Ulfila, Epistolae

hanc nostram conjecturam Cast., qui ipse mikiluna ediderat, auctoritate codicis A denuo inspecti probari confitetur. Articuli autem insolitus usus nunc non offendit, vid. XIII, 3 þai auk reiks. X, 1 sa raihtis vilja.]—þo auk launa fravaurhtais dauþus. ïþ ansts guþs libains aiveino ïn xristau ïesu fraujin unsa

0709 Aut nonne scitis, fratres, scientibus enim legem loquor, quod lex regit hominem tam longum tempus quam vivit?

0709 mann sva

cod. A et Cast. + manns: primum mann dativum constructio fraujinon verbi requirit; deinde sva, cujus nullum vestigium in cod. A cognosci Cast. dicit, ex parte tantum a librario omissum est, nam s legitur, cf. vs. 25, ubi pro ïk librarius omisso k solummodo ï scripsit; aut va litterae fortasse in margine scriptae litura interierunt.] ramma. þau niu vituþ. broþrjus. kunnandam auk vitoþ rodja. þatei vitoþ fraujinoþ mann sva lagga

0709 Et enim sub viro mulier in vivente marito ligata est lege, at si moritur maritus, liberatur ab hac lege mariti.

0709 jah auk

etenim, gr. omn. γάρ, sic Cor. I, XV, 16 jah jabai auk = εἰ γάρ.— uf va ra] aegre desideramus 0710 articulum so, quem hac verborum structura Gothi addere solent, vid. X, 6 so us galaubeinai garaihtei. XI, 21 þans us gabaurþai astans; vide tamen IX, 11, ubi articulo eumdem in modum omisso bi gavaleinai muns scribitur, cf. ad Cor. II, VII, 10.— at libandin abin] Ulf. ζῶντος τοῦ ἀνδρός legisse videtur, vid. vs. 3.] weila sve libaiþ. jah auk uf vaira qens at libandin abin gabundana ïst vitoda. aþþan jabai gasviltiþ

0709 Utique igitur in vivente marito vocatur adultera, si fit viro alii; si moritur vir, libera est hac lege, ut non sit adultera, facta marito alii.

0710 þannu

sic cod. A; Cast. + þanuh; pro edito þanuh etiam Cor. I, 15, 18 þannu legendum esse censemus, nam þannu=ἄρα (vid. Rom. X, 17; XIV, 12, 19; Cor. II, V, 15, all.) , quod gr. omn. ibi habent.— haituda harinondei] ¶ gr. omn.— jabai] sec. Goth. º δέ.] aba. galausjada af þamma vitoda abins. þannu þan at libandin abin haitada horinondei. jabai vairþiþ vaira anþaramma. jabai gasviltiþ vair. frija ïst þis vitodis ei ni sijai horinondei vaurþana abin anþaramma.

0709 Igitur nunc etiam vos, fratres mei, mortificati fuistis legi per corpus Christi, ut fiatis alii, huic e mortuis resurgenti, ut fructum feramus Deo.

0710 nu

nunc, º gr. omn.— jah jus] gr. post meinai.] svaei nu jah jus. broþrjus meinai. afdauþidai vaurþuþ vitoda þairh leik xristaus. ei vairþaiþ 0711

0711 Cum enim essemus in carne, passiones peccatorum hae per legem operatae-sunt in membris nostris ad fructum ferendum morti;

0711 fravaurhti

sic cod. A pro fravaurhte, uti Tit. I, 14 spilli pro spille.] anþaramma þamma us dauþaim urreisandin. ei akran bairaima guþa. þan auk vesum ïn leika.

0711 verum nunc ecce soluti fuimus a lege, morientes in qua detenti fuimus, ita-ut serviamus in novitate spiritus et non vetustate litterae.

0711 sai

ecce, hac vocula conjuncta cum nu adverbio, Goth. semper fere graecum νυνί reddit, vid. Cor. I, V, 11; II, VIII, 11, 22; Eph. II, 13; utitur etiam pro simplici νῦν Gal. IV, 9; et simplici nu pro νυνί Rom. VII, 17; Cor. I, XII, 18, 20; XV, 20; Col. I, 21; III, 8; denique sai pro νῦν Thess. I, III, 8.] vinnons fravaurhti þos þairh vitoþ vaurhtedun ïn liþum unsaraim du akran bairan dauþau. ïþ nu sai andbundanai vaurþum af vitoda gadauþnandans ïn þammei gahabaidai vesum svaei skalkinoma

0711 Quid nunc dicimus, lex peccatum est? Ne sit; sed peccatum non novissem, nisi per legem, nam cupiditatem non novissem, nisi lex diceret: ne concupiscas.

0711 ïst

est, º gr.— ni sijai] notanda est haec hujus formulae scriptio h. l. et vs. 13, quae aliis locis nis-sijai esse solet, vid. L. XX, 16; Rom. IX, 14; XI, 1, 11; Gal. II, 17.— unte] Goth. º τε, vid. ad L. II, 16.— qeþi] sic cod. A; Cast. + qeþ.] ïn niujiþai ahmins jah ni fairniþai bokos. wa nu qiþam. vitoþ fravaurhts ïst. ni sijai. ak fravaurht

0711 Verum occasionem sumens peccatum per praeceptum operatum-est in mihi omnem cupiditatem, nam sine lege peccatum fuit mortuum;

0711 nimands

pro nimandei, vid. ad Neh. VI, 16.— vas] fuit, º gr.] ni ufkunþedjau. nih þairh vitoþ. unte lustu nih kunþedjau. nih vitoþ qeþi. ni gairnjais. ïþ lev nimands

0711 Verum ego aliquando sine peccato vixi; in veniente praecepto peccatum revixit

0711 simle—libaida

in gr. omn. haec verba sedibus suis mutatis leguntur.— qimandein] Goth. º δέ ( þan), vel Cast. fortasse legere non potuit, nam propter deletitiam membranam etiam qimandein anabusnai conjecisse se potius quam legisse confitetur.] fravaurhts þairh anabusn gavaurhta ïn mis allana lustu. unte ïnu vitoþ fravaurhts vas navis. ïþ ïk

0711 Verum ego mortuus-sum et inventum fuit mihi praeceptum, quod fuit ad vitam, esse ad mortem;

0711 gadauþnoda

in cod. A nihil nisi gadauþ. legi potuit, recte tamen Cast. complevit.— visan] esse, º gr. omn., cujus loco αὕτη aut αὐτή habent; pendet autem ille infinitivus a bigitana varþ.] simle ïnu vitoþ libaida. at qimandein anabusnai fravaurhts gaqiunoda. ïþ ik gadauþnoda jah bigitana

0711 nanc peccatum occasionem sumens per praeceptum decepit me et per hoc perdidit.

varþ mis anabusns. sei vas du libainai. visan du dauþau. unte fravaurhts lev nimands þairh anabusn

0711 At igitur quidem lex sancta et praeceptum sanctum et justum et bonum.

0711 aþþan nu

at nunc, º gr. omn. ὥστε.] uslutoda mik jah þairh þo usqam. aþþan nu sveþauh vitoþ veihata jah anabusns veiha jah

0711 Hoc igitur bonum factum-est mihi mors? Ne sit, sed peccatum; ut cognitum fieret peccatum per hoc bonum mihi operans mortem, ut fieret supra-modum peccaminosum peccatum per praeceptum.

0711 varþ mis

¶ gr. omn.— ni sijai] vid. ad vs. 7.] garaihta jah þiuþeiga. þata nu þiuþeigo varþ mis dauþus. ni sijai. ak fravaurhts. ei uskunpa vaurþi fravaurhts þairh þata þiuþeigo mis gavaurkjandei dauþu. ei vaurþi ufarassau fravaurhta fravaurhts

0711 Scimus enim, quod lex spiritualis est, verum ego carnalis sum, venditus sub peccatum.

þairh anabusn. vitum auk þatei vitoþ ahmein ïst. ïþ ïk leikeins ïm frabauhts uf fravaurht.

0711 Quod operor, non intelligo; nam non quod volo, facio, sed quod odi, hoc facio.

0712 þatei

Goth. º γάρ.— viljau] Goth. c. codd. º τοῦτο.]

0711 Verum si quod non volo, hoc facio, consentiens sum legi, quod bona;

þatei vaurkja. ni fraþja. unte ni þatei viljau tauja. ak þatei hatja þata tauja. ïþ jabai þatei in viljau

0711 verum nunc amplius non ego operor hoc, sed hoc habitans in me peccatum.

þata tauja. gaqiss ïm vitoda. þatei goþ. ïþ nu ju ni ïk vaurkja þata ak so bauandei ïn mis fravaurhts.

0711 Scio enim, quod non habitat in me, hoc-est in carne mea, bonum, nam velle adjacet mihi, verum operari bonum non invenio;

0712 bauïþ

sic cod. A pro bauaiþ, quasi proficiscatur ab forma prioris conjugationis: mutare ipsi noluimus, quia eadem forma vs. 20 et VIII, 9; Tim. II, I, 14 repetitur.— atligiþ] sic cod. A; Cast. + ataigiþ.] vait auk þatei ni bauïþ ïn mis. þat-ïst ïn leika meinamma. þiuþ. unte viljan atligiþ mis. ïþ gavaurkjan

0711 nam non quod volo, operor bonum, sed quod non volo, malum facio.

0712 ubil

Goth. º τοῦτο.]

0711 Si igitur quod non volo ego, hoc facio, amplius non ego operor id, sed quod habitat in me peccatum.

0712 bauïþ

vid. ad vs. 18.] goþ ni bigita. unte ni þatei viljau vaurkja goþ ak þatei ni viljau ubil tauja. jabai nu þatei ni viljau

0711 Invenio nunc legem volenti mihi bonum facere; nam mihi adest malum.

0712 goþ taujan

¶ gr. omn.— atïst ubil] ¶ gr. omn.] ïk. þata tauja. ju ni ïk vaurkja ïta ak sei bauïþ ïn mis fravaurhts. bigita nu vitoþ viljandin mis goþ

0711 Laetus sum enim lege Dei secundum hunc internum hominem;

0712 ïnnumin

vid. ad Coloss. I, 29.]

0711 at video alteram legem in membris meis adversantem legi spiritus mei et capientem me in lege peccati hac existente in membris meis.

0712 andvaihando

sic cod. A et Cast.; lectio sine dubio falsa est, pro qua aut andvaihando (cf. Cor. I, XV, 32) aut fortasse andvaihjando scribendum est.] taujan. unte mis atïst ubil. gavizneigs ïm auk vitoda guþs bi þamma ïnnumin mann. aþþan gasaiwa anþar vitoþ ïn liþum meinaim andvaihando vitoda ahmins meinis jah frahinþando mik ïn vitoda

0711 Infelix ego homo? Quis me liberat ex hoc corpore mortis hujus!

0712 vainans

Cast. errat, qui pro participio passivi ad verbum vainan partinens habet; fortasse vainahs legendum est; Grimm. Gr. IV, 78 et 763 vainags emendat; sed si litterarum ductus respiciuntur, vainahs, quod non conjecimus, probabilius est.] fravaurhtais þamma visandin ïn liþum meinaim. vainans ïk manna. was mik lauseiþ us þamma leika

0711 Gratias-ago Deo per Iesum Christum 0713 dominum nostrum; sane nunc ipse ego servio mente legi Dei, verum carne legi peccati.

0712 jau

sic cod. A, quod nobis falsum esse videtur, quia jau particulam interrogationi inservientem (vid. L. VI, 7. J. VII, 48) h. l. sensus non admittit; Cast. conjecit jai, non male, cf. infra IX, 18 et 20; nisi audaciores fuisse videbimur, proponimus 0713 sai, sic sai nu pro graeco ἄρα οὖν Eph. II, 19.— ïk] Cast. º +, cod. A ï; vid. ad vs. 1.— skalkino gahugdai] ¶ gr. omn., caeterum Goth. c. codd. º μέν.] dauþaus þis. aviliudo guþa þairh ïesu xristu fraujan unsarana. jau nu silba ïk skalkino gahugdai 0713

0713 Non quidquam utique nunc damnationis his in Christo Iesu, non ambulantibus secundum carnem;

0713 þannu nu

Cast. + jct., uti hic vir doctus semper scribit.— ni—leika] non—corpus, º gr., qui habent, apud eos gaggandam post leika ponitur.] vitoda guþs ïþ leika vitoda fravaurhtais. ni vaiht þannu nu vargiþos þaim ïn xristau ïesu ni gaggandam

0713 nam lex spiritus vitae in Christo Iesu liberum reddidit me lege peccati et mortis;

bi leika. unte vitoþ ahmins libainais ïn xristau ïesu frijana brahta mik vitodis fravaurhtais jah

0713 nam hoc impossibile legis, in quo infirma fuit per carnem, Deus suum filium mittens in similitudine carnis peccati et secundum peccatum damnavit peccatum in carne,

dauþaus. unte þata unmahteigo vitodis. ïn þammei siuks vas þairh leik. guþ seinana sunu ïnsandjands

0713 ut justificatio legis impleretur in nobis his non secundum carnem ambulantibus.

0713 gaggandam

Goth. º ἀλλὰ κατὰ πνεῦμα.] ïn galeikja leikis fravaurhtais ja bi fravaurht gavargida fravaurht ïn leika. ei garaihtei

0713 Nam hi secundum carnem existentes haec, quae carnis sunt, sentiunt; verum hi secundum spiritum haec, quae spiritus.

vitodis usfulljaidau ïn uns þaim ni bi leika gaggandam. unte þai bi leika visandans þo þoei leikis

0713 At prudentia carnis mors, verum prudentia spiritus vita et pax;

sind mitond. ïp þai bi ahmin þo þoei ahmins. aþþan fraþi leikis dauþus. ïp fraþi ahmins libains

0713 nam prudentia carnis inimica adversus Deum legi Dei non paret, verum ne-quidem potest;

0713 vitoda

Goth. º γάρ, salvo tamen sensu.]

0713 at in carne existentes Deo placere non possunt.

jah gavairþi. unte fraþi leikis fijands du guþa vitoda guþs ni ufhauseiþ. ïþ nih mag. aþþan ïn

0713 Verum vos non estis in carne, sed in spiritu; tamen si spiritus Dei habitat in vobis; verum si quis spiritum Christi non habeat, hujus non est is;

0713 þis—ïs

haec verba in gr. omn. sedes suas mutarunt; caeterum notandum est ni ïst, quod aliis locis per synaloephen nist scribitur, cf. ad VII, 7.] leika visandans guþa galeikan ni magun. ïþ jus ni sijuþ ïn leika ak ïn ahmin. sveþauh jabai ahma

0713 si enim Christus in vobis, caro quidem—

guþs bauïþ ïn ïzvis. ïþ jabai was ahman xristaus ni habai. þis ni ïst ïs. jabai auk xristus ïn ïzvis.

0713 —qui est in dextra Dei, qui etiam orat pro nobis.

0713 saei

Goth. c. codd. º καί.— bidjiþ] sic cod. A; Cast. + bideiþ.]

0713 Quis nos dirimat a caritate Christi? dolor, an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius?

leiks raihtis——saei ïst ïn taihsvon guþs. saei jah bidjiþ faur uns. was uns afskaidai af friaþvai

0713 Sicut scriptum est, quod propter te mortificamur omni die; aestimati fuimus ut oves occisionis.

xristaus. aglo þau aggviþa þau vrakja þau huhrus þau naqadei þau sleiþei þau hairus. svasve

0713 Sed in his omnibus vincimus per hunc amantem nos.

gameliþ ïst þatei ïn þuk gadauþjanda all dagis. rahnidai vesum sve lamba slauhtais. akei ïn þaim

0713 Confiteor enim, quod non mors, neque angeli, non principatus, non virtutes, neque praesentia, neque futura,

0713 dauþus

Goth. º οὔτε ζωή.— reikja] Cast. hanc vocem, quam in cod. legere non poterat, ex proba conjectura dedit.— ni mahteis] gr. post anavairþo.] allaim jiukam þairh þana frijondan uns. gatraua auk þatei ni dauþus nih aggeljus ni reikja ni mahteis

0713 neque altitudo, neque profunditas, neque creatura alia potens est nos dirimere a caritate Dei hac in Christo Iesu, domino nostro.

0713 nih

tert., Goth. c. codd. º τίς.] nih andvairþo nih anavairþo. nih hauhiþa nih diupiþa nih gaskafts anþara mahteiga ïst uns

0713 Veritatem dico, non quidquam mentior, testante-cum me conscientia mea, in Spiritu sancto,

0713 qiþa

Goth. º ἐν Χριστῷ— vaiht] quidquam, 0714 º gr. omn.] afskaidan af friaþvai guþs þizai ïn xristau ïesu fraujin unsaramma. sunja qiþa. ni vaiht liuga miþveitvodjandein

0713 quod moeror mihi est magnus et continuus dolor cordi meo.

0714 unweilo

notanda est forma concreta, quam vocant, praecedente abstracta ( mikila); sic Skeir. 37, 6, ni ïbna nih galeiks. 46, 17, ni ïbnon ak galeika.] mis miþvissein meinai ïn ahmin veihamma. þatei saurga mis ïst mikila jah unweilo

0713 Exopto enim anathema esse ipse ego a Christo pro fratribus meis, his cognatis secundum carnem,

0714 usbida

precor, gr. ηὐχόμην; caeterum usbida ponitur h. l. pro usbidja, uti Cor. I, VII, 5, bidan pro bidjan; pro usbida Grimm. IV, 101, audacius usbidja scribit.— silba ïk] sic cod. A; Cast. + silban; caeterum gr. post auk.—samakunjans] Goth. c. codd. º μοῦ.] aglo hairtin meinamma. usbida auk anaþaima visan silba ik af xristau faur broþruns meinans þans

0713 qui sunt Israelitae, quorum est adoptatio et gloria et legis latio et testamenta et obsequium et promissiones;

0714 ïst

est, º gr. omn.— jah triggvos] gr. omn. ante jah vitodis.] samakunjans bi leika. þaiei sind ïsraelitai. þizeei ïst frastisibja jah vulþus jah vitodis garaideins

0713 quorum patres et e quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula, amen.

jah triggvos jah skalkinassus jah gahaita. þizeei attans jah us þaimei xristus bi leika. saei ïst

0713 At tamen non excidit verbum Dei, non enim omnes hi ex Israel hi sunt Israel,

0714 sind

sunt, º gr. omn.] ufar allaim guþ þiuþiþs ïn aivam amen. aþþan sveþauh ni usdraus vaurd guþs. ni auk allai þai us

0713 neque qui sint semen Abrahami omnes, filii, sed in Isaco vocatur tibi semen,

0714 þaiei

qui, gr. omn. ὅτι, quam ob causam suspicari aliquis potest, þatei legendum esse (cf. ad L. VIII, 14) ; sunt tamen versiones et patres, qui ὅσοι et qui legunt.] ïsrael þai sind ïsrael. niþ-þaiei sijaina fraiv abrahamis allai barna. ak ïn ïsaka. haitada þus fraiv.

0713 hoc-est: non hi filii carnis filii Dei, sed filii promissionis aestimantur in semine;

0714 þo

hi, Goth. ταῦτα cum praecedentibus τὰ τέκνα τῆς σαρκός conjungit.]

0713 promissionis 0715 enim verbum hoc-est: secundum hoc tempus venio et fit Sarae filius;

0714 ïst

est, º gr. omn.] þat-ïst ni þo barna leikis barna guþs. ak barna gahaitis rahnjanda du fraiva. gahaitis auk vaurd 0715

0715 at non hoc-unum, sed etiam Rebecca ex uno concubitu habens Isacis, patris nostri.

þat-ïst. bi þamma mela qima jah vairþiþ sarrin sunus. aþþan ni þat-ain ak jah raibaikka us

0715 At adhuc non nati fuerunt, alioquin facerent aliquid boni aut mali, ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operibus, sed ex hoc vocante.

0715 ni

pr., Cast. º + in cod. quidem obliteratum est, sed spatium ad illam vocem capiendam sufficit.— aiþþau] pr. alioquin, gr. μηδέ, salvo tamen sensu, quod interpres sensum, non verba reddit.] ainamma galigrja habandei ïsakis attins unsaris. aþþan nauhþanuh ni gabauranai vesun. aiþþau tavidedeina wa þiuþis aiþþau unþiuþis ei bi gavaleinai muns guþs visai ni us vaurstvam ak us

0715 Dictum est ei, quod hic major servit huic minori, sicut scriptum est:

0715 Iacob amavi, verum Esau odio-habui.

0715 fijaida in margine codicis varia lectio penitus abrasa, quam andvaih (oppugnavi) legendam suspicor. Cast.

þamma laþondin. qiþan ïst ïzai þatei sa maiza skalkinoþ þamma minnizin. svasve gameliþ ïst. ïakob

0715 Quid nunc dicimus? num iniquitas a Deo?

0715 Ne-sit; ad Mosem enim dicit: misereor, cujus misereor et misericordia-moveor.

0715 gableiþja

Goth. º ὃν ἂν οἰκτίρω ( þanei gableiþja), quae omissio sine dubio culpa librarii facta est, nam quae omittuntur, propter sensum abesse non possunt. Sic isti homines, si in eodem versu quaedam verba bis legebantur, oculis ab altero ad alterum labentibus, saepius singula verba aut commata omiserunt, vid. Mc. X, 39; J. X, 18; Cor. II, III, 5; IV, 10; XIII, 11 (cod. B). Eph. V, 4; cf. Mc. XI, 7; Cor. II, V, 18; Gal. IV, 7 et ad L. X, 5.] frijoda ïþ esav fijaida. wa nu qiþam. ïbai ïnvindiþa fram guþa. nis-sijai. du mose auk qiþiþ.

0715 Utique igitur non volentis, non currentis, sed miserentis Dei.

gaarma þanei arma jah gableiþja. þannu nu ni viljandins ni rinnandins ak armandins guþs.

0715 Dicit enim hoc scriptum ad Faraonem: quia propter haec etiam excitavi te, ut ostendam in te virtutem meam et nuntietur nomen meum per totam terram.

0715 jah

pr. etiam, º gr. omn.— jah] sec., Goth. º ὅπως.] giþiþ auk þata gamelido du faraoni. unte ïn þize jah raisida þuk ei gabairhtjau bi þus maht meina

0715 Utique igitur profecto, cujus vult miseretur, verum quem vult, indurat.

0715 jai

profecto, º gr. omn.] jah gateihaidau namo mein and alla airþa. þannu nu jai þanei vili armaiþ ïþ þanei vili gahardeiþ.

0715 Dicis mihi igitur: at quid adhuc vituperant, nam voluntati ejus quis resistat?

0715 mis nu

¶ gr.— aþþan] at, º gr.— andstand] cf. ad Cor. II, XIII, 3.]

0715 Utique igitur profecto homo, tu quis es, ut respondeas Deo? Num dicit figmentum ad hunc fingentem: quid me fecisti sic?

qiþis mis nu. aþþan wa nauh faianda. unte viljin ïs was andstandiþ. þannu nu jai manna. þu was

0715 Aut nonne habet figulus potestatem luti ex hac eadem massa facere unum ad pretiosum vas, alterum autem ad non-pretiosum?

0715 kasja valdufni

¶ gr. omn.— kasa] Cast., nescimus qua causa in eum errorem ductus, pro plurali habet, cum sit dativus singularis a du pendens.] ïs ei andvaurdjais guþa. ïbai qiþiþ gadikis du þamma digandin. wa mik gatavides sva. þau niu habaiþ kasja valdufni þahons us þamma samin daiga taujan sum du galaubamma kasa. sumuþ-þan

0715 Verum si volens Deus ostendere iram et notificare hoc validum, patiens in multa longanimitate in vasibus irae paratis ad interitum,

0716 mahteigo

Goth. º αυτοῦ— usbeidands] ferens, gr. omn. ἤνεγκεν.] du ungalaubamma. ïþ jabai viljands guþ ustaiknjan þvairhein jah uskannjan þata mahteigo

0715 ut monstraret ubertatem gloriae suae in vasibus misericordiae, quae praeparavit ad gloriam;

0716 init. Goth. c. codd. º καί.— vulþus

pro vulþaus, vid. ad L. I, 54.] usbeidands ïn managai laggamodein bi kasam þvairheins gamanvidaim du fralustai. ei gakannidedi

0715 quos etiam vocavit nos non solum ex Iudaeis, sed etiam ex paganis,

gabein vulþus seinis bi kasam armaions. þoei fauragamanvida du vulþau. þanzei jah laþoda uns

0715 sicut etiam in Osea dicit: voco hunc non populum meum populum meum et haec non-dilecta dilecta;

ni þatainei us ïudaium ak jah us þiudom. svasve jah ïn oseïn qiþiþ. haita þo ni managein meina

0715 et fit: in hoc loco, ubi dictum-est iis, non populus meus vos, hi vocantur filii Dei viventis.

0716 þai

hi (sic cod. A), gr. ἐκεῖ, quod etiam ii habent, qui αὐτοί legunt.] managein meina jah þo unliubona liubona. jah vairþiþ. ïn þamma stada þarei qiþada ïm. ni managei

0715 Verum Esaias clamat de Israel: si esset numerus filiorum Israelis, sicut arena maris, reliquiae servantur.

meina jus þai haitanda sunjus guþs libandins. ïþ esaïas greteiþ bi ïsrael. jabai vesi raþjo sunive

0715 Verbum enim perficiens et abbrevians in aequitate, nam verbum abbreviatum facit dominus in terra;

ïsraelis svasve malma mareins. laibos ganisand. vaurd auk ustiuhands jah gamaurgjands ïn garaihtein.

0715 et sicut praedixit Esaias: nisi dominus Sabaoth relinqueret nobis semen, ut Sodoma fortasse fieremus et ut Gomorra fortasse similes fieremus.

0716 nih

cod. A et Cast. + niu; graeco εἰ μή respondet nih, quod edidimus, ad quod probandum exempla proferre nos taedet; niu autem interrogationi inservire item constat, quam h. l. sensus non admittit.— fraiva] Cast. pro fraiv scriptum esse opinatur, sed recte habet codicis A lectio, nam bileiþan etiam casum tertium regit, vid. Mc. XII, 19; J. VIII, 29.] unte vaurd gamaurgiþ taujiþ frauja ana airþai. jah svasve fauraqaþ esaïas. nih frauja sabaoþ biliþi

0715 Quid igitur dicimus? 0717 quod pagani hi non sequentes justitiam apprehenderunt justitiam, at justitiam hanc ex fide;

0716 wa

cod. A et Cast. + wo, quod cum femininum sit, locum non habet, et si formam solam spectantes wo neutrum pluralis numeri esse concedere vellemus, h. l. nec per sensum liceret, nec per graecum textum.— galaubeinai] Cast. + galaubein, in cod. A solummodo galaubei legitur; quod nos edidimus, id ratio us praepositionis postulat. Idem error insidet Col. II, 23 codici B, ubi unfreidei pro unfreideinai (sic recte cod. A) scribitur; cf. ad L. XVIII, 11.] unsis fraiva. sve saudauma þau vaurþeima jah sve gaumaurra þau galeikai vaurþeima. wa nu qiþam. þatei þiudos þos ni laistjandeins garaihtein gafaifahun garaihtein aþþan garaihtein þo us galaubeinai 0717

0717 verum Israel sequens legem justitiae ad legem justitiae non pervenit.

0717 Cur? quia non ex fide, sed ex operibus legis; offenderunt ad lapidem offensionis,

0717 ak

Goth. c. cod. k ap. Mi º ὡς.— bistuggqun] Goth. c. codd. º γάρ.] ïþ ïsrael laistjands vitoþ garaihteins bi vitoþ garaihteins ni gasnau. duwe. unte ni us galaubeinai ak

0717 sicut scriptum est: ecce, pono in Sion lapidem offensionis et saxum sollicitationis, et hic credens ad eum non confunditur.

0717 galagja

sic cod. A; Cast. + galatja.—jah] sec., Goth. c. codd. º πᾶς.— laubjands] sic cod. A et Cast.; Mssm., quem et verbum simplex laubjan (quod galaubjan semper esse solet) et infra mirabilis compositio garaihtis (quod Cast. antea pro sa raihtis ediderat) offendit, illo falso ga a raihtis dempto et ante laubjands posito, lectionem effecit hanc: galaubjands du ïmma—broþrjus raihtis. Etiamsi negari non potest illam conjecturam permultam mereri laudem, nam raihtis interdum primo enuntiati loco ponitur (vid. infra ad X, 18) , tamen, cum sa raihtis in cod. A diserte legatur (de articulo autem vid. ad VI, 23) , nec desint loci, ubi simplicia pro verbis vulgo cum ga compositis inveniantur (sic sviltan, bindan, dauþjan, dauþnan, filhan, hrainjan, bairhtjan, cf. bairan, levjan all.), lectionem codicis A intactam reliquimus.] us vaurstvam vitodis. bistuggqun du staina bistuggqis. svasve gameliþ ïst. sai. galagja ïn sion

0717 Fratres, haec quidem voluntas mei cordis et precatio ad Deum de iis ad salutem.

0717 sa raihtis

sic cod. A; Cast. + garaihtis, vid. ad IX, 33.] stain bistuggqis jah hallu gamarzeinais jah sa laubjands du ïmma ni gaaiviskoda. broþrjus. sa

0717 Testor enim iis, quod aemulationem Dei habent, sed non secundum scientiam;

raihtis vilja meinis hairtins jah bida du guþa bi ïns du naseinai. veitvodja auk ïm þatei aljan guþs

0717 ignorantes enim Dei justitiam et suam justitiam quaerentes statuere justitiae Dei non paruerunt.

haband akei ni bi kunþja. unkunnandans auk guþs garaihtein jah seina garaihtein sokjandans

0717 Perfectio enim legis, Christus, ad justitiam omnibus his credentibus.

stiurjan garaihtein guþs ni ufhausidedun. ustauhts auk vitodis xristus du garaihtein allaim þaim

0717 Moses enim scribit hanc justitiam ex lege, quod hic faciens hanc homo vivit in ea,

0717 ïzai

ea, gr. αὐτοῖς.] galaubjandam. moses auk meleiþ þo garaihtein us vitoda þatei sa taujands þo manna libaiþ ïn

0717 verum haec ex fide justitia sic dicit: ne dicas in corde tuo: quis ascendit in coelum, hoc-est Christum deorsum adducere;

ïzai. ïþ so us galaubeinai garaihtei sva qiþiþ. ni qiþais ïn hairtin þeinamma. was ussteigiþ

0717 aut quis descendit in abyssum, hoc-est Christum e mortuis sursum educere.

0717 ïup

cod. A in margine . . . rjo, cujus verbi hae sint reliquiae, nescimus; hoc autem scimus adverbii ufarjo, quod Cast. videtur, esse non posse, quia quod ille vult, ufaro scribitur.] ïn himin. þat-ïst xristu dalaþ attiuhan. aiþþau was gasteigiþ ïn afgrundiþa. þat-ïst xristu us

0717 Sed quid dicit? prope te hoc verbum est in ore tuo et in corde tuo, hoc-est, verbum fidei, quod praedicamus.

0718 galaubeinais

Cast. + gllaubeinais.] dauþaim ïup ustiuhan. akei wa qiþiþ. newa þus þata vaurd ïst ïn munþa þeinamma jah ïn hairtin

0717 Quod si confiteris in ore tuo dominum Iesum et credis in corde tuo, quod Deus eum suscitavit e mortuis, servaris.

0718 ïesu

cod. A + ūī pro ïū.—urraisida us] sic cod. A syllabis us da supra lineam scriptis daus (urraisidauþain) quod cum Cast. initio non conspexisset + urraisi edidit.— ganisis] sic cod. A; Cast. + ganisi.] þeinamma. þat-ïst vaurd galaubeinais. þatei merjam. þei jabai andhaitis ïn munþa þeinamma fraujan ïesu jah galaubeis ïn hairtin þeinamma þatei guþ ïna urraisida us dauþaim. ganisis.

0717 Cor enim credit ad justitiam, verum ore consentitur ad salutem.

0718 hairto—galaubeiþ

cor—credit, gr. omn. καρδία—πιστεύεται.— garaihtiþai] cod. A et Cast. + garaihtiþa.]

0717 Dicit enim hoc scriptum: quisque hic credens ad eum non confunditur;

hairto auk galaubeiþ du garaihtiþai. ïþ munþa andhaitada du ganistai. qiþiþ auk þata gameliþ.

0717 non enim est distinctio Iudaei et Graeci; idem enim dominus omnium dives in omnes hos precantes se.

0718 ïudaiaus

Goth. º τέ, vid. ad L. II, 16.— krekis] sic cod. A; Cast. + krekos.] wazuh sa galaubjands du ïmma ni gaaiviskoda. ni auk ïst gaskaideins ïudaiaus jah krekis. sama

0717 Quisque enim qui confitetur precatione nomen domini, servatur.

0718 bidai

precatione, º gr. omn.] auk frauja allaize gabigs ïn allans þans bidjandans sik. wazuh auk saei anahaitiþ bidai namo

0717 Quomodo igitur precantur, cui non crediderunt? aut quomodo credunt, quem non audiverunt? verum quomodo audiunt sine praedicante?

0718 ïnu

Cast. c. cod. A + ïna.—aiþþau] aut, gr. omn. δέ, quapropter fortasse aþþan legendum est.] fraujins ganisiþ. waiva nu bidjand þammei ni galaubidedun. aiþþau waiva galaubjand þammei

0717 verum quomodo praedicant, nisi mittuntur? Sicut scriptum est: quomodo formosi pedes horum nuntiantium pacem, horum nuntiantium bonum?

ni hausidedun. ïþ waiva hausjand ïnu merjandan. ïþ waiva merjand niba ïnsandjanda. svasve

0717 Sed non omnes obediverunt evangelio; Esaias enim dicit: domine, quis credidit auditui nostro?

gameliþ ïst. waiva skaunjai fotjus þize spillondane gavairþi þize spillondane þiuþ. akei ni allai

0717 Utique fides ex auditu, verum auditus per verbum Christi.

0718 þannu

Cast. + þau nu (aut nunc), vid. ad VII, 3.— xristaus] Christi, gr. Θεοῦ.] uf hausidedun aivaggeljon. esaïas auk qiþiþ. frauja. was galaubida hauseinai unsarai. þannu

0717 Sed dico: num non audiverunt, quidem per totam terram ivit sonus eorum et per fines orbis-terrarum verba eorum.

0718 raihtis

notanda est particula sede insolita posita; de auk particula, interdum idem passa, vid. ad J. IX, 30.— andins] sic Cast., codice A denuo inspecto, legit, vid. Cast. Addend. ad Thess. II, p. 65. andins autem, si vere ita scriptum est, ad ands, formam adhuc incognitam, pertinet.] galaubeins us gahauseinai. ïþ gahauseins þairh vaurd xristaus. akei qiþa. ïbai ni hausidedun.

0717 Sed dico: num Israel non cognovit? Primum Moses dicit: ego in 0719 aemulationem vos duco, sine gentibus in gentem insipientem, in iram vos duco;

0718 ïnuh

sine, haec codicis A lectio sine dubio 0719 falsa est, nam non solum accusativus post ïnuh poni debebat, sed etiam ne sic quidem sensus tolerabilis efficitur; igitur graeci textus vestigiis nobis insistentibus ïn ni scriptum fuisse et rescribendum esse videtur. Massmannus pro ïnuh þiudom probabiliter conjicit ïn unthiudom.] raihtis and alla airþa galaiþ drunjus ïze jah and andins midjungardis vaurda ïze. akei qiþa. 0719 ïbai ïsrael ni fanþ. frumist moses qiþiþ. ïk ïn aljana ïzvis brigga. ïnuh þiudom ïn þiuda

0719 verum Esaias audet et dicit: inventus fui cum his me non quaerentibus, cognitus fui his me non interrogantibus.

0719 miþ

cum, º gr., Goth. concinit cum iis, qui ἐν habent, cf. J. XII, 35.] unfraþjandein ïn þvairhein ïzvis brigga. ïþ esaïas anananþeiþ jah qiþiþ. bigitans varþ miþ þaim

0719 Verum ad Israelem dicit: omnem diem expandi manus meas ad populum non-credentem et adversantem.

mik ni gasokjandam. svikunþs varþ þaim mik ni gafraihnandam. ïþ du ïsraela qiþiþ. allana dag

0719 Dico nunc: num depulit Deus populum suum? Ne-sit! Et enim ego Israelitus sum—

0719 seinamma

soloece pro seinai, vid. ad Neh. VI, 16.] usbraidida handuns meinos du managein ungalaubjandein jah andstandandein. qiþa nu. ïbai

0719 —ut caderent? Ne-sit! sed hac eorum improbitate facta-est salus gentibus ad in aemulationem ducendum eos.

0719 gadruseina

sic cod. A; Cast. + gadruseinai.—missadedai] sic, uti videtur, cod. A recte; Cast. + missadeda.—varþ] facta est. º gr. omn.— du] cum briggan conjungendum est, sic du diremptum ab infinitivo suo interpositis aliis verbis, quae ad ejus regnum pertinent, Philipp. IV, 10 du faur mik fraþjan. Skeir. XL, 14 du garehsn daupeinais andniman, cf. ad L. XIX, 7.] afskauf guþ managein seinamma. nis-sijai. jah auk ïk ïsraeleites ïm——ei gadruseina.

0719 At si improbitas eorum divitiae mundo et defectus eorum divitiae gentibus, quanto magis plenitudo eorum?

nis-sijai. ak þizai ïze missadedai varþ ganists þiudom du ïn aljana briggan ïns. aþþan jabai

0719 Vobis enim dico, his gentibus: tam diu quam ego sum gentium apostolus, munus meum glorifico, si quomodo in aemulationem duco carnem meam et servem quosdam ex iis.

0719 sve

Goth. c. codd. º μέν.— ïk ïm] ¶ gr.] missadeds ïze gabei fairwau jah vanains ïze gabei þiudom. wan mais fullo ïze. ïzvis auk qiþa

0719 leik mein

¶ gr.] þaim þiudom. sva lagga sve ïk ïm þiudo apaustaulus. andbahti mein mikilja. ei waiva ïn aljana

0719 Si enim emissio eorum divitiae mundi, quae assumptio, nisi vita e mortuis?

0719 gabei

divitiae, gr. omn. καταλλαγή, quod est gafriþons; hoc gabei fairwaus fortasse errore librarii ortum est ex gabei fairwau, vs. 12. Deinde etiam pro was andanumts rectius dicendum erat wo andanumts.] brigga leik mein jah ganasjau sumans us ïm. jabai auk usvaurpa ïze gabei fairwaus. was

0719 Si delibatio sancta et massa et si radix sancta et rami,

0719 þandei

vid. ad vs. 21.] andanumts nibai libains us dauþaim. þandei ufarskafts veiha jah daigs jah jabai vaurts veiha

0719 et si quidam horum ramorum effracti-sunt; verum tu, agrestis olea existens, insertus fuisti in eos et socius huic radici et pinguedini oleae factus es;

0719 vaurtsai

Cast. + vaurtsa, cod. A (uti Cast. eo denuo inspecto dicit) + vaurhtsa; ex hac falsa lectione codicis saltem id lucramur, ut s nominativi radicalem esse litteram, certo sciamus, et Cast. ad vs. 18 adnotantem vaurts accusativum pro vaurt falso 0720 scriptum esse, erravisse nunc apparet. vaurteis pluralis (vid. ad Mc. IV, 6) illud s emittit.— varst] vid. Cast. addend. ad Thess. II, p. 65.] jah astos. jah jabai sumai þize aste usbruknodedun. ïþ þu vilþeis alevabagms visands ïntrusgiþs

0719 ne gloriare contra hos ramos, verum si gloriaris, non tu hanc radicem portas, sed haec radix portat te.

0720 astans

cod. A et Cast. + anstans.—bairiþ] sic cod. A; Cast. + bairaiþ; caeterum º gr. omn.] varst ïn ïns jah gamains þizai vaurtsai jah smairþra alevabagmis varst. ni wop ana þans astans. ïþ

0719 Dicas igitur: effracti sunt rami, ut ego inserar.

0720 astos

hanc vocem, quia in cod. A litterae omnes omnino evanuerunt, Cast. de conjectura dedit.] jabai wopis. ni þu þo vaurts bairis ak so vaurts bairiþ þuk. qiþais nu. usbruknodedun astos ei ïk

0719 Bene; incredulitate effracti-sunt, verum tu fide stetisti. Ne sape alte, sed time!

0720 gastost

sic cod. A; Cast. + gastos.] ïntrusgjaidau. vaila. ungalaubeinai usbruknodedun. ïþ þu galaubeinai gastost. ni hugei hauhaba

0719 Si Deus his ex natu ramis non pepercit, ne fortasse non tibi parcat.

0720 þandei

=εἰ γάρ, sic pro εἰ δέ supra vs. 16; Gal. IV. 7 et fortasse J. VIII, 46.— þuk] sic recte cod. A; Cast. + þus.]

0719 Ecce igitur bonitatem et severitatem justam Dei; at in hos, qui ceciderunt, severitatem, verum in te bonitatem, si permanes in bonitate; alioquin etiam tu excideris,

0720 garaihta

justum, º gr. omn.— aþþan] sec. sic cod. A et Cast., quod falsum nobis esse videtur, quia sensum perturbat, nam non ea significatione h. l. ponitur, qua L. VI, 24 cf. XIX, 17, ubi = πλήν, quo simpliciter transitum ad sequentia paratur; sed nunc requiritur particula, quae graeco ἐπεί (alioquin, sonst, wo nicht) respondeat; haec autem est aiþþau, vid. Cor. I, XV, 29, cf. VII, 14.] ak ogs. þandei guþ þans us gabaurþai astans ni freidida. ïbai aufto ni þuk freidjai. sai nu selein jah wassein garaihta guþs. aþþan ana þaim þaiei gadrusun wassein. ïþ ana þus selein. jabai

0719 et illi, nisi confirmant se in incredulitate, inseruntur, potens enim est Deus iterum inserere eos.

0720 jainai

Goth. º δέ.] þairhvisis ïn selein. aþþan jah þu usmaitaza. jah jainai niba gatulgjand sik ïn ungalaubeinai.

0719 Si enim tu a natura excisus hujus agrestis oleae et alienus existens insertus 0721 fuisti in bonam oleam, quam multo magis hi secundum naturam inseruntur in propriam oleam?

0720 us vistai—alevabagmis

e natura—oleae, gr. omn. ἐκ τῆς κατὰ φύσιν—ἀγριελαίου. Caeterum notanda est ïntrusgans insolita forma participii passivi pro ïntrusgiþs; sic geminae formae verbi gaggan inveniuntur gaggiþs M. III, 11, et gaggans Mc. VII, 30. Caeterum pro vilþeis Grimm. Gr. IV, 326, legere suadet vilþeins, formam inauditam.— godana] sic cod. A uti speramus, nam Cast. dignoscere non amplius poterat, ipse autem dedit + gudana.] ïnstrusgjanda. mahteigs auk ïst guþ aftra ïntrusgjan ïns. jabai auk þu us vistai usmaitans þis vilþeis alevabagmis jah aljakuns visands ïntrusgans varst ïn godana alevabagm. wan filu 0721

0721 Non enim volo vos, fratres, (ignaros) hujus mysterii, ut non sitis in vobis ipsis sapientes, nam caecitas exparte Israeli facta-est, usque quod plenitudo gentium intret,

0721 ïzvis

librarii errore verbum omissum est, quo graecum ἀγνοεῖν redditum erat; id unveisans esse Cast. e Cor. II, I, 8 et Thess. I, IV, 13 recte vidit.— sumata] = ἀπὸ μέρους, id aliis locis bi sumata esse solet, vid. Cor. II, I, 14; II, 5.] mais þai bi vistai ïntrusgjanda ïn svesana alevabagm. ni auk viljau ïzvis. broþrjus. þizos runos. ei ni sijaiþ ïn ïzvis silbam frodai. unte daubei sumata ïsraela varþ. und þatei fullo þiudo

0721 et sic omnes Israel servantur, sicut scriptum est: oritur e Sion hic liberans ad avertendum impietatem ab Iacobo.

0721 du afvandjan

ad avertendum, gr. καὶ ἀποστρέψει.— afgudein] impietatem, gr. omn. ἀσεβείας, plurali numero.] ïnngaleiþai. jah sva allai ïsrael ganisand. svasve gameliþ ïst. urrinniþ us sion sa lausjands du

0721 Et hoc iis a me testamentum: cum aufero peccata eorum.

0721 At secundum evangelium inimici propter vos, verum secundum electionem cari in patres.

afvandjan afgudein af ïakoba. jah so ïm fram mis triggva þan afnima fravaurhtins ïze. aþþan bi

0721 Sine poenitentia sunt enim dona et vocatio Dei.

0721 sind

sunt, º gr. omn.] aivaggeljon fijandans ïn ïzvara. ïþ bi gavaleinai liubai ana attans. ïnu ïdreiga sind auk gibos jah laþons

0721 Sicut enim vos aliquando non credidistis Deo, verum nunc misericordiae-participes facti - estis hac eorum incredulitate;

0721 raihtis

Goth. c. codd. º καί.] guþs. svasve raihtis jus suman ni galaubideduþ guþa ïþ nu gaarmaidai vaurþuþ þizai ïze ungalaubeinai.

0721 sic etiam hi nunc non crediderunt vestrae misericordiae, ut etiam ii misericordiam-consequantur,

0721 conclusit enim Deus omnes in incredulitate, ut omnium misereatur.

sva jah þai nu ni galaubidedun ïzvarai armaion ei jah eis gaarmaindau. galauk auk guþ

0721 Profunditas divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quomodo ineffabilia sunt judicia ejus et investigabiles viae ejus!

0721 init. Goth. º ὦ, cf. ad L. VI, 20.— gabeins

Goth. c. codd. º καί.— handugeins] post hoc verbum, ubi cod. Ambr. desinit, incipit fragmentum primum codicis Carol., quod usque ad XII, 5 pertinet.— unusspilloda] lh. Ulfil. illust. p. 105 conjecit unusspillodos, quae conjectura, cum saepius fiat, ut genus adjectivi substantivo non aptum sit (vid. ad Neh. VI, 16) , nobis non necessaria esse videtur. Aliud autem est, quod diligentis lectoris animum advertat: cum enim usspillon verbum graeco κηρύσσειν vel διηγεῖσθαι respondeat, eamque ob rem Cor. II, IX, 15, unusspilloþs pro ἀνεκδιήγητος recte dictum sit, nostro loco, ubi gr. omn. ἀνεξερεύνητος habent, Goth. graecum verbum non probe intellexisse et cum quodam ab εἴρειν radice ducto confudisse videtur: Griesb. igitur adnotat Goth. ἄῤῥητα legisse.— sind] sunt, º gr. omn.] allans ïn ungalaubeinai. ei allans gaarmai. diupiþa gabeins handugeins jah vitubnjis guþs. waiva

0721 Quis enim cognovit sensum domini, aut quis ei consiliarius fuit,

0721 ïmma

ei, gr. αὐτοῦ, omnes autem post ragineis.] unusspilloda sind stauos ïs jah unbilaistidai vigos ïs. was auk ufkunþa fraþi fraujins aïþþau was

0721 aut quis ei primus dedit et retribuatur ei?

0721 ïmma

gr. omn. post gaf.—fruma gaf] sic cod. Carol.; editt. + frumozo fragaf; perspicue fruma. . f leguntur, et intenta oculorum acie etiam litterae ga cognoscuntur.]

0721 Nam ex eo et per eum et in eo omnia; ei gloria in saecula, amen.

0721 unte

sic. cod. Carol.; Kn. Ih. + uste.] ïmma ragineis vas. aiþþau was ïmma fruma gaf jah fragildaidau ïmma. unte us ïmma jah þairh ïna

0721 Rogo nunc vos, fratres, per misericordiam Dei, exhibere corpora vestra hostiam viventem, sanctam, bene placentem Deo, rationabilem cultum vestrum.

0721 blotinassu

Ih. p. 102 + bloti. nassu.] jah ïn ïmma alla. ïmmuh vulþus du aivam amen. bidja nu ïzvis. broþrjus. þairh bleiþein guþs usgiban

0721 Ne conformate vos huic saeculo, sed reformamini novitate sensus vestri ad probandum, quid sit voluntas Dei, quod bonum et placens et perfectum.

0722 init. Goth. c. codd. º καί.— ak ïnmaidjaiþ ananiujiþai

in codice Carol., quia membranae superior pars mutilata est, desideratur unus versus ea verba continens, quibus Goth. graeca ἀλλὰ μεταμορφοῦσθε expressit, et de quibus nihil superest, nisi þ in initio proximi versus positum, quod editores non curantes illud þ cum sequentibus conjunxerunt et + . . . þana niujiþai scripserunt; lh. solus p. 107 suspicatur, þ ab ana esse separandum. Quod dedimus, eo codicis lacunam recte explevisse nos speramus; per ïnmaidjan enim graecum μεταμορφοῦν Ulf. etiam Mc. IX, 2 reddit, et pro medio aut passivo graeco Goth. activo, omisso sik, saepissime utitur (de multis locis vid. infra XII, 9 haftjan), cujus pronominis omissio h. l. eo facilior erat, quia ïzvis proxime praecessit. Sed quibus nostra ratio parum placuerit, ii cum Z. p. 127 ïnmaididai vairþaiþ legant. Deinde niujiþa est καινότης, καίνωσις, sed ἀνακαίνωσις reddi debet per ananiujiþa, cf. Cor. II, IV, 16. Col. III, 10: Eph. IV, 23, ubi ananiujan = ἀνακαινοῦν et ἀνανεοῦν.— fraþjis] cod. Carol. et editt. + framaþjis, rectam lectionem jam Ih. p. 111 invenit.— gakiusan] Goth. c. cod. 18 ap. Mi. º ὑμᾶς.— sijai] sit, º gr. omn.— þatei] quod, scil. ïst (est), quo gr. τό redditur; hanc verbi substantivi ellipsin in his articuli graeci circumscriptionibus saepius repetitam invenies, vid. Eph. IV, 6, ains atta allaize saei ïn allaim uns (εἷς πατὴρ πάντων ὁ ἐν πᾶσιν ἡμῖν), II, 17, L. XVII, 31; monuimus autem id, ne quis cum Griesb. opinetur, Goth. c. verss. quod (?) addere.— galeikaiþ vid. ad Tim. I, VI, 6.] leika ïzvara saud qivana veihana vaila galeikaidana guþa andaþahtana blotinassu ïzvarana. ni galeikoþ ïzvis þamma aiva ak ïnmaidjaiþ ananiujiþai fraþjis ïzvaris du gakiusan. wa sijai vilja guþs. þatei goþ

0721 Dico enim per gratiam Dei, quae data est mihi, omnibus existentibus in vobis, non magis sapere, quam oporteret sapere, sed sapere ad bene sapiendum; cuique sicut Deus impertivit mensuram fidei.

0722 guþs

Dei, º gr.— vaila fraþjan] lh. Z. Cast. + jet.] jah galeikaiþ jah ustauhan. qiþa auk þairh anst guþs. sei gibana ïst mis. allaim visandam ïn ïzvis ni mais fraþjan þau skuli fraþjan ak fraþjan du vaila fraþjan. warjammeh svasve guþ gadailida mitaþ

0721 Sicut enim in uno corpore membra 0723 multa habemus, haec autem membra omnia non hoc idem opus habent;

0722 þaiþ-þan

Kn. Cast. + jet. Ih. temere improbans codicis lectionem conj. þaih þan, vid. ad M. V, 37.— tauï haband] ¶ gr. omn.] galaubeinais. svasve raihtis ïn ainamma leika liþuns managans habam. þaiþ-þan liþjus allai ni þata 0723

0723 sic multi unum corpus sumus in Christo, at unusquisque alter—

0723 —hic impertiens in simplicitate, hic praesul in studio, hic miserens in hilaritate;

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

samo tauï haband. sva managai ain leik sijum ïn xristau. aþþan ainwarjizuh anþar——sa dailjands

0723 dilectio infucata, odientes mala, adhaerentes bono,

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0723 ubila

mala, gr. omn. τὸ πονηρόν.] ïn allsverein sa faurastandands ïn usdaudein sa armands ïn hlasein. friaþva unliuta. fiandans ubila.

0723 caritate-fraterna in vos invidem pii, honore vos invicem praevenientes,

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

haftjandans godamma. broþralubon ïn ïzvis misso friaþvamildai. sveriþai ïzvis misso faurarahnjandans.

0723 studio non pigri, spiritu ferventes, domino servientes, spe gaudentes,

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0723 fraujin

domino, gr. καιρῷ.]

0723 dolores patientes, precationi adhaerentes,

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

usdaudein ni latai. ahmin vulandans. fraujin skalkinondans. venai faginondans. aglons usþulandans.

0723 necessitatibus sanctorum compartientes, hospitalitatem sectantes;

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0723 andaviznim

Cast. + andaviznam; locus in cod. A obliteratus.]

0723 benedicatis his persequentibus vos, benedicatis et ne maledicatis;

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

bidai haftjandans. andaviznim veihaize gamainjandans. gastigodein galaistjandans. þiuþjaiþ

0723 gaudere cum gaudentibus, plorare cum plorantibus.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0723 faginondam

Goth. c. codd. º καί.] þans vrikandans ïzvis. þiuþjaiþ jah ni unþiuþjaiþ. faginon miþ faginondam, gretan miþ gretandam.

0723 Hoc idem in vos invicem sentientes, non altitudinem sentientes, sed humilibus adhaerentes; ne fiatis prudentes apud vos ipsos,

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0723 hauhiþa

altitudinem, gr. omn. τὰ ὑψηλά. Pro hauhiþa Grimm. gr. IV, 695, hauhiþai optat, quod post fraþian dativus sequi soleat; solet quidem, sed etiam accusativum secum habet, vid. Phil. IV, 2.] þata samo ïn ïzvis misso fraþjandans. ni hauhiþa fraþjandans ak hnaivam miþgavisandans. ni vairþaiþ

0723 non uni malum pro malo reddentes, respicientes bonum non solum in facie Dei, sed etiam in facie hominum omnium.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0723 ni þatainei—ak jah

non solum—sed etiam, º gr.— ïn] pr. hinc incipit fragmentum alterum codicis Carol., vid. ad vs. 8.— manne allaize ¶ gr. omn.] ïnahai bi ïzvis silbam. ni ainummehun ubil und ubilamma usgibandans. bisaiwandans godis

0723 Si possit fieri ex vobis cum omnibus hominibus pacem habentes,

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0723 magi vairþan

possit fieri, gr. omn. δυνατόν.] ni þatainei ïn andvairþja guþs ak jah ïn andvairþja manne allaize. jabai magi vairþan us ïzvis miþ

0723 non vos ipsos ulciscentes, cari, sed date locum irae; scriptum est enim: mihi vindicta relinquatur, ego retribuo, dicit dominus.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0723 gavrikandans

sic codd.; Kn. + gavrisandans, rectam lectionem, ab Ih. inventam, jam Z. et e cod. A Cast. dederunt.— þravirhein] sic codd. Z. Cast.; Kn. þvair. . ., Ih. + tvair. . . Kn. male supplevit þvairheinai, nam ab adjectivis formantur substantiva non in— eins, sed in— ei innixa, quod si Ih. et Z. scivissent, vix adnotassent et þvairhein et þvairheinai recte se habere. Deinde Kn. in errorem perductus per lineolam super i scriptam, qua n terminationis exprimitur et quam ipse signum notae ḡþs̄ 0724 esse putavit, guþs addidit, quod cum Ih. nescimus quo sensu veri ductus comtemsisset, Z. tamen retinuit.— fraveit letaidau] sic cod. A et Cast.; cod. Carol. fraveit leitaidau, de qua codicum varietate vid. ad M. IX, 6; Kn. Ih. Z. + fraveito ei gildau, quorum auctoritate fretus Griesb. adnotat Goth. ἵνα ἀποδίδω legisse; nos nunc adnotamus letaidau (relinquatur) ab omn. gr. omitti.] allaim mannam gavairþi habandans. ni ïzvis silbans gavrikandans. liubans. ak gibiþ staþ þvairhein.

0723 Si esurit inimicus tuus, cibum da ei, verum si sitiat, potione-recrea eum; hoc enim faciens carbones ignis cumulas in caput ejus.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0724 jabai

Goth. c. codd. º οὖν.— mat] sic cod. A et Cast.; cod. Carol. Kn. Ih. Z. + mad.—ïþ] verum, º gr.] gameliþ ïst auk. mis fraveit letaidau. ïk fragilda. qiþiþ frauja. jabai gredo fijand þeinana. mat gif

0723 Ne vincaris ab improbo, sed vincas a probo improbum.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0724 gajiukaizau

Cast. + gajiukizau.—fram] sec. a, gr. omn. ἐν.] ïmma. ïþ jabai þaursjai. dragkei ïna. þata auk taujands haurja funins rikis ana haubiþ ïs. ni gajiukaizau

0723 Omne animarum potestatibus superantibus pareat, nam non-est potestas nisi a Deo; verum hae existentes a Deo constitutae sunt;

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

af unþiuþa ak gajiukais af þiuþa unþiuþ. all saivalo valdufnjam ufarvisandam ufhausjai. unte

0723 itaque hic resistens potestati, Dei instituto restitit; verum hi resistentes ipsi sibi damnationem sumunt.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0724 andstoþ

restitit, Goth. gr. perfecti ἀνθέστηκεν significationem nesciens, male per praeteritum reddit, cum andstandiþ scribere deberet; idem Ulfilae accidit Mc. III, 26 ἀνέστη per usstoþ interpretanti.] nist valdufni alja fram guþa. ïþ þo visandona fram guþa gasatida sind. svaei sa andstandands valdufnja

0723 Hi enim reges non sunt terror bono operi, sed malo; at vis ut non timeas potestatem, bonum facias; et habeas laudem ex hoc;

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0724 godamma—ubilamma

bono—malo, gr. τῶν ἀγαθῶν ἔργων ἀλλὰ τῶν κακῶν.] guþs garaideinai andstoþ. ïþ þai andstandandans silbans vis vargiþa nimand. þai auk reiks ni sind agis godamma vaurstva ak ubilamma. aþþan vileis ei ni ogeis valdufni. þiuþ taujais jah habais

0723 nam Dei minister est tibi in bono; verum si malum facis, time; nam non frustra hunc gladium gerit, Dei enim minister est, vindicans in iram hunc malum facientem.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0724 hairu

cod. A et Cast. hairau, de qua varietate vid. ad Mc. VII, 32.] hazein us þamma. unte guþs andbahts ïst þus ïn godamma. ïþ jabai ubil taujis. ogs. unte ni svare

0723 Ideo pareatis non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0724 ufhausjaiþ

pareatis, gr. ἀνάγκη ὑποτάσσεσθαι. Caeterum hic finitur fragmentum alterum codicis Carol., vid. ad XII, 8.] þana hairu bairiþ. guþs auk andbahts ïst fraveitands ïn þvairhein þamma ubil taujandin. duþþe

0723 Propter hoc enim etiam tributa pendatis, nam ministri Dei sunt huic ipsi servientes.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

ufhausjaiþ ni þatainei ïn þvairheins ak jah ïn miþvisseins. ïnuþ-þis auk jah gilstra ustiuhaiþ. unte

0723 Reddite igitur omnibus debita: cui 0725 tributum, tributum; cui vectigal, vectigal; cui timorem, timorem; cui honorem, honorem.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0724 þammei

cui, scil. debetis, gr. omn. τῷ.] andbahtos guþs sind þamma silbin skalkinondans. usgibiþ nu allaim skuldo. þammei gabaur gabaur. 0725

0725 Ne uni cujusquam debitores sitis, nisi quod invicem diligitis, nam qui diligit propinquum, legem implevit,

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0725 frijoþ

pr. sic cod. A; Cast. + frijaiþ.—usfullida] sic cod. A; Cast. + usfullide.] þammei mota mota. þammei agis agis. þammei sveriþa sveriþa. ni ainummehun vaihtais

0725 hoc enim ne moecheris; ne occidas, ne fureris, neque concupiscas et si quod aliorum praeceptorum in hoc verbo summatim-comprehenditur, hoc: ames propinquum tuum, ut te ipsum.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0725 anþaraizo

sic cod. A, uti suspicamur; ultimae syllabae elementa Cast. cognoscere non potuit, edidit autem + anþaraize.—þauma] Sec. hoc, gr. omn. ἐν τῷ.] skulans sijaiþ niba þatei misso frijoþ. unte saei frijoþ newundjan vitoþ usfullida. þata auk ni horinos. ni maurþrjais. ni hlifais. nih faihugeironjais jah jabai wo anþaraizo anabusne in þamma vaurda

0725 Amor propinqui malum non operatur; observatio igitur legis est amor.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0725 newundjins

proximi, gr. omn. τῷ πλησίον ab ἐργάζεται pendens, cum Goth. ad friaþva retulerit.— ïst] est, º gr. omn.] usfulljada. þamma frijos newundjan þeinana sve puk silban. friaþva newundjins ubil ni vaurkeiþ.

0725 Et hoc scientes hoc tempus, quod hora est, nos jam e somno surgere, nam nunc propius est salus nostra, quam cum crederemus.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0725 ïst

utr. est, º gr. omn.— naseins unsara] ¶ gr. omn.] usfulleins nu vitodis ïst friaþva. jah þata vitandans þata þeihs þatei mel ïst uns ju us slepa urreisan.

0725 Nox porro ivit, verum dies propinquavit; abigimus nunc opera tenebrarum, verum induimus arma lucis,

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

unte nu newis ïst naseins unsara þau þan galaubidedum. nahts framis galaiþ ïþ dags atnewida. usvairpam

0725 ut in die honeste eamus non comessationibus et vinolentiis, non concubitibus et impudicitiis, non rixa et aemulatione;

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0725 dragkaneim

vid. ad Gal. V, 21.] nu vaurstvam riqizis ïþ gavasjam sarvam liuhadis. sve ïn daga garedaba gaggaima ni gabauram

0725 sed induite dominum nostrum, Christum Iesum, et carnis curam ne faciatis in cupiditates.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0725 unsaramma

nostrum, º gr., Goth. c. codd. d et 8 ap. Mi.— xristau ïesua] ¶ gr. omn.] jah dragkaneim. ni ligram jah aglaitjam. ni haifstai jah aljana. ak gahamoþ fraujin unsaramma

0725 verum infirmum fide excipiatis, non ad disceptionem cogitationum.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

xristau ïesua jah leikis mun ni taujaiþ ïn lustuns. ïþ unmahteigana galaubeinai andnimaiþ ni du tveifleinai

0725 Quidam quidem credit edere omne; verum qui infirmus est, olus edit.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0725 Hic edens hunc non edentem ne spernat; verum hic non edens hunc edentem ne judicet; Deus enim eum assumpsit.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0725 frakunni

cod. A et Cast. + frakuni.—matjandan] cod. A et Cast. + matjandin.] mitono. sums raihtis galaubeiþ matjan allata. ïþ saei unmahteigs ïst gras matjiþ. sa matjands

0725 Quidam quidem credit edere omne; verum qui infirmus est, olus edit.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

þamma ni matjandin ni frakunni. ïþ sa ni matjands þana matjandan ni stojai. guþ auk ïna andnam.

0725 Tu quis es, tu qui judicas alienum servum? Suo domino stat aut cadit. At stat; potens enim est dominus statuere eum.

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0725 frauja

dominus, gr. θεός.— gastoþanan] Cast. conjecit gastoþan, quod nobis probatur, cf. tamen Thess. I, 2, 17 gaainanaidai.] þu was ïs. þuei stojis framaþjana skalk. seinamma fraujin standiþ aiþþau driusiþ. aþþan standiþ.

0725 Quidam quidem judicat diem post diem—

0723 exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja quþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

0725 —et vivos et mortuos regit;

0725 13 leguntur in cod. Carol.

0725 qivaim—dauþaim

¶ gr.] mahteigs auk ïst frauja gastoþanan ïna. sums raihtis stojiþ dag hindar daga——jah qivaim jah

0725 verum tu, quid judicas fratrem tuum? aut etiam tu, quid spernis fratrem tuum? omnes enim statuuntur ante tribunal Christi.

0725 13 leguntur in cod. Carol.

dauþaim fraujinoþ. ïþ þu. wa stojis broþar þeinana. aiþþau jah þu. wa frakant broþr þeinamma.

0725 Scriptum est enim: vivo ego, dicit dominus, quod mihi omne genuum flectit et confitetur omnis linguarum Deo.

0725 13 leguntur in cod. Carol.

0726 biugiþ

gr. omn. ante all.—andhaitiþ] gr. post razdo.] allai auk gasatjanda faura stauastola xristaus. gameliþ ïst auk. liba ïk. qiþiþ frauja. þatei mis all

0725 Utique igitur quisque nostrum de se rationem reddit Deo.

0725 13 leguntur in cod. Carol.

0726 usgibiþ

reddit, gr. δώσει, Ulf. c. codd. ἀποδώσε.] knive biugiþ jah andhaitiþ alla razdo guþa. þannu nu warjizuh unsara fram sis raþjon usgibiþ guþa.

0725 Ne amplius igitur nos invicem judicemus, sed hoc judicetis magis, ut non ponatis offendiculum fratri aut sollicitationem.

0725 13 leguntur in cod. Carol.

0726 ni

pr. Kn. + ui.] ni þanamais nu uns misso stojaima. ak þata stojaiþ mais ei ni satjaiþ bistugq broþr aiþþau gamarzein.

0725 Scio et confido in domino Iesu, quod non quidquam turpe per se ipsum, nisi huic cogitanti aliquid impurum esse, huic commune est.

0725 13 leguntur in cod. Carol.

0726 jag-gatraua

sic cod. Carol.; Kn. + jai tatraua, lh. Z. Cast. ÷ jai gatraua, unde Griesbachii error natus est annotantis, Goth. ναί pro καί legisse.— wa unhrain visan] haec supplevimus litterarum omnino fere abscissarum (vid. ad XII, 2) infimis partibus observatis; Kn. Z. Cast. lacunam habent, cujus signum ponere lh. neglexit.— ïst] est, º gr. omn.] vait jag-gatraua ïn fraujin ïesua þatei ni vaiht gavamm þairh sik silbo niba þamma munandin

0725 Verum si propter cibum frater tuus contristatus, jam non secundum amorem ambulas; ne igitur cibo tuo illum perdas, pro quo Christus mortuus-est.

0725 13 leguntur in cod. Carol.

0726 nunu

igitur, º gr. omn., sic vs. 20.] wa unhrain visan þamma gamaïn ïst. ïþ jabai ïn matis broþar þeins gaurjada. ju ni bi friaþvai

0725 Ne blasphemetur nostrum bonum;

0726 vajamerjaidau

Goth. c. codd. º οὖν.] gaggis. ni nunu mata þeinamma jainamma fraqistjais. faur þanei xristus gasvalt. ni vajamerjaidau

0725 non-est enim regnum Dei cibus et potus, sed justitia et pax et gaudium in Spiritu sancto.

0726 þiudangardi

sic cod. Carol.; editt. + þiudangard.] unsar þiuþ. nist auk þiudangardi guþs mats jah dragk ak garaihtei jah gavairþi jah faneþs ïn ahmin

0725 Qui enim in his servit Christo, bene placet Deo et probatus est hominibus.

0726 ïst

est, º gr. omn., sic supra etiam pro vaila galeikaiþ gr. omn. εὐάρεστος.] veihamma. saei auk ïn þaim skalkinoþ xristau. vaila galeikaiþ guþa jah gakusans ïst mannam.

0725 Utique igitur quae pacis sunt, sequamur et quae aedificationis 0727 sunt in nos invicem.

0726 sind

sec., lh. + find.]

0727 Ne igitur propter cibum destrue opus Dei.—

0727 nunu

vid. ad vs. 15.] þannu nu þoei gavairþjis sind laistjaima jah þoei timreinais sind ïn uns misso. ni nunu ïn matis 0727

0727 —horum exprobrantium te ceciderunt in me.

0727 þize

Kn. + vize.]

0727 Tam multum enim quam ante-scriptum fuit, ad nostram doctrinam scriptum fuit, ut per patientiam et solatium scripturarum spem habeamus.

0727 gameliþ varþ

scriptum fuit, gr. omn. προεγράφη, vid. ad Tim. I, VI, 6. auk] Ih. + ank.—jah] Goth. c. codd. º διά.] gatair vaurstv guþs——þize ïdveitjandane þuk gadrusun ana mik. sva filu auk sve fauragameliþ

0727 Verum Deus patientiae et solatii det vobis hoc idem sentire in vobis invicem secundum Christum Iesum,

varþ. du unsaraï laiseinai gameliþ varþ. ei þairh þulain jah gaþrafstein boko ven habaima. ïþ guþ

0727 ut unanimes uno ore glorificetis Deum et patrem domini nostri Iesu Christi.

þulainais jah þrafsteinais gibai ïzvis þata samo fraþjan ïn ïsvis misso bi xristu ïesu. ei gaviljai ainamma

0727 Propter quod excipiatis vos invicem, sicut etiam Christus excepit vos ad gloriam Dei.

0727 svasve

Ih. + sva ve.] munþa hauhjaiþ gub jah attan fraujins unsaris ïesuis xristaus. ïn þizei andnimaiþ isvis

0727 Dico enim Christum Iesum ministrum factum circumcisionis pro veritate Dei ad confirmandum promissiones patrum,

0727 auk

enim, gr. δέ.— xristu ïesu] ¶ gr.— bimaitis] de nostris addidimus, vid. ad XII, 2. Caeterum notandum est Goth., quod nullo alio loco fecit, nunc post qiþan ponere vaurþanana participium; fecisse autem eum arbitramur, quia visan addere non liceret; eumdem verbi substantivi infinitivum omittit in formula viljau ïzvis unvitans s. unveisans (θέλω ὐμᾶς ἀγνοεῖν) Cor. I, X, I; II, I, 8. Thess. I, IV, 13. Versu sequente recte pergit ïþ þiudos haujan guþ.] misso svasve jah xristus andnam ïzvis du vulþau guþs. qiþa auk xristu ïesu andbaht vaurþanana

0727 verum gentes propter misericordiam glorificare Deum, sicut scriptum est: ideo confiteor tibi in gentibus, domine, et nomini tuo canto.

0727 frauja

domine, º gr.] bimaitis fram sunjai guþs du gatulgjan gahaita attane. ïþ þiudos ïn armahairteins hauhjan guþ

0727 Et rursus dicit: gaudete, gentes, cum populo ejus.

svasve gameliþ ïst. duþþe andhaita þus ïn þiudom frauja jah namin þeinamma liuþo. jah aftra

0727 Et rursus dicit: laudate, omnes gentes, dominum et laudent eum omnes populi.

0727 qiþiþ

dicit, º gr. fraujan] gr. ante

allos.—hazjaina] laudent, gr. ἐπαινέσατε.] qiþiþ. sifaiþ þiudos miþ managein ïs. jah aftra qiþiþ. hazjiþ allos þiudos fraujan jah hazjaina ïna

0727 Et rursus Esaias dicit: fit radix Iessezis et hic surgens regit gentes, ad eum gentes sperant;

0727 ïaissaizis

lh. + jaisaizis—reikinoþ] 0728 regit, quia, gr. omn. ἄρχειν habent, Ih. p. 132 pro reikinoþ legendum esse reikinon existimat; recte quidem ille, sed Goth. interpretatione sua sensum non pervertit, quare codicis lectionem emendare non ausi sumus.] allos manageins. jah aftra esaeias qiþiþ. vairþiþ vaurts ïaissaizis jah sa usstandands reikinoþ

0727 verum Deus spei impleat vos omni gaudio—

0727 —et Lucius et lasson et Sosipatrus, hi cognati mei;

0728 Quae inde usque ad finem eduntur, e cod. A hausta sunt.

þiudom. du ïmma þiudos venjand. ïþ guþ lubainais fulljai ïzvis allaizos fahedais——jah lukius

0727 saluto vos ego Tertius, hic scribens hanc epistolam in Domino;

jah ïasson jah soseipatrus þai niþjos meinai. golja ïzvis ïk tertius sa meljands þo aipistaulein

0727 salutat vos Gaius, hospes meus et omnis ecclesiae, salutat vos Erastus, oeconomus urbis, et Quartus hic frater.

0728 gaius

sic Cast. sine punctorum supra i positorum vestigio et h. l. et Cor. I, I, 14, in cod. A scriptum esse dicit; minus recte autem Goth. ita scripsit; nunquam enim hoc nomen bisyllabum est ita, ut ai vocales diphthongum efficiant.— allaizos aikklesjons] ¶ gr.] ïn fraujin. goleiþ ïzvis gaïus vairdus meins jah allaizos aikklesjons. goleiþ ïzvis airastus

0727 Gratia domini nostri Iesu Christi cum spiritu vestro, amen.

Ad Romanos explicit. Ad Romanos scriptum est e Corintho.

0728 ahmin izvaramma

spiritu vestro, gr. omn. πάντων ὑμῶν. Subscript. du rumonim ustauh] c. Goth. solus cod. G.— du rumonim meliþ—kaurinþon] gr. alii alia legunt aut omittunt, Goth. c. codd. B. et D.] fauragaggja baurgs jah qartus sa broþar. ansts fraujins unsaris ïesuis xristaus miþ ahmin ïzvaramma. amen

du rumonim ustauh. du rumonim meliþ ïst us kaurinþon.