0231D Etiamsi vetustissimus liber noster, prioribus multatus chartis, ab iis numeri 9, verbis nunc incipiat,
quinquagesimo Psalmo posterior est; titulum tamen huic prooemio in eo praemissum nobis non surripit: cuicumque enim paginae superscribitur
Instructio psalmorum. Quae quamvis apta et apprime
0232D congrua inscriptio sit, praefixam tamen a doctissimo Benedictino editore abrogare noluimus; praecipue cum eamdem usque ab
aevo Cassiodorii obtinuisse comperiamus: is siquidem Psalmum VI exponens, Hilarium profert
in Prologo Psalmorum.
In Librum Psalmorum Prologus
0231D Ms. codex Miciacensis hoc uno insignitur titulo, quem universo operi convenientem favente regio exemplari praemittimus,
Tractatus sancti Hilarii Pictaviensis episcopi super psalmos. Prologus autem, qui in vulgatis
in psalmorum explanationem, non inepte
0232D ex ms. Telleriano inscribitur,
in psalmorum librum; non enim psalmorum explanationem tam spectat quam ipsummet psalterium, quod Hilario
psalmorum librum mox placet nominari.
.
Psalmorum liber unus non quinque: neque illi solius
0232C
David.—Varias 1
0232D Tellerianus codex,
Varias in libro psalmorum
0233C
opiniones esse ex ipsis libris quos diversi tractatores scriptos reliquerunt compertum habemus, non alio sensu. Sed et hic aliisque subinde locis interpolatum hunc codicem jure quis suspicetur.
esse plurimorum de psalmorum libro opiniones, ex libris ipsis quos scriptos reliquere,
0233A compertum habemus. Nam aliqui Hebraeorum eos in quinque libros divisos volunt esse: ut sit usque in quadragesimum psalmum
liber primus, et a quadragesimo usque in septuagesimum-primum liber secundus, et ab eo usque in octogesimum-octavum liber
tertius, et usque in centesimum-quintum liber quartus; ob quod hi omnes
0233C Alter e mss. Vaticanis,
ob hoc quod hi omnes. Hujus vero momenti levitatem videsis apud Hieronymum praef. in psalterium ex Hebraeo translatum.
psalmi in 2 consummatione sua habeant,
fiat, fiat: concludatur deinde in centesimo-quinquagesimo psalmo liber quintus. Alii vero
0233D Parisiensis editio ann. 1605 adornata,
ita scribendos. Porro David tanquam auctori totum psalterium tribui permittit Augustinus in Psal. IX, n. 35. Imo, l. VII de Civ. Dei, c.
14, longe credibilius putat, psalmos omnes ab eo prodiisse. Indubitanter ei asseruntur apud Ruffinum praefat. in psalmos.
Ad solum quoque prophetam David pertinere, certis declarari indiciis, affirmat Cassiodorus praefat. in eosdem psalmos. Eamdem sententiam ei, quam tuetur noster Hilarius, praeponit Euthymius praefat,
in psalmos.
ita inscribendos psalmos existimaverunt;
Psalmi David: quo titulo intelligi volunt, cos omnes a David fuisse conscriptos. Sed nos secundum apostolicam auctoritatem,
Librum psalmorum et
0233D Ms. Tell.
et nunc cantamus et scribimus: non placet. Hilarii auctoritate ac rationibus adductus Cassiodorus praefat. in Psalt. cap. 12, unum psalmorum librum esse
definit. Sed mirum est quod ibidem psalmorum in quinque libros divisionem Hieronymo tribuat, quam ille praefat. in psalter.
prorsus respuit. Divisionis hujus rationem sibi incompertam fatetur Augustinus in psal. CL, II. 2, et Scripturae canonicae
auctoritati mavult subscribere. Eidem subscribit apud Ruffinum auctor praefat. in psalmos.
nuncupamus, et scribimus. Ita enim in Actis Apostolorum dictum meminimus: Scriptum est enim in libro psalmorum: Fiat domus
ejus deserta, et episcopatum
0233B ejus accipiat alter. Ergo neque secundum quosdam Hebraeos quinque libri, neque secundum plurimorum simplicitatem
Psalmi David dicendi 3 sunt: sed secundum apostolicam auctoritatem
Liber psalmorum esse noscendus est.
2.
Eorum sunt, quorum nomen praeferunt.—Sunt autem plures eorumdem psalmorum scriptores. Nam in aliquibus
David auctor praescribitur, in aliquibus Salomon, in aliquibus
Asaph, in aliquibus
Idithum, in aliquibus
filiorum Chore
0234C Alter e mss. Vatic.
in aliquibus filii Chore, in aliquo Moyses. Moysi autem nomen praenotatur psalmo LXXXIX. Hujus tamen auctorem esse Moysen non consentit Augustinus in eumdem psalmum,
n. 2, cui magis placet ut totum psalterium David tribuatur. Contra Hieronymus epist. ad Cyprianum non solum hujus,
0234D sed et subsequentium auctorem scribit Moysen,
qui non solum, inquit,
nobis quinque reliquit libros, Genesim, Exodum, Leviticum, Numeros et Deuteronomium, sed undecim quoque Psalmos ab LXXXIX,
usque ad XCIX.
, in aliquo
Moysi.
0234D Ms. Mic.
si quidem absurdum. Tum cum Par. subjicit,
Psalmos David dicere vel nominare, cum ibi auctores eorum ipsis inscriptionum titulis commendentur. In aliis vero libris ut in textu, nisi quod in Tell.
credantur, pro
edantur.
Ex quo absurdum est psalmos David cognominare: cum tot auctores eorum ipsis inscriptionum titulis edantur. Et
Liber psalmorum rectius esse dicetur, diversis in unum volumen
0234D Excusi,
Prophetis: emendantur ex mss.
prophetiis diversorum et auctorum et temporum
0233C congregatis. Visum autem aliquibus est, Jeremiae, et Aggaei, et Zachariae quorumdam psalmorum superscriptionibus nomina
praenotare: cum horum nihil in authenticis septuaginta translatorum libris ita editum reperiatur: adeo ut etiam in plurimis
latinis et graecis codicibus, sine horum nominibus simplices tantum psalmorum tituli praeferantur.
3.
Qui sine nomine, pertinent ad eum qui Psalmi superioris auctor inscribitur.—De his autem qui sine
0234A diversorum auctorum nominibus sub diversis superscriptionibus habentur,
0234D In ms. Mic.
antiqua Latinorum ista traditio est. Hujus vero traditionis auctor declaratur Esdras in fine num. 4.
antiquorum virorum ista traditio est, quod ex eo psalmo, cujus auctor in superscriptione praeponitur, qui deinceps sine auctorum
superscriptione succedunt, ejus esse existimandi sunt, qui anterioris psalmi auctor inscribitur, usque in eum psalmum, in
quo nomen alterius auctoris praeferatur: ut si psalmi alicujus superscriptio talis sit,
Psalmus David, caeteri qui sine titulo consequantur, David esse credantur, donec prophetae alterius nomen in superscriptione ponatur; et
ex eo usque in alterum prophetam, qui sine inscriptione
0234D Duo mss.
editi sunt.
medii sunt, ejus sint qui in anterioris psalmi superscriptione auctor coeptus sit anteferri.
4.
Quod non repugnet in psalmo Moysi Samuelem nominari.—Quod si forte aliquis per id intelligentiae huic fidem detrahet, quod in his psalmis, qui eum psalmum, cui Moyses auctor
praelatus est, subsequuntur, scriptum sit, id est, 4 in nonagesimo-octavo,
Moyses et Aaron in sacerdotes ejus, et Samuel inter eos invocantes nomen ejus, non posse a Moyse eum prophetatum videri, cum Samuel nomen, qui tanto postea, quam Moyses, natus est, exstet in psalmo: meminerit,
nulli mirum aut difficile videri oportere, ut tantus propheta tanti prophetae, postea licet futuri, nomen ediderit: cum in
Regnorum libris Josiae regis nomen sit, antequam nascatur, prophetatum, propheta dicente,
Altarium, altarium, haec dicit Dominus: Ecce filius nascetur David, Josias nomen ejus (III Reg. XIII, 2) per quod non incredibile
0234C esse oportere, ut Samuel a Moyse
0234D Ita in mss. rectius quam in vulgatis,
praedicatus sit.
praedictus sit: maxime cum secundum Jeremiam dicentem,
Nec si stet Moyses et Samuel (Jerem. XV, 1) ,
0234D In uno mss. Vatic. hic repetita voce,
Samuel, tollitur sensus ambiguitas.
Moysi connominatus et coaequatus sit ex merito sanctitatis. Quae traditio ab Esdra, quantum creditur, psalmos post captivitatem
in unum librum colligente profecta, si falsa aut improbabilis existimabitur; ab his qui contradicent, auctores horum psalmorum
demonstrari necesse est. Absolutum enim est, non potuisse
0235A eos nisi prophetis prophetantibus prophetari.
5.
Psalmi canunt evangelicam historiam. Prophetiae Christum nescientibus clausae sunt et signatae.—Non est vero ambigendum, ea quae in psalmis dicta sunt, secundum evangelicam praedicationem intelligi oportere: ut ex quacumque
licet persona prophetiae Spiritus sit locutus,
0235C Solus ms. Tell.
sit locutus tamen. At in editionibus Badii Ascensii, Erasmi, et Lipsii desideratur hic verbum
sit, et mox particula
ad, ante
resurrectionis. quam et omittit Parisiensis.
sit tamen totum illud ad cognitionem adventus Domini nostri Jesu Christi, et corporationis, et passionis, et regni, et ad
resurrectionis nostrae gloriam virtutemque referatur. Sunt autem omnes prophetiae ad mundialem sensum et prudentiam saeculi
clausae atque obsignatae, secundum illud Esaiae:
0235C Tellerianus codex juxta Vulgatam,
et erit vobis visio omnium (Vulgatae deinceps consentiunt et LXX)
tamquam eloquia libri signati, quem cum dederint scienti litteras, et dicent, Lege istum, respondebit, Non possum legere;
signatus est enim,
etc. Videsis Tract. lit. 17, Ps. CXVIII, num. 4. Cum iis quae hoc numero subsequentique continentur, affinitatem habet Fragmentum
Origenis e tomo I, in Psalmum primum, relatum t. I, graecorum Origenis operum. Danielis Huetii opera excusorum, pag. 37. Illud
itaque hic describendum duximus, quo Hilariana cum Origenianis conferendo, facilius possit quisque quid ex his in illa translatum
sit perspicere. (Clausas obsignatasque Scripturas esse sacras, divina testantur oracula,
0235D idque Davidis clave, ac forsitan et sigillo, de quo scriptum est: Figura sigilli sanctitas Domino. Quod de virtute Dei,
qui ea largitus est, intelligi debet, quae videlicet per sigillum adumbratur. Etenim clausas atque obsignatis esse Scripturas
Joannes in Apocalypsi declarat his verbis: et
Angelo Ecclesiae quae Philadelphiae est scribe: Haec dicit sanctus verus, qui habet clavem David, qui aperit et nemo claudet,
et claudit et nemo aperiet: Novi opera tua, posui fores coram te apertas, quas nemo claudere potest.
Deinde paulo post:
Et vidi ad dexteram sedentis in throno librum scriptum intus et a tergo, obsignatum signaculis septem: et vidi Angelum proclamantem
voce magna: Quis est dignus aperire librum, et solvere signacula ejus? Et nemo poterat in coelo neque in terra neque subter
terram aperire librum, neque adspicere illum.
0236C
Et flebam, quoniam nemo dignus inventus est aperire librum, neque adspicere illum. Et unus de senioribus dixit mihi: Noli
flere, ecce vicit leo de tribu Juda, radix David, aperire librum et septem signacula ejus.
De sola vero obsignatione ita loquitur Esaias:
Et erunt vobis verba haec omnia sicut sermones libri hujus obsignati, quem si dederint homini scienti litteras dicentes: Lege
ista; et respondebit: Non possum legere; est enim obsignatus. Et dabitur liber hic in manus hominis nescientis litteras, et
dicet: Nescio litteras,
Haec enim non ad Apocalypsim solum Joannis aut Esaiae vaticinia pertinere putandum est, sed de universa Scriptura sacra penitus
accipienda sunt. Quod sane apud illos in confesso est, qui divinarum litterarum n titiam vel mediocriter assecuti sunt: quae
quidem aenigmatum involucris ac parabolis, tenebrosisque sermonibus, ac diversis allis obscuritatis generibus, quae hominis
ingenio difficile comprehenduntur, refertae sunt.
0236D Quod et Salvator ostendere volens, clavem apud Scribas et Pharisaeos esse dixit, qui ut viam ad aperiendum invenirent, minime
contenderent, et:
Vae vobis, inquit,
legisperitis, quoniam tulistis clavem scientiae, neque ipsi intrastis, et intrantes non permittitis ingredi). Hactenus Origenes.
Et erunt vobis omnia verba haec, tanquam eloquia libri hujus signati (Isaiae, XXIX, 11 et 12) .
Quod si quidem homini scienti litteras, dicetur, Lege ista,
0235B
dicet: Non possum legere; signatum est enim. Et si dubitur liber hic in manus hominis nescientis litteras, et dicetur ei: 5
Lege hunc; respondebit: Nescio litteras. Imperitia legendi et intelligendi librum prophetiae sub persona utriusque hominis monstrata est, cum intelligentia docti
ad legendum, signaculum clausi mysterii non adeuntis, illius indocti ignorationi per communem utriusque intelligendi inopiam
comparatur. Sunt enim universa allegoricis et typicis contexta virtutibus: per quae omnia unigeniti Dei filii in corpore et
gignendi, et patiendi, et moriendi, et resurgendi, et in aeternum cum conglorificatis sibi qui in eum crediderint regnandi,
et caeteros judicandi sacramenta panduntur. Et quia Scribae et Pharisaei Dei filium natum in corpore non recipientes, omnibus
propheticae
0235C intelligentiae aditum denegarent, sub denuntiatione
0236A poenae ita a Domino arguuntur:
Vae vobis legis doctores, qui abstulistis clavem scientiae: ipsi non introitis, et introeuntes non sinitis introire (Luc II, 52) . Negantes enim Christum, cujus adventus opus est prophetarum, clavem scientiae abstulerunt: quia cognitionem
legis, quae adventum Domini corporeum praedicavit, fides corporei adventus abnegata praecludit.
6.
Psalmorum clavis, Christi fides.—Et hoc quidem ex omni Scripturarum propheticarum genere dictum esse intelligendum est: ut nisi in adventum Domini ex Virgine
in hominem procreandi intellectae et recognitae fuerint
0236D Duo mss. Vatic.
intelligentiarum vis. Alius,
intelligentia earum sine
vis Huic consentit Tell. in quo mox,
Tamen pie nequaquam.
intelligentiae earum vis obsignata habeatur et clausa. Tamen nequaquam psalmorum librum nisi per fidem adventus ejus posse
intelligi, ita beati Joannis Apocalypsi docemur:
Et
0236B
angelo Philadelphiae Ecclesiae scribe, Haec dicit sanctus et verus, qui habet
0236D Vulgati,
claves; dissidentibus mss. et sacro textu.
clavem David, qui aperit, et nemo claudet; qui claudit, et nemo aperiet (Apoc. III, 7) . Clavem igitur David habet, quia ipse
0236D Ita in mss. rectius quam in Vulgatis,
per haec vi quadam.
per haec septem quaedam signacula
0236D Ms. Tell. hic omisso
quae, mox loco
prophetat, praefert
prophetiam.
quae de corporalitate ejus, et passione, et morte, et resurrectione, et gloria, et regno, et judicio David de eo in psalmis
prophetat absolvit: aperiens quod nemo claudet, et claudens quod nemo aperiet: quia per hanc quae in illo expleta est prophetiam,
aperiet quod nemo praecludet; et contra expletae in eo prophetiae fide abnegata, claudet quod nemo possit aperire. Nullus
enim nisi ille, in quo haec prophetata sunt et expleta, clavem intelligentiae hujus impertiet. Denique id ipsum consequenter
docuit, dicens:
Et vidi super dexteram
0236C
sedentis in throno librum scriptum de intus et de foris,
0237A
signatum signaculis septem: et vidi alterum angelum validum, 6
praedicantem voce magna: Quis est dignus aperire librum et solvere signacula ejus? Et nemo potuit, neque in coelo, neque in
terra, neque infra terram, aperire librum, neque videre ipsum. Et flebam, quia nemo dignus repertus esset aperire librum,
neque videre ipsum. Et unus de senioribus ait mihi: Noli flere, ecce vicit leo de tribu Juda, radix David aperire librum,
et septem signacula ejus
(Apoc. V, et seq.) . Liber iste et praeterita et futura in his quae intus et foris scripta erant continens, a nemine dignus
est aperiri: et Apostolo fletus ob desiderium intelligentiae, et dolorem difficultatis exoritur. Sed vicit leo de tribu Juda
et radix David, librum et signacula ejus aperire: quia solus septem illa quae superius docuimus signacula, quibus liber
0237B clausus est, per sacramentum corporationis suae et divinitatis absolvit. Id ipsum autem Dominus post resurrectionem testatus
est, dicens:
Quoniam oportet impleri omnia quae scripta sunt in lege Moysi et in prophetis et in psalmis de me (Luc. XXIV, 44.) . Per haec ergo omnis prophetiae liber et signatus et clausus est: quia creditis his quae impleta per eum
sunt, cuncta illa quae signata et clausa sunt, et aperientur, et absolventur.
7.
Psalterium speciem prae se fert corporis Christi. —Et quanquam omnia a divino Spiritu per David dicta esse, ipsa Domini professione noscamus: tamen etiam id ipsum prophetiae
hujus species docet, supernae et coelestis in eo doctrinam scientiae extitisse. Eo enim organo prophetatum est, graece Psalterio,
0237C hebraice Nabla nuncupato, quod unum omnium musicorum organorum rectissimum est, nihil in se vel perversum continens, vel
obliquum, neque quod ex inferioribus locis in sonum concentus musici commovetur: sed in formam Dominici corporis constitum
organum, sine ullo inflexu deflexuve directum est; organum ex supernis commotum et impulsum, et in cantionem supernae et coelestis
institutionis animatum, non humili et terreno spiritu, ut caetera terrae organa, personum. Non enim ille humilia atque terrena
in ipso corporis sui organo praedicavit, sicut ipse testatus est:
Qui est de terra, de terra est, et de terra loquitur, qui autem de coelo venit, quae vidit et audivit, testatur. (Joann. III, 31) . Per hunc ergo supernum Spiritum Deus cantatur in psalmis, in formam Dominici corporis,
0237D in quo coelestis Spiritus est locutus; forma quoque terreni hujus et musici et ex supernis concinentis organi comparata.
0238A 7 8.
Psalmi apud Hebraeos indiscreti, ab Esdra in unum collecti, a LXX
in ordinem redacti.—Non est autem ignorandum, indiscretum apud Hebraeos numerum esse psalmorum, sed sine ordinis annotatione esse conscriptos.
Non enim illic primus aut secundus aut tertius, aut quinquagesimus aut centesimus praenotatur: sed
0237D Editi,
sine praescriptione aliqua; emendantur auctoritate mss. Porro circa Psalmorum collectionem, duplicem notat Euthymius opinionem.
Sunt, inquit, praefat. in Psal.
qui Esdram; et alii qui Ezechiam dicant Psalmos in unum collegisse.
sine discrimine aliquo ordinis numerique permixti sunt. Esdras enim, ut antiquae traditiones ferunt, incompositos eos, et
pro auctorum ac temporum diversitate dispersos, in volumen unum collegit et retulit. Sed septuaginta seniores, secundum Moysi
traditionem
0237D Duo mss. Vatic.
ad custodiam legis et doctrinae. Alius,
ad custodiam legis et doctrinam. Nil immutandum liquet ex Ps. II, num. II, ubi haec fusius narrantur.
ad custodiendam legis doctrinam in synagoga manentes,
0237D Unus et alter e Mss. Vatic.
postea quam a rege Antiocho, dissidentibus aliis libris. Sic et infra in Psal. CXVIII, lit. 16, num. 16, sub Ptolemaeo, non
0238D sub Antiocho refertur LXX Interpretum historia.
postea quam illis a rege Ptolemaeo transferendae ex hebraeo in graecum sermonem totius legis cura mandata est, spiritali
0238B et coelesti scientia virtutes psalmorum intelligentes, in numerum eos atque ordinem redegerunt, singulis quibusque numeris
pro efficientia sua
0238D Par.
in absolutione, quod Lipsius perperam adscripserat.
et absolutione perfectis perfectorum et efficientium psalmorum ordinem deputantes.
9. LXX
temporum ordinem non servarunt, sed rerum. —Et quanquam id ipsum ex singulorum psalmorum virtutibus intelligi possit: tamen absolutissime in gestorum et temporum historia
docemur, psalmorum scilicet
0238D Excusi,
collationes: castigantur ex mss. Quamquam vocabulum
collatio eodem sensu occurrit lib. de synod. n. 9.
collocationes secundum perfectorum numerorum esse efficientiam ordinatas. Psalmus enim tertius secundum historiam quinquagesimo
psalmo posterior est: inscriptio namque utriusque multo intervallo temporis aetatisque diversa est. Nam ille quae
0238D In mss. Tell.
sub Uria a David.
sub Uria et David sunt gesta, complectitur:
0238C ille autem fugam David, Abessalon filio suo
0238D Pro
olim, substituimus
eum ex codice Tell. ex quo mox particulam
tamen, et paulo post
sic huc revocavimus.
Abessalon autem, non Absalon scribimus, consentientibus cum graeco manuscriptis.
eum persequente, significat
0237D In Ms.
et virtus, et sacramentum. Exinde abest
sic.
et tamen virtus ac sacramentum numeri perficit, hunc et illum sic pro competentibus et sibi congruis numeris collocari.
10.
Quinquagesimi numeri mysterium.—Inscriptio vero quinquagesimi psalmi, secundum historiam, quinquagesimi et primi psalmi inscriptione posterior est. Sed quinquagesimi
numeri virtus et perfectio
0238D Haec citantur in Psalm. LI, n. 2.
exigebat, et Doec Idumaei impoenitens in David odium postulabat, anteriorem postponi, et posteriorem anteferri: ut remissio
peccatorum in 8 numero quinquagesimo collocaretur, et poena perfidiae numerum constitutae remissionis excedens careret venia,
cum et tempus et numerum poenitentiae perdidisset. Nam cum in quinquagesimo, in quo est sabbata sabbatorum,
0238D secundum Jubilei anni praeformationem, peccatorum remissio sit constituta: competenter hic psalmus,
0239A in quo poenitentia antelata peccatorum remissio postulatur, in ordine est hujus numeri collocatus.
11.
Trina Psalmorum quinquagenaria quid designet. —Tribus vero quinquagesimis psalmorum liber continetur: et hoc ex ratione ac numero beatae illius nostrae expectationis exsistit.
Namque qui et primae quinquagesimae et secundae deinde quinquagesimae
0239C
Centesimum psalmum, ut in Vaticano.
psalmum
0239C Abest
psalmum a ms. Tell. In Vatic. autem ante vocem
psalmum, legitur
centesimum; mallemus
postremum. Porro hac triplici quinquagesima triplex secundum Hilarium adumbratur vita justorum: prima in mortali corpore, altera in
regno Christi exuto corpore, postrema in regno Dei Patris resumpto corpore. Triplicis hujus vitae rursum meminit in Psal.
LXII, n. 7. Quemadmodum autem in Psal. CXVIII, lit. 12, n. 14, docet eos, qui in regno Christi sunt, ex hoc regno in regnum
Patris transferri; ita et hic innuere videtur, in tempora coelestis Jerusalem reservatos esse: proindeque nondum in ea esse.
V. Praefat.
0239D § 6.
, et tertiae rursum quinquagesimae, in qua finis est libri, consummationem diligenter advertat: providentiam dispositorum
in hunc ordinem psalmorum cum dispensatione salutis nostrae intelliget convenire. Cum enim primus gradus sit ad salutem, in
novum hominem post peccatorum remissionem renasci, sitque post poenitentiae confessionem
0239B regnum illud Domini in sanctae illius civitatis et coelestis Jerusalem tempora reservatum, et postea consummata in nos coelesti
gloria in Dei Patris regnum per regnum Filii proficiamus, in quo debitas Deo laudes universitas spirituum praedicabit: facile
intelligimus in singulis psalmorum virtutibus sub
0239C In anterioribus editionibus
sub quinquagenariae numero, nec latine, nec ornate, cum rursus sequatur statim
quinquagenariae, emendavimus Veronensis codicis auctoritate.
0239D In mss. Tell.
quinquagenario.
quinquageno numero collocatis sacramentum
0239C Ope ejusdem codicis
dispositionis: exhibemus
0240C pro
dispensationis: agitur enim de ordine ac dispositione Psalmorum.
dispositionis hujus quinquagenariae contineri.
12.
Sabbata sabbatorum quinquagesima; dominica sabbatum perfectum.—Esse autem haec
sabbata sabbatorum, septenarius numerus per septem in septuplum connumeratus ostendit: quem tamen ogdoas, quia dies eadem prima quae octava,
secundum evangelicam plenitudinem in ultimo sabbato
0240C
adjectum.
adjecta
0239C consummat. Et haec quidem sabbata sabbatorum ea ab apostolis
0239D Tellerianus codex,
e regione: mendose. Notanda sunt verba Hilarii docentis festivitatem praedictis observantiis impediri. Hoc etiam
nefas vocat Tertullianus, de Corona, n. 3.
Die Dominico, inquit,
jejunium nefas ducimus, vel de geniculis adorare: eadem immunitate a die Paschae in Pentecosten usque gaudemus; ubi et hunc mortem traditioni acceptum refert. Sic Hieronymus epist. LIV, ad Marcellam contra Montanum negans tres in anno
Quadragesimas
0240C necessitate observandas, concedit subinde per totum annum licere jejunare,
excepta tamen
Pentecoste, hoc est, Quinquagesima post Pascha.
religione celebrata sunt, ut his quinquagesimae diebus nullus neque in terram strato corpore adoraret, neque jejunio festivitatem
spiritalis hujus beatitudinis impediret: 9 quod ipsum
0240C In editis,
quod id ipsum.
extrinsecus
0240A etiam in diebus dominicis est constitutum qui ultra sabbati numerum
0240C In ms. Tell.
juxta, non
per; nec male; sic enim paulo ante,
secundum evangelicam plenitudinem.
per plenitudinem evangelicae praedicationis accedunt. Namque cum in septimo die sabbati sit et nomen et observantia constituta:
tamen nos in octava die, quae et ipsa prima est, perfecti sabbati festivitate laetamur.
13.
Ogdoadis perfectio.—Et dignum est hanc ogdoadis perfectam sacramentis coelestibus virtutem, in eo psalmo qui octavo in numero dispositus est,
contueri
0240C In duobus mss.
contineri.
, cui
pro torcularibus titulus adjectus est, vasculis in novos fructus praeparatis, et ad ferventis
0240C Ita ms. Vatic. cum Tel. Alii vero libri,
musti liquorem.
musti calorem continendum innovatis. Et uumerus iste ad percipiendos fructus evangelicos, caducis bis corporum nostrorum
vasculis reformatis, secundum ogdoadem est evangelicam destinatus. Et hoc psalmi
0240B istius textus et sermo testatur. Ogdoadis quoque istius virtus
0240C
Tanquam in. Paulo post
et hos pro
et hoc.
etiam in virtute sexti psalmi et numeri, quo
pro octavo oratio est, continetur: et hoc numeri ratio perficit, ut et in sexto pro octavo esset oratio, et in octavo titulus
pro torcularibus adderetur. Tribus autem in numeris haec torcularium superscriptio reperitur. Nam et octavus et octogesimus et octogesimus-tertius
psalmus hunc habent titulum: ut in numeris perfectis perfectae hujus beatitudinis ordo consisteret; ita tamen, ut simplicem
ogdoadem et ogdoadis decadem, sacramentum triadis (quae a nostris Trinitas est nuncupata)
0240C Ms. Tel. hic,
in se contineret, et e regione ad marginem,
decies octo tribus additis octoginta tres faciunt, et significant perfectam beatitudinem a sancta Trinitate, quae unus Deus
est, fidelibus dandam.
concluderet.
10 14.
Psalmus CXVIII.—Et hanc quidem ogdoadis perfectionem, etiam in centesimo atque decimo octavo psalmo cognoscere possumus. Namque in
octonum
0240C numerum per octonos versus secundum Hebraeos singularum litterarum initia collecta sunt: sed et ipsa virtus psalmi sacramentum
ogdoadis edocet. Sunt autem in eo ogdoade viginti duae. Nam octoni versus singularum litterarum initiis deputantur:
0240D Fragmentum Origenis in Psalmum, quod in editione praedicta, pag. 41, insertum est, quantum exemplum suppeditat eorum quae
ex Origene inutuatus est noster Hilarius. Ille autem haec ibi habet: (Neque ignorandum est, Veteris Testamenti libros, ut
Hebraei tradunt, viginti et duo, quibus aequalis est numerus elementorum Hebraeorum, non abs re esse. Ut enim duae et viginti
litterae introductio ad sapientiam et divinam doctrinam his formis impressam hominibus esse videntur; sic ad sapientiam Dei
et rerum notitiam fundamentum sunt atque introductio
0241C libri Scripturae duo et viginti.) Tum attexitur series librorum Veteris Testamenti eo ordine quo hic recensentur, addito
unicuique libro eo nomine quo apud Hebraeos insignitur cum nominis ejusdem interpretatione:
Sunt autem viginti duo libri juxta Hebraeos hi: primus qui a nobis Genesis dicitur, ab Hebraeis autem ex ipsius libri initio
desumpta appellatione vocatur Bresith, quod idem est ac in principio. Exodus deinde, Hebraeis Vellesmoth, id est, haec sunt
nomina, Tertio Leviticus,
etc.
et hoc ea
0241A ratione efficitur, ut quia psalmus iste perfectum virum secundum doctrinam evangelicam consummat, per omnes viginti et duas
Hebraei sermonis litteras, sub sacramento ogdoadis erudiremur.
15.
Testamenti Veteris libri XXII,
aut 24. Tres linguae praecipuae.—Et ea causa est, ut in viginti duos libros
0241C Tellerianus codex,
Lex et Vetus Testamentum. Falluntur plerique ex hoc loco, existimantes Hilarium nullos alios libros, quam qui hic recensentur, pro canonicis habuisse.
Ac primo quidem librum Judith ut librum Legis commemorat in Psal. CXXV, n. 5. Tobiae quoque liber occurrit citatus in Psal.
CXVIII, lit. 2, n. 6, et in Psal. CXXIX, n. 7. Praeterea Sapientiam Salomoni tribuit Tract. Psal. CXXVII, n. 6. Imo lib. I
de Trin n. 7, et in Psal. CXVIII, lit.
0241D 2, n. 8, necnon in Psal. CXXXV, n. 11, ex eadem profert testimonia tamquam a Propheta. Propheticum igitur hunc librum agnovit.
Idem dicendum de libro Ecclesiastici, quem Salomoni et adscribit ipse in Psal. LXVI, n. 9, et a Latinis vulgo adscribi testatur
in Psal. CXL, n. 4. Denique Prophetiam Baruch Jeremiae nomine citat in Psal. LXVIII, n. 19, et circa finem libri IV, de Trinit.
Neque locum ex historia Susannae Dan. 13, 4, ab Arianis tamquam ex Scriptura allatum lib. IV, de Trinit. n. 8, respuit. Imo
n. 7, illud aliaque testimonia ibidem adducta ex divinis voluminibus agnoscit. Horum itaque librorum canonem hic recenset
juxta Hebraeos, non juxta usum Ecclesiae suis temporibus receptum. Hoc et clarius significat Origenes loco jam laudato, ubi
illorum catalogum sic auspicatur:
Sunt autem viginti duo libri juxta Hebraeos hi, etc. Neque reponi potest, alios quidem libros ab iis qui in Hebraeorum Canonem recepti sunt, Hilarium approbasse, sed tamquam
hagiographos,
0242C et non veluti canonicos. Si enim eos ita spectasset, neque libro Judith
Legis nomen et auctoritatem, neque Sapientiae Salomonis
Prophetiae titulum tribuisset. Atque ut de Scripturis Novi Testamenti nonnihil dicamus, Epistolam ad Hebraeos ab Hilario passim citari,
et nomine quidem Apostoli in Psal. XIV, n. 5, et LIII, n. 12, et in Psal. CXVIII, lit. 8, n. 16, necnon lib. IV, de Trinit.,
n. 11, etiam ab Arianis ipsis commemorari observamus. Item Apocalypsim supra n. 6, et alibi beato Joanni attribuit, et quidem
ei ipsi, qui Evangelium conscripsit: ut prudenti colligere licet ex elogio quo eum commendat. lib. VI de Trinit., n. 16 et
39. Demum secundam Petri epistolam ejusdem Apostoli nomine expresse citat lib. I, de Trinit., n. 18.
lex Testamenti Veteris deputetur: ut cum litterarum numero convenirent. Qui ita secundum traditiones veterum deputantur,
ut Moysi sint libri quinque, Jesu Nave sextus, Judicum et Ruth septimus, primus et secundus Regnorum in octavum, tertius et
quartus in nonum, Paralipomenon duo in decimum sint
0242C Apud Origenem: Παραλειπομένων πρώτη, δευτέρα ἐν ἑνὶ, διβρὴ ἀἳ ἀμὶμ, ὅπερ ἐστὶ, λόγοι ἡμερῶν Ἔσδρας πρῶτος καὶ δεύτερος,
etc. An exinde noster Hilarius verba, λόγοι ἡμερῶν, quae ad διβρὴ ἀἳ αμὴμ interpretandum ab Origene referuntur, Esdrae male
coaptavit?
sermones dierum Esdrae in undecimum, liber Psalmorum in duodecimum, Salomonis Proverbia, Ecclesiastes, Canticum canticorum
0241B in tertium decimum, et quartum decimum, et quintum decimum, duodecim
0241B Interseritur
omnes sicut in Telleriano.
autem
0242D Additur hic in ms. Tell.
omnes: an pro,
minores? horum nulla mentio in praedictis Origenianis exemplaribus: manifesto librariorum lapsu. Cum enim ibi primum 22 libri juxta
Hebraeos asserantur, deinde 21 dumtaxat recensentur.
Prophetae in sextum decimum, Esaias deinde et Jeremias cum lamentatione et epistola, sed et Daniel, et Ezechiel, et Job,
et Hester, viginti et duum librorum numerum consumment. Quibusdam autem visum est, additis Tobia et Judith
0242D Apud Origenem nihil exstat de Tobia et Judith: sed eorum loco subjicitur,
Extra horum censum sunt libri Machabaeorum. Ex his libris nonnulla etiam affert Hilarius in Psal. CXXIII, n. 3 et CXXXIV, n. 24, plura autem lib. in Constantium, n.
6
, 11 viginti quatuor libros secundum numerum graecarum litterarum connumerare, Romana quoque lingua media inter Hebraeos
Graecosque collecta. Quia his maxime tribus linguis
0242A sacramentum voluntatis Dei, et beati regni expectatio praedicatur: ex quo illud Pilati fuit, ut in his tribus linguis regem
Judaeorum Dominum Jesum Christum esse praescriberet (Joan. XIX, 20) . Nam quamvis multae barbarae gentes Dei cognitionem
secundum apostolorum praedicationem, et manentium hodie illic ecclesiarum fidem adeptae sint: tamen specialiter evangelica
doctrina
0241B
In Romano Imperio, sub quo Hebraei et Graeci continentur, consistit.
in Romani Imperii, sub quo Hebraei et Graeci continentur, sede consistit.
16.
Cantica XV
graduum.—Consequens autem est, secundum octonarium hunc viginti et duarum ogdoadum numerum, eum qui subjectus est, in quindecim canticis
graduum psalmorum numerum
0242B In anterioribus
contueri.
contineri
0242D Unus e mss. Vat.
contineri.
. Post perfectam enim illam praecedentium ogdoadum doctrinam, hoc canticum graduum
0242D Excusi,
in XV
Psal. et duobus. castigantur ope mss.
in quindecim
0242B psalmos ex duobus perfectis numeris oportuit convenire, hebdomade scilicet et ogdoade, id est, septimo et octavo numero.
Nam per observantiam legis, quae in hebdomade est constituta, et evangelicum profectum, qui ogdoadis et praesenti religione
et
0242D Inconcinne in ms. Tell.
et sacrata
sperata exspectatione perficitur, isto cantico graduum in coelestia et aeterna conscenditur. Nam et
0242B In editis
in templo. Pro
conscendebant ms. noster
scandebant.
in templum per hunc numerum graduum principes sacerdotum in sanctorum sancta conscendebant: ut quia neque
0242D Sic ms. Tell. Editi vero:
hebdomadas; non displiceret hebdomas.
hebdomada legis sine Evangeliorum
0243A ogdoade, neque ogdoas Evangeliorum sine legis hebdomade virum posset praestare perfectum
0243C In eodem ms.
quisque ille: mox,
perfectum hunc verumque qui in quindecim, etc. exinde
numerum. Sensus videtur esse, ut quisque perfecte credidisset perfectum verumque, qui in quindecim graduum cantico est, hebdomadis
et ogdoadis numerum, locaretur in perfectis et beatis sanctis sanctorum.
quo
0243C Ita faventibus mss. Vaticanis Tellerianus codex, nisi quod in hoc,
quousque ille, non
illa. In Vulgatis autem:
Quisquis illa perfecte credidisset, in his perfectis et beatis sanctis sanctorum perfectum hunc virum, qui in 15 graduum cantico
est, numerum locaret.
usque illa perfecte credidisset; in his perfectis et beatis sanctis sanctorum perfectus in hoc utroque, qui in quindecim
graduum 12 cantico est, hebdomadis et ogdoadis numero locaretur.
17.
Tituli psalmorum varii.—Quamquam vero haec a nobis secundum numeros
0243C
Et legis observatione complacitos. Postea
ita dicta sint: tamen absolute uniuscujusque, etc.
in legis observatione completos
0243D In tribus mss. Vatic.
complacitos.
, et in sacramento evangelico distributos ita dicta sunt: tamen absolutis uniuscujusque numeri virtutem ex superscriptionibus
psalmorum et dictorum ipsorum intelligentia consequemur.
0243D Quae abhinc supersunt usque ad Prologi hujus finem primam partem Praefationis Commentariorum in Psalmos, qui Ruffini Aquileiensis
nomine sunt vulgati, conficiunt. Neque hinc dubitandi relictus est locus an vel totus hic Prologus, vel saltem haec postrema
pars genuinus sit Hilarii fetus: cum ob summant hujus partis cum superiore, immo et cum subsequente Psalmorum explanatione
connexionem, tum quod haec ipsa pars posterior diserte in Psal. LXV, n. 1, ab ipsomet Hilario citetur, sicut et prima a Cassiodoro.
Contra totus ille Ruffini Commentarius non leves habet suppositionis notas. 1º Quidem tam prolixum excerptum tacito Hilarii
nomine. 2º Quod eidem excerpto, ex quo ad Psalmorum explanationem accedendum esset, inconcinne adsuuntur multa alia de nominibus,
divisione, scriptoribus, et materia libri Psalmorum. 3º Quod ex selectis Augustini sententiis magna ex parte constat iste
Commentarius;
0244C cum Ruffino longe familiarior esset Origenes, quam Augustinus. Demum haec sub finem Praefationis verba:
Quaeritur a quibusdam, cui parti philosophiae supponitur (liber Psalmorum).
Quibus respondendum est, Secundum quod agit de moribus, ethicae; secundum quod tractat de natura, physicae potest supponi: et alia hujusmodi auctorem sapiunt Ruffino longe recentiorem.
0244D Haec interim, aliis penitius dispicienda, praelibasse sufficiat. Addimus tamen hos Commentarios lectu esse dignissimos,
et optimo compendiosarum sententiarum delectu refertos. Eorumdem Commentariorum exemplar ante annos 400 exaratum, anonymum
exstat in bibliotheca nostra Germanensi.
Sunt autem superscriptionum omnium tituli diversi. Nam praeter eos qui auctorum suorum nominibus, aut causarum aut temporum
significationibus praenotantur,
0243B sunt alii quibus titulus
in finem est; alii quibus tantum
psalmus cantici, vel
canticum psalmi: et necesse est diversas causas diversarum superscriptionum exstitisse. Non enim sine causa, tanta rerum diversitate hic titulorum
ordo convertitur, ut nunc
in finem, nunc
psalmus, nunc
canticum, nunc
canticum psalmi, nunc
psalmus cantici, ad distinctionem psalmi
0244D Vulgati,
quae subjaceat: mendose.
qui subjacet
0244C In superiore
subjaceat.
praeferatur. Et quamquam in singulis quibusque psalmis singularum quarumque inscriptionum causas praestare nitamur: tamen
ad compendium studiosae intelligentiae,
0244C
In brevem sermunculum.
in brevi sermunculo virtutem superscriptionum omnium coarctamus.
18.
In finem quid.—Finis est, cujus causa caetera sunt, ipse autem nulli alii causam suam praestat.
0243C Ob finem enim omnia, nihil vero aliud post finem. Namque ad finem tenditur
0244C
Et ad finem desinitur. Subinde ut in Parisiensi quae Benedictinam antecessit,
et ex se nihil aliquid aliud protendens.
sed in fine desinitur.
0244A Ita finis et anteriorum perfectio est
0244D Hunc locum in vulgatis depravatum restaurant mss.
et se in nihil aliud protendens, propria in semet sui ipse possessio est. Psalmi igitur qui inscribuntur
in finem,
0244D In excusis,
tituli: hujus vocis loco concinnius exhibent mss. particulam
ita.
ita intelligendi sunt, ut ex perfectis atque absolutis bonorum aeternorum doctrinis et
0244C
Spebus.
speciebus existant: quia ad ea quae in his dicuntur, fidei se nostrae cursus extendat, et in his 13 nullo ulteriore
0244D Verbum
tendens, quod in vulgatis deerat, restituimus auctoritate mss.
tendens
0244C Non habet
tendens.
procursu, ipso suo optatae et adeptae beatitudinis fine requiescat.
19.
Artis musicae quatuor genera.—In musicis vero artibus
0244D Apud Ruffinum et in ms. Tell.
Haec sunt officiorum genera et varietates.
hae sunt officiorum et generum varietates.
Psalmus est, cum cessante voce pulsus tantum organi concinentis auditur.
Canticum est, cum cantantium chorus libertate sua utens, neque in consonum organi adstrictus obsequium, hymno canorae tantum vocis
0244B exultat.
Canticum autem
psalmi est
0244D Perverse apud Ruffinum huic descriptioni praefigitur,
Psalmus autem cantici, et subsequenti,
Canticum vero psalmi.
, cum organo praecinente subsequens et aemula organi vox chori cantantis auditur,
0244C
Modos.
modum psalterii modulis vocis imitata.
Psalmus vero
cantici est, cum choro ante cantante, humanae cantationis hymno ars organi consonantis aptatur, vocisque modulis praecinentis pari
psalterium suavitate modulatur. His ergo quatuor musicae artis generibus, competentes singulis quibusque psalmis superscriptiones
sunt coaptatae. Ex virtutibus autem psalmorum, et ex ipsis doctrinae musicae diversitatibus causa uniuscujusque superscriptionis
ostenditur.
20.
Quid singula psalmis praenotata indicent.—In eo enim psalmo, in quo tantum
Psalmus inscribitur, fidelium operum et religiosorum gestorum aut doctrina aut confessio continetur. cum propheta commemorando
0244C quae egerit, ad doctrinam nos gestorum similium instituit, motu corporei organi nostri ad pios officiorum
0245A usus temperato. At vero cum
Canticum tantum in titulo praeponitur, scientia in eo spiritalis, et intelligentia coelestis
0245C In ms. Tell. et apud Ruffin.
Intelligentia coelestis intelligitur, omisso deinde
existit.
arcani, quam quis per cognitionem sapientiae consequitur, existit: cum non commemoratis fidei operibus solam doctrinam perfecte
de Deo cognitionis ostendit. Non enim statim omnis scientia in bono opere est; neque rursum omne opus bonum veram scientiam
consequitur. Ob quod est et illud, quod in tertio superscriptionum genere est,
Canticum psalmi, cum bonorum operum efficientiae, scientiae doctrina conjungitur. Prius enim in bonis operibus vivendum est: ut perfecta possit
ea quae deinceps succedit, divini sacramenti esse cognitio, secundum id quod dictum est:
Desiderasti sapientiam? Serva mandata, et Dominus praestabit tibi eamdem
0245B (Eccli. I, 35) . Praestat ergo Dominus sapientiam his qui per meritum 14 bonorum operum gratiam intelligentiae consequuntur.
Ex his ergo operum doctrinaeque studiis, psalmi illius qui
Canticum psalmi superscribitur, erit causa noscenda. Ubi autem est
Psalmus cantici, illic per cognitionis scientiam usus boni operis tractatur:
0245C Editi,
cum desideratam, refragantibus mss. Particulam autem
cum quando, passim ab editoribus decurtatam, suis locis redintegravimus juxta fidem mss.
cum quando desiderabilem nobis fidelium gestorum efficientiam praestet anterior de Deo adepta cognitio.
21.
Recapitulatio; inscriptionis absentia quid significetur. —Haec igitur musicae artis quadrifaria diversitas, psalmorum est diversitati coaptata: ut
Psalmus per organi corporei motum in commemoratione gestorum sit:
Canticum vero per sapientiae cognitionem
0245C Sic nos legimus in nostro codice. Antea
habet.
habeat in se doctrinae scientiam.
Canticum vero
0245C
psalmi est, cum praeeunte gestorum merito cognitio scientiae praestatur.
Psalmus deinde
cantici est, cum per adeptae scientiae cognitionem fidelium gestorum opus inchoatur et geritur. Per has ergo superscriptionum proprietates
intelligentiam psalmorum quaerere oportebit: quia unicuique generi prophetiae, in proprietate titulorum,
0246A unumquodque genus musicae comparationis aptatum est. Eos vero qui sine inscriptione ulla significationis alicujus
0245C
Habeantur.
habentur, ut est primus vel secundus, et caeteri complures alii, intelligendum est ex doctrina Spriritus sancti ad spiritalem
cognitionem generalis scientiae fuisse cantatos: ut unusquisque ex his, secundum fidei suae sinceritatem, rationem intelligentiae
spiritalis expeteret.
22.
Superscriptiones aliae.—Aliae vero superscriptiones, quae aut res gestas secundum historiam significant, aut tempora, aut dies, aut aliud aliquid
complexae sunt, vel ex interpretatione nominum, vel ex comparatione gestorum, vel ex consimilium specie, ex quibus rebus psalmus
consistat ostendunt: ut sicubi est
pro die sabbati, aut
pro occultis filii, aut
0246B
pro die octava; per corporalem superscriptionum significationem spiritalis psalmi intelligatur editio: vel cum
illius David, vel
illi David, vel
Abessalon, vel
Saul, vel
Doec, in titulo sub gestorum historia praenotatur
0246C
Praenotantur.
; in eo vel per pronominum qualitates, ut
illi, vel
illius David, aut per nominum virtutes, ut est in
Abessalon, et
Saul, et
Doec, prophetiam quae in psalmo sit, consequamur.
23.—
Diapsalma quid. In
0245C Vaticanus codex,
in diapsalmo. De hujus vocis
0245D significatione non convenit inter veteres. In Hilarii sententiam post Augustinum in Psal. IV, n. 4, abit Cassiodorus praefat.
in Psalt. c. II. Hieronymi sententiae quamvis oppositae non ignarus. Hic de eadem voce a Marcella quaesitus epist. CXXXVIII.
Quidam, inquit,
diapsalma commutationem metri esse dixerunt, alii pausam Spiritus sancti, nonnulli alterius sensus exordium sunt qui rhythmi
distinctionem et . . . cujusdam musicae varietatis.
Ita fere explicat Euthymius praef. in Psalt.:
Diapsalma, inquit,
mutationem sententiae, aut cantus significat, aut pausam seu interjectionem quamdum pulsationis, vel fulgorem atque illuminationem
divini Spiritus quae tum canentibus apparebat; scribebantur enim omnia haec ab eis diligenter.
Horum sententiam nullam Hieronymus probat; maxime quia haec vox etiam in Psalmorum fine nonnunquam occurrit, et contra in
aliquot Psalmis plurimorum versuum penitus non invenitur. Observat autem post Origenem,
0246C cujus hac in re peritiam laudat, ubi Theodotion, Symmachus et septuaginta transtulere,
diapsalma, ab Aquila
semper fuisse translatum. Quare mavult
hoc verbum superiora pariter inferioraque connectere, aut certe docere sempiterna esse quae dicta sunt. Hoc uno exemplo probare est quod jam observavimus, Hilarium Origenis minime fuisse pedissequum.
diapsalma vero, quod interjectum 15 plurimis psalmis est, cognoscendum est, demutationem aut personae aut sensus sub conversione
0246D Ms. Tell. ut apud Ruffinum,
metri musici.
modi musici inchoari: ut sicubi diapsalma intercesserit, aut aliquid aliud dici, aut etiam ab altero dici, aut in altero
artis musicae modulo cantari intelligendum sit. De personis ac sensibus, ubi
0246C diapsalma intercedere reperiemus, rationem afferre tentabimus. Caeterum
0246D Par. post Lipsium,
modum musicae disciplinae, male et praeter fidem mss.
modi musici disciplinam conservare translatio graeca et latina non potuit. Haec autem in compendiosam brevitatem
0246D Apud Ruffinum et in ms. Tell.
dicta sufficiunt, nunc festinemus ad ipsam Psalmorum expositionem stylum convertere. Est autem, etc. Qui hunc Ruffini commentarium compilavit, hic sibi non satis cavit, quatenus cum Hilario loquens fingit se ad psalmorum
expositionem festinare, ante tamen quam ad eam accedat, multis aliis immoratur. Hinc itaque supra secundam deprehe dimus suppositionis
notam.
festinus ad ipsam psalmorum expositionem sermo collegit.
24.
Clavis psalmorum.—Est autem
0246D Apud praedictum Origenem ab Huetio vulgatum t. I. pag. 39, tertium hic se offert specimen eorum quae Hilarius ex Origene
in psalmos videtur imitatus. (Psalmorum interpretationem inchoaturi praeclarissimum documentum nobis ab Hebraeo de Scriptura
traditum proponemus. Dicebat enim ille, similem esse universam Scripturam divinitus afflatam, propter
0247D obscuritatem quae in ea est, multis domiciliis uno aedificio conclusis; unicuique domicilio appositam clavim non ipsi convenientem,
sicque dissipatas esse claves per domicilia non respondentes singulas iis domiciliis quibus appositae sunt: opus vero longe
difficillimum esse invenire claves, et eas cellis aptare quas aperire possunt: itaque etiam Scripturas abstrusas quidem illas
intelligi, non aliunde sumptis quam ab ipsis invicem argumentis intelligentiae, quae in se habent dispersam exponendi rationem.)
diligens perpensumque
0247A judicium expositioni psalmi uniuscujusque praestandum: ut cognoscatur qua unusquisque eorum clave intelligentiae aperiendus
sit. Nam liber omnis similis est urbi pulchrae atque magnae, cui aedes complures diversaeque sint, quarum fores propriis clavibus
diversisque claudantur: quae cum unum in locum congestae permixtaeque sint, volenti unamquamque aedem aperire, maximam ignaro
afferant difficultatem, ut clavem uniuscujusque aedis inveniat: sitque aut familiaris scientiae, cognitam clavem cito ex copia
illa congestae in unum varietatis eligere; aut ingentis laboris, aptam et congruam clavem aperiendi uniuscujusque aditus invenire:
quia ratio et qualitas non sinat, non suas claves claustris disparibus coaptare. Itaque secundum Dei misericordiam
0247B aperiendi uniuscujusque psalmi clavem reperturi, hujus ipsius primi psalmi aditum propria sua et congrua clave pandamus.
