daemon in ipsa
Qua cruciatur ovet, nudis prodendo pudorem
Artubus, illaeso gravius torquetor honesto.
Hujusmodi portentum nostra aetate vidit Lotharingia, uti fidem faciunt Commentaria Marchionis
de Beauvau gallice Scripta, p. 6.
mugiunt, dum aegritudines depelluntur,
0585A elevari sine laqueis corpora, et suspensis pede feminis vestes non defluere in faciem, uri sine ignibus spiritus, confiteri
0585C Et hunc locum restauramus ex mss. Colb. et Martin. in quibus tamen exstat
age pro
agere, et
profecto non
profectu. In aliis autem libris habetur,
confiteri sine interrogantis incremento fidei. At tu omnium crudelitatum crudelissime. Hic ostendit Hilarius, immundos spiritus occulta quadam vi agi ac torqueri, dum eorum
occulta est
plaga, et poena manifesta, ut loquitur Cyprianus, epist. II ad Donatum, ubi et tormenta ipsis per Exorcistas inflicta videsis. In illis autem tormentis
confitebantur alii Christi divinitatem, ut ab Hilario audivimus, lib. XI, n. 3, alii totius Trinitatis
0585D fidem, cujus rei luculentum est exemplum apud Ambrosium, epist. nunc XXII, n. 21. Alii vero, uti testis est Cyprianus, lib.
ad Demetrianum,
ejulantes et gementes voce humana, et potestate divina flagella et verbera sentientes, venturum judicium confitentur. Interdum etiam, inquit lib. de Idol. Vanit.:
Videas illos nostra voce et operatione majestatis occultae flagris caedi, igne torreri, incremento poenae propagantis extendi,
ejulare, gemere, deprecari; unde veniant, et quando discedant, ipsis etiam qui se colunt audientibus, confiteri.
Sed maxime omnium Sulpicius Severus, Dial. III, Hilarii verba dum mutuatur, illustrat in hunc modum:
In parte alia videres sine interrogatione vexatos, et sua crimina confitentes. Nomina etiam nullo interrogante prodebant;
ille se Jovem, iste Mercurium fatebatur.
sine interrogatione vexatos, agere omnia non minus cum profectu examinantis, quam incremento fidei. At tu, omnium crudelium
crudelissime, damno majore in nos, et venia minore desaevis. Subrepis
0585D In vulgatis,
nomine blandientis. In sex mss.,
0586C
nominis blandimento. Rectius in Vat. bas., Martin. et Colb.,
subrepis nomine, supple, quo te Christianum fingis, ut declarat num. 9,
blandimento occidis, etc.
nomine, blandimento occidis, specie religionis impietatem peragis, Christi fidem Christi mendax praedicator exstinguis. Non
relinquis saltem miseris excusationes, ut aeterno judici suo poenas et aliquas laniatorum corporum
0586C Excusi,
proferant. Hilarius hic accedit ad sententiam Cypriani, qui lib. de Lapsis mitius agendum censet cum iis qui in tormentis lapsi sunt.
Quaeri, inquit,
de tormentis potest, qui per tormenta superatus est; excusationem obtendere, qui victus est in dolore, etc.
perferant cicatrices, ut infirmitas defendat necessitatem. Scelestissime mortalium, omnia persecutionis mala ita temperas,
ut excludas et in peccato veniam, et in confessione martyrium. Sed haec ille
0586C Scil. inimicus homo omnium haereticorum parens, dum in agro patris-familias superseminat zizania.
pater tuus
0585B artifex humanarum mortium docuit, 568 vincere sine contumacia, jugulare sine gladio, persequi sine infamia,
0586C In mss. Colb. et Martin.,
occidere sine suspectione.
ordire sine suspicione, mentiri sine intelligentia, profiteri sine fide, blandiri sine bonitate, agere
0586C Vat. bas. ms. cum Colb. et Mart.,
quod velle. Alii,
quod velles.
quod velis, nec manifestare quae velis.
9.
Domini nomen in verbis Constantii, non in gestis. Deum inducit fallacem.—Sed me ipse unigenitus Deus, quem in me persequeris, admonuit ne tibi crederem, neque me hoc fallax in te ementitumque nomen
illuderet, dicens:
Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum: sed qui facit voluntatem Patris mei,
0586C Tres praedicti mss. omittunt
qui in coelis est.
qui in coelis est, hic intrabit in regnum coelorum (Matth. VII, 21) . Agnoscis ne nunc divinae in te prophetiae veritatem et dominicae sententiae fidem,
0586C Solus Vat. bas. codex,
quam non . . . admittit.
qua non professio nominis
0585C in coeleste regnum, sed obedientia paternae voluntatis
0586A admittitur? At vide tu, si praeferens nomen Domini in verbis, voluntatem efficias Dei patris in rebus. Clamat ille:
Hic est filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III. 17) : et tu decernis non esse filium, neque esse patrem; sed adoptionis nomina, externas nuncupationes, et
simulantem de se omnia Deum novus hodie religionis divinae persecutor inducis. Antehac patres tui (Nero, Decius, etc.) in
solum Christum hostes fuerunt: tu autem ad Patrem Deum certas, ut mendax sit, ut fefellerit, ut hoc de se professus sit quod
non esset, quasi neque esse possit, Clamat Filius:
Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) ; et,
Operibus meis credite, quia Pater in me, et ego in Patre (Ibid., 38) ; et,
Omnia, quae Patris 569
sunt, mea sunt (Joan. XVI, 15) : tu Christum
0586B objurgas
0586D In mss. Michaelino,
pietate veritatis. Minus displiceret
impiatae, quasi laesae,
veritatis. Quamquam presso quidem sermone, sed cui nihil desit, hoc significatur: Christum objurgas tamquam non vera dicentem, Patrem
arguis ut falsa profitentem.
veritatis, tu Patrem arguis professionis. Emendas Deum homo, vitam moderaris corruptio, et nox lucem illuminas, et promulgas
fidem infidelis, et
0586D Sex mss.,
contra pietatem: et mox,
commisces, loco verbi
committis. Paulo post in editis desiderabatur
de se.
pietatem impius mentiris, et orbem terrae profana simultate committis: negans hoc de Deo, quod ipse de se professus est.
10.
Constantio vestis ovina.—Sed
0586D Codex Martin. cum Colb.,
propter hanc emendationem falsitatis, aliud quoque me. Magis placet cum aliis
praeter hanc, scil. regulam ex Matth. VII, 21, petitam, qua te falsam pietatem ac solam Christiani nominis larvam ostentare recognosco;
unde et emendo quod de te prima fronte cogitatur.
praeter hanc emendationem falsitatis, aliud me Dominus, ad intelligendum te, dictum docuit, dicens:
Attendite a pseudoprophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium,
0586D In ms. Colb.
intrinsecus; in Martin.,
intus: omisso
ab in utroque.
ab intus autem sunt lupi rapaces: a fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII, 15, 16) . Est enim aliquid in corde, quod dissimulatur in vultu, et velatum est mente: et ovem putantes, lupum
senserunt. Si quae ovium sunt agunt, credantur et oves
0586C esse: si autem
0586D Sic duo praedicti codices. Alii vero,
rapacia luporum
0587B
oves peragunt. Ut superius
agunt, ita hic
peragunt ad pseudoprophetas referendum videtur.
rapacium luporum opus peragunt,
0587A lupi esse per opus suum intelliguntur; et gestorum fructu, vestimentorum species arguitur. Vestem ovis tuae, lupe rapax,
cernimus. Auro reipublicae sanctum Dei
0587B Editi,
honoras: emendantur ex mss. e quibus Colb. et Martin.,
Spiritum Dei operas, et vel detractas templis, vel publice editis, vel exactas poenis opus Dei ingeris. Forte,
vel publicatas edictis . . . opes Deo ingeris. Hic notatur, quod Lucifer ad calcem lib. I, pro Athanasio innuit, Constantium scil. eleemosynam dare solere
de lacrymis alienis, de eorum bonis qui deportari, interfici, proscribique maluerint, quam Christum negare. Notum est illud Liberii apud Theodoretum
0587C lib. II, Hist. Eccl., c. 16:
Ecclesias orbis terrarum expilasti, et mihi ut damnato eleemosynam affers.
oneras, et vel dectracta templis, vel publicata edictis, vel exacta poenis Deo ingeris. Osculo sacerdotes excipis, quo et
Christus est proditus: caput benedictioni submittis, ut fidem calces: convivio dignaris, ex quo Judas ad proditionem egressus
est:
0587C Colb. ms.
censum capitis. Vectigalis hujus meminit Joseph, lib. II de Bello Jud., c. 16, ubi Agrippa ad populum edisserit, magnitudinem vectigalium,
quae Romanis Aegyptus pensitare solebat,
ex censu singulorum capitum aestimari posse. Rursum apud eumdem, lib. XII Antiquit. Jud., scribit Antiochus:
Remittitur senatoribus, sacerdotibus, scribis templi atque cantoribus tributum, quod penditur pro capite. In gratiam clericorum exstat lex. C. Theod. l. I, Coll. lustrali data mense Decembri an. 356:
Negotiatores omnes convenit aurum argentumque praebere, clericos tantum excipi. Alia est lib. XIV de Epis. et Cler. eodem mense an. 357, data:
Omnis a Clericis indebitae conventionis injuria et iniquae exactionis repellatur acerbitas, etc. Immunitates alias eis concedunt leges datae an. 353, et in eodem Cod., l. X, de Episcopis memoratae.
censum capitum remittis, quem Christus, ne scandalo esset, exsolvit (Matth. XVII, 26) : vectigalia Caesar donas, ut ad negationem
Christianos invites: quae tua sunt relaxas, 570 ut quae Dei sunt amittantur. Haec tua, falsa ovis, indumenta sunt.
11.
Gesta lupi. Quid perpessa Alexandria, quid Treviri, quid Mediolanum, quid Roma, quid Tolosana.—
0587B At nunc fructus operum tuorum, lupe rapax, audi. Neque ego alia potius quam quae gesta sunt in Ecclesia refero,
0587D Editi,
ut tyrannidem aliam praeter quam Dei referrem. Non quia, omisso verbo
queror. Sex mss.
nec tyrannidem aliam praeter quam Dei referre quaero (Mich.
queo): non quia. Colb. et Martin.
aut tyrannidem aliam praeter quam in Deum proferam. Non quaero quia, etc. Arrideret illud
in Deum, nisi jam occurrisset, num. 7,
tyrannus non jam humanorum es. Sequimur exemplar Vat. bas. aliis faventibus. Notatu dignum est, primum quam scrupulose referat Hilarius, quae publicis licet
testimoniis comprobata, per se tamen non satis certo compererit: deinde quam modeste, pro Ecclesia loquens, ab iis referendis
se abstineat, quae non contra ipsam gesta sint. Superius enim, pro
quae gesta sunt in Ecclesia, melius legeretur
in Ecclesiam.
aut tyrannidem aliam praeter quam Dei proferam. Non queror, quia causam ignoro, sed tamen querela famosa est, jussos a te
episcopos non esse, quos condemnare nullus audebat, etiam nunc
0588A in ecclesiasticis
0587D Martin. et Colb. mss.,
in Ecclesiasticis promptibus. Quod Athanasius Arianis attribuit ad Solit., p.
0588B 859, ubi ait:
Hos quidem in lapidicinis manciparunt, illos vero ad necem persecuti sunt: hoc cum Hilario nostro Lucifer, lib. mor. pro Dei filio, adscribit Constantio, cujus auctoritate factum est:
Omnia, inquit,
metalla, omniaque loca, exsilia vocari quae putabantur digna, nostro tuae calliditati resistentium replesti numero: relegando
insontes, fame, siti, nuditate vexando non desistis.
Porro ex hoc loco intelligitur Constantius restaurasse morem, quem pater ipsius abrogarat lege II de poenis Cod. Th., qua
cavet ut
si quis in ludum fuerit, vel in metallum damnatus, minime in ejus
0588C
facie scribatur . . . quo facies, quae ad similitudinem pulcritudinis coelestis est figurata, minime maculetur.
frontibus scriptos metallicae damnationis titulo recenseri. Adest mecum Alexandria tot concussa bellis, tantum commotarum
expeditionum pavens tumultum.
0588C In codice Vat. bas. hic additur
magis: quod et habet Martin. in quo sicut in Colb. antea praefertur
levius, non
brevius. Nec leve, nec breve fuit bellum adversus Persam, quo postmodum Julianus concidit, cum jam diutinum fuisset.
Brevius enim adversum Persam, quam adversum eam armis certatum est. Mutati praefecti, electi duces, corrupti populi, commotae
legiones, ne ab Athanasio Christus praedicaretur. Taceo de minoribus
0588C Exemplar Colb. cum Martin.,
de minoribus fama populis: et mox,
Post quae omnia.
populis et civitatibus, quibus per totum Orientem aut terror, aut bellum est. Postquam omnia contulisti arma adversum fidem
Occidentis, et exercitus tuos convertisti in oves Christi: fugere mihi sub Nerone licuit. Aut tu Paulinum beatae
0588C Ms. Martin.,
beatae confessionis virum.
passionis virum blandimento sollicitatum relegasti (
an. 353), et ecclesiam sanctam Trevirorum tali sacerdote spoliasti. Edictis fidem terruisti.
0588B Ipsum usque ad mortem demutasti exsiliis et fatigasti, extra Christianum quoque nomen relegasti:
0588C Colbertinus codex,
ut panem: quamdam prae se fert veritatis speciem, sed falsam. Ut enim observat Baronius ad an. 355, n. 29:
Haec idcirco dicit de Paulino Hilarius, quod prius relegatus fuerit in Phrygiam, ubi erant Cataphryges haeretici Montani Maximillaeque
sectarii, inde vero ad barbaros amandatus:
quasi diceret, Parum erat Constantio, Paulinum inter Cataphrygas amandasse; eum etiam extra Christianum
0588D nomen expulit. Quod hic
Montanae legitur, librariorum lapsum putamus, praesertim cum lib. II ad Constant. exstet
Montanus, non
Montana.
ne panem aut de horreo tuo sumeret, aut de Montanae Maximillaeque antro profanatum exspectaret. 571 Mediolanensem piissimam
plebem
0588D Quod hic prius videbatur deesse, mutata interpunctione restauratur. Alias praeferendum esset cum mss. Colb. et Martin.
quanto furoris tui terrore turbasti! Mediolanensis plebs merito piissima, ob eam praesertim fidei constantiam quam anno 355 demonstravit. Nam cum pseudosynodus
pravam fidem apud eam divulgare non auderet, hoc tamen tentasset Imperatoris nomine; tantum in se populi horrorem commovit,
ut intra ecclesiam convenire jam non sibi tutum existimans, in palatium secesserit, uti jam notatum lib. I ad Constant. n.
8. Haec autem mala eodem anno videtur perpessa, cum Dionysio expulso
impiae infidelitatis Auxentius Mediolanensem ecclesiam armis exercituque occupavit, ut loquitur Ambrosius, l. III de Spiritu sancto, c. 10.
quam tu furore terroris tui turbasti! Tribuni tui adierunt
0589A sancta sanctorum, et viam sibi omni per populum crudelitate pandentes, protraxerunt de altario sacerdotes. Levius te putas,
sceleste, Judaeorum impietate peccasse? Effuderunt quidem illi Zachariae sanguinem; sed, quantum in te est,
0589B Solus codex Martin.
concorporatus . . . discessisti, corrupte.
Concorporatos vocat Hilarius sacerdotes, ob corpus Domini quod ex altari percipiunt: a quo cum divelluntur, a Christo quodam modo discinduntur.
Altare enim, inquit Optatus, lib. VI,
sedes est corporis et sanguinis Christi. Unde et contra altarium effractores subjicit:
Quid vos offenderat Christus, cujus illic per certa momenta corpus et sanguis habitabat? Tum eos Hilarii nostri more cum Judaeis comparans ait:
Hoc modo Judaeos estis imitati. Illi injecerunt manus Christo in cruce: a vobis percussus est in altari. Neque vero ambo Judaeorum sceleri recte comparassent Arianorum Donatistarumve crimen, nisi verum Christi corpus ex altari
accipi credidissent.
concorporatos Christo a Christo discidisti. Vertisti
0589B Quam malitiose, quam violenter, vide apud Athanas. ad Sol., p. 832, ubi post multa:
Caepit tum Roma experimentum Christi perduellium. Cognovit tandem, quod antea non credebat, quomodo Ecclesias in singulis
urbibus devastassent.
deinde usque ad Romam bellum tuum, eripuisti illinc (
Liberium) episcopum: et o te miserum, qui nescio utrum majore impietate relegaveris, quam remiseris! Quos tu deinde in ecclesiam Tolosanam
exercuisti furores! Clerici fustibus caesi, diacones plumbo elisi, et in ipsum, ut
0589C Ita mss. At editi,
ut sanctissimi. Antea in ms. Vat. bas.,
et impie, non
et in ipsum.
sancti mecum intelligunt,
0589C In mss. Martin. et Colb.,
in Christum gentilium manus missae. In aliis quoque non repetitur
in ipsum. Haec post Biterrensem synodum perpetrata esse nullum fere dubium est. Quis vero ille Christus, in quem manus missae? Non
certe Rodanius, qui Biterris in exsilium ejectus, ad ecclesiam suam redire nequaquam permissus est. Vehemens suspicio est
ipsum Christum vocari veneranda corporis et sanguinis Christi sacramenta; idemque hic esse,
ut sancti mecum intelligunt, quod aliis Patribus, ubi de iisdem sacramentis sermonem habent reconditiorem, vulgatum illud,
Norunt fideles.
in ipsum Christum manus missae. Haec, Constanti, si ego mentior, ovis es: si vero tu peragis, antichristus es.
0590A 12.
De Seleuciae synodo.—Nunc quia haec, quae conscientia publica 572 tenentur, non magis a me maledicta sunt
0589C Verbum
dicta, apud Er., Lips. et Par. omissum, revocatur ex Bad. et septem mss. Hinc prius mallemus
maledica, juxta illud num. 6:
Si falsa dicimus, infamis sit sermo maledicus.
dicta quam vera; si cui in Christo reliqua spes est, si quis judicii diem metuit, si quis diabolo renuntiavit, si quis se
regeneratum in vitam recordatur, accipiat quae dico, et
0589C Editi,
de his judicet quomodo in se judicandum est: dissidentibus mss.
de his judicio, quo in se judicandum est, judicet. Quae enim dicturus sum, non aliunde cognovi: sed ipse audivi, et praesens
adfui cum gerebantur. In Christo itaque non mentior, quia discipulus
0589D In excusis,
quia discipulus veritatis assisto: locus mutilus. Restauratur ex mss. Vat. bas., Martin. et Colb. hoc sensu: quia ut discipulus veritatis, ita nunc quoque testis
sum veritatis. Aut si verbum
assisto malet quis connectere cum superioribus; quia post sequitur
ubi reperi non
ubi reperio: legendum deinde erit cum duobus postremis mss.:
Orientalium in Seleucia synodum reperi, ubi, tantum blasphemorum est, quantum, etc. Quamquam lib. III de Trinit., n. 20, jam legimus:
Dominus fidem confirmaturus assistit, palpandi corporis et contrectandi vulneris obtulit facultatem: ubi tempus praesens
assistit, in narrationis ejusdem serie excipit praeteritum
obtulit.
veritatis, testis quoque nunc veritatis. Assisto (
die 27 Sept. an. 359) Orientalium in Seleucia synodo, ubi reperi tantum blasphemorum, quantum Constantio placebat. Nam
0589D In vulgatis,
post secessionem meam. Pro
post, omnes omnino mss. habent
primam: ac deinde Tell.
successionem meam, Silv.
sessionem in ea; reliqui,
secessionem meam. Expuncta littera
m, quae veteribus in libris in fine verborum saepissime abundat, restat
0590B
prima secessione mea, vel
in ea; utrumque enim in mss. non aliter pingitur. Ex quo efficitur sensus rerum gestarum veritati prorsus consentiens. Namque primo
die Acaciani a Concilio secesserant, uti narrat Socrates, lib. II, c. 39. Tum hac secessione facta discriminari ac dinumerari
coeperunt qui uni parti, quive alteri adhaererent; quod etiam Athanasius, lib. de Synod., p. 881, notat his verbis:
Postea secessione facta disscissi sunt, aliique Acacio, sed pauci et suspecti adhaesere; alii vero, qui illum reliquerant,
magno numero fuere.
Hanc autem secessionem Hilarius primam nuncupat; quia iidem tertio die Leonae opera convenientes in unum, denuo unius partis
secessione disjuncti sunt. Neque enim hic, ut nonnulli putant, de secunda secessione loquitur; cum postea narret quid die
tertio gestum sit, quo contigit altera illa secessio. Ii ipsi, priorum editionum falsa lectione adducti, existimant Hilarium
ante a concilio se recepisse, quam omnes in unum a Leona congregarentur. Quod confirmant ex verbis Socratis, lib. II, c. 40,
quibus
0590C memorantur
Acaciani ad concilium occurrere noluisse, ex conventu ejiciendos prius esse dicentes, tum eos qui jam antea depositi, tum
illos qui in praesentia accusati erant,
iisque tandem egressis accessisse. At eo in loco non ait Socrates egressos esse qui dudum erant abdicati: sed,
Ii, inquit,
qui in crimen vocati fuerant, egressi sunt; Acaciani vero introiere. Hilario autem nullum crimen objectum fuerat. Deinde quis credat eum a concilio expulsum, cum statim ab initio, Sulpicio teste,
lib. II,
Exposita fide sua in societatem receptus Concilioque adscitus sit? Cum etiam omnium benevolentiam sibi ita conciliarit, ut vel ipsi Anomoei sua ei sensa confidenter aperirent. Nil itaque cogit,
ut eum a concilio recessisse arbitremur. Neque propterea sentiendum est, ipsum aut Egyptios episcopos ei conventui interfuisse,
in quo formula Antiochiae in Encaeniis edita subscriptionibus rata facta est: privatus enim fuit ille conventus, et ex iis
solis constitit, qui homoeusion defendebant.
prima secessione in ea
0590D Excusi,
deprehendi ut Christum Jesum centum et quinque episcopi ὁμοιούσιον,
id est, dissimilis essentiae, additis quibusdam, pluribus omissis: restaurantur ex mss. Vaticanae basilicae, Martimano et Colbertino: cum a caeteris etiam
absit
Christum Jesum. Testatur quidem Socrates, lib. II, c. 39, a parte Anomoeorum stetisse triginta quatuor episcopos, Epiphanius autem haer.
LXIII, n. 26, tres supra quadraginta: sed majori fide dignus est Hilarius testis oculatus, favente Athanasio, lib. de Synod.,
p. 881, ubi eosdem numero paucos exstitisse scribit. Imo Socrates ad Hilarii sententiam quodam modo redit, c. 40, dum nomina
eorum recensens, quos pars Acacianis adversa aut ab episcopatu, aut a communione sua removit, novem depositos nominat, totidemque
extra communionem factos. Porro totum concilium Athanasius episcopis circiter 160, Socrates definite 160, Theodoretus 150,
constitisse tradunt.
deprehendi, ut centum
0591A et quinque episcopi homoeusion, id est, similis essentiae praedicarent, et decem et novem anomoeusion, id est dissimilis
essentiae, profiterentur, et soli Aegyptii praeter Alexandrinum haereticum (
Georgium) homousion constantissime obtinerent. 573 Cogente (
Concilii 3º
die) itaque Leona Comite, in unum omnes
0591B In vulgatis,
congregati sunt ex his qui ὁμοιούσιον
praedicabant. Aliqui eorum: vitiosa interpunctione falsus efficitur sensus, quasi soli ii a Leona congregati sint, qui homoeusion praedicabant. Abundat
quoque postrema vox
eorum, quae auctoritate mss. Colb. et Martin. removetur.
congregati sunt. Ex his, qui homoeusion praedicabant, aliqui nonnulla pie verbis praeferebant: quod et ex Deo esset, id est,
de substantia Dei filius, et semper fuisset. Qui vero
0591C Editi,
qui vero ὁμοιούσιον
defendebant: emendantur ex potioribus mss.
anomoeusion defendebant, nihil nisi profanissimum asserebant: negantes quidquam substantiae Dei simile esse posse, neque
de Deo posse exsistere generationem, sed esse Christum creaturam;
0591C Post
ita supplendo
ut, integra erit lectio quam exhibemus ex fide mss. cum prius legeretur,
Itaque quod creatus esset. Tum mss. Colb. et Martin.,
in Dei nativitate. Haereticos dicentes:
Pater Deus, semper etiam Filius creatus; idem enim est in Deo creare et gignere, ab Antiochenis
Psathyrianos vocatos esse tradit Theodoretus, lib. IV Haeret. Fab. c. 4.
ita quod creatus est, id ei nativitas deputaretur: ex nihilo autem esse; et idcirco non esse filium, nec Deo similem.
13.
Blasphemiae publice recitatae.—Loquor autem vobis, quod ego ipse recitari in conventu publice audivi,
0591C Hanc optimam lectionem saepe laudatis mss. Colb. et Mart. debemus. Eamdem expressit Baronius ad an. 359, n. 67. In aliis
autem libris,
quod praedicatum Antiochiae exceptum habebatur . . . ab eo commemorantur: primo deest nomen, ad quod referatur illud
ab eo; deinde latet quis ille sit homo, cujus impudentiam infra stupet Hilarius; postremo non habetur in quem cadant verba paulo
post sequentia,
comparasset, ait. Jam vero et integra est oratio, et in Eudoxium Anomoeorum ducem apprime conveniens. Nec repugnat quod Theodoretus, lib. IV
Haeret. Fab.
0591D c. 2, scribit, illum ad Seleuciensem synodum ire jussum, accessisse quidem, sed non ausum esse consessum ingredi. Non enim
Hilarius dicit, Eudoxium hoc Seleuciae praedicasse, sed cum alias praedicasset (haud dubie in eo conventu, quem Antiochiae,
statim atque invasit hanc sedem, convocavit), publice lectum esse Seleuciae; et quidem ante quam Acaciani novam fidei formulam
cuderent, et proinde in consessu primo. His favet quod narrat Theodoretus, lib. II Hist. eccl. c. 27, Eudoxium ab Eustathio
aliisque Seleuciensis synodi legatis apud imperatorem accusatum, quod horrendas in Dei Filium blasphemias evomuisset, Constantii
in sui ipsius gratiam quantumvis propensi iram temperare non aliter potuisse, quam earum auctorem non se, sed Aetium esse
affirmando.
quod praedicante episcopo Antiochiae exceptum habebatur. Haec ergo ita dicta esse ab eo commemorabantur: «Erat Deus, quod
est. Pater non erat, quia neque ei Filius: nam si filius, necesse est ut et femina sit, et colloquium,
0591D In vulgatis,
colloquium sermonis, et compunctio.
0592B Reponimus
colloquium et sermocinatio ex mss. Colb. et Martin, ac deinde
et conjunctio ex Carnut.
et sermocinatio, et conjunctio conjugalis verbi, et blandimentum, et postremum ad generandum naturalis machinula.»
0592A O miseras aures meas, quae tam funestae vocis sonum audierunt, haec de Deo ab homine dici, et de Christo in ecclesia praedicari!
Post multas autem istiusmodi impietates, cum Patrem et Filium ex nominibus potius quam ex natura comparasset, ait: «Quantum
enim Filius se extendit cognoscere Patrem, tantum Pater superextendit se
0592B Tres mss.,
ne cognitus Filius sit: prave. Stupenda Eudoxii impudentia, qui cum haec de Dei filio blasphemaret, Actii et Eunomii patrocinium suscipiebat: quorum
hic Theodoreto teste, l. IV Haeret.
0592C Fab. c. 3, gloriabatur,
se nihil de rebus divinis ignorare, sed ipsam etiam Dei essentiam exacte se nosse, eamdemque de Deo notitiam habere, quam
Deus ipse habet de se ipso;
ille vero apud Epiphanium, haer. LXXVI, n. 4, ausus est dicere:
Scio Deum, et adeo ipsum novi, ut ne quidem me magis noscam, quam Deum. At jam observavit Athanasius, lib. de Synod. p. 871, Arianos hominibus tribuere non dubitasse, quae filio Dei negarent.
ne cognitus Filio sit.» Quibus recitatis, tumultus exortus est.
574 14.
Dissimilitudinem quo sensu damnent negantes similitudinem.—Cum autem intellexissent et hi, qui dissimilem Deum dicunt, humanas aures tantae impietatis verba non suscepturas esse; rursum
hi ipsi,
0592C Editi cum mss. Vat. bas.,
palatio. Sex mss.
palatii: quod legendum conjectavit Latinius, et Baronius ad an. 359, n. 68, praetulit. Verius tamen libri Colb. et Martin.
fallaces, quos nimirum Hilarius percontando expertus est aliud praeferre verbis, aliud animo sentire: adeoque non esse episcopos, quos
num. 6,
ministros veritatis, et num. 12,
veritatis discipulos esse, suo nomine declaravit.
fallaces potius quam Ecclesiae episcopi, fidem scribunt,
0592C Ita Bad. cum mss. Vat. bas., Mich. et Sylv. nisi quod careant particula
et ante
dissimilitudinem. Hanc revocamus ex mss. Colb. et Martin. in quibus tamen
0592D exstat hoc alterum mendum, quod pro
homoeusion, habeant
anomoeusion. Pessime autem Mir., Lips. et Par. post Erasmum,
fidem scribunt ὁμουσίου, et ὁμοιουσίου
dissimilitudinem damnant. Palam est Hilarium hic respicere in formulam ab Acacio Leonae porrectam, et in tertio Seleuciensis synodi consessu ejusdem
Leonae opera perlectam, in qua apud Athanasium, lib. de Synod., p. 904, et apud Socratem, lib. II, c. 40, occurrit, τὸ μέν
ὁμοούσιον καὶ τὸ ὁμοιοούσιον ἐκβάλλομεν ὡς ἀλλότριον τῶν Γραφῶν· τὸ δὲ ἀνόμοιον ἀναθεματίζομεν. Apud Epiphanium autem, haer.
LXXIII, n. 25, desideratur vox ὁμοιοούσιον, quam restituendam liquet tum ex Athanasio et Socrate, tum ex nostro Hilario.
homousion et homoeusion et dissimilitudinem damnant. Quod cum contrarium
0592D Lips. et Par.
ipsi sensui. Rectius alii libri,
ipsis, scil. Anomoeis;
sensu audientium, hoc est, aurium judicio et quantum ad vocabulorum sonum.
ipsis
0592B sensu audientium esset: ipse ego quemdam eorum, qui forte ad me pertentandum accesserat, quasi ignorans rerum gestarum percontatus
sum, quid sibi vellet istud, ut qui unam substantiam Filii esse cum Patre damnassent, vel esse similis substantiae denegassent,
dissimilitudinem damnarent. Tunc mihi ait: «Christum Deo similem non esse, sed similem Patri esse.» Rursus hoc obscurius mihi
adhuc videbatur. De quo cum iterum interrogarem, tunc haec ita locutus est: «Dico eum dissimilem Deo esse, similem
0593A Patri posse intelligi; quia Pater voluisset creaturam istiusmodi creare, quae similia sui vellet: et idcirco similem Patri
esse, quia voluntatis esset potius filius, quam divinitatis; dissimilem autem Deo esse, quia neque Deus esset, neque ex Deo,
id est, de substantia Dei natus esset.» Haec audiens hebui, neque credidi, donec
0593B Particulam
cum adjecimus auctoritate mss. Publice autem hoc manifestum fuit, cum lecta Acacii formula quaesitum est,
qua in re Filius similis esset
0593C
Patri. Et Acaciani quidem, inquit Socrates lib. II, c. 40,
sola voluntate similem esse dicebant, non autem substantia. Quae responsio novos tumultus excitavit, et totius Concilii dissolutionem.
cum publice ex consensu omnium eorum profanissimae hujus similitudinis ratio praedicaretur.
15.
Damnati rursus dominantur.—Hi autem, qui homoeusion praedicabant, omnes eos, qui maxime sine aliquo impietatis pudore impudentissime haec loquebantur,
condemnaverunt
0593C Hoc est, deposuerunt: caeteros autem a communione segregarunt. Jam notavimus a Socrate recenseri novem episcopos depositos,
aliosque novem a communione segregatos. Quod factum dicit quarto concilii die, quo Leonas et Acaciana factio ad consessum
venire renuerunt. Quod deinceps sequitur, ad concilium Constantinop. pertinet.
. Condemnati 575 ad regem suum advolaverunt: exceptique honorifice impietates suas quanta potuerunt ambitione confirmaverunt,
0593B similem Deo esse, vel ex Deo natum, vel naturalem esse filium denegantes. Pauci plurium
0593C In excusis,
damnati. Rectius in scriptis,
dominati, Acaciani videl. numero pauci adversariorum longe plurium: quorum primarios proxime post Constantinopoli e sedibus suis detruserunt.
Ita, inquit Sulpicius, p. 261, hunc veluti commentans locum,
optimis sacerdotibus aut metu territis, aut exsilio deductis, perfidia paucorum cuncti concesserunt. Vid. Sozomen. lib. IV, c. 24.
dominati sunt. Constantius res blasphemiae suae, metu extorsit exsilii. Vicisse se jam Orientales gloriatus, quia decem legatos
0593D Colbertinus codex cum Martiniano,
violentiae, non
voluntati. Utraque vox infra, num. 26, ubi de eadem re rursum incidit sermo, simul copulatur. Hanc vim legati perpessi sunt pridie calendas
jan. Ut enim narrat Sozomenus, lib. IV, c. 23, Constantius totum illum diem necnon maximam insequentis noctis partem consumpsit
cum episcopis,
disceptans donec legati, qui a concilio Seleuciensi advenerant, formulae fidei ab Ariminensi oppido allatae subscripsissent. Hoc ipsum Sulpicius sic exponit:
Ibi repertos Seleuciensis synodi legatos vi regia compellunt, exemplo Occidentalium pravam illam fidem accipere. Plerique
abnuentes injuriosa custodia ac fame vexati captivam conscientiam dedere.
voluntati suae subdidisset, comminatusque et populo per praefectum, et episcopis intra palatium, per maximas
0593D In ms. Vat. bas. hic adjicitur
se. Quocirca parum abfuit, quin cum Colb. et Martin. praeferremus,
per maximas se Orientis civitates haereticos episcopos subrogaturum, communionem haereticum munivit. At
0594B certe quod comminatus erat, brevi perfecit. Mox enim Macedonio, Cyrillo, Basilio, Eleusio, etc., episcopi alii fuere subrogati.
Orientis civitates haereticos episcopos subrogatos communione haeretica munivit. Nihil prorsus aliud egit, quam ut orbem
terrarum, pro quo Christus passus est, diabolo condonaret.
16.
Verba non scripta male vetat Constantius. Ipse admittit non scripta.—Utitur autem etiam nunc, ut
0594A in caeteris ante, artis suae consuetudine, ut per recti speciem prava confirmet, et per rationis nomen insana constituat.
«Nolo,» inquit, «verba quae non scripta sunt dici. »Hoc tandem rogo
0594C In mss. Mich. et Colb.,
quis episcopus jubeat? Magis placet cum aliis libris,
quis episcopis jubeat? quia nimirum principum christianorum est credendi formam ab episcopis expetere, non illis praescribere. Unde et Athanas.
ad Solit. pag. 845:
Quando a condito saeculo auditum est? quando judicium Ecclesiae auctoritatem suam ab imperatore accepit? etc. Ita cum Valentinianus concertationum fidei arbiter sedere vellet, ad eum rescripsit Ambrosius, ep. nunc XXI, n. 4:
Quando, audisti clementissime imperator, in causa fidei laicos de episcopo judicasse? Quod igitur Constantius sibi arrogabat, hoc merito Hilarius testatur fieri contra apostolicae praedicationis formam: quia
ab apostolis traditum est, non solum laicis in episcopos in rebus fidei jus nullum esse, sed et adversum novas haereses nova
remedia esse excogitanda.
quis episcopis jubeat? et quis apostolicae praedicationis vetet formam? Dic prius, si recte dici putas: Nolo adversum nova
venena novas medicamentorum comparationes, nolo adversum novos hostes, nova bella, nolo adversum novas insidias consilia recentia.
Si enim Ariani haeretici idcirco
0594C In nonnullis mss.
homousion: quod potest et recte poni. Hoc enim sibi vult: si hactenus haeretici refugerunt vocem homoeusion (quanto magis homousion!),
quia rem ea voce significatam, nempe Filium
0594D Patri esse substantia similem, negabant; tu dum jubes ut haec vox evitetur, nonne eis concedis ut rem eidem voci subjectam
negent? Eodem argumenti genere lib. de Synod. n. 83, habet:
Displicet cuiquam in synodo Nicaena homousion esse susceptum? Hoc si cui displicet, placeat necesse est quod ab Ariis sit
negatum.
homoeusion hodie evitant, quia prius negaverunt; nonne tu hodie idcirco refugis, ut hi nunc quoque denegent? Novitates vocum,
sed
0594D Silvae majoris ms.,
Sed et vanas: tribus aliis faventibus, in quibus exstat
sed advenas.
profanas devitare jubet Apostolus (I Tim. VI, 20) : tu cur pias excludis? cum praesertim ab eo dictum sit: Omnis Scriptura
divinitus
0594B inspirata utilis est (II Tim. III, 16) . Innascibilem scriptum nusquam legis: numquid
0594D Lips. et Par.,
et hoc. Concinnius alii libri,
ex hoc. Porro
innascibilis seu
ingeniti vocabulum non modo Scripturis incognitum, sed et apud gentiles valde ambiguum esse multis ostendit Athanasius, Or. II cont.
Ar. p. 337.
ex hoc negandum erit, quia novum est? Decernis
0594D Ratam volens ab omnibus haberi formulam, quae primum Arimini proposita, ac post Nicaeae in Thracia, Seleuciae, et Constantinopoli
ab Arianis approbata est.
similem Patri Filium. Evangelia non praedicant: quid est quod non refugis hanc vocem? In uno novitas eligitur, in alio submovetur. 576 Ubi impietatis
occasio patet, novitas admittitur: ubi autem religionis maxima et sola cautela est, excluditur.
17.
Scripturae tradunt aequalem Patri Filium.—Sed diabolici ingenii tui fallentem subtilitatem non tacebo. Similem, quod scriptum non est, Patri Filium decernis praedicari:
ut aequalem Christum Deum,
0595A quod scriptum est, taceas. Domini enim mortis haec causa est:
Propter hoc magis Judaei quaerebant eum occidere, quia non solum solvebat sabbatum, sed quod patrem suum dicebat Deum, aequalem
se faciens Deo
(Joan. V, 18) . Hoc Joannes loquens magna voce proclamabat: ut professus Filius sibi patrem Deum, professus
0595C In editis,
professum, et mox desideratur
Deo.
se aequalem esse Deo intelligatur. Quod si forte dicis, aequalitatem sibi et Deo negasse Christum, quia dixerit:
Non potest Filius ab se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem (Ibid., 19) : memento Christum et respondisse de sabbato, quod violasse arguebatur, ut in hoc ipso Patris in se operantis
praeferret auctoritatem, et aequalitatem sibi virtutis honorisque
0595C Plerique mss.
sumpsisset. Hoc potius ita intelligere est,
memento Christum . . . sumpsisse: cui verbo editi adjiciunt
dicens, refragantibus mss. cum grammaticae leges exigerent
dicentem.
sumpsisse:
Omnia quaecumque Pater facit, eadem et Filius facit similiter (Ibidem) ;
0595B et iterum,
Ut honorificent Filium, sicut honorificant Patrem (Ibid., 23) : et,
Qui non honorificat Filium, non honorificat Patrem qui misit illum (Ibidem) . Si virtus eadem est, si honor idem est; quaero in quo desit aequalitas?
18.
Natura unum.—Sed similitudo tibi placet; ne audias,
Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) ? Numquid et hoc quod
unum sumus, in quo neque unio, neque diversitas relinquebatur, calumniantibus rursum Judaeis quod se per hoc dictum Deum faceret, Dominus
denegavit, dicens:
Si non facio opera Patris mei, nolite mihi credere: sin autem facio, et non vultis mihi credere, vel operibus meis credite,
quia Pater in me est, et ego in Patre
(Ibid., 37, 38) ? Quid rogo aequalitati Dei deest? An opus? an natura? an 577 professio?
0595C Nam
Pater in me est, et ego in Patre (Ib., 38) . aequalitas est: quae vicissitudinem aequalitatis expressit, dum inesse atque esse commune est. Opera vero patris
sui facere, non aliud est, quam virtutem in se paternae divinitatis operari. Unum vero quod sunt, hoc est non aequalitatem
abnuere, sed incremento intelligentiae fidem aequalitatis instruere.
0596A 19.
In eadem forma et gloria.—Vetas igitur non scripta dici: et ipse tamen non scriptis uteris, neque quae sunt scripta loqueris. Similem vis Patri Filium
praedicari: ne ab Apostolo audias:
Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed exinanivit se formam servi accipiens (Philip. II, 6, 7) . Non rapit quod erat Christus, id est, in forma Dei esse. Non est aequalitas Dei in forma Dei esse,
si non aequalitas hominis est esse in forma servi. Quod si in forma servi homo Christus est; quid aliud in forma Dei, quam
Christus Deus est? Similem itaque ob id praedicari vis, ne in fide tua sit:
Et omnis lingua confiteatur, quoniam Dominus Jesus in gloria est Dei patris (Ibid., 11) .
20.
Dolosa est professio, similis secundum Scripturas.—
0596B O Fallax blandimentum tuum! Paleis enim aquas tegis, et foveas cespitibus occultas, et escis laqueos supponis. Satisfacere
te ignorantibus putas, quia dicis
0595C Apposite Gregorius Nazianz. Or. XXI, n. 26:
Haec verba, Simile Secundum Scripturas
simplicioribus illecebra erant impietatis hamo circumjecta, statua ad omnes pertranseuntes sese obvertens, etc., et proxime
0595D ante:
Impietati autem per scripti dogmatis ambiguitatem fenestram aperuit: hoc quidem praetextu quasi scripturam revereretur, ac
probatissimarum vocum usum amplecteretur; re autem vera Arianismum nullo Scripturae loco proditum in ipsius locum substituens.
Constantii edictum, et violentiam ut huic fidei subscribatur, videsis ibid. n. 30.
similem Patri secundum Scripturas. Audi etiam nunc impietatis tuae artem. Numquid non pie dicimus hominem similem Deo secundum Scripturas; quia dictum est:
Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26) ? Homo ergo ad imaginem et similitudinem Dei patris et Dei filii
0595D In vulgatis,
est factus. Abest
factus ab omnibus mss.
est. Et cujusmodi imago est, catholici
0595D Ita potiores mss. Alii vero cum edit.
si requirent, docebuntur. Cujus autem modi Filius imago sit, docet lib. IX de Trin. n. 52.
si requirantur, docebunt. Nunc autem homo ad similitudinem et imaginem Dei conditur: non etiam similitudo 578
0595D Editi soli,
inter Patrem. Post superiora verba,
non etiam similitudo, reticetur,
sed unitas et aequalitas. Ut enim in eumdem Genesis locum jam legimus, lib. V de Trin. n. 8: Nostram ut
non habet unionem, ita
non habet diversitatem, non habet discretionem.
0596C
Homo enim ad communem fit, secundum veritatem sermonis, imaginem: et mox,
Una enim est imaginis, ad quam homo creatus est, species.
intra Patrem et Filium praedicatur. Id enim, quod ait
nostram, aequalitatis est demonstratio; dum non differat, cujus
0596C Rursum hic locus illustratur his lib. V, n. 8, verbis:
Indissecabilia decide. Unum enim sunt, quorum imaginis et similitudinis unum est homo factus exemplum.
in sacramento et
0596C imago sit et similitudo.
21.
De Filio nusquam praedicatur mera similitudo.—De Filio autem nusquam similitudinem reperies. Imaginem autem eum Dei esse Apostolus dicit, sed cum additamento fidei: ne
0596C Cod. Colb. cum Martin.,
ne imaginem corporalem:
0596D ac deinde
confirmatione. Vat. bas.,
conformatione: quod lib. VIII, n. 49, sic enuntiatur:
ne formae potius quam naturae esse imago intelligeretur. Antea loco
fidei, magis arrideret
invisibilis. Sed cum Gregorio Papa auctore, hom. XXVI in Evang., fides sit
argumentum non apparentium, ad fidem attinet quod non est visibile. Praeterea additamentum illud, quo nostra de Christi divinitate fides confirmatur,
lib. VIII, num. 48, etc., non in solo
invisibilis vocabulo, sed etiam in adjunctis apostoli verbis ponitur.
imaginem conformationem sentires. Ait enim:
Qui est imago Dei invisibilis (Coloss. I, 15) : ut imago invisibilis Dei, etiam per id
0596D Aliquot mss.,
quo ipse invisibilis est. Tum Mich.,
invisibilis Deus imago esset. Huic Apostoli loco explicando Hilarius data opera immoratur, quia Acaciani similem Patri Filium praedicantes, Paulum in eo
sibi praeivisse gloriabantur. Instat quoque Christum, qua invisibilem, invisibilis Dei esse imaginem, ne iis locus detur,
qui Patrem invisibilem,
0597B Filium visibilem, natura perinde discrepare contendebant.
quod ipse invisibilis est, invisibilis Dei imago
0597A esset. Similitudinem vero
0597B Lips et Par.,
cum imaginem. Rectius alii libri,
0597C
cum imagine, quasi cum
imaginis vocabulo: puta, ubi Deus dixit hominem
ad imaginem Dei conditum, adjunxit
et ad similitudinem.
cum imagine ad Deum homini deputavit: ne veritatis esse proprietas existimaretur, cui ad imaginem similitudo esset adjuncta.
Denique ubi ad significationem virtutis
0597C In vulgatis,
aequat. In ms. Colb.,
aequetur: ex quo confecimus
aequatur. Tum particulam
et, quae perinde est ac
etiam, frustra removerat Lipsius. Postea pro
cum profectus vero . . . tum, legendum est,
cum profectu vero intelligentiae praedicatur, dum ita dicitur. Hoc enim sibi vult, nusquam de Dei filio similitudinem praedicari, nisi cum iis adjunctis, quibus ipsius cum Patre aequalitas
intelligatur; sed hoc apertius significari subjecto Joannis loco, in quo virtutis aequalitas non tantum similitudine operationis,
sed, ut ita loquamur, identitate operum demonstratur. Quod illustrant postrema illa n. 18 verba,
Unum vero, quod sunt, hoc est non aequalitatem abnuere, sed incremento intelligentiae fidem aequalitatis instruere. Ibi enim incrementum intelligentiae id est, quod hic intelligentiae profectus.
aequatur, et similitudo in Filio demonstratur operandi: cum profectus vero intelligentiae praedicatur: tum ita dicitur:
Omnia quaecumque facit Pater, eadem et Filius facit similiter (Joan. V, 19) . Facere
similiter parum visum est, nisi eadem fierent quae
0597C Editi,
similiter: renitentibus mss.
similia fiebant. Atque ita similitudo faciendi pie demonstrata est in eorumdem proprietate factorum. Est autem et similitudo
in Domino carnis peccati (Rom. VIII, 2) : sed illi non similitudo carnis est,
0597D Supple,
quia ei carnis est veritas.
sed similitudo carnis peccati est: ut quod in forma
0597D Er., Mir., Lips. et Par.,
in forma hominis est: haud scio an cum auctoritate. Tum mss. Colb. et Martin.
Deus sit.
Dei est, homo sit; quod autem in similitudine carnis peccati
0597B est, hominis sit similitudo, dum in hominis
0597D Recentiores mss.
in hominis statura vel natura est; Lips. et Par.
in hominis natura est: male. Quippe hic vox
statura synonyma est verbo Apostoli
habitus, quo significatur in Christo similitudo quidem, sed non veritas carnis peccati.
Sumpsit enim, inquit apposite, Augustinus epist. nunc CLXIV, n. 19:
ex Virgine veram quidem carnis substantiam; non tamen peccati carnem, quia non ex carnis substantia sive seminatam sive conceptam;
mortalem sane ac per aetates mutabilem, tamquam carni peccati sine peccato simillimam.
Videsis ipsummet Hilarium, lib. X de Trin. n. 25.
statura est, et extra hominis peccatum est. Quae ergo callida religionis tuae professio est, similem secundum Scripturas
Patri Filium dicere; cum ad imaginem et similitudinem Dei homo tantum factus sit? Quid itaque verbis fallis? Quid arte eludis?
Cur non aequalem Deo (hoc enim secundum Scripturas) pie dicis?
22.
Filii praelata aequalitate similitudo potest praedicari.—Sed vereris, ne aequalem dicens, innascibilem 579 significes? Sed verum intellige, quod hinc aequalis Deo esse intellectus
est, quia sibi
0597D Legendum hic videtur,
quia sibi patrem proprium. Illa enim Joannis verba,
aequalem se faciens
0598B
Deo, proxime his subnectuntur,
quod patrem suum dicebat Deum; ubi
patrem suum interpretatur Hilarius
patrem sibi proprium.
proprium Deum professus est esse; et protestari patrem sibi
0598A proprium Deum esse, nativitatis demonstratio est. Mihi quidem similitudo,
0598C Hinc manifestam esse jam praemonuimus Hilarii sive in recipienda sive in rejicienda voce homoeusion constantiam. Vid. lib.
de Synod. n. 72.
ne unioni detur occasio, sancta est: sed tibi a me non concedenda est: quia aequalem eumdem, et similem postea pie fatebor.
Similem autem Patri, similem quoque
0598C Non satis habuit dixisse
similem Patri: sed prudenter adjecit,
similem quoque et Deo: quia supra, num. 14, ab Aetii et Eudoxii discipulo audierat,
Christum Deo similem non esse, sed similem Patri esse.
et Deo, religiose praedicabo; similem vero ita, ut similitudini hoc dictum semper anteferam:
Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) : tu autem his omnibus contradicis, quia similitudinem
0598C Bad.
excusationis. Editiones aliae,
excusationi. Mss.
excusatione. Nobis omnino videtur legendum,
ex consensione.
excusatione defendis. Negas Filium per nativitatem, negas Deum per naturam, negas similem per aequalitatem, negas verum per
unitatem. Et jam quaero, quid ei relinquas similitudinis, cui nihil ad quod filius est, proprietatis impertias.
23.
Constantii in fide inconstantia.—Hoc nunc a te,
0598B Constanti, requiro, in qua tandem fide credas. Pergo
0598C In vulgatis,
Ego enim nunc fidem tuam ignoro per demutationis tuae tempora, quibus quisque in unum blasphemiae suae barathrum . . . cucurrit: locus perturbatus et interpolatus, in quo adjectum est
fidem tuam ignoro praeter fidem omnium mss. quorum ope nunc castigatur. Quamquam ubi hi prae se ferunt
ego vel
ergo, restituendum duximus
pergo: nec refugeremus
eo. In ms. autem Martin. sic habetur:
Ergo usque nunc per demutationis tuae tempora usque in imum,
0598D etc.
enim nunc per demutationis tuae tempora, quibus usque in imum blasphemiae tuae barathrum descendens, per gradus praecipites
cucurristi. Namque post primam
0598D Ita codex Colb. cum Martin. Alii autem,
verae fidei. Tum soli editi,
synodicen, ubi in ms. Mich.,
synodi Nicaenae, in Carn.
synodi vicem, in reliquis
synodi Nicaeni.
vere fidem synodi Nicaenae, congregato rursum (an. 341) Antiochiae concilio, fidem tibi renovas. Sed accidit tibi, quod imperitis
aedificatoribus, quibus sua semper displicent, accidere solet: ut semper destruas, quod semper aedifices. Ac ne me iniquum
voluntatis tuae judicem arguas, quid tibi in eadem
0598D Editi,
in eadem Nicoeorum fide: emendantur ex scriptis.
Encaeniorum fide displiceat renuntiabo.
0598D Ita ms. Vat. bas. Probari etiam potest cum Colb. et Martin.
nempe illud. Minus bene autem alii cum editis,
minime fallit illud. Deinde
quod tuum est ideo dicit Hilarius, quia Constantio praesente et approbante exposita est Antiochena fides, cujus sunt verba sequentia, quae
in prius vulgatis praeter fidem mss. sic interpolata erant:
Patres generatum esse ex Patre Filium dixerunt, Deum de Deo, etc. Sane Hilarius Constantio spondens, se renuntiaturum quod illius est, nihil debuit alio nomine renuntiare. Quis etiam
credat illum glorioso
Patrum nomine honoraturum
0599B fuisse eos, qui Antiochiae convenerunt? Sed qui prius
Nicaeorum loco
Encaeniorum legit, conatus est hic sibi congruere.
Ni me fallit, illud quod tuum est:
0599A «Qui generatus est ex 580 Patre, Deum de Deo, totum de toto, unum de uno, perfectum a perfecto, regem de rege,
0599B Editi,
inconvertibilis. Verius mss.
inconvertibilem:
0599C quod refertur ad vocem
Filium, quae in superioribus Antiochenae formulae verbis exstat, non autem ad
imaginem, uti liquet ex lib. de Synod. n. 29.
inconvertibilem, divinitatis essentiaeque, virtutis et gloriae incommutabilem imaginem.» His quidem ego, intra Nicaeam scripta
a patribus fide fundatus
0599C Prima editio Par.
maneoque non ego, sed, etc. Aliae,
maneo, quae non ego, sed, etc. Omnes mss.
manensque non ego, sed. Tamen evidens est ibi
egeo pro
ego legendum esse, ut ipsum etiam textum non amplius sensu destituendum esse duxerimus. Quod confirmat illud lib. II ad eumdem
Constantium, n. 8:
Ego enim penes me habeo fidem, exteriore Non Egeo:
quod accepi teneo, nec demuto quod Dei est. Eadem ratione infra, num. 25, ubi exprobravit Hilarius Constantio, quod homoeusion ab iis anathematizari jubeat, a quibus
usurpatum est; quo sensu hoc ei exprobret, subinde declarat his verbis:
quod (nomen)
tametsi nobis ad fidem otiosum atque supervacaneum, etc.
manensque, non egeo: sed tamen haec tu emandando rescindis, ac sine fidei meae damno tibi requiris perfidiae occasionem.
Post synodum deinde Sardicensem (an. 347), omnem rursum adversum Photinum (an. 351) Sirmium catholicae doctrinae tuae commoves
curam. Sed tibi statim hoc, quod
0599C Duo mss.
vera. Caeteri,
utrumque. Magis placet cum vulgatis
utraque, scil. et pseudo-Sardicensi, et Sirmiensi contra Photinum. Utriusque enim fidei
0599D sunt verba subnexa. Philippopolitanum conventum licet Sardicensem nominet Hilarius, cum tamen notet ex ea constitisse factione
cui Constantius favebat, non videri debet cum catholica Sardicensi synodo confudisse.
utraque fide continebatur, exhorret: «Eos autem, qui dicunt de non exstantibus esse Filium Dei, vel ex alia substantia, et
non ex Deo, et quod erat aliquando tempus aut saeculum quando non
0599B erat, alienos novit sancta et catholica Ecclesia.»
0599D Apud Er., Mir., Lips. et Par.,
tu his ipsis. Concinnius Bad. cum mss.,
tuis ipsis.
Tuis ipsis dissides, et adversus tuos hostis rebellas. Novis vetera subvertis, nova ipsa rursum innovata emendatione rescindis,
emendata autem iterum emendando condemnas. Suscipis etiam adversum deliramenta Osii et incrementa Ursacii ac Valentis, emendationum
tuarum damnationes: sed mox
0599D In duobus mss.
emendata. Formulam Sirmii an. 357 editam vocat Hilarius
deliramenta Osii, quia eam subscriptione sua ratam fecit, ac forte etiam quorumdam verborum illius auctor fuit:
incrementa Ursacii et Valentis; quia eam pro more suo ambiguis quibusdam sententiis adauxerint:
emendationes Constantii; quia eam approbando, emendavit quod Antiochiae, Philippopoli et Sirmii contra Photinum probaverat.
Damnationes autem praedictae formulae, intelligit Orientalium Ancyrae an. 358 congregatorum
0600B definitiones: quae
mox emendantur, non longo post intervallo edita tertia Sirmiensi formula, quae etiam non nihil immutata Ariminum delata est.
Verba autem inferius laudata, sunt Ancyrani conventus in anathem. 11.
emendanda tua omnia esse, vel potius damnanda constituis. Offenderis enim his paucis inimicissimis tibi verbis: «Et si quis
seniorem tempore Patrem dicat Filio esse unigenito, juniorem autem Filium Patre, anathema sit.»
0600A 24.
Fides nulla, ubi non una.—Non calumniamur de rescissis, de quibus magis post Nicaenam synodum
0600C In mss. Martin. et Colb.,
institui conqueri. Exstat quoque in caeteris
institui.
institutis conquerimur. Nam etiamsi in his omnibus nihil vitiorum subjacere affirmetur, 581 non tamen causa religiosae
voluntatis inesset: quia mali meditatio est, bonorum demutatio; et non necessaria emendatio, perversitatis occasio est. Taceo
cur nostra apud Nicaeam a patribus gesta rescindis; non enim cum his tibi convenit: hoc tantum quaero
0600C Sic ms. Colb. Alii vero,
queror. Editi,
querar.
, cur tua damnas? Fidem enim unam et unum baptisma Apostolus praedicat (Ephes. IV, 5) : jam quidquid apud te praeter fidem
unam est, perfidia, non fides est. Nam qui fidem emendando condemnas, damnationem fidei esse constituis; dum apud te aboletur
per alteram, quae per alteram rursus abolenda est.
0600B 25.
Nullus juxta Arianos jam non reus.—Cujus enim tu exinde episcopi manum innocentem reliquisti? Quam linguam non an falsiloquium coegisti? Quod cor non ad damnationem
anterioris sententiae demutasti? Damnare homousion decernis
0600C Scil. fidei professione Acacio auctore in Seleuciensi synodo perlecta, in qua homousion et homoeusion rejiciuntur. His haud
dissona sunt illa Gregorii Nazianz. Or. XXI:
Piam enim et veterem doctrinam ac Trinitatis patronam, jacto vallo, ac machinis impulsa et labefactata consubstantialis voce
sustulit.
, antiquitatis fidem, et pietatis securitatem. Anathematizari
0600C Hanc vocem a Macedonio excogitatam fuisse tradit Theodoretus, l. IV Haeret. Fab. c. 5. At certe constat ab iis usurpatam
esse, qui illi adhaerebant. Neque minus est certum, eos ipsos postmodum Constantinopoli coactos esse, ut hanc vocem damnarent.
homoeusion ab his ipsis, a quibus usurpatum est, constituisti: quod tametsi nobis ad fidem
0600C Ita ms. Colb. cum Martin. In aliis autem libris,
vitiosum est: quod non solum pugnat cum lib. de Synod. n. 72, sed et cum his hujusce libri n. 22:
Mihi quidem similitudo, ne unioni detur occasio, sancta
0600D
est: et num. 24:
Etiamsi in his omnibus (formulis homoeusion asserentibus)
nihil vitiorum subjacere affirmetur.
otiosum est, tamen rescindentibus fidei suae damnatio est. Damnas
0600D Eam nimirum suscipiendo fidei expositionem, quam Athanasius, lib. de Synod., ut praelectam Arimini, quamque Theodoretus,
lib. II, c. 21, ut Nicaeae in Thracia subscriptam, et Socrates, lib. II, c. 41, ut Constantinopoli approbatam referunt.
quoque et substantiae nomen, quo te et Sardicensi synodo et Sirmiensi
0600D Id est, cum approbasti et professus es quod in pseudo-Sardicensi et Sirmiensi synodo definitum est.
Eos autem qui dicunt de non exstantibus esse filium Dei, vel ex alia substantia, etc. Adeoque perperam Baronius ad an. 347, n. 42, ob hunc Hilarii locum quasdam excogitavit Constantii litteras ad synodum
Sardicensem, quibus Filium unius cum Patre substantiae profiteretur. Etiam post Ancyranum conventum substantiae nomen tuentur
ejusdem imperatoris
0601B litterae ad Antiochenos contra Eudoxium scriptae, et a Sozomeno lib. IV, c. 14, relatae, in quibus legere est:
Revocate, quaeso, in memoriam primos illos sermones, tunc cum de fide inquireremus, quibus demonstrabatur Salvatorem nostrum
esse filium Dei, et similem Patri secundum substantiam.
Ubi Constantius
0601C memorare videtur fidem apud ipsos Antiochenos in Encaeniis expositam (quam primam censere solebant, qui respuebant Nicaenam),
ac respicere in haec ipsius verba,
divinitatis essentiaeque (καὶ οὑσίας)
et virtutis et gloriae incommutabilem imaginem.
pium esse Occidentalibus mentiebaris: quod tamen
0601A prophetica auctoritate
0601C Bad. et Er.,
susceptam, Mir., Lips. et Par.,
suscepta. Verius mss.
susceptum, puta substantiae nomen: quod in Scripturis usitatum probat Phoebadius Agen. et in Filii generationem convenire Propheta docet,
cum ait,
Ex utero ante luciferum genui te.
susceptum, fidei intelligentiam continebat. Omne itaque, quod probatum antea est, damnare jubes; quod improbatum semper est,
sanctificare compellis. O tu sceleste, qui
0601C Colb. ms. cum Martin.,
qui delubrum. In caeteris,
qui ludibrium: ubi in excusis,
quod ludibrium.
ludibrium de Ecclesia facis! Soli canes ad vomitum suum redeunt: tu sacerdotes Christi resorbere 582 ea quae exspuerant
coegisti. Probare eos id
0601C In vulgatis desideratur
se: quod restituitur auctoritate mss. Vat. bas., Martin. et Colb. Porro illud
in se idem est quod
adversum se.
in se confessionibus suis praecipis, quod ante damnaverant: in negando reos suos absolvunt, et se ipsos reos reddunt. Omnia
in impietatem et in reatum detrusisti: dum omnes reos se esse atque impios, aut ex praesentibus statuunt, aut ex praeteritis
confitentur. Non recipit mendacium veritas, nec patitur religio impietatem.
26.
Constantii in Orientales et Afros violentia.—
0601B Christianum te loqueris
0601C Duo mss.,
loqueris et praedicas: sed quia non sis. Mox in solis edit.,
nec confessioni tuae.
: sed quam non sis, ipse testaris: nec professioni tuae gesta conveniunt. Substravisti enim
0601C Hic versus,
voluntati tuae Orientales episcopos, neque solum, cum in prius vulgatis deesset, revocatur ex mss. Hic notatur violentia Orientalibus qui
0601D homoeusion defendebant illata, ut Ariminensem blasphemiam susciperent.
voluntati tuae Orientales episcopos; neque solum voluntati tuae, sed et violentiae. Mandas tibi subscriptiones Afrorum, quibus
0601D Mss. Colb. et Mart.,
blasphemias . . condemnaverunt. Hanc blasphemiam interpretantur eruditi secundam formulam Sirmiensem lib. de Synod. descriptam. Idque putant ab Afris factum,
quod a Gallis: quos Hilarius lib. de Synod. n. 2, testatur,
missam e Sirmiensi oppido infidelis fidei impietatem damnasse. Hoc tamen discrimen ponunt, quod Galli eam statim atque edita est, ab ipsismet auctoribus acceperint; Afris autem, cum jam
auctores illius puderet, missa sit opera Basilii acerrimi eorum adversarii. Hinc opinantur Basilium apud Sozom. l. IV, c.
24, ab Acacianis insimulatum esse,
quod cum Germinio et Ursacio et Valente communionem se habere scribens, eos tamen apud episcopos Africae accusasset: et post
0602B pauca,
quod Illyriis, Italis et Afris dissidii et tumultus causa exstitisset. Unde etiam existimant eorum sententiam confirmari, qui formulam Sirmiensem, quae imperatoris edicto necnon minis ac poenis
de manibus habentium erepta est, non cum Athan., lib. de Syn. p. 914, tertiam, sed cum Socrate, l. II, c. 30,
0602C et Sozomeno, l. IV, c. 6, secundam intelligunt. Quamquam non hic ait Hilarius extorta blasphemiae Ursacii et Valentis exemplaria,
sed tantum subscriptiones quibus illa condemnata fuerat. Et vero potiorem videri Athanasii sententiam, notis in Fragmentum
postremum ostendemus.
blasphemiam Ursacii et Valentis condemnaverant, reddi. Renitentibus comminaris, et postremum ad diripiendos mittis. Quid?
existimas Christum non nisi per litteram judicare, et ad arguendam voluntatem egere chartula Deum? aut quod semel scriptum
est, et per te violenter abreptum, id de conscientia posse divinae
0602A potestatis aboleri? Sequentur te quidem
0602C Abest
in a mss. Martin. et Colb.
in cineres chartulae, sed criminosorum apud Deum vivent damnationes. Unum tantum proficis, ut posteritas quid decernere in
eos debeat, instructa sit timendo.
27.
Ariani mortuis bellum indicunt.Et o quantis ad impietatem proficis incrementis! Et caeteri quidem mortales semper cum vivis bella gesserunt, dum homini ad
hominem ultra mortem nihil causae est: tibi vero inimicitiarum nullus est finis. Receptos enim jam in aeternam quietem patres
583 nostros lacessis, et in decreta eorum perversus irrumpis. Apostolus communicare nos sanctorum
0602C Modo exstat in latino textu
necessitatibus, in graeco ταῖς χρείαις. Quamquam Curcellaeus legit ταῖς μνείαις. Ob reverentiam erga patres catholici episcopi, Frag. VIII,
n. 2, Arimino rescribunt Constantio, sibi nefas esse a Nicaena fide recedere, quam tot sancti et Confessores et Martyrum successores
conscripserunt.
memoriis docuit (Rom. XII, 13) : tu eas damnare coegisti. Estne aliquis hodie aut vivus, aut mortuus,
0602B cujus tu dicta non rescideris? Episcopatus ipsos, qui nunc videntur, sustulisti
0602C Adjicimus
penitus cum omnibus mss. Episcopatus penitus tollit Constantius, cum novam amplectendo fidem, damnat omnes superiorum temporum episcopos;
et perinde eos etiam, qui licet ipsi consentiant, ab anathemate tamen episcopatum sumpserunt, hoc est, ab iis quos modo anathemate
damnant.
0602D Vid. lib. de Synod. n. 91.
penitus: quia nemo non jam per se damnatus est, et eum, a quo sacerdotium sumpsit, non jam et ipse damnavit. Cui nunc sanctorum
memoriae communicabitur? Anathema tibi trecenti decem et octo convenientes apud Nicaeam episcopi sunt: anathema deinde omnes,
qui variis exinde expositionibus adfuerunt. Ipse quoque pridem jam mortuus anathema tibi
0602D Hieronymus in Chronico scribit, Constantinum a baptismo in haeresim lapsum esse. Tradit quoque Lucifer Calarit., l. de Reg.
apost., illum se ad Arianos contulisse, et lib. I pro Athanas., ipsi perosum fuisse Athanasium, quod noluerit esse Arianus.
In quem locum Tillius,
Hinc apparet, inquit,
Imperatorem Constantinum Magnum in senectute fuisse Arianum: quod plerique etiam historici narrant. Aliud tamen scriptis suis mandarunt non modo Hilarius, sed et Athanasius ad Solit.; Epiphanius, haer. 69, n. 12; Ambrosius,
Or. de obitu Theodosii, n. 40, etc. Imo Ariminensis Concilii catholici patres, Fragm. VIII, n. 2, testantur Constantinum,
cum fidem Nicaenam teneret, baptizatum ad quietem Dei commigrasse.
pater tuus est, cui Nicaena synodus fuit curae, quam tu falsis opinionibus infamatam perturbas, et contra humanum divinumque
0603A judicium cum paucis satellitibus tuis profanis
0603D In mss. Martin. et Colb.
profanus: et mox,
nunc regni potentiam in posterum, etc., ubi Bandinus ac Latinius malebant
regno potienti.
impugnas. Sed non licet tibi nunc regno potenti etiam in posterum praejudicare. Exstant enim litterae, quibus id, quod tu
criminosum putas, pie tunc esse susceptum
0603D Iidem mss.
doceor. Hic maxime respicitur vocabulum homousion, cujus ambiguitatem objectare haeretici solebant, ut patet ex his libri de Synod.
n. 91:
Interpretati Patres nostri sunt post synodum Nicaenam homousii proprietatem religiose. Exstant libri, manet conscientia.
docetur. Audi verborum sanctam intelligentiam, audi Ecclesiae imperturbatam constitutionem, audi patris tui professam fidem,
audi humanae spei confidentem securitatem, audi haereticae damnationis publicum sensum, et intellige te divinae religionis
hostem, et inimicum memoriis
0603D Bad. et Er.,
auctorum. Lud. Miraeus atque Latinius,
avorum: superiorum immemores, quibus
sanctorum memoriis communicandi praeceptum explicatur.
sanctorum, et paternae pietatis haeredem rebellem.
0603D In codice basilicae Vaticanae hic absolvitur liber. Quidquid autem superest ex libris de Trinitate
0604D huc translatum est, nec satis apte adsutum. Quocirca parum abfuit quin omnino supprimeretur.
