Hilary of Poitiers, Tractatus Super Psalmos

1. Christi passio hoc psalmo praenuntiata.—Vers. 1. Superscriptio psalmi a superiore non differt: sed psalmus eo differt, quod quaedam ex his quae in David ipsum gesta sunt praeferuntur, cum Saul misit et custodivit ad interficiendum eum domum ejus. Verum si ob id dirigenda ad Deum esset oratio: superiora illa, id est, in finem, et ne disperdas vel corrumpas, et in tituli inscriptione, non necesse fuerat anteferri. Haec autem maxime quamquam spiritali sint distributa ratione, cum et finis legis sit Christus, et corruptioni subjecta non fuerit ejus aeternitas, et gloriosae 0374B mortis ipsius titulus in salute sit gentium: tamen etiam ipsa quae de gestis ejus praescripta sunt, prophetica esse declarant, cum passionis dominicae propheta

0374D Editio Par. ut propheta.

non nescius, sub occasione ac tempore eorum quae perpetiebatur odiorum, et patiendo prophetam se docuerit et loquendo. Tractabimus autem psalmum, ut eorum qui secundum litteram sapiunt intelligentiam non gravemus: sed et ut quod a Saul custoditus ad interficiendum est, non minus ejus sit temporis prophetia

0374D Ita Par. ex ms. Mic. In aliis autem libris, propheta quam apostolus. Neutra lectio integra aut absoluta est: sed nostra facile resarciri potest, si pro quam ponatur quo aut quando, ac subinde aut suppleatur aut subintelligatur Christus.

quam a populo, et in Jerusalem tamquam in domo sua conclusus, et custoditus sit ad mortem.

145 2. Iniquitatis progressus.—Vers. 2 et 3. Eripe me de inimicis meis Deus, et ab insurgentibus in me libera me. Eripe me de operantibus iniquitatem, et 0374C de viris sanguinum libera me. Vitiorum humanorum causas profectusque complexus est: ut unde orta est et quo evaderet impietas, nosceremus. Et idcirco iras et simultates et inimicitias Evangelium compressit, (cum irasci sine causa fratri reatus gehennae sit, et oblatio muneris nisi post reconciliationem non concessa sit simultatis, et inimicos non solum diligendos (Matth. V, 22 et 23) , sed et pro his orandum esse decernit (Ibid., 44) , quia ex his ad virum sanguinum pervenitur. Nam primum inimici sunt: dehinc insurgunt in eum cujus inimici sunt: insurgentes autem, iniquitatis operarii sunt: postremo iniquitatis operarii usque ad viros sanguinum profecerunt. Viros autem sanguinum non solum admissa caedes, 0374D sed et cogitata

0374D Unus e mss. Vatic. cognita. Alter, ad cogitata. Tertius, concitata. Regius, agitata. Ac primum non satis significare videbatur verbum cogitata: quia cum simultatis supremus gradus ponatur esse virum sanguinum; vir sanguinum majore quodam scelere, quam operarius iniquitatis propter caedem admissam sic nuncupatus, consummari debere videbatur. Sed vir sanguinum Hilario dicitur reus sanguinis propter caedem actu vel affectu perpetratam. Ponitur 0375C in supremo irae gradu, non tamquam alius nequitiae gradus, sed tamquam postremus effectus; sicut operarium iniquitatis esse, tantum denominatio est, quae sequitur virum in alium insurgentem. Videsis superiorem Tract., n. 6. Itaque non mutamus, cogitata, licet non displiceat agitata aut concitata. Hic obiter annotamus in ms. reg. favente uno Vatic. haberi caedis, non caedes.

consummat.

0375A 3. Querela David Christo magis congruit.—Sequitur enim, Vers. 4 et 5: Quia captaverunt animam meam, irruerunt in me fortes. Neque iniquitas mea, neque peecatum meum, Domine, sine iniquitate cucurri, et direxi. Captata anima David est, cum ad interficiendum domo clausus est. Et quamquam erutus de Saul manibus sit: tamen viri sanguinum sunt sanguinem ejus optantes. Sed secundum psalmi praescriptionem adversum unum esse precationem convenerat, regem utique haec volentem

0375C Bad. et Er. volente. Mss. rege utique haec volente. Horum sensu est: in titulo solus Saul memoratur volens occidere David: cur igitur hic viri sanguinum, et non potius vir?

0375C Noster cum reliquis mss. rege utique haec volente.

. Sed orationi propheticae fuit sermo moderandus: ut querela referretur ad populum, cum captant animam fortes irruentes: quippe quos fortis

0375C In mss. fortes: lectio non spernenda.

armavit, qui et cor Judae ad ministerium proditionis ingressus est. Hi ergo fortes captant animam, et ejus animam in quo 0375B neque iniquitas neque peccatum est, qui currens sine iniquitate direxit.

4. David non sine peccato.—Et nescio si anterior psalmus referri in David ita patitur

0375D Ita codex Reg. Alii vero ista patiatur. Tum ex Vatic. restituimus quo, ubi in aliis quod dicitur. Horum omnium ea est nativa sedes, ac sensus: Nescio si anterior psalmus, quo dicitur, Ecce iniquitatem meam ego agnosco, etc. patitur ita in David ut in Christum referri illud, Sine iniquitate cucurri, etc.

, quo dicitur

0375C Ista patitur, quod dicitur.

: Ecce iniquitatem meam ego agnosco, et peccatum meum contra me est semper (Ps. L, 5) . Non convenit psalmorum ordini tanta diversitas, ut ab eodem dictum esse utrumque intelligendum sit. 146 Sed si quia anterior confessi peccati psalmus posterior in tempore est, videatur David ante peccatum, ut peccati nescius haec locutus: meminerimus eum sub eodem peccato

0375D Hoc est, adhuc peccato subditum; nisi quis malit, sub eodem psalmo.

de humanae necessitatis confessione dixisse: Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum et in delictis peperit me mater mea (Ibid., 7) ; secundum illud: Quis enim gloriabitur castum se habere cor coram Deo, nec si unius diei fuerit infans? manente 0375C in nobis etiam secundum Apostolum et origine et lege peccati (Rom. VII, 23) . Non ergo conscientiae humanae vox ista conveniet.

0376A 5. Christus culpae nescius.—Sed videamus ne forte ejus querelis hic abnegatae de se iniquitatis competat sermo, qui peccatum non fecit, et in quo inventus dolus non est, qui et dixerit: Ecce veniet princeps mundi, et non inveniet in me quidquam (Joan. XIV, 30) , peccati scilicet in se calumniam non reperiendam; per quod de peccato peccatum condemnaturus esset in carne. Ergo hic intelligendus est conqueri captatam animam suam, et irruisse in se fortes; qui et

0375D Verbum habuit in prius vulgatis omissum restituitur ex mss.

habuit hanc querelae securitatem, ut in se neque iniquitatem neque peccatum esse profiteretur, et qui sine iniquitate cucurrisse se dixerit; secundum illud:

0375D Ita ms. Reg. juxta graec. ἀγαλλιάσεται. At excusi, exultavit.

Exultabit ut gigas ad currendam viam, a summo coeli

0376C a summo coelo.

egressio ejus, et occursus ejus usque ad summum ejus (Psal. XVIII, 6, 7) .

0376B 6. Precatur sibi remeanti, de coelis occurri.—Hic ergo solus currens

0375D Par. dixerit: male. Hic respiciuntur verba psalmi, cucurri, et direxi.

direxit, qui infirmatatis nostrae humilitate suscepta egressus coelos, regressus ad coelos: qui revehens nos secum, oblaturusque Deo munus precatus sit, Vers. 6: Exsurge in occursum mihi, et vide tu, Domine, Deus virtutum, Deus Israel. Intende ad visitandas omnes gentes: ne miserearis omnibus qui operantur iniquitatem. Exsurgere enim sibi in occursum Deum virtutum ad visitandas omnes gentes precatur: in eo namque

0375D Editi, quo excitata: antea apud Lips. et Par. utique pro namque. Corriguntur ex mss. Quod omnes gentes praedicat Hilarius una cum Christo coexcitatas, 0376C a Dei dextris collocatas, in eo visitatas, etc., ex eo sequitur quod, ut in Psalm. LI, n. 15, docet, Christus carnem assumens totius generis humani naturam in se assumpsit.

coexcitatae et collocatae a dextris ejus in coelestibus gentes sunt. Et dignum fuit, reditum ejus ambitione occursus coelestis ornari; ne ingressuro coelos dignatio paterna

0376C A Regio ms. et tribus Vaticanis abest de coelo.

de coelo deesset. Neque id mirum: cum primo nominis sui martyri Stephano (Act. VII) 147 velut in

0376C Abest in.

primoribus

0376C In ms. Mic. in prioribus. In uno Vatic. uni de primoribus. Retinemus cum aliis libris, in primoribus hoc est, Pater non descendit quidem per se, sed per primarios coeli incolas. Quid hic sibi velit Hilarius, intelligere est ex Liturgia Gallicana, tomo I, Musaei Italici, e ms. ante annos mille exarato vulgata: rebus enim liturgicis ordinandis operam eum dedisse nemo nescit. Sic autem habet collectio missae de 0376D S. Stephano, p. 292: Domine, qui ambulanti de virtute in virtutem S. Stephano martyri tuo aperuisti coelos ad gloriam, quos ei aperueras ad meritum sanctitatis, ut confessionis suae fructum caperet. Magis ad rem nostram missae ejusdem contestatio: Dum terrena tamen terris membra componit, coelestem spiritum angelicis manibus evexit ad coelum. Patrem itaque in coeli primoribus descendisse, quid alliud intelligemus, nisi eum sancti Stephani spiritum angelicis manibus coelos evectum excepisse? Nec proinde existimavit Hilarius coelum ad extremum usque judicium nulli patere. Verum tum illius, tum etiam antiquorum ea de re sententiam alibi forsitan diligentius expendemus. Adsunt enim multa, quibus non ita novam esse, ut multi sibi persuadent, fidem in ecclesia nunc receptam demonstremus.

coeli in occursum a Deo 0376C patre descensum sit. Visitari itaque

0376D Sic mss. At editi, in occursum suum.

in occursu suo omnes gentes precatur, secundum illud: Neque enim misit Deus filium suum in hunc mundum, ut judicet 0377A mundum; sed ut salvus fiat mundus per eum (Joan., III, 17) . Descensum namque ejus in carnem, et ex Maria nativitatem, laetantes angeli et patentes coeli honoraverunt. Non impudens ergo haec occursus sui oratio est, cui ad salutem gentium, sicuti et psalmo alio et apostolico testimonio continetur, primogenito ex mortuis vox occurentis haec fuerit: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Psal. II, 7; Act. XIII, 33) . Hanc itaque occursus sui significationem visitandis

0377C Editi, a se, reluctantibus mss. et mox habetur in eo . . . visitatis, non ab eo.

in se gentibus deprecatur; non tamen judicii

0377C In prius vulgatis, severitatem. Praeterita enim misericordia: lectio perturbata et contrariis sententiis constans. Veram exhibent mss.

severitate praeterita, cum misericordia ab omnibus qui iniquitatem operantur avertitur: omnibus quidem in eo, quia caro factus est, gentibus visitatis; sed aeque

0377C Particulam in a Lipsio hic perperam adjectam, ac deinceps retentam, removemus auctoritate veterum librorum.

omnibus iniqua operantibus judicatis.

0377B 7. Judaeorum miseria. Jerusalem ingredi vetantur.—Interjecto enim

0377C Editi, diapsalmate, renitentibus mss.

diapsalma, quae in

0377C Omittitur in.

impietatem

0377C Cod. Turon. quae impietatem sine in, cui lectioni 0377D favet hoc n. 12: Illos interim . . . . manet poena; sed refragatur illud lib. X de Trinit., n. 13: ut in suspensam carnem dolor manserit.

populi essent mansura declarat. Mox namque et templi desolatio, et civitatis eversio, et ipsos illos captivitas consecuta est. Quin etiam nunc

0377D In vulgatis, ingressus. Rectius in mss. ingressu. Porro edictum hoc est Adriani imp., an. Dom. 137, Pompeiano et Aciliano coss. datum, postquam bellum judaicum quod in Palaestina gerebatur finem accepit: «Ex quo tempore,» inquit Eusebius in Chronico, «introeundi eis Hierosolymam licentia ablata, primum Dei nutu, sicut Prophetae vaticinati sunt, deinde romanis interdictionibus.» Et l. IV. Hist. c. 6: «Aristo Pellaeus narrat, universae genti ex illo tempore prorsus interdictum, ne pedem in agrum Hierosolymitanum aliquando inferrent, et legis decreto institutisque Adriani (ille plane sic in mandatis dederat) ne vel ex edito loco paternum solum aliquando oculis adspicerent.» Hoc edictum ad Tertulliani tempora 0378C perseverasse, testis est ipse Apolog. c. 21, de Judaeis referens, «Dispersi, palabundi, et coeli et soli sui extorres (quae verba exscribit Cyprian., lib. de Idol. vanit.) vagantur per orbem, sine homine, sine Deo rege, quibus nec advenarum jure terram patriam saltem vestigio salutare conceditur.» Rursum contra Jud. c. 13: Interdictum est, ne in confinio ipsius regionis demoretur quisquam Judaeorum.» Tum quasdam ea de re referens prophetias, et in iis illud Isaiae, XXXIII, 17: Oculi vestri videbunt terram de 0378D longinquo, prosequitur: «Quod vobis pro meritis vestris post expugnationem Jerusalem prohibitis ingredi in terram vestram, de longinquo eam oculis tantum videre permissum est.» Hujus igitur edicti severitas paulatim relaxata est. Nam 1º nec patrium solum ex edito loco adspicere eis licuit ex Eusebio: deinde Tertulliani aevo licuit quidem adspicere, sed non adire: demum Hilarii nostri temporibus, negato Jerusalem ingressu, permissum est circumjacentes tantum regiones obire. Dispersionis ejusdem meminit Hieronymus in Dan. IX et in Jerem. XXXI.

ingressu civitatis ejusdem, edicto romani regis inhibentur. Et cum deserta sanctorum sancta, et prophetias silere et placationum hostias deese, et dignitatem omnem deformatam ministerii levitici recordantur; conversi nunc, et fame verbi Dei et cibi salutaris affecti, ad solatium praesentium miserarium circumire sunt soliti civitatem. Id enim sequitur, Vers. 7: Convertentur ad vesperam, et famem patientur ut canes, et circumibunt civitatem. Famem hujus temporis

0378D Miciacensis codex, famis hujus tempus. Tum sola editio Par. propheta alius. Post denuntians subaud. Deus, qui proprio nomine deinde dicat: Ecce induco, etc.

per prophetam

0378C Famis hujus tempus et per prophetam.

148 alium denuntians dicit (Amos. VIII, 11) : Ecce induco famem super terram: non famem 0377C panis, neque sitim aquae; sed famem verbi, ut audiatur verbum Dei: impudentiam eorum ac rabiem in nuncupatione canum arguens, secundum illud: Libera me de ore leonis, et de manu canis unicam meam (Psal. XXI, 22) . Et hunc quidem habent interioris conscientiae suae dolorem, cum se dispersos, cum 0378A captivos, cum tributarios congemiscunt, sine templo, sine sacerdote, sine regno: et hoc postea quam in majestatis Dominum Salvatoremque mundi manus impias intulerunt.

8. Invidentiae eorum. Gentes omnes, id est pleraeque, irridendae; cur.—Vers. 8-9: Sed ubi de peccato crucifixi unigeniti Dei arguuntur, impii esse non desinunt: et dolore translatae ad gentes divinae cognitionis accensi, ore adhuc verbisque desaeviunt. Sequitur enim, Ecce loquentur in ore suo, et gladius in labiis eorum.

9. Sed hanc obtrectandi atque insectandi impietatem, non solum in his, sed etiam in gentibus, quae audire detrectant, ita divinus sermo condemnat, Quoniam quis audivit? Et tu, Domine, deridebis eos, 0378B pro nihilo habebis omnes gentes. Nemine audiente irridentur a Deo; quia ubi dicitur, quis? ibi aut rarus significatur, aut nullus: nullus, secundum illud: Quis similis tibi in diis, Domine (Psal. LXXXVIII, 7) ? rarus autem, in eo cum dicitur: Quis dabit ex Sion salutare Israel (Psal. LII, 7) ? Irridentur igitur non audientes, et in quorum ore labiisque sit gladius (Psal. II, 4) : quia in coelis habitans Deus subsannabit adversus Deum et Christum ejus reges ac principes congregatos. Gentes etiam omnes spernet, visitatas et non obedientes: quia quamvis ex his sit portio quantulacumque credentium, tamen universitas reputatur in 149 plurimis, secundum illud Domini dictum: Numquid cum venerit Filius Hominis inveniet fidem super terram (Luc., XVIII, 8) ? Non quod non 0378C in aliquibus reperietur, quibus et dicetur: Venite, benedicti Patris mei, possidete praeparatum vobis regnum a constitutione mundi (Matth. XXV, 34) : sed cum pauci ex omnibus gentibus sint fideles, non

0378D Particula negans apud Par. male rejecta revocatur ex aliis libris.

per paucos efficitur ne non omnes gentes sint infideles. Irridendarum autem gentium ea maxime causa 0379A est, quod dum crucifixum, dum mortuum, dum sepultum stultitia prudentiae saecularis exprobrant, magnae pietatis sacramentum non intelligentes, Filium Dei resurgentem ex mortuis, et majestatis esse Dominum non credunt.

10. Deus Christi in morte susceptor.—Sed habens ille potestatem animae ponendae, et animae resumendae, quia hoc mandatum accepit a Patre (Joan., X, 18) , irrisis spretisque gentibus, subjecit, Vers. 10-12: Fortitudinem meam ad te custodiam, quia Deus susceptor meus es: Deus meus misericordia ejus praeveniet me, Deus meus ostendit mihi inter inimicos meos. Fortitudinem suam ad Deum custodiet, animam suam scilicet quam deposuit resumendo, nemo enim aufert

0379C Auferet.

eam ab eo (Luc. XXIII, 45) ; et quia virtus sua 0379B et refugium suum sit, in cujus manibus commendaverit spiritum suum. Cujus misericordia eum praeveniet, ut etiam ante resurrectionem Dei filius intelligatur, cum moriente eo, obscurato sole lux deperit, cum pendente eo in cruce tremit terra (Matth., XXVII, 52) , cum descendente eo ad inferos

0379C Augustinus peccatores ex inferis eductos fuisse mavult quam sanctos. «Illud,» inquit, lib. XII de Gen. ad lit., cap. 33, n. 63, «me nondum invenisse confiteor, inferos appellatos, ubi justorum animae requiescunt. Et Christi quidem animam venisse usque ad ea loca, in quibus peccatores cruciantur, ut eos solveret a tormentis, quos esse solvendos occulta nobis 0379D sua justitia judicabat (et mox, ea potestate qua Dominus est), non immerito creditur.» In hanc abit sententiam motus verbis Act., II, 24, quibus Christus praedicatur a Deo suscitatus solutis doloribus inferni. Sed si justi dicantur ideo doluisse quia ardenter exoptabant Christum, quo Salvatore indigebant; praesentia ipsius dolores eorum soluti quidni dicantur? Apposite Origenes, in I Reg., XXVIII, apud Huetium, t. I, p. 33, Christi in infernum descensus causam explicans ait: «Internum desiderium, quod non potest ab aliis curari, curat ipse: quod a nemine potuit medicorum sanari, sanatur a Christo Jesu.» Et paulo post subjicit: «Neque vero qui Christo indiget, prophetis iisque qui Christi praesentiam et adventum praeparant, non indigent.» Tum post nonnulla addit justos in infernum descendisse, «non simpliciter, sed ut sanctos:» et hoc, quia «quamvis eo descendant ubi sunt animae quae in infernis; loco quidem inferius, at non inferius sunt voluntate. Et 0380C certo persuasum habeo illos super coelestia prophetasse.» Ita Hilarium illustrat Origenes, quem illi praelusisse non dubium est. Quamquam ex his necdum satis perspicuum est quomodo justos inter et injustos magnum chaos intercesserit, si unus utrosque locus continuerit. Sed et ad illud reponi queat, non ita dissitos fuisse, qui sese mutuo viderint.

, sanctos ejus inferi non tenent, cum emittente eo spiritum, velum templi tamquam custodia illinc spiritali erumpente discinditur, cum postremo centurio proclamat: Veri Dei Filius erat iste (Marci XV, 39) . Custodia igitur ad Deum fortitudine sua, quia lux lucet in tenebris, et tenebrae eam non comprehenderunt (Joan., I, 4) , et praeveniente eum misericordia sua, ostendit ei inter inimicos ejus, quia susceptor ejus esset, cum id etiam inimici confessione patuisset; 0379C vere enim eum Dei filium esse centurio proclamat. Et haec quidem tum ita cognita sunt.

11. Judaei sub finem saeculi Christi fidem recepturi.—Sed quia secundum illud: Et videbunt 150 in quem compunxerunt (Zach., XII, 10) ; etiam in futurum inter inimicos ejus ostendet Deus, quod ejus sit susceptor: quippe cum secundum Apostolum introgressa 0380A gentium plenitudine, id quod

0380D Vulgati de Israel. At mss. Israel in secundo casu, ut est inferius vulgatis etiam consentientibus.

Israel sit reliquum salvabitur; ut quod scriptum est impleatur: Veniet ex Sion qui liberabit et avertet impietates ab Jacob (Esa., LIX, 20) . Et hoc illis a me testamentum, cum auferam impietates eorum (Rom. XI, 25) . Ad significationem itaque repositae hujus misericordiae speique, subjecit, Vers. 13, 14: Ne occideris eos; ne quando obliviscantur legis tuae. Disperge illos in virtute tua, et destrue eos, protector meus Domine. Delicta oris eorum, sermonem labiorum ipsorum, et

0380D Antiquae edit. cum Reg. ms. juxta graecum, comprehendantur.

comprehendentur in superbia sua, et de exsecratione et mendacio convellentur in consummatione. Consummatio in ira consummationis, et non erunt, et scient quoniam Deus Jacob, dominatur

0380D Sic mss. ut et in graeco. At editi, dominabitur.

finium terrae. Inimici quidem propter nos, sed dilecti propter patres 0380B (Rom., XI, 28) ; misericordiae id quod eorum est reliquum reservatur. Dispersi quidem interim circum omnes fere gentes, sed conspersione eorum

0380D In ms. Turon. sed conspersiones eorum.

sancta

0380D Vulgati, sancta atque radice. Malumus cum ms. Reg. sancta aeque radice, hoc est, licet conspersi propter scelera, liberabuntur tamen ob radicem, quae semper aeque sancta permanet.

aeque radice liberabuntur. Destruentur ergo secundum prophetiam non occisi, sed dispersi, et destruentur in delictis oris eorum, et sermone labiorum, cum ex Sion veniat liberator, de quo clamaverunt: Crucifige, crucifige (Joan., XIX, 6) ; et cui dixerunt: Nos patrem habemus Abraham (Joan., VIII, 33) ; et rursum: Quis tibi dedit hanc potestatem (Luc, XX, 2) ? et: In qua potestate haec agis (Matth., XXI, 23) ? In hac igitur superbia comprehendentur, cum Salvatori suo haec a se ingesta esse non cognoscant: aversaque impietate de exsecratione ac mendacio avellentur, et hoc in consummatione, quia cum intraverit 0380C gentium plenitudo, tum quod Israel est reliquum salvabitur. In ira autem consummationis non erunt: quia impietates ex Sion veniens avertet. Non autem non erunt, qui et sunt cognituri, cognoscentque quia Deus Jacob dominetur finium terrae: non jam in funiculo haereditatis et in Jacob portione noscendus; sed Deus Jacob, id est, qui

0380D Regius ms. cum duobus Vatic. quia in homine. Sensus integritas postulat, id est, noscendus quia qui in homine. Hic acute observatur eum qui a Judaeis terrae dominator noscendus praedicitur, non simpliciter vocari Deum, sed Deum Jacob, hoc est, Deum corporatum, seu Deum hominem factum, qualis scil. Jacob visus est.

in homine

0380C Quia in homine

0381A Jacob Deus intellectus 151 et visus est, dominator sit terrae finium, quorum et creator est confitendus.

12. Judaeorum dispersio, fames spiritalis, cibi inanes, impoenitentia.—Sed illos interim desolationis ac dispersionis suae manet poena. Nam etsi consummationi temporum propter patres et electos haec dispensatio misericordiae reservetur: interjecto tamen

0381D Rursum hic editi, diapsalmate: refragantibus mss.

diapsalma, quid in eos interim repetita significatione constitutum fuerit, ostenditur. Sequitur enim, Vers. 15, 16: Et convertentur in vesperum, et famem patientur ut canes, et circumibunt civitatem. Ipsi dispergentur ad manducandum: si autem non saturabuntur, et murmurabunt. Amissa civitate, temploque deserto, et secundum romani regis edicta 0381B circumeuntes tantum, non etiam ineuntes civitatem, fames eos non hujus panis et cibi, sed oblationum, hostiarum, visionum, quibus omnibus

0381D Codex Turon. habet sicut apud Bad. saturabantur. Non displiceret, quibus olim saturabantur. Aut certe leg. quibus non saturabantur.

saturabuntur, afficiet: adversum custodem suum canum improbitate latrantes. Et dispergentur ad manducandum: quia per diversa speciem sacerdotii

0381D In uno ms. Vatic. alias legitimi.

illius legitimi

0381C Alius legitimi.

, et holocausti, et circumcisionis imitantur: cum haec tantum non nisi intra Hierosolymam sint legitima constituta. Sed ad manducandum dispersi non saturantur. Non enim

0381D Particulam nisi in vulgatis omissam restituimus ex Reg. ms.

nisi sanctis et Deo placitis et loci ipsius hac templi constitutione religiosis solemnitatibus explebuntur. Sed adhuc murmurabunt: ne hac quidem fame festivitatum suarum edomiti, ut secundum murmur, quo in deserto Deum exacerbaverunt, poenitentiae quiete resipiscant.

0381C 13. Prophetae in Deo gratulatio. Resurrectioni Christi probe convenit.—Sed inter haec spes omnes suas et gratulationes psalmi fine concludit, dicens, Vers. 17, 18: Ego autem cantabo virtuli tuae

0381D Ita ms. Reg. juxta graecum, ubi in vulgatis, exultabo.

exaltabo

0381C In editis, exsultabo.

mane misericordiam tuam: quia factus es susceptor meus et refugium meum in die tribulationis meae. Adjutor meus tibi psallam: quia Deus susceptor meus, Deus meus misericordia mea. Et ista omnia

0381C Ista quidem omnia.

possunt ad prophetae gratulationem referri; sed neque a Domini sunt confessione diversa. Haec enim eorum dispersio passionis impietatem est consecuta. Sed quod in misericordia Dei mane

0381D Editi, manet: emendantur ex ms. Miciacensi.

, quia susceptor

0381D Legesis cum nostro exemplari, qui susceptor.

et refugium ejus factus est, exsultaturus est; videtur id ad 0382A resurrectionis tempus esse referendum: quia cum omni tempore laus Dei cantanda sit a propheta, resurgenti tamen ex mortuis diluculo, in coelosque redituro, exsultatio matutinae gratulationis est propria Domino Jesu Christo, qui est benedictus in omnia saecula saeculorum. Amen.