Argumentum.
0563C
Tria potissima hujus libri capita titulus ipse complectitur. Primum hinc comprobat quod reges fuerint et homines potius quam
dii, quorum in honorem instituta sunt templa, expressa simulacra, immolatae hostiae et festi dies celebrati; atque adeo neque
exteris neque Romanis quidquam potuisse prodesse illorum cultum, neque illis sed sorti potius imputandam Romani imperii potentiam,
utpote quae et vicissitudine quadam contigerit, et suam ipsius originem erubescat: neque vero auspiciis auguriisve
0563D
quidquam tribuendum ex vano illorum eventu constare;
0564C
quin potius daemonum esse has praestigias, vel ipsis poetis, Socrate, Platone, Trismegisto et Hostane testibus, qui et unum
Deum et daemonas agnoverint. Alterum caput, quod unus sit Deus, tum per monarchiae prae caeteris dignitatem majorem, tum per
ipsas vulgi ethnici voces,
O Deus,
et similes, paucis manifestum facit. Postremum de Christo, ex Prophetis Judaeorum et Evangelica historia, latius prosequitur. Pamel.
0564D
0565C
I.—
Reges olim fuerunt. Lactantius lib. VI, cap. 8:
Quomodo ergo, inquiet aliquis, dii crediti sunt? Nimirum quia reges maximi aut potentissimi fuerunt, ob merita virtutum suarum
aut munerum aut artium repertarum, cum chari fuissent iis quibus imperitaverant, in memoriam sunt consecrati.
Idem in libro
de Ira Dei, cap 11:
Nimirum ii omnes qui coluntur ut dii homines fuerunt, et iidem primi et maximi reges, sed eos aut ob virtutem, quia praefuerant
hominum generi, divinis honoribus affectos esse post mortem, aut ob beneficia et inventa quibus humanam vitam excoluerant,
immortalem memoriam consecutos quis ignorat?
Ita etiam in
libro Recognitionum D. Clementis. Cicero, lib. II de Natura
0565D Deorum:
Perseus Zenonis auditor eos dicit habitos deos a quibus magna utilitas ad vitae cultum esset inventa, ipsasque res utiles
et salutares deorum esse vocabulis nuncupatas.
Et infra:
Suscepit autem vita hominum consuetudoque communis ut beneficiis excellentes viros in coelum fama ac voluntate tollerent.
Hinc Hercules, hinc Castor et Pollux.
Horatius lib. II, Epist. 1.
Romulus et Liber pater et cum Castore Pollux
Post ingentia facta deorum in templa recepti.
Q. Curtius, lib. IX, scribit Persas non pie solum, sed etiam prudenter reges suos inter deos colere, majestatem enim imperii
salutis esse tutelam. Julius Firmicus in libro de Errore profanarum Religionum:
Amat enim Graecorum levitas eos qui sibi aliquid contulerunt, vel qui consilio aut virtute se juverunt, divinis appellare
nominibus. Et sic ab ipsis beneficiorum gratia repensatur ut deos dicant et deos esse credant qui sibi
0566A
aliquando praefuerint. Cicero in Oratione pro Milone:
Graeci homines deorum honores tribuunt iis viris qui tyrannos necaverunt. Lucianus in Toxari scribit Scythas sacrificasse Oresti et Pyladi, non tamquam diis, sed tamquam viris bonis. Et Julius Firmicus
ait Aegyptios Josephum, qui consuluerat eorum egestati per
0566B septem annos, venerari et adorare ut deum. Epiphanius in prologo librorum
adversus Haereses, cap. 7, ait tyrannos et praestigiatores, qui inventionibus suis ac fallaciis totum orbem deceperant, divinis honoribus consecratos
fuisse. Petrus a Valle in
Historia Peregrinationum suarum testatur etiam nunc Indos gentiles colere ut deos reges suos et viros illustres qui praeclaris actionibus suis meruerunt
honores divinos. Baluz.
Defunctorum vultus. Heic tantum annotabo me hoc loco uti ad reddendam hanc vocem Commodiano, apud quem Instructione 2, legitur
defunctos deos orabant, pro quo Rigaltius posuit
morientes deos. Sic etiam Instructione 20:
Adoratis enim stulti malo letho defunctos. Affero autem haec loca Commodiani prout habentur in veteri codice ms. sancti Albini Andegavensis. Baluz.
Et immolabant. Veteres editiones et quidam libri veteres habent:
Nam et immolabant. Alii simpliciter
et immolabant; quam lectionem reperi in quindecim codicibus antiquis. Ubi duo libri veteres habent
etiam
0566C pro
et. Non placuerunt Pamelio hae duae lectiones. Praetulit autem eam quam invenisse se ait apud Gravium et Casterium, et scripsit
quibus et immolabant. Verum vocem
quibus ego non vidi in editione quae dicitur Gravii neque in codicibus manuscriptis. Baluz.
Honore. Ita scriptum vidi in tredecim libris veteribus. Quidam alii habent
honores vel
honorem. Ego retinui lectionem quae plurium veterum librorum auctoritate nititur, cum praesertim hoc segmentum invenerim ita distinctum
in codice Tornacensi bibliothecae regiae et in Beccensi, tum etiam in Metensi sancti Arnulphi. Baluz.
Inde posteris sacra facta sunt. Minutius Felix:
Similiter ac vero erga deos quoque majores nostri improvidi, creduli, rudi simplicitate crediderunt, dum reges suos colunt
religiose, dum defunctos eos desiderant in imaginibus videre, dum gestiunt eorum memorias in statuis
568
detinere, sacra facta fuerunt quae fuerant assumpta solatia. Vide Fulgentium Placiadem, lib. I
Mytholog., ubi agit de
0566D filio Syrophanis Aegyptii. Baluz.
I. Deos non esse quos colit vulgus hinc notum est.
0565A Reges olim fuerunt, qui ob regalem memoriam coli apud suos postmodum etiam in morte coeperunt. Inde illis instituta templa,
inde, ad defunctorum vultus per imaginem detinendos, expressa simulacra; et immolabant
0565A
Sic vetustiss. codd. et edd. recentior. Bal. Lips. Quibus et immolabant
Oxon. Nam et
Foss. Corb. Gronov. (quibus) et
Lindn.
hostias, et dies festos dando honore
0565A Honores
Oxon. Lindn. Honorem
Lin. Lam. Tanto honore
0566A
Voss. 4. Tew. Routh. Script. eccl. opusc. 1840.
celebrabant.
0566A Inde posteris facta sunt sacra, quae primis fuerant assumpta solatia. Et videamus an stet haec
0566A An sit et haec
Gronov. Lips. Routh. ex 2 codd. nov. Oxon. et cod. Drur.
apud singulos veritas.
0566D
II.—
Melicertes et Leucothea. Hyginus fab. II.
Ino cum Melicerte filio suo in mare se praecipitavit; quam Liber Leucotheam voluit appellari: nos matrem Matutam dicimus:
Melicertem autem deum Palaemonem, quem nos Portumnum dicimus.
Ino autem Liberi sive Bacchi nutrix fingitur. Adde Lactantium, lib. I, cap. 21, sect. 23. Cell.
Castores. Angli, qui post Morellium posuerunt in sua editione
Castor et Pollux, admonent oportuisse heic reponi
Castores, si tanti esset rem levis momenti mutare. Sed haec ratio nullius est momenti. Nam et ipsi plures mutationes fecerunt in operibus
sancti Cypriani quae non sunt majoris momenti. Ego vero mutavi, quia oportet reddere Cypriano sua verba, et quia apud Minutium
Felicem, ex quo Cyprianus accepisse videtur, scriptum est:
Castores alternis moriuntur ut vivant. Ita etiam scriptum est in omnibus
0567B libris veteribus tam nostris quam Anglicanis, uno excepto Carnotensi, qui habet ut editio Morellii. Et cum ageretur de emendando
Cypriano ex auctoritate veterum librorum, necesse erat eam lectionem revocare quam fere omnes libri manuscripti habent. Annotat
Dio Cassius, lib. XXXVII, templum Castoris et Pollucis quod Romae erat solius Castoris dici consuevisse. Vide annotationes
Erasmi in caput XXVIII
Actorum. Baluz.
Aesculapius fulminatur. Lactantius, lib. I, cap. 10, loquens de Aesculapio,
a Deo meruit fulminari, Plinius,
0567C lib. XXIX, cap. 1, scribit illum fulmine ictum, quoniam Tyndaridam revocasset ad vitam. Cornelius Celsus in prooemio librorum
suorum
de Re medica ait Aesculapium relatum in deorum numerum, quia hanc scientiam rudem et vulgarem paulo subtilius exposuit. Tertullianus in
Apologetico scribit illum
fulmine vindicatum, id est deum factum. Haec enim lectio, quam praeferunt editiones Beati Rhenani et Pamelii, mihi videtur esse melior quam ea
quae habet
judicatum. Eodem sensu Plinius in
Panegyrico ait Nervam a diis coelo vindicatum. Sic Optatus, lib. I, vocat martyrem vindicatum, id est canonizatum, ut temporum nostrorum
verbo utamur, eum quem constabat pro nomine Christi tormenta perpessum et mortem subiisse. Aliud in libro
de Lapsis, pag. 187, significat vox
vindicatur, ut illic annotavi. Passio sancti Philippi episcopi in tomo IV
Analectorum Mabillonii, pag. 140,
Scolapium medicum in monte Cynusuridos fulminatum consecrationem mereri a gentibus fecit. Vide Lylium Gregorium Gyraldum
Syntagmate XII
Historiae Deorum.
0567D Baluz.
Oeteis. Novem libri veteres praeferunt
aethnaeis. Atque ita fere scriptum est apud Arnobium in codice regio. Quamvis autem non dubitem quin haec lectio falsa sit, puto tamen
mihi licere ea uti ut emendem locum Paciani in libro
de Poenitentibus, in quo legitur:
Aestuant indefessis flammarum globulis Aethna et Licaniculus et Vesuvius Campanus. At in veteri libro Carthusiae majoris scriptum est:
Ethna Siculus et Vesevus Campanus. Recte. Quippe Aethna est in Sicilia, et Vesuvus in Campania. De Hercule exusto vide Frontonis Ducaei notas in libros Theophili
Antiocheni
ad Autolycum. Festiva et elegans est historia Herculis Suffectani in Epistola Augustini ad cives coloniae Suffectanae. Baluz.
Admeti pecus. Apud Commodianum, prout editus est a Rigaltio, legitur Instruct. XI:
Admeti quoque pecora pavisse fertur. At in libro sancti Albini scriptum est
a primitia pro
Admeti, Ovidius, lib. II,
de Arte Amandi:
0568B Cynthius Admeti vaccas pavisse per aestus
Fertur et in parva delituisse casa.
Baluz.
Antrum Jovis. Minutius Felix:
Adhuc antrum Jovis visitur et sepulchrum ejus ostenditur. Virgilius, lib. IV Georgicon:
Dictaeo coeli regem pavere sub antro. Ovid., lib. III
Amorum, Eleg. 9.
Cretes nutrito terra superba Jove. Vide Hieronymum in caput primum Epistolae
ad Titum. Baluz.
Visitur. Apud Angelum Politianum, cap. 34
Miscellaneorum, scriptum est
mutitur. Baluz.
0568C
Latium de latebra. Minutius Felix:
Itaque latebram suam, quod tuto latuisset, vocari maluit Latium. Virgilius, lib VIII Aeneidos:
Latiumque vocari maluit his quoniam latuisset tutus in oris; Ovidius, lib. I Fastorum:
Dicta fuit Latium terra latente deo. Vide Lactantium, lib. I, cap. 13. Hinc collis Latiaris apud Varonem, lib. V,
de Lingua latina Baluz.
Hic litteras imprimere, signare nummos. Puta vero saxis, membranis, corticibus impressisse litteras. Cell. Gron.
et signare. Lindner.
Hic signare. Tertullianus in Apologetico:
Ab ipso primum tabulae et imagine signatus nummus, et inde aerario praesidet. Vide notas Pamelii. Baluz.
Mauri reges colunt. Tertullianus in
Apologetico ait Mauritaniae regulos a populis coli ut deos. Lactantius, lib. I, cap. 15.
Hac scilicet ratione Romani Caesares
569
suos consecraverunt et Mauri reges suos. Minutius Felix:
Juba Mauris volentibus deus est. Valerius Maximus in praefatione:
Reliquos enim deos accepimus,
0568D
Caesares fecimus. Herodianus, lib. IV, ait moris esse Romanis consecrare Imperatores qui superstitibus filiis vel successoribus moriuntur,
eosque qui sunt hoc honore affecti dici relatos inter divos. Baluz.
II. Melicertes et Leucothea praecipitantur in maria, et fiunt postmodum maris numina. Castores alternis
0567A moriuntur ut vivant. Aesculapius ut in Deum surgat
0567B Resurgat
Gronov.
fulminatur. Hercules ut hominem exuat Oeteis
0567B Oetae
Lin. Thu.
ignibus concrematur. Apollo Admeti
0567B Admeto
Gronov. Routh. ex nov. Oxon. 1, 2.
pecus pavit. Laomedonti muros Neptunus instituit, nec mercedem operis infelix structor accepit. Antrum Jovis in Creta visitur
0567B Videtur
Thu. Foss. Dicitur
Pem. Voss. 2. Visitatur
Voss. 4.
, et sepulchrum ejus ostenditur, et ab eo Saturnum fugatum esse manifestum
0567B Fugatum manifestum
Pem Voss. 2. Thu. Mich. Vict.
est. Inde Latium de latebra
0567B Latebris
Pem. Voss. 2.
ejus nomen accepit. Hic litteras imprimere, hic signare
0568B Et signare
Gronov.
nummos in Italia primus instituit: inde
0568B Unde
Oxon.
aerarium Saturni vocatur. Et rusticitatis hic
0568B Nam et rusticitatis
Mich. Vict.
cultor fuit: inde falcem ferens senex pingitur
0568B Ferens pingitur
Lam. Bod. 3. Voss. 2. Spir. Rem. Er. Man. Gronov. Routh. ex trib. Oxon. novis et duob. Drur. Tew. Meerm.
. Hunc fugatum hospitio Janus exceperat
0568A
0568B Excepit
Foss. Mich. Vict. Lindn.
; de cujus nomine Janiculum dictum est, et mensis Januarius institutus est. Ipse bifrons exprimitur, quod, in medio constitutus,
annum incipientem pariter et recedentem spectare videatur. Mauri vero manifeste reges colunt
0568B Reges suos colunt
Rigalt.
, nec ullo velamento hoc nomen obtexunt.
0568D
III.—
De diis. Hic locus multum varie et implicite scriptum est in exemplaribus antiquis. In editione quae dicitur Gravii legitur
de his omnibus, in codice sancti Eligii Attrebatensis
ab his omnibus, in Fuxensi, Turonensi, Corbeiensi, Lamoniano, et in editionibus Manutii et Morellii, tum etiam in variis lectionibus positis
in margine libri quo Gravius usus erat,
de diis hominibus, in Sorbonico
ab his hominibus, in uno regio, in Thuano, etiam in uno meo,
aliis hominibus, omissa praepositione
de. In Carnotensi et in Beccensi
a piis hominibus. Eligat lector ex his variis lectionibus eam quam aestimabit esse meliorem. Ego facile crederem eam esse retinendam, uti retinui,
quam editiones Manutii et Morellii praeferunt, quam Rigaltius quoque servavit et Angli. Baluz.
0569B
Quod majorum et regum memoria servata sit. Minutius hoc latius exsequitur, et addit eum deduxisse genus ab Urano usque ad Jovem. Lindner.
Aliquando dii nati sunt. Cicero lib. I de Natura Deorum:
Si natum, nulli dii ante quam nati. Etsi ortus est deorum, interitus sit necesse est. Baluz.
Nisi forte Jupiter senuit. Ex Felicis cap. XXIII depromptum. Addo huic argumento judicium Plinii, lib. II, cap. VII, de Diis paganorum:
Matrimonia inter deos credi, tantoque aevi ex his neminem nasci, et alios esse grandaevos semperque canos, alios juvenes atque
pueros, atri coloris, aligeros, claudos, ovo editos, et alternis diebus viventes morientesque, puerilium prope deliramentorum
est. Sed super omnem impudentiam, adulteria inter ipsos fingi: mox jurgia, et odia: atque etiam furtorum esse et scelerum
numina.
Cellar.
III. Inde per gentes et provincias singulas varia deorum religio mutatur, dum non unus ab omnibus deus colitur, sed propria
cuique majorum suorum cultura servatur. Hoc ita Alexander Magnus insigni volumine ad matrem suam scribit metu suae potestatis
proditum sibi de diis hominibus a sacerdote secretum,
0569A quod majorum et regum memoria servata sit, inde colendi et sacrificandi ritus
0569A Colendi ritus
Ver. Thu. Foss. Corb. Mich. Lin.
inoleverit. Si autem aliquando dii nati sunt, cur non hodieque nascuntur? nisi si forte Jupiter senuit, aut partus in Junone
defecit.
0569B
IV.—
Pro suis. Quidam libri veteres et editio Morelliana habent
prorsus. Ista lectio videtur esse bona. Viderint eruditi critici an praeferenda sit. Baluz.
Vernaculos deos. Ita etiam Minutius Felix. Baluz.
0569C
Picus. Cujus corpus maculosum esse dixit Prudentius in libro primo
adversus Symmachum. Plutarchus
in Quaestionibus Romanis quaerit cur Picum Romani venerentur. Baluz.
Consiliorum Deum. Hieronymus in Vita Hilarionis:
Hoc siquidem in Romanis urbibus jam exinde servatur a Romulo ut propter felicem Sabinarum raptum ab ipso quoque consiliorum
deo quadrigae septeno currant circuitu.
Varro, lib. V, de Lingua Latina:
Consualia dicta a Conso, quod tum feriae publicae ei deo et in circo ad aram ejus ab sacerdotibus fiunt ludi illi quibus virgines
Sabinae raptae.
Ovidius, lib. III Fastorum:
Festa para Conso, Consus tibi caetera dicet. Tertullianus in libro de Spectaculis:
Exinde ludi consualia dicti, qui ab initio Neptunum honorabant. Eumdem enim et Consum vocant. Et statim:
Quamquam et consualia Romulo defendunt, quod ea Conso dicaverit deo, ut volunt, consilii, ejus scilicet quo tunc Sabinarum
virginum raptum militibus suis in matrimonia excogitavit.
Vide Dionysium
0569D Halicarnasseum, lib. I, et Valerium Maximum, lib. II, cap. 4, et Plutarchum in libro
de Quaestionibus Romanis. Narrat Lilius Gregorius Gyraldus in Syntagmate V
Historiae Deorum meminisse se, cum ingratis Romae aetatem tereret, ad palatii radices pone Anastasiae templum sacellum effossum fuisse quod
tum plerique Consi putarunt, id est Neptuni, propter frequentes conchas marinas ibi repertas, ubi et effigies albae aquilae
cum crista rubra in sacelli fornice seu testudine, quod tum plerique consilii symbolum interpretabantur, et aedem Consi subterraneam
fuisse in ea regione probari ex P. Victore. Baluz.
Cloacinam. Lactantius, lib. I, cap. 20:
Cloacinae simulachrum in cloaca maxima repertum Tatius consecravit, et quia cujus esset effigies ignorabat, ex loco illi nomen
imposuit.
De Cloacina et de deabus quae sequuntur vide Epistolam Augustini
ad Maximum Madaurensem. Baluz.
0570B
Pavorem atque pallorem. Lactantius ibidem:
Pavorem palloremque Tullus Hostilius figuravit et coluit. Sanctus Augustinus, lib. XX
contra Faustum, cap. 9:
Nam et corporalium vitiorum simulachra Romani consecraverunt, sicut palloris et febris. Baluz.
Febris. Octavianus Horatianus, lib. IV, cap. 1:
Hinc est et quod Romani febri aedem statuerunt. Prudentius in
Hamartigenia:
Par furor illorum quos tradit fama dicatis
Consecrasse deas febrem scabiemque sacellis.
Cicero, lib. II de Legibus:
Araque vetus stat in palatio febris. Vide Valerium Maximum, lib. II, cap. 5, et Lilium Gregorium Gyraldum Syntagmate primo
Historiae Deorum.
Flora. In ejus honorem instituti sunt ludi florales. Cicero Actione V in Verrem dixit:
Floram matrem populo plebique R. ludorum celebritate placandam. Lactantius, lib. I, cap. 20:
Flora, cum magnas opes ex arte meretricia quaesivisset, populum scripsit haeredem, certamque pecuniam reliquit cujus ex annuo
foenore suus
0570C
natalis dies celebraretur editione ludorum quos appellant floralia. Ubi vide notas Josephi Isaei. Arnobius, lib. VII,
Existimatur
570
tractari honorifice Flora, si quis in ludis flagitiosas conspexerit res agi et migrari ab lupanaribus in theatra. Sanctus Augustinus in una Epistolarum quas de negotio Calamensi scripsit
ad Nectarium, quae est XCI, in nova editione:
Horum plane florum non terra fertilis, non aliqua opulens virtus, sed illa dea Flora digna mater inventa est, cujus ludi scenici
tam effusiore et licentiore turpitudine celebrantur ut quivis intelligat quale daemonium sit quod placari aliter non potest
nisi illic non aves, non quadrupedes, non denique sanguis humanus, sed multo scelestius pudor humanus tamquam immolatus intereat.
Plinius, lib. XVIII, cap. 29, tradit Numam instituisse floralia IV. Kal. Maii. Ovidius, lib. IV Fastorum:
Exit et in Maias festum florale Kalendas. Suetonius in Galba:
Praetor commissione ludorum floralium novum spectaculi genus elephantos funambulos edidit. Ubi vide commentarium
0570D Philippi Beroaldi, Tacitus, lib. II,
Annalium, tradit aedem Florae ab Lucio et Marco Publiciis aedilibus constitutam juxta circum maximum. Vide Justinum, lib. XLIII. Velleium
Paterculum, lib. I, Martialem lib. I, Epigr. 92, et Lilium Gregorium Gyraldum Syntagmate primo
Historiae Deorum. Fulgentius Placiades, lib. I
Mytholog. dixit virgunculam lascivientem florali petulantia. Vide quae de ludis floralibus diximus in notis ad Epistolam
ad Donatum, pag. 379. Baluz.
Meretrices. Quae sequuntur in editione quae dicitur Gravii, in Pameliana, Rigaltiana, et Anglicana, nos sustulimus, quia ea in nullo
veterum exemplarium reperimus quibus usi sumus, quia desunt in pluribus Anglicanis, quia non exstant in antiquis editionibus,
neque in Minutio, et quia sensum, ut Rigaltius ait, abrumpunt. Baluz.
Perfidia provenit. Processit eventu prospero. Rigalt.
0571B
Viduus deus. Quis omnia ridicula deorum nomina enarrabit? Talis et
Scansus est, qui subsequitur, tales caeteri divi divaeque. Multos et pene innumeros narrarunt alii, Arnobius, lib. IV. Lactantius,
lib. I, cap. 20, Augustinus,
Civ. Dei lib. IV, cap. 8; nec vero complecti omnes potuerunt. Cellar.
Et Forculus a foribus, et Limentinus. Augustinus
de
0571C
Civ., Dei lib. IV, cap 8, extremo:
Unum quisque domui suae ponit ostiarium, et quia homo est, omnino sufficit. Tres deos isti posuerunt, Forculum foribus, Cardeam
cardini, Limentinum limini. Ita non potuit Forculus simul fores et cardinem limenque servare.
Adde Tertullian.
de Corona, cap. 13, extrem. Cell.
Ab orbitatibus Orbona. Plinius, lib. II, cap. 7:
Fanum dicatum est Orbonae ad aedem Larium, et ara Malae Fortunae Exquiliis. Et Arnobius, lib. IV, clarius:
In tutela sunt Orbonae orbati liberis parentes: in Naeniae, quibus extrema sunt tempora. Cellar.
Victi Penates. Virgilius de Aenea, lib. I, 72.
Ilium in Italiam portans victosque Penates. Lindn.
Venus calva. Lactantius, lib. I, cap. 20.
Urbe a Gallis occupata, obsessi in capitolio Romani, cum ex mulierum capillis tormenta fecissent, aedem Veneri calvae consecrarunt. Baluz.
IV. Cur vero deos putas pro Romanis posse,
226 quos videas
0569A Quos saepius videas
Gronov.
nihil pro suis adversus eorum arma valuisse? Romanorum
0569A Romanorum
haec verba ad ista: hi dii Romani
uncis inclusit Rigaltius.
enim vernaculos deos novimus.
0570A Est Romulus pejerante Proculo deus factus, et Picus, et Tiberinus, et Pilumnus, et Consus, quem Deum fraudis vel ut consiliorum
deum, coli Romulus voluit postquam in raptum Sabinarum perfidia provenit
0569A Hodie quoque pervenit
Bod. 3. Mr.
. Deam quoque Cloacinam Tatius et invenit et coluit, Pavorem Hostilius atque Pallorem. Mox a nescio quo Febris dedicata, et
Acca et Flora meretrices
0569A Meretrices. Hi dii
Bod. 3. Pem. Voss. 2, 3. Lam. Thu.
0570A
Foss. Corb. Mich. Vic. Hinc. Mr.
. [Interdum
0570A
Interdum . . . Orbona.
Haec praeter edd. Gravii, Pamel. Rigalt. et Fellis insuper reperias in recentiorib. Cellar. Lindner. Gronov. Goldhorn. qui
tamen Baluzio adstipulare videtur.
vero deorum vocabula apud Romanos
0571A finguntur, ut sit apud illos et Viduus deus, qui anima corpus viduet, qui quasi feralis et funebris intra muros non habetur;
et nihilominus, quia extorris factus, damnatur potius Romana religione, quam colitur. Est et Scansus ab ascensibus dictus
0571B Dictus
abest a Gronov.
, et Forculus a foribus, et a liminaribus Limentinus, et Cardea a cardinibus et ab orbitatibus Orbona
0571B Suburbana
mss. et impr. passim.
]. Hi dii Romani. Caeterum Mars Thracius, et Jupiter Creticus, et Juno vel Argiva vel Samia vel Poena, et Diana Taurica, et
deorum mater Idaea, et Aegyptia portenta, non numina: quae utique si quid potestatis habuissent, sua ac suorum regna servassent.
Plane sunt apud Romanos et victi penates
0571B Victi
Grav. Vincti
Camb.
, quos Aeneas profugus advexit. Est et Venus calva, multo hic turpius calva quam apud Homerum vulnerata.
0571B
0571C
V.—
Assyrii. Ita veteres editiones et quidam libri veteres, tum etiam Minutius. Alii veteres praeferunt
0571D
Syri. Alii XXVI omittunt mentionem Medorum. Sed alii quatuor illam habent, itemque Minutius. Praeterea codex Veronensis et codex
sancti Eligii Attrebatensis addunt Tyrios. Medorum regni mentio deest etiam in editionibus Manutii et Morellii. Assyrii qui
primo dicti sunt, postea Syrii sunt appellati. Vide Renati Massueti dissertationes ad Irenaeum, pag. 71, § 142. Arbactus imperium
ab Assyriis ad Medos transtulit, et postea translatum est ad Persas. Ita docet Justinus, lib. I et XLI. Baluz.
Romulus parricida. Hieronymus in Epistola ad Rusticum monachum:
Roma ut condita est duos fratres simul reges habere non potuit et parricidio dedicatur. Lucanus. lib. I:
Fraterno primi maduerunt sanguine muri. Baluz.
Filios interficit Brutus. L. Junius Brutus, primus
0572B consul. Adi Livium, lib. II, cap. 5. Etiam Virgilius attingit lib. VI, vers. 819:
Consulis imperium hic primus saevusque secures
Accipiet; natosque pater nova bella moventes,
Ad poenam pulchra pro libertate vocabit
Infelix.
Cell.
0572C
Tempus certo fine ad tempus idem est, quod
certo fine. Ergo alterum alterius glossa. Possis etiam subaudire tempus
imperandi acceptum a Deo custodiunt seu retinent certo fine, quo appropinquante ab iis auferetur. Lindner.
Regulus. Haec et quae sequuntur ad verbum ferme sumpta sunt ex Minutio. Baluz.
Et victus. Addidi istud ex libro Fuxensi. Audaciam istam mihi fecit Minutius, apud quem ita legitur:
Mancinus religionem tenuit, et sub signum missus est et deditus. Pro eo quod Minutius dixit
deditus, liber Fuxensis habet
victus. Baluz.
Pullos edaces. Duo libri veteres habent
vultures. Sed ea lectio non convenit cum historia. Ea admodum festiva est. Referam autem illam ex Valerio Maximo, lib. I, cap. 4.
P. Claudius bello Punico primo, cum praelium navale committere vellet, auspiciumque more majorum petiisset, et pullarius non
exire cavea pullos nuntiasset, abjici eos in mare jussit dicens: Quia esse nolunt, bibant.
Suetonius in Tiberio:
Claudius Pulcher
0572D
apud Siciliam non pascentibus in auspicando pullis, ac per contemptum religionis mari demersis ut biberent quando esse nollent,
praelium navale iniit; superatusque, cum dictatorem dicere a senatu juberetur, Ilicium viatorem suum dedit.
Hinc joci Pauli apud Martialem, lib. I, Epigr. 29. Similem ferme historiam de C. Flaminio consule narrat Cicero in libro
primo de Divinatione. Haec sunt ejus verba:
Idem cum tripudio auspicaretur, pullarius diem praelii committendi differebat. Tum Flaminius ex eo quaesivit, si ne postea
quidem pulli pascerentur, quid faciendum censeret, cum ille quiescendum respondisset, Flaminius, praeclara vero auspicia,
si esurientibus pullis res geri poterit, saturis nihil geretur. Itaque signa convelli et se sequi jussit. Quo tempore cum
signifer primi hastati signum non posset movere loco, nec quicquam
571
proficeret, plures
0573B
cum accederent, Flaminius renuntiata suo more neglexit. Itaque tribus horis concisus exercitus, atque ipse interfectus est. Vide Valerium Maximum, lib. I, cap. 6. Iconem caveae et pullorum ex antiquis monumentis refert Rosinus, lib. III, cap. 10,
Antiquitatum Romanarum. Baluz.
V. Regna autem non merito accidunt, sed sorte variantur. Caeterum imperium ante tenuerunt et Assyrii et Medi et Persae
0571B Syri et Persae
Lin. Ebor. Lam. Bod. 3. Thu. Foss. Mich. Et Tyri
Ver. Voss. 4. Syrius codd. Veron. et Atreb.
0572B Et medi
omitt. ed. princeps Routh. ex mss.
, et Graecos et Aegyptios regnasse cognovimus. Ita vicibus potestatum variantibus,
0572A Romanis quoque, ut et caeteris, imperandi tempus obvenit. Caeterum, si ad originem redeas, erubescas. Populus de sceleratis
et nocentibus congregatur, et asylo constituto facit numerum impunitas criminum. Nunc, ut rex ipse
0572B
Ita mss. In aliis expulsa est vox prima Nunc.
Deest in Lindn.
principatum habeat, ad crimina fit Romulus parricida. Atque, ut matrimonium faciat
0572B Faciunt
Veron. Quod convenit cum conseqq. Rapiunt.
, rem concordiae per discordias auspicatur. Rapiunt, ferociunt, fallunt, ad copiam civitatis augendam. Nuptiae sunt illis
rupta hospitii foedera et cum sociis bella crudelia. Est et gradus summus in Romanis honoribus consulatus. Sic consulatum
coepisse videmus ut regnum. Filios interficit Brutus ut crescat de suffragio sceleris commendatio dignitatis. Non ergo de
religionibus sanctis, nec de auspiciis aut auguriis Romana regna creverunt, sed acceptum tempus certo
0572B fine custodiunt. Caeterum et Regulus auspicia servavit, et captus est; et Mancinus religionem tenuit, et sub jugum missus
est et victus
0572B Et victus
transtulit edit. Baluzii, omisit Routh.
. Pullos edaces Paulus habuit, apud Cannas tamen caesus est. C. Caesar,
0573A ne ante brumam in Africam navigia
0573B Nauta
Corb.
transmitteret auguriis et auspiciis renitentibus, sprevit, eo facilius et navigavit et vicit.
0573B
VI.—
Credulum. Ita scribendum esse arbitratus sum, quia ita scriptum inveni in tribus codicibus et in editione quae dicitur Gravii pro eo
quod editiones et quidam libri veteres habent
prodigum. Etiam falsa lectio libri Turonensis, quae habet
crudelem, ostendit istam esse veram. Vulgatissimum est inveniri frequenter in veteribus libris manuscriptis crudelem pro credulo et
e converso, crudelitatem etiam pro credulitate et e converso, ut monui jam, pag. 483. Vide tom. II Capitularium, pag. 1119.
In Corbeiensi,
stultum
0573C
et crudelem, quod profecto depravatum est ex aliqua vetere scriptura, quae habuisse videtur
credulum. Illud vero,
prodigum, unde irrepserit, non habeo dicere: nisi scriptum olim fuisse
perditum; deque illo
perditum factum ab imperitis
proditum, ac deinde
prodigum. Perditi homines dicuntur scelerati ac nefarii. Rigalt.
Spiritus insinceri. Supra in Epistola
ad Donatum, pag. 3:
Immundi et erratici spiritus. Minutius:
Spiritus sunt insinceri, vagi, a coelesti vigore terrenis labibus et cupiditatibus degravati. Lactantius, lib. II, cap. 14:
Spiritus contaminati ac perditi per omnem terram vagantur. Baluz.
Vagi. Commodianus, Instruct. IV:
Unde modo vagi subvertunt corpora multa. Item Instruct. XXII:
Daemones in mundo vagi. Ita in veteri codice sancti Albini. Pro quo Rigaltius posuit
vagari. Prudentius in Carmine de sancto Vincentio;
Adsunt et illic spiritus vagi,
0573D
impotentes, sordidi. Baluz.
Hostanes. Veteres editiones et omnes fere libri veteres habent
Sosthenes. Manutius posuit
Ostanes, Pamelius
Hostanes. At ego
Ostanes vidi scriptum in tribus antiquis codicibus,
Hostanes in Turonensi. In uno meo veteri scriptum primo fuerat
Ostanes, sed postea sic emendatum est antiquitus ut ostenderetur scribendum esse
Sostanes. Quo modo scriptum est etiam in Gratianopolitano. In Apologia Apuleii vocatur Hostanes. Citat hunc locum sanctus Augustinus,
lib. VI
de Baptismo contra Donatistas, cap. 44. Vide Seldenum, lib. V, cap. 11,
de Jure naturali et Gentium. Baluz. —Plin., lib. XXX, c. 1.
Primus exstat (ut quidem invenio) commentatus de eo Ostanes, Xerxem regem Persarum, bello, quod is in Graeciam intulit, comitatus;
ac velut semina artis portentosae sparsit, obiter infecto, quacumque commeaverat, mundo. Hic
0574B
maxime Ostanes ad rabiem, non aviditatem modo scientiae ejus, Graecorum populos egit. Rigalt.
Formam veri Dei. Plinius, lib. II, cap. 7:
Effigiem Dei formamque credere imbecillitatis humanae reor. Apuleius in Apologia:
Deus paucis cogitabilis, nemini effabilis. Attalus martyr apud Rufinum, lib. V, cap. 3, interrogatus quod nomen haberet Deus respondit:
Qui plures sunt nominibus discernuntur. Qui unus est non indiget nomine. Marius Victorinus initio libri de Generatione Divina:
De Deo dicere supra hominem audacia est. Cicero, lib. I
de Natura Deorum, ait speciem Dei perspici cogitatione, non sensu. Lucretius, lib. I:
Deus animi vix mente videtur. Lactantius in libro de Ira Dei, cap. 11:
Apud Xenophontem Socrates disputans ait formam Dei non oportere conquiri. Arnobius, lib. I:
Si veram vultis audire sententiam, aut
0574C
nullam habet Deus formam, aut si informatus est aliqua, ex qua sit profecto nescimus. Dio Cassius, lib. XXXVII, agens de Deo Judaeorum ait illos Deum suum ineffabilem invisibilemque existimasse. Cassianus Collat.
X, cap. 4, disputat adversus eorum simplicitatem qui incomprehensibilem veri numinis majestatem sub circumscriptione alicujus
aestimant adorandam. Vide eumdem lib. VIII
de Habitu Monachorum, cap. 4. Sulpitius Severus, lib. II Sacrae Historiae:
Responsum est formam Dei mortalibus oculis perspici non posse. Apud Juvencum, lib. II.
Hist. Evangel. Christus loquens de petra ait:
Hujus enim vocem numquam comprehendere quistis,
Nec speciem propriam concessit visere vobis.
Rufinus lib. I. Apologiarum:
Nec enim, ut quidam putant, natura Dei aliquibus visibilis est et aliis invisibilis. Vide Tertulliani
Apologeticum et librum Novatiani
de Trinitate. Vide etiam scholia Jacobi Billii in
0574D Orationem Gregorii Nazianzeni
de Plaga grandinis. Baluz.
VI. Horum autem omnium ratio est illa quae fallit et decipit, et praestigiis caecantibus veritatem stultum et credulum vulgus
inducit. Spiritus sunt insinceri et vagi, qui, posteaquam terrenis vitiis immersi sunt, et a vigore coelesti terreno contagio
recesserunt, non desinunt perditi
0573B Perditi
abest a Gronov.
perdere et depravati errorem pravitatis infundere. Hos et poetae daemonas norunt; et Socrates instrui se et regi ad arbitrium
daemonis praedicabat, et magis inde est ad perniciosa vel ludicra potentatus; quorum tamen praecipuus Hostanes
0574A et formam veri Dei negat conspici posse, et angelos veros
0573B Nostros
var. lectt. Oxon. Servos
fortasse olim legebatur. Routh.
sedi ejus dicit assistere. In quo et Plato pari ratione consentit, et unum Deum servans, caeteros angelos vel daemonas dicit.
Hermes quoque Trismegistus unum Deum loquitur, eumque incomprehensibilem atque inaestimabilem confitetur.
0574D
VII.—
Falsa veris involvunt. Imitatum ex libro sexto Aeneidos,
obscuris vera involvens. Sanctus Ambrosius, lib. I
Officior., cap. 16,
obscuris vera involvere. Comoedia Queroli:
Istud plane est quod saepe audivi, obscuris vera involvere. Minutius Felix:
Sortes regunt, oracula efficiunt falsis pluribus involuta. Tertullianus, lib. I ad Nationes,
ut non falsa veris intexant. Sulpitius Severus, lib. II
Sacrae Historiae loquens de Bagua spadone ait:
Intaminata ab ore corrupto et falsis vera miscente. Baluz.
Irrepentes etiam spiritus. Ita veteres editiones ante Manutianam, in qua resecta et omissa est vox
spiritus. Eam tamen exhibent XXII vetera exemplaria. Baluz.
Occulte mentem terrent. Ex Veronensi optimo. Vulgo
0575B
mentes. Quamquam et Minutius, cap. XXVII, sect. 3, unde haec transcripta videntur,
mentes habet. Cellar.
Illorum cessat. In duodecim libris antiquis legitur:
0575C
Cum illorum cultorum cessat injuria vel
insania. Baluz.
Cum sint ipsi poenales, poena digni. Salvianus
de Gubern. Dei, lib. VI, pag. 220,
scelera poenaliora. Nec veteri auctoritate verbum caret. Plinius, lib. XVIII, cap. 11:
Tunditur alica pilo, vinctorum poenali opera, id est opera quae poenae loco est. Sic Prudentius
in Laurentio, vers. 193, dixit
poenalis labor, de damnatis in metalla. Cellar.
572
Nostra voce. Codex Veronensis,
non nostra voce, sed operatione. Baluz.
Imitari possint. Quamvis haec lectio constans sit in omnibus veteribus libris et in omnibus editionibus, etiam apud Minutium, puto tamen vocem
possint non congruere huic loco et reponendam esse aliam quae significet paganos timuisse ne cogerentur vel impellerentur imitari
Christianos. Nisi si vox illa tollenda est ab hoc loco, ut legatur simpliciter,
ne cognitos aut imitari aut damnare non possint. Seneca, Epist. VII:
Necesse est aut imiteris aut oderis. Baluz.
VII. Hi ergo spiritus sub statuis atque imaginibus consecrati
0574B Congregati
Lam. Consecratis
Routh.
delitescunt. Hi afflatu suo vatum pectora inspirant, extorum fibras animant, avium volatus gubernant, sortes regunt, oracula
efficiunt, falsa veris semper involvunt, nam et falluntur et fallunt, vitam turbant, somnos inquietant, irrepentes etiam spiritus
in corporibus
0574B In corporibus
Wophen. in Misc. crit. vol. X,
t. 1, ad cap. 26. Minutii, particulam tollendam opinatur.
occulte mentes terrent, membra
0575A distorquent, valetudinem frangunt, morbos
0575B Morbis
Nc. 2. Routh.
lacessunt, ut ad cultum sui cogant, ut, nidore altarium et rogis pecorum saginati, remissis quae
227 constrinxerant curasse videantur. Haec est de illis medela cum illorum cessat injuria; nec aliud illis studium est quam a
Deo homines avocare et ad superstitionem sui ab intellectu verae religionis avertere, et cum sint ipsi poenales, quaerere
sibi ad poenam comites quos ad crimen suum fecerint errore
0575B Terrore
Nc. 3. Routh.
participes. Hi tamen, adjurati per Deum verum a nobis, statim cedunt et fatentur et de obsessis corporibus exire coguntur.
Videas illos nostra voce et operatione
0575B Voce et oratione
Bod. 3. Lam. Thu Foss. Mich. Lin. Corb. Lin. Spir.
majestatis occultae flagris caedi, igne torreri, incremento poenae propagantis extendi, ejulare, gemere, deprecari, unde
veniant et quando discedant, ipsis etiam qui se
0575B colunt audientibus confiteri; et vel exsiliunt statim, vel evanescunt gradatim, prout fides patientis adjuvat aut gratia
curantis aspirat. Hinc vulgus in odium nostri nominis cogunt, ut nos odisse incipiant homines antequam nosse, ne cognitos
aut imitari possint aut damnare non possint.
0575D
0575D VIII.—
Thebanorum Germanitas. Vide Rigaltii observationes ad Minutium, pag. 189. Baluz.
Rogis dissidentibus. Eteocles et Polynices cum mutuis vulneribus expirassent, illius quidem corpus concremandum rogo imponebatur; hujus vero corpus
Creon, Menoeti filius, sepulturae tradi vetuit, quod patriam oppugnatum venerit. Neque tamen eo secius Antigona soror et Argia
conjux, clam noctu Polynicis corpus sublatum, in eadem pyra, qua Eteocles imposuerunt. Refert hoc Hyginus
Fab. LXXII. Obiter adhuc noto, ibidem
Fab. LXXI,
Thebis funus separatur legi debere, non
fumus. Nam
funus certe a Thebanis separatum, non item
fumus e rogo ascendens. Siquidem pietas sororis et uxoris obstitit, quominus id fieret. Cellar.
Rex unus est apibus. Hieronymus in Epistola
ad Rusticum monachum;
Etiam muta animalia et ferarum greges ductores sequuntur suos. In apibus principes sunt. Varro, lib. III, cap. 16, de Re rustica:
Regem
0576B
suum sequuntur quocumque it, et fessum sublevant, et si nequit volare, succollant. Vide Lactantium, lib. III, cap. 10; Senecam, l. I
de Clementia, cap. 9; Ovidium,
0576C lib. III
Fastorum, et Dionem Chrysostomum, Orat. IV et XLVIII. Baluz.
Et cum homo latius maneat. Minutius cap. 32:
Cum homo laxius maneam. Sic ibi cum Fulvio Ursino expressimus, quia Cicero, quem imitari solet Minutius,
habitare laxe, pro domo sua cap. 44 dixit. Codices vero omnes Cypriani, si transcripsit Felicem, prae se
latius ferunt, ut dubitare incipiam, an nec prior ille
latius, ut Sabaeus et Fr. Balduinus legunt, scripserit. Cellar.
VIII. Unus igitur omnium dominus est Deus
0576B Dominus unus est Deus
Gronov.
.
0576A Neque enim illa sublimitas potest habere consortem, cum sola omnem teneat potestatem. Ad divinum imperium etiam de terris
mutuemur exemplum. Quando umquam regni societas aut cum fide coepit, aut sine cruore desiit? Sic Thebanorum
0576B Theban. fratrum
Ver. quod glossema videtur Cellar.
germanitas rupta, et permanens rogis dissidentibus etiam in morte discordia. Et Romanos geminos unum non capit regnum, quos
unum uteri cedit hospitium. Pompeius et Caesar affines fuerunt, nec tamen necessitudinis foedus in aemula potestate tenuerunt.
Nec hoc tu de homine mireris, cum in hoc omnis natura consentiat. Rex unus est apibus, et dux unus in gregibus, et in armentis
rector unus: multo magis mundi unus est rector, qui universa quaecumque sunt verbo jubet, ratione dispensat, virtute consummat.
0576B
0576C
IX.—
Includam. Ita omnes veteres editiones et omnia vetera exemplaria, Pithoeano et Metensi execptis, in quibus scriptum est
includam. Hanc lectionem praetulit Manutius, et alii post eum. In Beccensi scriptum est
includatur. In Fuxensi,
intra unam aediculam vim tantae majestatis concludi aestimas. Sane apud Minutium legitur,
intra unam aediculam vim tantae majestatis includam. Sed illic alia est constructio verborum. Novatianus in libro
de Trinitate
0576D cap. 6:
Nec tamen Deus intra tabernaculum clusus continetur. Cicero, lib. II de Legibus:
Patrum delubra esse in urbibus nosco; nec sequor magos Persarum, quibus auctoribus Xerxes inflammasse templa Graeciae dicitur,
quod parietibus includerent deos, quibus omnia deberent esse patentia et libera, quorumque hic mundus omnis templum esset
et domus.
Tacitus ita de Germanis scribit:
Caeterum nec cohibere parietibus deos neque in ullam humani oris speciem assimilare ex magnitudine coelestium arbitrantur. Aelius Lampridius in Alexandro Severo:
Adrianus templa in omnibus civitatibus sine simulachris jusserat fieri. Sanctus Augustinus, lib. VIII Confess., c. 2:
Ergo parietes faciunt Christianos. Baluz.
In nostra dedicandus. Lactantius, cap. 23, de Ira Dei:
Sit nobis Deus non in templis, sed in corde nostro consecratus. Idem lib. V.
Institut., cap. 8, ait Dei templum non esse in lapidibus aut luto, sed hominem ipsum qui figuram Dei gestat. Baluz.
0577B
Nec nomen Deo quaeras. Sic optimus Veronensis: et Minutiani quidam libri, cap. 18, quamquam ibi
Dei scripsimus, Meursium secuti; qui vero lectione Cypriani, quae dubia est, ut vidimus, praecipue nitebatur. Cellar.
0577C
Deus nomen est illi. Infra lib. II.
Testimonior., cap. 7, ex Isaia:
Ego Dominus Deus, hoc mihi nomen est. Et in Psalmo LXVII.
Deus nomen illi. Baluz.
Dei vocabulum. Pamelius posuit
Deus. Sic etiam Rigaltius et editio Anglicana. At omnes fere libri veteres et editiones Manutii et Morellii habent
Dei. Quod certe melius esse facile animadvertet qui rem attente consideraverit. Baluz.
IX. Hic nec videri potest, visu clarior est; nec comprehendi, tactu purior est; nec aestimari, sensu major est: et ideo sic
eum digne aestimamus dum inaestimabilem dicimus. Quod vero templum habere possit Deus
0576B Dei
Oxon.
, cujus templum totus est mundus? et cum homo latius
0576B Laxius
fort. Routh.
maneat, intra unam aediculam vim tantae majestatis includam? In nostra dedicandus est
0577A mente, in nostro consecrandus est pectore. Nec nomen Deo
0577B Dei
Thu. Foss. Mich. Vict.
quaeras: Deus nomen est illi. Illic vocabulis opus est ubi propriis appellationum insignibus multitudo dirimenda est: Deo,
qui solus est, Dei vocabulum totum est. Ergo unus est, et ubique totus diffusus est
0577B Ubique ipse diffusus
Pem. Thu. Foss. Ver. Bod. 3.
. Nam et vulgus in multis Deum naturaliter confitetur, cum mens et anima sui auctoris et principis admonetur. Dici frequenter
audimus,
o Deus, et
Deus videt, et
Deo commendo, et
Deus tibi reddat, et
quod vult Deus, et
si Deus dederit. Atque haec est summa delicti, nolle agnoscere quem ignorare non possis.
0577C
X.—
Judaeis primum. Tertullianus in Apologetico:
Judaeis erat apud Deum gratia ob insignem justitiam et fidem originalium auctorum. Baluz.
Negligentes. Multam variant in hoc loco vetera exemplaria. Eorum nonnulla et veteres editiones habent
negligentes disciplinae superbi postmodum facti. Alia omittunt vocem
negligentes et vocem
superbi, habent autem tantum
et indisciplinati postmodum. Fuxense,
sed illi negligentes disciplinam postmodum inobedientes facti. Baluz. —
Indisciplinati. Usus hoc verbo est etiam Vulgatus interpres Sapientiae libri,
0577D c. 17, comm. I. Gloss. vet.
indisciplinatus, ἀμαθής, Lindner.
X. Quod vero Christus sit, et quomodo per ipsum nobis salus venerit, sic est ordo, sic est ratio. Judaeis primum erat apud
Deum gratia. Sic olim justi
0577B erant, sic majores eorum religionibus obediebant
0577B Obediebant. Sed
Cam.
. Inde illis et regni sublimitas floruit, et generis
0577B Genere
Man. Mon.
magnitudo provenit. Sed illi negligentes et indisciplinati et superbi postmodum facti, et fiducia patrum
0578A inflati, dum divina praecepta contemnunt, datam sibi gratiam perdiderunt. Quam vero fuerit illis profana vita, quae contracta
sit violatae religionis offensa, ipsi quoque testantur qui, etsi voce tacent, exitu confitentur. Dispersi et palabundi vagantur;
soli et coeli sui profugi, per hospitia aliena jactantur.
0577D
XI.—
Multo fideliores. Tertullianus in
Apologetico loquens de Judaeis, qui culpa sua amiserant gratiam Dei, cum coeli et soli sui extorres essent, ait sanctas voces illis praenuntiasse
uti sub extremis curriculis saeculi ex omni gente et populo et loco cultores sibi adlegeret Deus multo fideliores. Lactantius, cap. XLIII Epitomes,
aliam sibi plebem fideliorem de exteris gentibus congregaret. Plures libri veteres et editiones neic apud Cyprianum praeferunt
multo meliores. In Fuxensi legitur,
multo meliores obsequio et fide fortiores. In Burgundico, in Tornacensi, et in Gratianopolitano,
multo melioris obsequii et fidei fortioris. Atque ita se legisse in antiquo exemplari testatur Rigaltius in Observationibus suis ad
Apologeticum Tertulliani. Alii tres antiqui,
multo fidelioris et melioris
0578B
obsequii. Turonensis,
multo fidei fortiores. Carnotensis,
multo faciliores. At
feliciores pro
faciliores scriptum est in codice sancti Arnulphi. Baluz.
Quam acceptam. Codex Fuxensis,
qua et accepta Judaei et contempta majestate ejus perdiderunt indulgentiam.
0578C
Igitur ob istius gratiae disciplinam arbiter, etc. In codice sancti Arnulphi et in Beccensi desunt ista,
quam acceptam Judaei contemptis religionibus perdidissent. Baluz.
573
Illuminator et doctor. Vide Tertullianum loco mox laudato, Baluz. —Sic antiquissimo quoque libro manu exarato legitur: Vulgaribus
doctor. Sed praestat, quod antiquius, quia ex Tertulliani Apologetico hausta verba, quo eadem hoc ordine cap. 21 leguntur:
Hujus igitur gratiae disciplinaeque arbiter et magister, illuminator atque deductor generis humani Filius Dei annuntiabatur. Lindner.
Carnem spiritus. Ita Rigaltius in prima sua libri istius editione emissa cum Minutio Felice, atque ita habere ait vetustiora exemplaria. Nonnulli
veteres libri et vulgatae editiones habent,
carnem Spiritu sancto cooperante induitur. Deest illud
cooperante in libro Beccensi. Codices Remigianus, Divionensis, recens Victorinus et unus Regius habent,
carne Spiritu
0578D
sancto induitur. Sic etiam emendatum est ex libro veteri in margine editionis Lugdunensis anni 1544. Sic etiam scriptum erat in libro Flori.
Codex antiquus Sangermanensis optimae notae sic habet:
Carne Spiritus sanctus induitur. Quam scripturam Pamelius reperit in quatuor mss. Erasmus retinuit vulgatam lectionem, sed in margine posuit,
carnem Spiritus sanctus induitur. Praeferenda haec lectio, tum quia nititur veteribus libris, tum quia vox illa
cooperante videtur esse glossema. Est autem antiquis Patribus familiare Christum vocare Spiritum sanctum. Hermas, lib. III,
Similit. 5, sic loquitur de Christi corpore:
Hoc ergo corpus, in quod inductus est Spiritus sanctus. Justinus Apolog. II:
Spiritum ergo ac virtutem Dei nefas est aliud intelligi, nisi verbum, etc. Irenaeus, lib. V, cap. 1, postquam dixit,
Spiritus sanctus descendit in Mariam, statim subjicit:
Verbum Patris
0579C
et Spiritus Dei adunitus antiquae substantiae plasmationis Adae, viventem et perfectum effecit hominem. Tertullianus, lib. de
Carne Christi, n. 18:
Sic denique homo cum Deo, dum caro hominis cum Spiritu Dei. Plura vide apud doctissimum Petrum Coustant monachum Benedictinum in praefatione ad opera sancti Hilarii episcopi Pictaviensis,
§ 57. Caeterum heic addo theologos scholasticos disputare an Spiritus sanctus dici possit pater Jesu Christi. Vide Thomam
de Argentina, lib. III, dist. 4, art. 4. Baluz. (Cf. Nourrii observ. ad h. l. Dissert., tom. praeced. et in Lump. Hist. Pp.
t. XI, p. 116 et seqq.) .—Sic e Beneventano codice: caeteri,
carnem Spiritus sanctus induitur, quae si genuina scriptura Cypriani est,
Spiritus ipse λόγος intelligatur oportet. Vulgatis insertum
cooperante, quod abest a scriptis: Tres insignes
delabitur: alii,
illabitur. Lindner.
XI. Necnon Deus ante praedixerat fore ut, vergente saeculo et mundi fine jam proximo, ex omni gente et populo et loco cultores
sibi allegeret Deus multo fideliores et melioris obsequii
0577B Et melioris obsequii
haec verba in nonnullis edd. desunt, in Gronov. adsunt. Meliores obsequio et fide fortiores
ed. Lips. Routhio placuit. ex codd. nov. Ox. 1, 2. Tew. Drur. Melioris obsequii et fidei fortioris.
228 qui indulgentiam de divinis muneribus haurirent
0578B Haurirent, hujus
Thu. Mich. Vict.
, quam acceptam, Judaei contemptis religionibus, perdidissent. Hujus
0578B Indulgentiae, gratiae, disciplinaeque arbiter
Oxon. Pamel. Rigalt. Lindner. Indulgentiae igitur et gratiae arbiter
Lips.
igitur gratiae disciplinaeque arbiter
0578B Delabitur
Pem. Lam. Ver. Tew. Drur. Meerm. tres nov. Oxon. Cellar. Lindn. Routh.
et magister Sermo et Filius Dei mittitur, qui per Prophetas
0578B omnes retro illuminator et doctor humani generis praedicabatur
0578B Praedicatur
Thu. Vict. Mich. Deductor.
N.C. 1, 2. Drur. 1. Tew. Cellar. Gronov. Lindner. Routh.
. Hic est virtus Dei, hic ratio, hic sapientia ejus et gloria. Hic in virginem illabitur, carnem Spiritus sanctus induitur,
Deus cum homine
0579A miscetur. Hic Deus noster, hic Christus est, qui mediator duorum, hominem induit, quem perducat ad Patrem. Quod homo est
esse Christus voluit, ut et homo possit esse quod Christus est.
0579C
XII.—
Sciebant et Judaei. Ista et quae sequuntur ferme sumpta sunt omnia ex capite XII
Apologetici Tertulliani. Baluz.
0579D
Sapientiae. In codice Burgundico scriptum est
insipientiae caecitate multati. Baluz.
XII. Sciebant et Judaei Christum esse venturum. Nam hic illis
0579B Hoc illis
Pem. Vir. Gronov. Monentibus 7
codd. edit. princ. Routh.
semper, Prophetis admonentibus, annuntiabatur. Sed significato duplici ejus adventu, uno qui exercitio et exemplo hominis
fungeretur, altero qui Deum fateretur
0579B Fateretur. Non
Lindn.
, non intelligendo primum adventum, qui in passione praecessit occultus, unum tantum credunt qui erit in potestate manifestus.
Quod autem hoc Judaeorum populus intelligere non potuit, delictorum meritum fuit. Sic erant sapientiae et intelligentiae coecitate
mulctati, ut qui vita indigni essent haberent vitam ante oculos nec viderent.
0579B
0579D
XIII.—
Crediderant hominem tantum. Rufinus in Psal. II de Christo adversum Judaeos:
Quia hunc in carne humilem viderunt, superbo corde et caeco contempserunt. Item in Psal. XIII.
Contempsistis humilem adventum filii Dei. Baluz.
Syriam procurabat. Bene,
procurabat, quia Tacitus Pontium Pilatum
procuratorem dixit, lib. XV, cap. 44: minus autem vere
Syriam, quae sub legato consulari erat, nominavit; Pilatus enim Palaestinae tantum, nec illi omni, sed Archelai ethnarchiae in provinciam
redactae, sive Judeae et Samariae, praefectus fuit. Josephus, lib. II de Bello, cap. 14 ineunte: Πεμφθεὶς δὲ εἰς Ἰουδαίαν
ἐπίτροπος ὑπὸ Τιβερίου Πίλατος,
Missus autem a Tiberio Pilatus in Judaeam procurator. Cellar. Errat noster cum Tertulliano, ecclesiae Carthaginensis presbytero,
0580C quem sequitur, in
Apol., cap. 21, sic dicentem:
Ad doctrinam ejus primores Judaeorum ita exasperabantur . . . . . ut postremo oblatum Pontio Pilato Syriam tunc ex parte Romana
procuranti violentia suffragiorum in crucem Jesum dedi sibi extorserint.
Lindner.
Non ut sentiret tantum mortem. Illud
tantum in plurimis mss. non exstat. Sic
sentire mortem erit ἰδεὶν διαφθοράν ut Graeci interpretes Psal. XVI, 10, et cum iis Lucas, Act. II, 31, reddiderunt. Lindner.
Apparuit discipulis suis talis, ut ante fuerat. Sic exhibuit Gronovius, quia vocem penultimam fatetur Rigaltius vitiose excidisse ex editione sua; et quartam vocem praebet
Oxoniensis. Lindner.
XIII. Itaque, cum Christus Jesus, secundum a Prophetis ante praedicta, verbo et vocis imperio daemonia de hominibus excuteret,
paralyticos restringeret, leprosos purgaret, illuminaret caecos, claudis gressum daret, mortuos rursus animaret, cogeret sibi
clementa famulari, servire ventos, maria obedire, inferos cedere, Judaei, qui illum crediderant hominem
0580A tantum de humilitate carnis et corporis, existimabant magum de licentia potestatis. Hunc magistri eorum atque primores,
hoc est, quos et doctrina ille et sapientia revincebat, accensi ira
0579B Accensa ira et indignatione provocata
Thu. Foss. Vict. Mich. Lindn.
et indignatione provocati, insecuti sunt
0579B Insecuti sunt et
addiderunt Bal. et Routh, qua de causa nescio, inquit Goldhorn.
, et postremo detentum Pontio Pilato, qui tunc ex parte Romana Syriam procurabat, tradiderunt, crucem ejus et mortem suffragiis
violentis ac pertinacibus
0579B Suffragiis pertinacibus.
Caetera rejiciunt Pem. Thu.
0580B
Foss. Mich. Vict. Corb.; uncis includit Lindner.
flagitantes
0580B Flagitarent
Lam. Vict.
.
0580C
XIV.—
Vinctus. Hanc lectionem, quam puto esse meliorem, exhibent novem libri veteres. Alii quidam habent
junctus. Unus vetus et quaedam veteres editiones habent
victus. Quod ostendere potest scriptum fuisse
vinctus; sed postea emendatum est antiquitus ut legi deberet
victus. Videtur itaque ea lectio melior esse quae habet
vinctus, tamquam si Christus discipulis
0580D suis apparuisset cum fasciis et institis in quibus corpus ejus positum fuerat in sepulchro, cum sindone in qua Joseph ab
Arimathaea corpus illius involverat. Nam et incredulis ostendit manus suas et pedes in quibus impressa erant signa clavorum,
quae ostendit etiam Thomae incredulo ut est in capite XX Evangelii secundum Joannem. Baluz.
Ad dies quadraginta: Istud est certissimum; et non admonerem, nisi vidissem in capite 47 Epitomes Lactantii scriptum esse
quinquagesimo die in editione Pfaffii. Nam et ipse Lactantius, lib. IV, cap. 21, posuit
quadraginta. Baluz.
In coelum sublatus Nulla istic mentio descensus Christi ad inferos. Sed Cyprianus in libro secundo
Testimoniorum hoc dogma commemorat, illudque probat ex testimoniis Veteris et Novi Testamenti. Sic enim habet caput vigesimum quartum:
Quod a morte non
0581A
vinceretur, nec apud inferos remansurus esset. Et caput vigesimum quintum:
Quod ab inferis tertio die resurgeret.
0581B Quamvis autem idem dogma scriptores Cypriano antiquiores similiter praedicent, in nonnullis tamen symbolis non videtur conceptis
verbis fuisse expressum, quia descensus ad inferos satis videbatur indicari, cum Christus sepultus diceretur. Hinc Rufinus
in expositione in Symbolum:
Sciendum sane est, inquit,
quod in Ecclesiae Romanae Symbolo non habetur additum, descendit ad inferna,
sed neque in Orientis Ecclesiis habetur hic sermo; vis tamen verbi eadem videtur esse in eo quod sepultus dicitur. Ex quo facile colligitur non recte reprehensum fuisse Rufinum ab Henrico Vito Oosthovio in libro
de Descensu Christi ad inferos. Rufinus enim, qui alibi non uno loco scribit Christum descendisse ad inferna, non ait Christum non descendisse ad inferos,
sed tantum
descendit ad inferna non haberi in Symbolo Ecclesiae Romanae neque in Orientis Ecclesiis. Etiam aevo Innocentii papae IV deerat in Symbolo quod
Catholicus Jacobitarum ad eum misit ut probaret se tenere fidem Ecclesiae Romanae. Editum illud est ad annum 1247
0581C ab Oderico Raynaldo. Vide Bellarminum, lib. II
de Verbo Dei, cap. 6, et Rigaltium ad librum Tertulliani
574
de Praescriptionibus adversus haereticos. Vide etiam
0582A
Apologiam Joannis Pici Mirandelae, ubi fusu disputat de descensu Christi ad inferos, et Petrum Fabrum
0582B Sanjorianum, l. III Agonisticon, c. 10, p. 265. Baluz.
Ocularent. Visum darent. Tertulliani verbum quo magistro saepe Cyprianus usus est. Libro de Poenitentia, cap. 12.
Hirundo si excaecaverit pullos, novit illos oculare rursus de sua chelidonia. Et metaphorice libro de Pudicitia, cap. 8:
In vestibus purpura oculandis. Lindner.
XIV. Hoc eos facturos et ipse praedixerat, et Prophetarum omnium testimonium sic ante praecesserat, oportere illum pati,
non ut sentiret mortem
0580B
Sic Thu. Foss. Vict. Corb. Mich. Lam. Voss. 3. Spir. Rem. Er. Man. Routh. Lips. Tantum mortem
Oxon. ((Tantum))
Lindn.
, sed ut vinceret; et cum passus esset, ad superos denuo regredi, ut vim divinae majestatis ostenderet. Fidem itaque rerum
cursus implevit. Nam et crucifixus, praevento carnificis officio, spiritum sponte dimisit, et die
0580B tertio rursus a mortuis sponte surrexit. Apparuit discipulis suis talis
0580B Talis
omitt. Routh. ex Nc. 2, 3. Talis ut fuerat
Nc. 1. Drur. 1. Tew. Meerm.
qualis et fuerat, agnoscendum se videntibus praebuit, simul vinctus
0580B Junctus
Oxon. Junctis
Mr. Veron. Lindn. Routh. Goldhorn.
et substantiae corporalis firmitate conspicuus, ad dies quadraginta remoratus est, ut de eo ad praecepta vitalia instrui
possent, et discerent quae docerent. Tunc in coelum circumfusa nube sublatus est, ut hominem quem dilexit,
0581A quem induit, quem a morte protexit, ad Patrem victor imponeret, jam venturus e coelo ad poenam diaboli et ad censuram generis
humani
0581A In
conjic. Routh.
ultoris vigore et judicis potestate; per orbem vero discipuli, magistro et Deo monente, diffusi praecepta in salutem darent
0581A Dare . . . adducere . . . oculare
Voss. 3.
, ab errore tenebrarum ad viam lucis adducerent, caecos et ignaros ad agnitionem veritatis ocularent.
0582B
XV.—
Dolor veritatis testis. Vide quae in simili argumento diximus supra in Epistolam
ad Demetrianum, pag. 563. Hieronymus in Epistola apologetica ad Asellani:
Veritatem magis exprimunt tormenta quam risum. Baluz.
Praedicaretur. Codex Veronensis et alii septem veteres habent
probaretur. Baluz.
Lucis principem. Codex Fuxensis,
spei nostrae principem. Sanctus Ambrosius, lib. III
de Fide, cap. 7, Christum vocat principem humilitatis. Baluz.
Si Christum fuerimus imitati. Veteres editiones et plures libri veteres habent
secuti. Aliam lectionem inveni in editione quae dicitur Gravii et in aliquot
0582C vetustis exemplaribus. Libellus precum Marcellini et Faustini:
Perdit enim in se Christiani nominis appellationem qui Christi non sequitur disciplinam. Baluz.
XV. Ac, ne esset probatio minus solida et de Christo delicata confessio, per tormenta, per cruces,
0582A per multa poenarum genera tentantur. Dolor, qui veritatis testis est, admovetur ut Christus Dei Filius, qui hominibus ad
vitam datus creditur, non tantum praeconio vocis, sed et passionis testimonio praedicaretur. Hunc igitur comitamur, hunc sequimur,
hunc habemus itineris ducem, lucis principem, salutis auctorem, coelum pariter et Patrem quaerentibus et credentibus pollicentem.
Quod est Christus erimus Christiani, si Christum fuerimus imitati
0581A Secuti
Pem. Lam. Thu. Vict. Foss. Mich. Nov. Nc.
0582A
Drur. 1. Meerm. Vindobon. Remb. Froben. Hernag. Lindn. Routh.
.
