Caput IV. I. Post Romana studia domum revertitur. II. Aquileiae parumper moratur. III. Gallias petit.

I. Saecularibus itaque literis Romae ad plenum eruditus, diuque ibi in Rhetorum scholis exercitatus, Urbem relinquere, et Gallias petere eruditionis laude tunc florentes, una cum Bonoso, perpetuo studiorum ac vitae comite, instituit. Egerit tunc Hieronymus vigesimum tertium plus minus aetatis annum, qui reparatae Salutis erat trecentesimus sexagesimus nonus. 0019 Colligere hoc est ex ipsiusmet testimonio lib. II. adversus Jovinianum, ubi adolescentulum se vocat, cum in Galliis peregrinatus, quosdam Attacotos, gentem Britannicam humanis vesci carnibus vidit. Eadem aetatis notatio est, cum se jam adolescentulo, Delphidium omnes Gallias prosa versuque illustrasse adnotat: ea nimirum de caussa, quod ipsemet in Galliis ea tempestate ageret.

II. Nihil porro tam est verosimile, quam ut Roma discedens, Stridonem primo remigraret, unde et recta in Gallias contendere, et in paterna domo posset longinquioris peregrinationis sumptus parare. Sed in patria, quae ad ingenium non erat, parum stetit. Proxime aberat, ut Cap. I. ostendimus, Stridone Aquileia: erat haec etiam urbs multo nobilissima, et quod Hieronymum magis alliceret, ac detineret, sanctis doctisque viris, maxime qui in celeberrimo ibi Monasterio versabantur, abundabat, quorum illustria adhuc inter Hieronymi amicos nomina multa superant. Ex his unus erat Ruffinus, cujus ob ingenii fortasse praestantiam supra caeteros consuetudine saepius uteretur, et quocum de studiis verba conferret. In hunc sensum videtur post aliquot annos ad eum scribens Epistol. III. dixisse, Quam illud os, quod mecum vel erravit aliquando; vel sapuit, impressis figerem labiis? Ex hoc certe primum tempore innotescere Hieronymum inter et Ruffinum amicitia incepit, nec par credere est, eos alibi quam Aquileiae prima usos familiaritate; rem enim plane novam dicunt, et cujus nullum in Hieronymi scriptis, et rerum serie argumentum reperire est, qui Romae eos multo pridem junxisse amicitias, volunt.

III. Compertum hinc est, non ita exiguo tempore Hieronymum Aquileiae substitisse. Verum non permittebat insitus discendi ardor, celebrioresque apud exteras nationes doctrinae laude viros adeundi desiderium, ut diutius ibi consisteret. Arripuit itaque iter in Gallias, neque unam modo aut alteram ex his invisit, sed omnes, quoad ejus licuit, Galliarum oras perlustravit, ut ex omnibus doctis viris, et bibliothecis thesaurum sibi scientiae compararet. Id ex eo potissimum apparet, quod locorum per partes non raro, nec sine peculiari animi affectu recordatur, quemadmodum Epist. CXXIII. ad Ageruchiam, ubi Quidquid inter Alpes et Pyrenaeum est, quod Oceano et Rheno includitur direptum a Barbaris miserum in modum dolet. Maguntiacum, inquit, nobilis quondam civitas capta atque subversa est, et in Ecclesia multa hominum millia trucidata. Vangiones longa obsidione deleti. Remorum urbs praepotens Ambiani, Atrebatae, extremique hominum Morini, Tornacus, Nemetae, Argentoratus translati in Germaniam. Aquitaniae, Novemque populorum, Lugdunensis et Narbonensis provinciae praeter paucas urbes populata sunt cuncta, quas et ipsas foris gladius, intus vastat fames. Non possum absque lacrymis Tolosae facere mentionem; quae ut hucusque non rueret, S. Episcopi Exuperii merita praestiterunt. Sed nullam videtur ex omni Galliarum regione diutius incoluisse quam Treviros. Petierat Ruffinus ab eo, 0020 cum jam jam proficisceretur, ut S. Hilarii libros sibi exscriberet: quod ipse cum Treviros venisset, egregie persecutus est, utque ait, postmodum Epist. VI. ad Florentium scribens, Prolixum valde de Synodis librum S. Hilarii, ei (Ruffino) apud Treviros manu mea ipse descripseram. Et sane scriptio illa codicis Hilariani non ita brevi confici potuit. Ad haec Trevirensium idioma probe se calluisse indicat in Prooemio secundi libri Commentariorum in Epistolam ad Galatas, ubi hos, excepto sermone Graeco, propriam dicit linguam habuisse atque eamdem pene illam esse quam in Gallia Treverenses haberent: id quod nosse tam bene, ut prodit, haud certe exiguo temporis spatio potuit. Alias etiam cum peregrinationis suae una cum Bonoso reminiscitur, eum statim tractum regionis nominat, Rheni, scilicet, semibarbaras ripas, ad quas secum illo post Romana studia eodem cibo, pari frueretur hospitio (Epist. III) . Denique ibi primus ipse coepit velle Deum colere (Ibid.) , id est, de ineunda novae Vitae ratione, ac de ingredienda fortassis etiam solitudine deliberare, et Bonoso, ut idem institutum arriperet, auctor esse.