Cluniacensis codex hanc Epistolam falso inscribit ad Damasum Episcopum, et in contextu nonnulla verba accommodat titulo ementito, ut: Verum totus in, etc. pro, Verum tota in, etc.

Ibid.

Tale convivium doctrinae. Idem Ms. et aliquot alii, confabulationis tuae tale convivium; consequenter etiam multi legunt hoc modo: Verum tu tota in tractatibus occuparis . . . et Scripturas legere compellis.

Ibid.

Non sunt suaves epulae. Ut facilior eluceat intellectus hujusce loci, integrum describam scholion Erasmianum. Non sunt suaves epulae. Locus hic in omnibus ferme codicibus varie depravatus habebatur. Quidam ita scriptum habebant. Quae non placent ac redolent. Mihi conferenti veterum exemplarium vestigia, videtur ita legendum: Non sunt suaves epulae, quae non placentam redolent, quas non condiit Apicius, in quibus nihil de magistrorum hujus temporis jure suffumat, et haud scio an pro magistrorum legendum sit magirorum, id est, coquorum. Placenta cibi genus est, olim in deliciis habitum. Apicius diligentia rei culinariae nobilitatem emeruit. Cujus extant et Commentarii nonnulli de coquendis et condiendis cibis. Hunc Plinius

1233 altissimum nepotum gurgitem vocat. Meminit hujus et Juvenalis. Quoniam igitur paulo superius comparavit colloquium quod per epistolas fit, convivio: nunc memor metaphorae, vocat lectorem fastidiosum convivam, cujus palato nihil sapiat, nisi vehementer exquisitum, ac variis eloquentiae condimentis edulcatum. Nam res ipsa, veluti cibus est: ornamenta dicendi, condimentum. Haec Erasmus. Quibus ego addo breviter nullum esse codicem Ms. e tredecim aut quatuordecim quos contuli, qui non legat distincte quod edidimus. Mss. illi sunt, Vaticani duo, Remigiani totidem, duo etiam Sorbonici, unus Regius, unus Colbertinus, unus Cluniacensis, unus Sangermanensis, unus Tolosanus Conventus S. Dominici, unus Sancygirannus, et alter Collegii Navarrensis. Hi omnes nullomodo favent Erasmi conjecturis. Quare ut pro Hieronymo Erasmum lectori obtruderemus, res ut sunt in exemplaribus vetustissimis manere voluimus.

140

Sed quia vector. In aliquot Mss. codicibus, viator et internuntias.

Ibid.

Si eloquentiam quaeris. Similiter hic legunt, si eloquentiam quaerimus.

Ibid.

Et Samuel. Advertat Lector Hieronymum recitare Scripturas juxta Versionem LXX. Interpretum: nondum enim novam ediderat e fontibus Hebraeis.

Ibid.

Doec Syrus mortificavit. Vaticanus 342. Doec Idumaeus Syro mortificavit.

Ibid.

Abimelech filii Achitoh. Abimelech legunt nonnulli codices Mss. quod apud LXX. similiter scriptum reperio.

141

Esse non possit. Ms. Regius, vestimentum esse non possit; alii quamplures, vestimenti genus esse non possit.

Ibid.

Et fuit in domo Michae. Hunc locum corruptissimum et omnis sensus expertem voluit Marianus contra Des. Erasmum, quem carpit ista annotatione sequenti: Corruptissimus antea erat hic locus, et omni prorsus carebat sensu. Restitutus est autem LXX. interpretationis, e qua ille haustus est, ope. Sic enim illi habent Judicum 17, ubi haec historia invenitur; καὶ ὁ οῖκος Μιχα, αὑτῶ οἶκος Θεοῦ, id est, Micha domum suam illi Deo sacravit, dedicavitque . . . Antea tamen ex Erasmi corruptione, potiusquam correctione, legebatur, Fecit illud sculptile atque conflatile, quod fuit in domo Michae: et vir Micha, et domus ejus Dei: quod quidnam sibi vellet, ad ipsum ut exponeret, pertinuisset. Sed inique Erasmum a Mariano castigatum docent omnes libri, Hebraei, Graeci et Latini. Nam etsi in LXX. Romanae editionis posita sit lectio Marianaea; in manuscripto tamen Alexandrino exstat Erasmi genuinus contextus Hieronymianus. Sic igitur scriptum legimus. Καὶ ἐγένετο ἐν τῷ οἴκῷ Μειχά. Καὶ ὁ ἀνὴρ Μειχά, αὑτῷ οῖκος Θεοῦ. hoc est, Et fuit in domo Micha. Et vir Micha, ipsi domus Dei. Quem locum explicat Chaldaeus Paraphrastes, dicens: Et vir Micha, illi domus erroris. Sed clarius adhuc Syrus Interpres. Vir enim ille Micha habebat fanum deorum. Denique in fonte Hebraeo scribitur , Veaisch Micha, lo beth Elohim, id est, Et vir Micha, illi domus Dei; quasi diceretur, Et vir Micha, erat ille vir, in cujus domo fuit domus idoli. Haec profecto non debuit ignorare prorsus Erasmi castigator acerbus, et falsus Hieronymiani loci restitutor. Mss. porro omnes Latini codices favent Erasmo, nullus restitutioni Mariani Victorii. Mea intererat veritati palmam tribuere, et de ea Lectorem monuisse.

Ibid.

Coarguit igitur eorum opinionem. Plures Mss. legunt contrario sensu, Coarguitur eorum opinio, qui ut dissolubilem facerent quaestionem, etc. Sed retinenda caeterorum lectio, quidquid velit Marianus contra Erasmum. Nam quaestio fit indissolubilis, si dixerimus cum veteribus Graecis et Latinis, Ephod ex argento confectum; quia constanter in Scriptura Ephod ex lino vel ex auro, hiacyntho, purpura, cocco, byssoque contextum dicitur; non ex argento, ut putabant illi, qui indissolubilem faciebant quaestionem.

142

Et Sacerdotes Nobe h oc dignitatis suae insigne portabant. Falso hic apud Erasmum legimus, Et sacerdotes Nob bad, id est, dignitatis suae insigne portabant.

Ibid.

Et vestivit eum ὑποδύτην. Editi legunt ὑποδύτην, juxta LXX. Translatores editionis Romanae: sed nullus est codex e quindecim manuscriptis, qui non retineat ἐπενδύτην, vel ὑπενδύτην. Codex Monasterii Sancygiranni, legit ΕΠΗΝΔΙΤΗΝ, alii ΥΠΕΝΔΙΤΗ vel ΥΠΕΝΔΥΤΗΝ. Hanc quoque lectionem Ἐπενδύτην invenio in Ms. Alexandrino LXX. Interpretum. Unde mutandam minime censeo, etsi ὑποδύτην melius respondeat explicationi Hieronymianae subtunicalem; et infra dicatur LXX. interpretes posuisse ὑποδύτην et ἐπωμίδα. Nec refert quod in Mss. codicibus legamus ὑπενδύτην, quia imperiti exscriptores antiqui mutant e in y, ut ypenduma pro ependuma.

143

Quod illi ὑποδύτην et ἐπωμίδα dixerunt. Quantum hic locus torserit Erasmi diligentiam, palam esse testatur in scholiis,

1234 dicens: Mirum quam hic locus sit depravatus in omnibus exemplaribus. Arbitror autem legendum ad hunc modum, ne Lectorem tamdiu torqueam, quam ipse tortus fui. Aquila autem, quod illi ἱμάτιον dixerunt et ἐπὶῤῥαμμα, id est, vestimentum et subtervestimentum, ἕνδυμα dixit et ἐπένδυμα, quod subtunica est, et quod Hebraeo sermone vocatur mail, , ἐπένδυμα, id est, superiorem tunicam, ἐπωμίς vero, quod Hebraice dicitur Ephod, cum superius pallium significet, etc. Hanc emendationem in multis peccare docet Marianus Victorius; sed nec ipse felicior in restituendo hocce loco fuit, quippe quod imitetur saepius Erasmum et Lectorem incertum relinquat genuinae lectionis Hieronymianae. Nos subsidio quindecim exemplarium Mss. purum repraesentamus contextum: non dicam autem cum quanto labore, ne eum insolenter extollere videri possim apud aemulos.

Ibid.

Audiens bar. Meminit hujus erroris S. Hieronymus lib. 3. Comment. in Zachar. cap. 12. Sanctus autem Augustinus legit Bar vel Bad Quaest. XII. in Judices. Consule loca, si volueris.

144

Phestha significantius exprimatur. Manuscripti non pistha, sed effertim et efferth, vel efferthain legunt. Cluniacensis, effertain significantius exprimatur; Sancygirannus, restam significantius exprimatur; Ex tot ac tantis depravationibus vocis Hebraeae, satis perspicuum est legendum esse phesta in singulari, , quod hodie pistha legunt: vel certe in plurali , phesthim, juxta effertim et efferthain, pluralia in exemplaribus Mss.

Ibid.

Quia ubicumque cum hac littera scribitur. Ex hac Hieronymi observatione discimus multa fuisse in veteribus exemplaribus Hebraeis diversa ab iis quae leguntur in contextu Massorethico hodierno: nam nomen Cherubim, quod Ezechielis capite decimo significat animalia, saepissime scribitur sine vau in hunc modum . Hoc ideo monemus, ut sciat Lector prudens verba Hebraica in Operibus Hieronymianis minime restituenda esse juxta lectionem et punctorum vocalium definitionem Massorethicam.

145

Quam vellem nunc tibi. Illud explevit votum in Epistola superiori ad Fabiolam, et de habitu Sacerdotis.

Ibid.

Praesens percontator praesentem. Mss. praesens percunctato praesentem. Sed nulla ibi est sensus mutatio, licet praetermissa sit ultima imperativi verbi littera r. Consequenter vero clausulam integram, Mater communis, etc. omittunt tam editi quam plures Mss. libri. Est autem Hieronymo admodum familiaris, ut in Epistola nunc 74. Albinam communem matrem valere cupio: etc.

146

Juxta Aesopici canis fabulam. Aliquot exemplaria Mss. juxta Aesopianam fabulam, vel juxta Aesopii fabulam. Exstat porro apologus de cane, qui cum umbram vidisset in aqua majorem, dum ad eam diducto rictu inhiat, hoc quoque carnium, quod ore tenebat, amisit.

Ibid.