Hilary of Poitiers, In Evangelium Matthaei Commentarius

1. Christus in monte, quid.—Congregatis igitur pluribus turbis, montem conscendit, et docet (Matth. V, 1) : in paternae scilicet majestatis positus celsitudine, coelestis vitae praecepta constituit. Non enim aeternitatis instituta, nisi in aeternitate positus, tradidisset. Denique ita scriptum est: Aperuit os suum, et docebat eos (Ibid. 2) . Locutum eum fuisse, promptius erat dicere. Sed quia in gloria paternae majestatis

0931D Beccensis codex, instituerat: Rectius alii, institerat: hoc est, positus erat, supple, nec ab ea recesserat.

institerat, et aeternitatem 680 docebat, idcirco ad motum Spiritus eloquentis obedisse ostenditur humani oris officium.

2. Humilitatis causae et praemium.— Beati pauperes spiritu; quoniam ipsorum est regnum coelorum (Ibid. 3) . Exemplo Dominus docuerat humanae ambitionis 0932A gloriam relinquendam, dicens: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Matth. IV, 10) . Et cum se per prophetas populum humilem et ad verba sua trementem

0932D Editi, praemonuit esse lecturum: corriguntur ex potioribus mss.

praemonuisset esse electurum (Esai. LXVI, 2) ; in spiritus humilitate perfectae beatitudinis posuit exordium. Igitur humilia spirantes, id est, esse se homines recordantes, in coelestis regni possessione

0932D Apud Par. constituit, conscii. Minus male in Colb. ms. post constituit, positum est conscios.

constituti, conscii sibi ex sordentibus ac tenuissimis se principiis coalitos in hanc formam perfecti corporis procreari, et in hunc sentiendi, contuendi, judicandi, agendi sensum, Deo profectum ministrante, procedere: nihil cuiquam suum esse, nihil proprium, sed cunctis dono parentis unius eadem et veniendi in vitam tribui primordia, et utendi

0932D In vulgatis, eadem. Rectius in mss. ea, scil. vita.

ea substantiam ministrari: ac nos optimi 0932B illius, qui nobis sit ista largitus, exemplo, perfunctae in nos bonitatis ejus esse aemulos oportere; ut boni omnibus simus, communia omnia omnibus existimemus; nulla nos nec saecularis fastus insolentia, nec opum cupiditas, nec inanis gloriae ambitio corrumpat: sed subjecti Deo simus, et de communione vivendi in omnes communis vitae charitate teneamur, magnum etiam in eo, quod nati sumus, divinae bonitatis futurum profectum

0932D Eadem in psal. CXVIII, n. 1, luculentius edisseruntur in hunc modum: Neque enim quisquam tam demens aut inops sensu est, ut in id cum nullus esset natum se existimet, ut rursum postquam natus est nullus esset: cum sine dubio meminerimus ex Dei bonitate profectum esse quod natus est, nec id in bonitatem ejus malitiae cadat, ut in nobis hoc suum munus quo nascimur interimat.

existimantes, cujus praemium atque honor praesentis vitae operibus sit merendus: atque ita per hanc spiritus humilitatem qua de Deo nobis meminerimus et indulta omnia, et deinceps potiora speranda, coelorum regnum erit nostrum.

3. Beati mites; quoniam ipsi haereditabunt terram. (Matth. V, 4) . 0932C Mitibus terrae haereditatem pollicetur, id est, ejus corporis, quod ipse Dominus assumpsit habitaculum (Vid. infra, n. 12) . Quia per mansuetudinem mentis nostrae habitaverit Christus in nobis, nos quoque 681 gloria clarificati ejus corporis vestiemur.

4. Cujus luctus erit consolatio.— Beati lugentes; quoniam ipsi consolabuntur (Ibid. 5) . Lugentibus aeternae consolationis solatia repromittit. Non orbitates aut contumelias aut damna moerentibus, sed peccata vetera flentibus, et criminum quibus obsordescimus conscientia aerumnosis, haec sedula in coelo consolatio praeparatur.

5. Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam; quoniam ipsi saturabuntur (Ibid. 6) . Sitientibus et esurientibus 0932D justitiam, beatitudinem tribuit: significans extensam in Dei doctrinam sanctorum aviditatem bonis perfectae in coelo satientatis expleri.

6. Beati misericordes; quoniam ipsis miserebitur Deus (Matth. V, 7) . 0933A Misericordibus misericordiae munera praeparat. In tantum enim Deus benevolentiae nostrae in omnes delectatur affectu, ut misericordiam suam sit

0933B Abest solis a quatuor non inferioris notae mss. et abesse debet, si sola hujus capitis verba evangelica respiciantur. Non expunximus tamen, ne forte ad verba Christi cap. XXV, 35, respectus sit.

solis misericordibus praestiturus.

7. Dei conspectum ferre nequit immundus.— Beati mundo corde; quoniam Deum ipsi videbunt (Ibid. 8) . Mundis corde conspectum Dei spondet. Nihil enim pollutum et sordidum ad occursum divinae claritatis insistit, et ad conspectum Dei acies

0933B Aliquot mss. subsoleta eminus: corrupte. Ab hoc obsoletae mentis vitio aberat propheta, qui 0933C in psal. CXXII, n. 1, memoratur: Incrementis competentibus contemplandi Dei usus, per modica et dimensa admissae sibi lucis intervalla, ad consuetudinem totius luminis praeparatus.

obsoletae mentis hebetatur: eos scilicet et visui et occursui Dei esse

0933C Ita ms. Bec. cum antiquis edit. Alii vero mss. patientes: quod verbum non displiceret, si cum secundo casu jungeretur. Quippe in psal. CXXXVIII, n. 21, humana infirmitas occursum Dei fugere dicitur ob impatientiam visionis. Legitur quidem hic apud Par. visus et occursus Dei esse patientes: sed absque auctoritate. Verbum patere Hilario familiare est, ut videre est in psal. CXVIII, et in psal. CXXXI, n. 6.

patentes, quibus per animi nitorem ac vitae puritatem potestas sit contuendi. Non enim nisi spiritu perfecti,

0933C Excusi, et jam mortalitate immutati. Rectius aliquot mss. et immortalitate, quomodo et apud Augustinum lib. de Nat. et Grat. c. 62, olim legit Pelagius, qui haec Hilarii verba ad haeresis suae patrocinium detorquere conabatur. Ad quem Augustinus ibid. Quid dixerit (Hilarius) contra id quod dicimus, vel quid istum (Pelagium) adjuvet, nescio, nisi 0933D quia posse esse hominem mundo corde testatus est. Quod quis negat? sed gratia Dei per Jesum Christum Dominum, non sola arbitrii libertate. Reipsa munditiem et confidentiam Pelagianam sexcentis locis explodit Hilarius, qui humanae naturae corruptelam, ignorantiam, et infirmitatem passim inculcat. Illi verbi gratia minime favet quod ait in ps. CXXXVI, n. 5, et CXLV, n. 2, hominem ab insitis naturae suae dotibus per peccatum excidisse. Neque minus abest ab illius sententia, cum non modo in psal. LII, n. 11, docet bonitatem nulli homini inesse perfectam; sed et cum hujus doctrinae rationem afferens in psal. CXVIII, num. 6, habet: Sunt enim multa scandala, quae prohibent perfectam nobis mandatorum esse custodiam. Taceo de naturis corporum, quae nos interim per incentiva vitiorum imperfectos esse compellunt; et num. 3: Habemus autem etiam nunc admixtam nobis materiam, quae mortis legi et peccati obnoxia est, etc., 0934B vel cum num. 1, suadens neminem non egere Dei misericordia: Si enim, inquit, digna secundum opera nostra retributio aderit, in peccatorum ac delictorum nostrorum poenis manebimus. Quid praeterea Pelagium juverit, quod in psal. CXLVI, II. 4, scribit, in hac quidem vita inchoari sanitatem hominis, sed non 0934C consummari nisi in altera? Neque illius doctrinae magis commodum est hoc tract. psal. CXLIV, n. 20: Totis itaque in Deum allisi et cadentes oculis adspectent: neque quisquam ita de se confidat, ut non semper cadere, semper se vereatur allidi. Immo in hoc ipso loco aliud omnino Hilarius asserit, quam quod eo vult probare Pelagius. Ille quippe hic affirmat nemini, quamdiu mortalis fuerit, conspectum Dei esse concedendum, quia nimirum tandiu impollutus non erit. Contendit contra Pelagius ex hoc loco confirmare, quosdam etiam ex hac vita eo animi nitore, ea vitae puritate esse praeditos, quam solis immortalitate donatis concedit Hilarius. Haec strictim dicta sint, ut ostendatur haeresis genium, quae ex veterum testimoniis non tam veritatem illustrare studet, quam fucum facere.

et immortalitate immutati, quod solis mundis corde dispositum est, hoc quod 0933B in Deo est immortale cernemus.

8. Beati pacifici; quoniam filii Dei vocabuntur (Ibid. 9) . Pacificorum beatitudo adoptionis est merces, ut filii Dei maneant; parens enim omnium Deus unus est. Neque aliter transire in nuncupationem familiae ejus licebit, nisi oblivione earum rerum assumpta, quibus possemus offendi, fraternae invicem charitatis pace vivamus.

9. Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, et reliqua (Ibid. 10) . Perfecta ad postremum 0934A eos beatitudine muneratur, quibus omnia pro Christo pati

0934C Bad., Er. et Lips. promptus affectus. Habent tamen infra n. 25, pronos esse oportere in officio dispensandae gratiae.

pronus affectus est: quia ipse justitia est. His igitur et regnum reservatur, et merces 682 in coelo copiosa promittitur, qui in contemptu saeculi pauperes spiritu, et damnis rerum praesentium jacturisque probrosi, et adversus maledicta hominum coelestis justitiae confessores, ac deinceps gloriosi promissorum Dei martyres, omnem vitae usum testimonio

0934D Editi, veritatis. Verius mss. aeternitatis, hoc est, cum temporalis vitae, ut eam testarentur aeternam, fuerint prodigi. Ea ratione apostoli mox dicentur aeternitatis velut satores.

aeternitatis ejus impenderint.

10. Sal terrae apostoli.— Vos estis sal terrae. Quod si sal

0934D Lips. et Par. infatuatus fuerit. Mss. Colb. et Carn. evanuerit. Mox non male legeretur id quo salietur: sed ad receptam lectionem non minus accommodata sunt postrema hujus numeri verba, quibus ii qui salierint, cum his quos salierint, projiciendi declarantur,

infatuatum fuerit: ad nihilum valet id quod salietur (Matth. V, 12) . Sal, ut arbitror, terrae nullum est: quomodo ergo apostolos sal terrae nuncupavit? Sed proprietas est quaerenda dictorum, quam et apostolorum officium, et ipsius salis natura monstrabit. 0934B Sal est in se uno continens aquae et ignis elementum; et hoc ex duobus est unum. Hic igitur

0934D Editi cum septem mss., in omnem. Cum mss. Rom., Vatic., Colb. et Carn. praeferimus in unum, utpote verbum, quod dictis evangelicis ad nihilum valet, etc., propius respondeat.

in unum usum humani generis effectus, incorruptionem corporibus quibus fuerit adspersus impertit, et ad omnem sensum conditi saporis aptissimus est. Apostoli autem sunt rerum coelestium praedicatores, et aeternitatis velut satores: immortalitatem omnibus corporibus, quibus eorum sermo adspersus fuerit,

0934D Ita plerique mss. Alii vero libri, conferentes, Tum apud Bad., Er., Lips. et in postrema edit. Par., Atque . . . . sacramenti aquae ignisque perfecti, ubi perfecti ad sacramentum, non ad Apostolos refertur. 0935C In prima Par., ut quin . . . . sacramento aquae ignisque perfici. In pluribus mss. atque . . . . sacramenti ignisque perfecti. Ex his restituendum conjectamus aquae, ut Joannes superius testis est, sacramentis ignisque perfecti. Neque infra mediocriter confirmatur conjectura nostra ex n. 26, ubi baptismi et spiritus sacramenta 0935D rursum memorantur. Sequimur tres mss. nisi quod ponimus atque ut, ubi habent atquin.

conserentes, atque, ut Joannes superius testis est, sacramento aquae ignisque perfecti. 0935A

0935D In vulgatis hic insertum erat, dum ait: Ipse vos baptizabit Spiritu sancto et igni: ne uno quidem e nostris mss. suffragante. Obiter observare est, Hilarium, cum superius, cap. 2, n. 4, baptismum ignis de igne judicii extremi interpretetur, aliam hujus baptismi interpretationem non excludere, si quidem apostolos ante judicium hoc ignis baptismo perfectos hic praedicat.

Merito igitur sal terrae nuncupati sunt, per virtutem doctrinae saliendi modo aeternitati corpora reservantes. Sed natura salis semper eadem est, nec immutari umquam potest. Verum quia conversioni homo subjacet, et solus beatus, qui ( supple, est) usque ad finem in omnibus Dei operibus permanserit; ideo eos, sal terrae nuncupatos, monet in traditae sibi potestatis virtute persistere, ne infatuati nihil saliant, et ipsi sensu accepti saporis amisso vivificare corrupta non possint, et projecti de Ecclesiae promptuariis, cum his quos salierint, pedibus incedentium proterantur.

11. Mundi fugant tenebras.— Vos estis lumen mundi (Matth. V, 14) . Natura luminis est, ut lucem quocumque circumferatur emittat, illatumque aedibus 0935B tenebras interimat, luce dominante. Igitur mundus extra cognitionem Dei positus

0935D Plures mss. obscurae tenebatur. Mox in tribus venit. pro invehitur.

obscurabatur ignorantiae tenebris: cui per apostolos scientiae lumen invehitur, et cognitio Dei claret, et de parvis eorum corpusculis, quocumque incesserint, lux tenebris ministratur.

12. Civitas caro a Christo assumpta, cives homines.— Non potest civitas abscondi supra montem aedificata, neque accendunt lucernam, et ponunt eam sub modio, et reliqua (Ibid. 15) . Civitatem carnem quam 683 assumpserat nuncupat: quia ut civitas ex varietate ac multitudine consistit habitantium; ita in eo, per naturam suscepti corporis, quaedam universi generis humani congregatio continetur. Atque ita et ille ex nostra in se congregatione fit civitas, et nos per 0935C consortium carnis suae sumus civitatis habitatio. Abscondi ergo jam non potest: quia in altitudine positus celsitudinis Dei, admiratione operum suorum et contemplandus et intelligendus omnibus efferatur.

13. Synagoga, modium occultans lumen. Christus lucerna.—Sed nec lucerna accenditur, recondenda sub modio. Qui enim fructus est,

0935D Sic magno consensu mss. id est, clam et occulte. Ita lib. III, de Trin. n. 20: Erant discipuli in clauso, et secreto post passionem Domini congregati consederant. At in prima editione Par. clausam; in caeteris, clausi.

clauso impensam luminis continere? Verum Synagogam digne Dominus modio comparavit: quae susceptos fructus 0936A intra se tantum receptans, certum modum dimensae observantiae continebat; nunc tamen fructu omni, adveniente se,

0936C Ita quatuor mss. Alii habent vacuata sit. Male autem in vulgatis, vacuavit. Pessime vero paulo ante pro nunc tamen, Lipsius substituit nunc tametsi, ac postea voculam se a verbo adveniente virgula separatam cum vacuavit conjunxit, cum referatur ad Christum, cujus adventu Synagogae cultus inanis et 0936D infructuosus evaserit.

vacua sit, non tamen adhuc potens luminis occulendi. Atque ideo jam lucerna Christi non recondenda sub modio est, neque operimento occultanda Synagogae: sed

0936D Praeferremus cum pluribus mss. in ligno passione, quasi, passionis tempore, nisi experti essemus Hilario familiares esse hujusmodi vocum inversiones, ut dicat in ligni passione, pro in ligno passionis.

in ligni passione suspensa, lumen aeternum est in Ecclesia habitantibus praebitura. Pari etiam fulgere apostolos monet lumine (Matth. V, 16) ; ut admiratione operis eorum Deo laus impertiatur: non quod ab hominibus oporteat gloriam quaerere, quia omnia

0936D Bad. cum plurimis mss. in ordine in honorem.

in honorem Dei sunt agenda; sed ut, dissimulantibus licet nobis, opus nostrum his inter quos vivimus eluceat.

14. Lex Christi praenuntia.— Nolite putare quoniam veni dissolvere legem aut prophetas: non veni 0936B dissolvere, sed adimplere (Ibid. 17) . Virtus et potestas verborum coelestium grandia in se momenta complexa sunt. Lex enim operum posita est, et omnia in fidem eorum, quae in Christo erant revelanda, conclusit: cujus et doctrina et passio grande et profundum est paternae voluntatis arbitrium. Lex autem sub velamento verborum spiritalium nativitatem Domini nostri Jesu Christi, et corporalitatem, et passionem, et resurrectionem locuta est: atque id ita jam ante tempora saecularia in aetatis nostrae tempus esse dispositum, frequens et prophetica et apostolica auctoritas est. Igitur post jejunium dierum quadraginta, satanas tantis suspicionibus anxius, usque ad tentandi erupit audaciam: ingens in Jesu pertimescens coelestis molitionis arcanum.

0936D Sic potiores mss. Alii vero: Jesu enim Domino non nomen ex corpore est: adversantur his tract. ps. LXV, n. 12: Jesus enim ejus hominis, qui ex Maria natus est, nuncupatio est.

Jesus 0936C enim Domino nostro nomen ex corpore est. Itaque et 684 corporalitas ejus et passio, voluntas Dei et salus saeculi est: et ultra humani sermonis eloquium est, Deum ex Deo, Filium ex Patris substantia atque intra Patris substantiam consistentem, primum in hominem corporatum, dehinc morti hominis conditione subjectum, postremo post triduum in vitam ex morte redeuntem,

0936D Clarius haec ita ordinarentur: materiem assumpti corporis consociatam aeternitati Spiritus et substantiae suae (hoc est divinae naturae, quae filio Dei sua est per proprietatem, humana autem tantum per assumptionem) ad coelum retulisse. Et hic locus avertit omnem suspicionem, quae ex aliis oriri posset, ne Hilarius Christi glorificati carnem abolitam existimarit.

consociatam Spiritus et substantiae suae aeternitati materiem ad coelum assumpti corporis retulisse.

15. Qui a Christo impleta. Crux Christi non erusbescenda. 0937A —Ne igitur aliud existimaremus in operibus suis esse, quam contineretur in lege; non solvere se legem professus est, sed implere: coelum quidem et terram, maxime, ut arbitramur, elementa esse solvenda: caeterum ne minimum quidem posse esse de mandatis legis infectum; in ipso enim lex et prophetia omnis impletur. Sub passione et jamjam spiritum traditurus, magni hujus in se certus arcani,

0937D In quibusdam libris poto, in aliis potato aceto, in nonnullis potu aceti, in Ps. CXXXI, n. 4, post poculum aceti. Deinde, pro fidem enim gestorum, longe mallemus finem enim gestorum, Christi scilicet. Perfectis enim omnibus, ut dicitur in Ps. CXXXI, n. 4, ait: Consummatum est . . . . Percucurrerat enim omnia sacramenti officia: et ubi in consummatione gaudetur, ibi in suscepti operis perfectione laetitia est. Itaque cum dixit Christus: Consummatum est, et continuo tradidit spiritum; finem omnium prophetarum dicta (apud Par. et in uno ms. Colb. gesta) sumebant: tum quia mors est finis et extremum eorum, quae prophetae ab ipso in carne gerenda praedixerant; tum etiam quia finem sumit prophetia, cum ad exitum perducitur quodcumque ea praedictum est.

potus aceto consummata omnia est professus: fidem enim gestorum, omnia tum prophetarum dicta sumebant. Itaque ne minima quidem mandatorum Dei, nisi cum piaculo

0937D Aliquot mss. Deus.

Dei constituit esse solvenda (Ibid. 19) : futuros minimos, id est, novissimos ac poene nullos denuntians, minima solventes. 0937B Nulla autem his minora possunt esse, quae minima sunt. Minimum autem est omnium, Domini passio et crucis mors: quam si quis tamquam erubescendam non confitebitur, erit minimus; confitenti vero magnae in coelo vocationis gloriam

0937D Ita potiores mss. In aliis, confitetur. In vulgatis 0938D autem, Dominus esse confitetur. Hic magnae vocationis gloriam dicit Hilarius, quasi magni nominis, juxta illud: Hic magnus vocabitur.

pollicetur.

16. Evangelium qui legem excedat.— Dico autem vobis, quia nisi abundaverit justitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum (Ibid. 20) . Pulcherrimo ingressu opus legis coepit excedere, ut non dissolveret eam, sed profectu potiore praecederet: aditum apostolis in coelum, nisi justitiam Pharisaeorum aequitate anteissent, denuntians non futurum. Propositis igitur his quae in lege praescripta sunt, profectu ea non abolitione transgreditur.

17. Ira sine causa homicidii rea. 0937C —Lex vetuit occidere, reatum homicidii severitate judicii expiatura (Ibid. 21) . Sed male in alterum commotae mentis affectio idem in Evangeliis habet

0938D Singulare est illud idem poenae, pro eamdem poenam. Deinde notandum fidei vocabulum legi, fidei praeceptum praecepto legis opponi.

poenae; et ex praecepto fidei non minus rea ira est sine ratione suscepta, quam in operibus legis homicidium. Et qui dixerit fratri suo racha, reus erit concilio (Ibid. 22) . Racha vacuitatis opprobrium est: et qui sancto Spiritu plenum convicio vacuitatis insimulat, fit reus concilio sanctorum; contumeliam Spiritus sancti 685 sanctorum judicium animadversione luiturus: Qui autem fatuum dixerit, reus erit gehennoe ignis. Piaculi magni periculum est, quem salem Deus nuncupaverit, eum contumelia infatuati sensus lacescere: 0937D et stultorum intelligentiam salientem (eum 0938A qui salit), stultae intelligentiae exasperare maledicto. Istiusmodi igitur aeterni ignis erit pabulum. Ita quidquid lex

0938D Particula ne deest in vulgatis. Exstat in mss. quorum auctoritate hic adjicitur, maxime cum in lege homicidium perpetratum non gehennae, sed judicio dumtaxat condemnatum memoretur.

ne in ipsis quidem operibus damnavit, evangeliorum fides pro contumeliosa tantum verborum facilitate condemnat.

18. Pax cum fratribus paci Dei praemittenda.—Mutua igitur universos charitate devinciens, nullam impacificae orationis fieri precem patitur: sed altario munera offerentes, si recordentur habere se cum fratribus aliquid simultatum, reconciliatos humana pace reverti in divinam pacem jubet, in Dei charitatem de charitate hominum transituros (Ibid. 23 et 24) .

19. Cito ineunda est.—Et quia nullum tempus vacuum affectu placabilitatis esse permittit, cito in 0938B omni vitae nostrae via reconciliari nos adversario benignitate praecepit: ne in reditu gratiae morosi, in mortis tempus non inita pace veniamus, nosque adversarius judici tradat, et judex ministro, et in carcerem mittamur, et non exeamus inde, donec reddamus novissimum quadrantem (Ibid. 25 et 26) . In praeceptis dominicae orationis remitti nobis peccata nostra oramus exemplo, et data adversariis conditione veniae, ipsius veniam deprecamur (Matth. VI, 12) . Haec itaque negabitur nobis, si aliis negetura nobis: nostroque ipsi judicio rei sumus, si in judicii tempus non remissis simultatibus transeamus; adversario tradente nos judici, quia manens in eum simultatis nostrae ira nos arguit. Et quia charitas plurimum peccatorum tegit (I Petr. IV, 8) , et 0938C errorum nostrorum ambitiosa ad Deum patrona est; novissimum poenae quadrantem solvemus, nisi pretio ipsius aliquantorum criminum culpa redimatur. Quid autem a pluribus in hoc capite sensum sit, non putavi esse tractandum. Hoc enim, quod adversario reconciliari

0938D Dum hic ait Hilarius, reconciliari benevolentia, et supra, reconciliari benignitate; vim graeci sermonis expressit: quia, ut notat Hieronymus in hunc locum, pro eo quod nos habemus in latinis codicibus consentiens, in graecis scriptum est εὐνοῶν, quod interpretatur benevolus ac benignus.

benevolentia jubemur, ad corporis et spiritus adversantium sibi concordiam retulerunt; sed nos ordinem doctrinae tenentes, et opus legis evangelicis profectibus excedentes, non putavimus intelligentiae continuationem oportere convelli.

20. Audistis quia dictum est antiquis, non moechaberis, etc. (Matt. V, 27) . Fertur suo cursu ordo praecepti, et praetermissis legis operibus, jam in Evangeliis 0938D adulterio motus tantum oculi incidentis aequatur: 0939A et cum fornicationis opere punitur illecebrosa visus transcurrentis affectio.

686 21. Membra abscidenda, propinqui scandalizantes. Frustra corpus, et non cor, exsecatur.— Quod si oculus tuus dexter scandalizat te, erue eum, et projice abs te, etc. (Ibid. 29) . Fit innocentiae gradus celsior, et profectum fides sumit. Carere enim non solum propriis vitiis, sed et extrinsecus incidentibus admonemur. Non enim ex causis peccantium membrorum, corporis damna praecepta sunt: dextro enim oculo non minus sinister erraret. Certe pes sensu concupiscentiae carens damno inutilis est, in quem poenae causa

0939C In mss. nonnullis omittitur particula negans. Potest retineri, ut sic ratiocinetur Hilarius: Causa poenae est peccatum: peccatum autem non est, ubi non est malae appetitionis affectus: neque igitur in illam corporis partem poenae causa cadet, cum ipsa absque aliquo appetitionis affectu solum in re habeat ministerium necessariae servitutis, ut loquitur in Psal. CXX, n. 7. Itaque quia pes aut hujusmodi membrum non est causa culpae, adeoque nec poenae, inutili damno abscindetur, remanente interim concupiscentia. Potest et expungi praedicta particula, ac pes dici poenae causa, quomodo superius membra peccantia, hoc nimirum sensu: Pes, in quem poena infligetur, cum concupiscentiae sensu careat, adeoque haec cum illo non resecetur, damno inutili abscindetur.

non incidet. Sed quia diversa invicem membra, corpus tamen omnes unum sumus; abjicere a nobis, vel potius eruere, propinquitates

0939C Editi cum mss. non paucis, carissimorum hominum. 0939D Verius Vaticanus codex cum Rom. et Colb. carissimorum nominum. Unde infra cap. 18, n. 4, hic ipse locus notatur his verbis: Superius in abscindendis manu vel pede propinquitatum contineri nomina exposuimus: et cap. 10, n. 24, damnantur qui domesticas nominum caritates dilectioni Dei praetulerint. Illa autem nomina carissima sic recensentur in Psal. CXVIII, n. 3: Irasci haec carissima nobis nomina, pater scilicet ac mater, uxor et filii non possunt, quod eos praecipitur odisse, etc. Quo loquendi modo cum Hieronymus ep. XXIX, de morte dicat, quod fratres dividat, et carissima inter se nomina crudelis et diva dissociet, haec verba se ex prophetali vaticinio mutuatum esse subjicit.

carissimorum 0939B nominum admonemur, si in illis aliquid tale cernamus, ne in consortium criminis eorum de familiaritate veniamus: rectius utilibus et maxime necessariis, tamquam oculi et pedis membris carentes, quam usque in societatem gehennae, vitiosae propinquitatis teneamur affectu. Esset autem abscisio membrorum utilis, si et cordis esse posset exsectio. Cum enim

0939D Hoc est, cum desiderium malum haud secus damnetur atque opus. Hic de concupiscentiae motibus, quos primo primos vocant, non est sermo.

concupiscentia efficientiae comparetur, damnum corporis otiosum est, relicto voluntatis instinctu.

22. Dictum est autem: Quicumque dimiserit uxorem suam, det illi repudium, etc. (Ibid. 31) . Aequitatem in omnes concilians, manere eam maxime in conjugiorum pace praecepit: legi addens plura, nihil demens. Nec sane profectus argui potest. Nam cum 0939C lex libertatem dandi repudii ex libelli auctoritate tribuisset, nunc marito fides evangelica non solum 0940A voluntatem pacis indixit, verum etiam reatum coactae in adulterium uxoris imposuit, si alii ex discessionis necessitate nubenda sit:

0939D In tribus mss. nullam malitiae causam. Qui ex 0940C hoc loco volunt Hilarium non modo uxorem adulterii ream dimittendi, sed et alteram ducendi licentiam tribuere, aliud ei attribuunt, quam quod dicit aut sentit, cum maritum uxoris adulterae ab illius societate dumtaxat absolvat.

nullam aliam causam desinendi a conjugio praescribens, quam quae virum prostitutae uxoris societate pollueret.

23. Jurandi consuetudo ac necessitas Christianis sublata.— Iterum audistis quia dictum est antiquis: Non perjurabis, etc. (Ib. 33) . Lex poenam posuerat perjurio, ut fraudulentiam

0940C Editi, fraudulentiam mentium: castigantur ope mss.

mentientium sacramenti religio contineret; simulque plebs rudis atque insolens frequentem de Deo suo mentionem haberet familiaritate jurandi. Fides vero sacramenti consuetudinem removet, vitae nostrae negotia in veritate constituens, abjecto fallendi 687 affectu, simplicitatem loquendi audiendique praescribens; ut quod erat esset, non 0940B esset vero quod non erat:

0940C Apud Par. qui: quod in modum particulae interrogantis nonnullis forte placuerit: at videtur potius Hilarius praedicare, inter duo illa extrema est et non patere materiam fallendi, quae a Christo hic amputetur.

quia inter est et non, patens esset materia fallendi, et quod ultra est, id omne de malo est (Ibid. 37) . Quod enim est, suum est ut semper sit: quod vero non est, naturae est ut non sit. Ergo in simplicitate viventibus

0940C In aliquot mss. jurandum de religione. Non displicet quod in Colb. jurandi religio: ut vocabulum opus per modum nominis adjecti pro necessaria efferatur. Jurandi necessitatem hic, superius consuetudinem, 0940D infra superstitionem, nusquam licentiam Christianis auferri docet Hilarius. Imo lib. V de Trin., n. 26 et 29, hanc Esaiae prophetiam: Et qui jurant super terram, jurabunt in Deum verum, evangelicis temporibus convenire demonstrans, juramentum etiam Christianis aliquando pium ac laudandum probat: quod amplius liquet ex his tract. Ps. LXII, n. 1: Quisquis in eo jurabit, sacramenti hujus religione laudabitur. Hinc ubi subjicit, nos reddere Deo sacramenta non patitur, intelligere est citra necessitatem. Frustra igitur Scultetus hoc uno in Matthaeum loco fretus inter singulares Hilarii opiniones recenset, juramentum omnino Christianis esse interdictum. Quamquam gravissimorum virorum haec opinio quondam fuit.

jurandi religione opus non est, cum quibus semper quod est, est: quod non, non: et per haec eorum et opus et sermo omnis in vero est.

24. Judaeorum superstitio damnatur.— Neque per coelum jurabis, quia sedes Dei est, et reliqua (Ibid. 34) . Non solum nos reddere Deo sacramenta non patitur, quia omnis Dei veritas dicti factique nostri simplicitate retinenda est: sed superstitionem contumaciae veteris condemnat. His enim elementorum nominibus Judaeis erat religio jurare, et coeli, et terrae, et 0940C Jerusalem, sed et capitis sui, quibus in contumeliam Dei

0940D Plures mss. sacramenti venerationem. At potiores cum vulgatis sacramento: quibus favet illud Hieronymi in eumdem locum, Judaei per angelos et 0941D urbem Jerusalem et templum et elementa jurantes, creaturas resque carnales venerabantur honore et obsequio Dei.

sacramento venerationem deferebant. Quid 0941A enim momenti erat jurare per coelum Dei sedem, jurare per terram scabellum pedum ejus, jurare per Jerusalem urbem brevi ob insolentiam et peccata inhabitantium destruendam: cum praesertim in praeformationem Ecclesiae, id est, corporis Christi, quae magni regis est civitas, esset constituta? Per caput autem jurare cur vellent? Numquid vel capilli unius mutandi facultas esse poterat juranti, cum omnibus colorem natura a Deo profecta suggereret? Atque ita haec sacramentorum pignora plena apud eos piaculi fuisse demonstrat: cum ignorato aut neglecto opifice suo, religionem operibus impertirentur.

25. Ulciscendi libido coercetur.— Audistis, quia dictum est, oculum pro oculo, dentem pro dente, et reliqua (Ibid. 38) . Extensam fidei nostrae in aeternum 0941B spem rebus ipsis Dominus vult probari: ut ipsa dissimulandae injuriae tolerantia testis judicii sit futuri. Lex infidelem Israel intra metum

0941D Abest metu, a Bad., Er., Lips. et pluribus mss.

metu continebat, et injuriae voluntatem injuriae vicissitudine coercebat. Fides autem nullius tam gravem dolorem esse patitur injuriae, ut ultionem expetat, et illatae sibi quisquam vindex sit contumeliae: 688 quia in judicio Dei, et perpessis injuriam plus est consolationis, et poena severior injuriosis. Atque ita non solum ab iniquitatibus nos abesse Evangelia praecipiunt, verum etiam ulciscendae injuriae exigunt dissimulationem. Nam accepta alapa maxillam alteram jubemur offerre (Ibid. 39) , et mille passus onus vehentes, progredi in spatium passuum duum millium, injuriae augmento profectum ultionis habituri, ipso 0941C virtutum coelestium Domino ad incrementum gloriae et maxillas palmis, et flagris scapulas offerente.

26. Litium causae amputantur. Munificentia jubetur. Gratiae Dei grutuita sit dispensatio.—Non solum autem judicii humani refugienda esse arbitria praecipit, verum etiam cum damni voluntate vitanda; ut tunicam nobis volenti judicio

0941D Bad. cum mss. eruere. Mox in vulgatis, per spem bonam: ubi restituimus per spem bonorum futurorum, ex potioribus mss. Ita cap. 5, n. 6, habemus, nos in spem bonorum aeternorum confirmari.

exuere, remittamus et pallium (Ibid. 40) : et per spem bonorum futurorum saecularem supellectilem contemnentes, inanem gentium cupiditatem et vanitatem infructuosae avaritiae arguamus. Omnibus etiam dari quae poposcerint jubet, et a precibus volentium mutuari os atque animum non referre; ut his, quibus indigent, per nostram munificentiam expleantur, et eorum vel sitim potu, vel famem cibo, vel nuditatem vestitu indulto 0941D arceamus: ac sic bonorum eorum, quibus a Deo indigemus, digni reperiamur; cum obtinendi meritum indulgendi consuetudo conciliet. In officio quoque

0941D Aliquot mss. cum Bad. et Er. dispendendae.

dispensandae ejus quam accepimus gratiae, pronos 0942A esse oportere demonstrat; ut boni gratuiti sit dispensatio gratuita, et mutuari volentibus non negemus quod mutuamur a Deo, semper sine habendi damno impertiendi ministerio

0941D Beccensis codex, fruituri.

functuri.

27. Inimicorum dilectio.— Audistis quia dictum est, Diliges proximum tuum, et odies inimicum tuum, et reliqua (Ibid. 43) . Conclusit omnia bonitate perfecta. Amari enim lex proximum exigebat, et in inimicum licentiam odii dabat. Diligi vero inimicos fides praecipit, et petulantes humanarum mentium motus, publicae charitatis frangit affectu (Ibid. 44) ; non solum iram ab ultione depellens, sed etiam in amorem mitigans injuriosi: quia gentium sit amantes amare, et commune sit diligere diligentes. Vocat igitur nos in Dei ut haereditatem, ita et imitationem: bonis et 0942B injustis, Christi sui adventu, in baptismi et Spiritus

0941D Bad., Er., Lips. et aliquot mss. sacramento. Retinendum 0942D putamus cum Par. et melioribus mss. sacramentis. Hic enim duo distingui videntur Sacramenta, quorum alterum pluviae, alterum soli comparetur; hoc bonis conferatur ad fidei et charitatis augmentum, illud injustis in remissionem peccatorum et fecunditatem bonorum operum. In hanc opinionem confirmamur ex verbis in psal. CXVIII, n. 5: Est ergo, quantum licet existimare, perfectae illius emundatio puritatis etiam post baptismi aquas reposita, quae nos sancti Spiritus sanctificet adventu, etc. Quae hic baptismi et spiritus, superius n. 10, aquae ignisque sacramenta vocati opinamur.

sacramentis et solem tribuentis et pluviam (Ibid. 45) . Ita nos ad perfectam vitam, per hanc publicae bonitatis concordiam, quia nobis in coelo pater sit perfectus imitandus, instituit.

28. Jactantia fugienda.— Attendite, justitiam vestram ne faciatis coram hominibus, etc. (Matth. VI, 1) . Omnem curam rerum praesentium amovet, et attentos tantum esse in spem futuri jubet, neque sectari vel hominum 689 favorem ostentatione bonitatis, vel jactantiam religionis orationis publicae copia, sed intra conscientiam fidei fructum boni operis continendum: quia humanae laudis consectatio eam tantum, quam ab hominibus expetit, mercedem sit receptura; caeterum promerendi Dei exspectatio, praemium 0942C sit longae patientiae consecutura. Sinistra quoque manus ut ignoret opus dexterae ( subaud. jubet) (Ibid. 3) . Sed numquid istud natura corporis sinit? aut intelligentiae sensum manuum ministeria sortiuntur? Verum ( subaud. hoc vult) ut in Dei scientia opera nostra consistant: cum sub nuncupatione membrorum, in his quae geramus, eorum quae nostra sunt atque nobiscum sunt conscientia arceatur