0223C



Epist. II.—Istius Epistolae duo vetera exemplaria habuimus, unum e bibliotheca nostra, aliud ex urbe Gratianopolitana. Angli unum habuere ex bibliotheca Bodleiana. Guillelmus Morellius, qui primus illam edidit admonuit in titulo scriptam esse a Celerino ad Lucianum, haud dubie quia in veteri codice ex quo is eam descripsit sequebatur, ut in uno meo veteri in Gratianopolitano, et in 199 Vaticano, post epistolam Luciani ad Celerinum. Pamelius vero, qui videbat illam non esse scriptam ab uno aliquo, sed a pluribus, neque ad unum Lucianum, qui presbyter non fuit, sed ad plures presbyteros conscriptam, titulum hunc mutare non est veritus, potissimum cum ex vicinitate literarum error potuerit contingere ut pro eo quod erat cleri Romani substitutum sit a quopiam Celerini. Atque hanc Pamelii emendationem, 0223D quia bona est, secutae sunt posteriores editiones. Itaque in veteri libro meo legitur: Incipit Epistola rescripta ad Cyprianum a clero Romano. Quod est aliquanto melius quam in editione Morellii. At in codice Gratianopolitano scriptum est: Celerini responsio ad Lucianum de cura pastoris et ad obviandam idololatriam. Nescio autem quam ob causam Angli inscriptionem istius Epistolae rejecerunt ad marginem. Nam docendus erat primo intuitu lector a quibus et ad quos scripta erat Epistola. Iidem refutant Rigaltium, qui scripserat cleri vocem perperam trahi ad personas ecclesiasticas hominesque sacris ordinibus institutos designandos. Sane verum est Rigaltii observationem admodum prolixam esse verum paralogismum, in quo nihil sani, nihil veri scriptum est. Tertullianus in libro de Exhortatione castitatis: Differentiam inter ordinem et plebem constituit Ecclesiae auctoritas. Vide Opuscula Petri de Marca pag. 72 0224B ubi agit de Discrimine clericorum et laicorum ex jure divino.

0224B



I.— Benedictum. Non est cognomen hoc loco Benedictus, ut observavit Sirmondus ad Sidonium, sed epithetum quo christianos viros plerique ornabant. Exemplis a viro doctissimo allatis addo ego Tertullianum in libro de Pudicitia Zephyrinum vocare benedictum Papam.



Papam. Vetus codex meus, Papatem. Sic etiam in codicibus in editione Anglicana laudatis et in annotationibus Morellii. Sic etiam legebat Latinus Latinius in libris suis veteribus. Vide Epist. XVI et XL.



Crementio. Ita codex meus et editio Morellii. Quo etiam modo nominatum illum invenio in plerisque libris antiquis. Puto autem eam esse veram lectionem. Nam et Crementii martyris mentio est in martyrologio Romano XVI Kal. Maii.



0224C Propterea quod. Haec duo vocabula, quae deerant in editione Rigaltii, nos revocavimus, quia exstant in editionibus Morellii et Pamelii et in uno codice meo optimo. Rigaltius nullum vetus exemplar habuit istius Epistolae cujus auctoritate uteretur ad mutandam hanc lectionem. Latinius putabat vocem quod esse delendam.



Persona insignis. Id est cui debeatur reverentia, ut ait Quintilianus lib. VI, cap. 1; quam ideo honoratiorem personam vocat Childebertus rex in constitutione edita a Sirmondo. In capitulari Metensi Pipini regis cap. 2: De ecclesiasticis vero qui supradicta facinora commiserint, si bona persona fuerit, id est insignis, ut planum est ex iis quae sequuntur. Authenticam personam pro Insigni dixit Philippus episcopus Firmanus apostolicae Sedis legatus in capite 26 Concilii quod apud Budam celebravit anno 1279. Vide t. IV Capitularium pag. 1030 extrema.



Qui videmur praepositi. Nimirum quia post mortem episcopi Romani cura illius ecclesiae incumbebat Clero 0224D urbico. Ne quis ista cum Baronio, Binio, Papebrochio transferat ad praerogativam illius Ecclesiae, ad quam sede vacante pertineat sollicitudo omnium ecclesiarum, adeoque clericis Romanis, quod Petri Ecclesiae essent administri, universalis gregis cura mandata: nam etiam nostris temporibus, quamvis constet Sedis Apostolicae auctoritatem et potestatem valde explicatam et amplificatam fuisse, cardinales tamen, qui successerunt clericis urbicis, penes quos est regimen Ecclesiae Romanae vacante sede, curam et sollicitudinem suam nullatenus extendunt ad alias ecclesias, ut etiam testatur Guillelmus de Montelauduno in cap. Ubi majus, de Elect., in Sexto. Item Alvarus Pelagius lib. I de Planctu Ecclesiae cap. 20, ubi diserte scribit quod vacante papatu nullus succedit Papae in jurisdictione, etiam coetus cardinalium, nisi in minimis. Vide etiam Jacobatium lib. IV, art. 3; et Augustinum de Anchona, quaest. III, art. 8, de potestate ecclesiastica. 0225B Certe manifestum est ex contextu Epistolae Clerum Romanum de nulla tum ecclesia gubernanda sollicitum fuisse quam de sua, ex usu nimirum ubique recepto, ut ecclesia episcopo viduata regeretur a clero ecclesiae vacantis ut agnoscit etiam Naclantus episcopus Clugiensis in tractatione de Papae et Concilii potestate. Quod liquet etiam ex eo quod, post mortem papae Martini 0225C istius nominis primi, quia episcopatus cessavit spatio triginta et quinque dierum, presbyteri Ecclesiae Romanae praefuerunt, ut legitur in gestis pontificalibus, id est illi ex presbyterio Romano qui caeteris praeeminebant, id est archidiaconus, archipresbyter et primicerius, ut docet ejusdem Martini epistola ad Eliterum. Hi enim locum repraesentabant pontificis. Ubi interim annotabo vitio scriptoris factum videri ut archidiaconus istic nominetur ante archipresbyterum, nisi jam tum ita imminuta erat disciplina Ecclesiae Romanae, ut archidiaconus praeferretur archipresbytero. Nam ex libro diurno Pontificum constat archipresbyterum primo loco nominatum ante archidiaconum in epistola a Clero Romano scripta ad exarchum de transitu Pontificis.



Vice pastoris. Veteres libri habent pastorum. Nihil tamen mutare voluimus, quia constat hanc Epistolam a Clero Romano scriptam esse ad Cyprianum eo tempore quo Romana Ecclesia non habebat pastorem. David Blondellus, ut ostenderet presbyteros esse 0225D aequales episcopis et vicarios quoque Christi esse, in hoc loco ad vocem pastoris addidit nimirum Christi. Sed profecto multum erravit. Istic enim per vocem pastoris manifeste intelligitur Episcopus Romanus. Et tum, extincto Fabiano, Clerus Romanus regebat Ecclesiam vice pastoris donec alius episcopus substitueretur in loco Fabiani.



Antecessoribus nostris. Haec verba, quae quamdam habent obscuritatem, Angli transtulerunt ad sacerdotes Judaeorum, quia certo constat illa ab Ezechiele scripta esse adversus eos.



Quoniam perditum. Hic locus Ezechielis, qui valde mutilus est, multo integrior exstat in Epistola LIV. Haec verba et quae postea sequuntur sanctus Hieronymus illa explicans transtulit ad superbiam episcoporum, quos acriter perstringit. Haec sunt ejus verba: Quod proprie ad supercilium episcoporum pertinet, inquit, eorum videlicet qui operibus dedecorant nominis dignitatem, et pro humilitate assumunt superbiam, ut honorem se putent consecutos, non onus, et quoscumque in Ecclesia viderint praepotentes et Dei habere 0226B sermonem, opprimere videntur. Ab his longe distabat Valerii cum Augustino humilis et a propriae laudis amore aliena agendi ratio.



Lac eorum. In uno veteri libro legitur lactem. Glossae Philoxeni: Lactem, Γάλα. Plautus, Bacchidibus: Quae nec lactem nec lanam ullam habent. Sic apud Apuleium lib. VIII Metamorphoseon, Nonius Marcellus 0226C adnotat antiquos dixisse lacte in nominativo.



Lupum venientem. Hieronymus ibidem: Mercenarii, qui lucrum tantum de gregibus considerant, et cum lupum viderint, fugiunt, quorum negligentia grex Domini devoratur a bestiis agri.



Quo cessit. Locus obscurus. Latinius monuit in uno veteri codice legi gessit, in alio vero gestum. Sed in meo et in editione Morellii legitur cessit. Rigaltius ista refert ad tempus illud quo, post apprehensum Christum a Judaeis, Petrus non proprie fugit, sed cessit sive abscessit aut recessit. Nam, ut est in Evangelio, sequebatur quidem Christum, sed longo intervallo, quod fugae speciem praebuit; adeoque in Evangelio legitur discipulos omnes relicto Christo fugisse. Sed, quod Rigaltii pace dixerim et Anglorum, qui ejus observationem adscivere, hujus loci est sententia: verbum Christi, Pasce oves meas, ex actu ipso quo cessit, id est ex eo quem habuit exitu impletum cognoscimus. Opponit enim Clerus Romanus Christum et Apostolos pastoribus Judaeorum, nec Petro exprobrat 0226D fugam in passione Christi, sed laudat ejus diligentiam in pascendis ovibus, quemadmodum ei Christus post resurrectionem mandaverat.



Et caeteri discipuli. Subjungit Rigaltius hanc Cleri Romani Epistolam Petrum magis onerare quod ait et caeteri discipuli similiter fecerunt, tamquam ad exemplum Petri. Sed haec observatio falsa est, ut jam dixi; nec Clerus Romanus his verbis, et caeteri discipuli similiter fecerunt, indicat Apostolos fugientem Petrum secutos esse, sed potius ejus exemplo in pascendis ovibus summum studium adhibuisse. Nihil magis alienum a proposito cleri Romani, quam a Petro et aliis discipulis exemplum ignaviae in pascendis ovibus repetere. Praeterea claudicat Rigaltii ratiocinatio: Petrus fugit, fugerunt etiam alii discipuli: fugerunt igitur ad exemplum Petri, qui dedit illis exemplum fugiendi. Matthaeus enim et Marcus aiunt omnes discipulos relicto Christo fugisse, nulla Petri mentione.

0224A Colluctandi causa, simul cum Vat. 1.

0224A Portaverit Oxon.

0225B Collegimus Vat. 1.

0225B Prophetis dixit Vat. 1.

0225B Relinquens et fugit Vat. 2.

0225B Simoni dicit Vat. 1.

0226D



II.— Ascendentes, in capitolium videlicet, ibi sacrificaturi diis gentium. Sed de ea re pluribus agemus ad Epistolam LV.



0227C Ecclesia, Romana, quam vocat fortem, quia firma et immobilis constitit inter durissimas persecutiones. Quamquam ne in hac quidem Ecclesia lapsi defuerunt, siquidem eorum causam clerus integram servavit ad electionem episcopi. Sed hi pauciores numero fuere quam Carthagine.

0225B Invenire Imp.

0225B Vestros stare Vat. 1. Oxon.

0226B Ne praeceps iens Oxon.

0226B Haec solum Vat. 2.

0226B Ante oculos habentes—magis quam Vat. 2.

0226B Paratos esse debere ire Oxon.

0226B Attendentes ad hoc Impr.

0227B Ecclesia ista fortis in fide Impr.

0227B Revertuntur Imp. Ruerunt Oxon.

0227C



III.— Clinomeni. Codex meus habet domeni, Gratianopolitanus chlidomeni; Morellius posuit clydomeni, Latinius et Rigaltius clinomeni. Postea secuta est editio Anglicana, in qua, rejectis caeteris lectionibus, absque ulla veterum librorum auctoritate, tantum ex conjectura sumpta ex epistola papae Cornelii ad Fabium episcopum Antiochenum, quae graece exstat apud Eusebium, scriptum est thlibomeni. Et quamquam ea emendatio videatur esse bona, transferenda tamen non erat in contextum absque majori auctoritate. Nam reliquae lectiones possunt etiam esse bonae. Caeterum 0227D ea emendatio, quam Angli videntur accepisse ex annotationibus Henrici Valesii ad Historiam ecclesiasticam Eusebii, neque Valesii est neque Anglorum, sed illustrissimi viri Francisci Bosqueti, qui eam primus protulit anno 1633, in libro primo Historiarum Ecclesiae Gallicanae. Porro quos Graeci vocant thlibomenos. Rufinus vertit indigentes, Baronius fluctuantes, valde diverso sensu. Vide primam Dissertationem Cyprianicam viri clarissimi Henrici Dodwelli. (Ed. Lipsensis sequitur conjecturam Dodwelli in Dissertat. Cypr. I, 7 legentis: Clydonizomeni.)



Catecumini. Sic scribere placuit, non solum quia ita invenimus scriptum in omnibus antiquis codicibus, sed in primis propter auctoritatem Commodiani, qui nos dubitare non sinit quin hoc vocabulum vetustis temporibus ita scriberetur. Sane in veteri glossario bibliothecae regiae legi: Catecumnus, instructus, audiens. In veteri item glossario meo: Catecumenus, instructus sive audiens, pro eo quod adhuc doctrinam fidei audiat, necdum tamen Baptismum recepit. 0228C Et in libro Corbeiensi et in Fuxensi, quando agitur de hoc hominum genere legitur Caticuminos, quod idem est. Notum quippe est litteras i et e saepe permutari solitas apud antiquos. Adnotat Holstenius in notis ad acta sanctarum Perpetuae et Felicitatis cathecumini scriptum esse in vetustis membranis Casinensibus et apud Mombritium, existimare autem se ita eo saeculo prolatas fuisse hujusmodi voces. Hieronymus in Epistola ad Oceanum in causa matrimonii: Audiant cathecumini, qui sunt fidei candidati. Sic apud Marium Mercatorem in editione nostra, pag. 347, legitur catecismi pro catechismi. Vide Caelium Calcagninum lib. I, Epist. IX; et notas ad Capitularia, p. 1250.



Corpora martyrum. Ut diversa sunt hominum ingenia, ita diversae sunt opiniones. Hunc locum Rigaltius interpretatus est de cura tantum sepeliendorum martyrum. Ego vero eo usus sum ut ostenderem 0228D errare vehementer eos qui contendunt veteres Christianos nullam curam habuisse reliquiarum hominum sanctorum. Id quod a me ostensum est in oratione quam habui publice Lutetiae cum in collegio regio interpretarer titulum Decretalium de Reliquiis et veneratione Sanctorum. Tanta enim tum cura erat sepeliendorum hominum sanctorum, ut nihil omitterent eorum quae poterant demonstrare eorum memoriam et venerationem erga eos; adeo ut Tertullianus in Apologetico testetur plurioris et charioris suas merces Christianis sepeliendis profligasse quam diis fumigandis. Ex quo colligi posse videtur illos condidisse etiam eorum corpora odoribus Arabicis, quos in sepeliendis corporibus adhibitos fuisse constat. Sane Plinius lib. XII, cap. 18, scribit Neronem plus cynnamomi in funere Poppaeae incendisse quam Arabia producat in anno uno. Vide Baronium in Notationibus ad Martyrologium Romanum die IV Augusti.



Bassianum. Assentior Pamelio existimanti illum fuisse e clero Romano. Illius mentio est etiam 0229B in Epistola XXII, quae est Luciani ad Celerinum tum Romae constitutum.

0228B Expulsi a sedibus. Vat. 1.

0228B Sed et nos Imo.