Hilary of Poitiers, In Evangelium Matthaei Commentarius

Caput V. De oratione et jejunio, de thesauro in coelo, de lucerna corporis, de duobus dominis, de cibo et vestitu, de volatilibus et liliis agri et foeno, de sollicitudine diei, de festuca et trabe in oculo.

1. Orationis locus, cor.—Clauso quoque cubiculi 0942D ostio jubemur orare, atque in omni loco precem fundere edocemur (Matth. VI, 6) : et sanctorum oratio inter feras, carceres, flammas, et de profundo maris ac bestiae ventre suscepta est (Jonae II, 2) . Ergo non 0943A occulta domus, sed cordis nostri cubiculum ingredi, et clauso mentis nostrae secreto orare ad Deum, non multiloquio, sed conscientia admonemur, quia dictorum verbis opus omne praecellat.

0943C In mss. hic dumtaxat fit initium capitis 5. Ut hic Hilarius, ita Ambrosius Lucam exponendo dominicam orationem praetermisit.

De orationis autem sacramento necessitate nos commentandi Cyprianus vir sanctae memoriae liberavit. Quamquam et Tertullianus hinc volumen aptissimum scripserit: sed consequens error hominis, detraxit scriptis probabilibus auctoritatem.

2. Jejunantis sit conscientia pura, et bona opera.— Cum autem jejunatis, nolite fieri sicut hypocritae tristes: exterminant enim facies suas, ut pareant hominibus jejunantes, etc. (Ibid. 16 et 17) . Jejuniorum profectum docet extra jactantiam confecti corporis esse oportere, neque de

0943C Bad., Er. et Lips. inediae. At Par. cum omnibus mss. injuriae: quod mendose scriptum putamus 0943D loco incuriae.

injuriae ostentatione favorem 0943B gentium consectandum; sed omne jejunium in sanctae operationis decore ponendum. Oleum enim fructum misericordiae esse, coelestis et propheticus sermo est. Ergo bonitatis operibus caput nostrum, id est, vitae nostrae sensus ornandus est; quia intelligentia omnis in capite est: sordesque in facie abluendae, ne quid sit horroris ex vitiis, sed magis gratia candoris sit in

0943D Hic supple Dei vocabulum. Jam enim legimus cap. 4, n. 7: eos visui et occursui Dei esse patentes, quibus per animi nitorem ac vitae puritatem potestas sit contuendi. Utroque in loco videtur respici parabola virginum, quibus dicitur: Ecce sponsus venit, exite obviam ei. Rursum huic lucem confert illud ex tract. ps. CXL, n. 9: In abluenda facie nitorem purae conscientiae exegit, ne quid in nobis sordidum, ne quid oblitum adhaereret: in capite vero ungendo, doctrinis nos atque operibus spiritalis institutionis perfectos esse praecepit.

occursu: atque ita nos 690 in splendorem bonae conscientiae elutos, et in gratiam misericordis operis delibutos, Deo jejunia nostra commendent. Caeterum fugientes in jejuniis hominum conscientiam

0943D Carnutensis codex, comptis capitibus. Monet Hieronymus Christum hic loqui juxta ritum provinciae Palestinae, ubi diebus festis solent ungere capita.

unctis capitibus, et ridiculi magis erimus, et cogniti.

3. Ubi cor hic, ibi post hanc vitam erit.— Nolite thesaurizare vobis thesauros in terra, et reliqua (Ibid. 19) . 0943C Praetermissa igitur humanae gloriae et opulentiae sollicitudine, omnem placendi Deo curam sumi oportere demonstrat: quia humanam laudem vel corporum vitia, vel obtrectatio invidentium corrumpat; et hic thesaurus pecuniae, aut detrimento sit periculosus, aut furto. Caeterum laus coelestis aeterna est, nec subrepentis furto subtrahenda, nec tinea aut rubigine invidiae exedenda: corde nostro sedem thesauri utram sit

0943D In vulgatis, secutus: soloecismus quem emendant mss. Ante in nonnullis utrum, non utram: quod 0944C ad sedem vel in Deo vel in pecunia habendam rectius refertur. Post in iisdem damnoso: hoc ad intelligentiae lumen referri queat, quod in pecunia damnosum, in Deo sempiternum futurum sit.

secutum habituro, et intelligentiae nostrae lumine aut cum pecunia damnosa futuro, aut cum Deo sempiterno.

4. Corporum claritas aut tenebrae aeternae pro diversa ratione animorum. 0944A — Lucerna corporis tui est oculus tuus (Ibid. 22) . Continens sensus est. De oculi enim

0944D Vocabulum luminis in vulgatis omissum, supplemus ex mss. Sic et infra n. 7, non simpliciter ex oculo, sed, ex oculi lumine corpori quoque splendorem spopondit.

luminis officio lumen cordis expressit. Quod si simplex et lucidum manebit; claritatem aeterni luminis corpori tribuet, et splendorem originis

0944D Hilarius hic, veterum more, animam nostram spectat ut ex natura sua quamdam lucem, quemdam splendorem. Sic a Gregorio Naz. Or. XLII post quam num. 12, dicti sunt angeli secundi splendores primi splendoris administri, num. 15, homo secundum animam angelus alius nuncupatur.

suae corruptioni carnis infundet. Si autem obscurum peccatis, et voluntate erit nequam; vitiis mentis natura corporis subjacebit. Et si lumen, quod in nobis est, tenebrosum sit; quantas necesse est ipsarum tenebras esse tenebrarum (Ibid. 23) ? quia jam periculose soleat animi generositati terrenae carnis vitiosa origo dominari, longeque magis peccata corporum ingravescere, si etiam cupiditatibus adjuventur animorum: ex eoque

0944D Apud Par. fuerit: corrupte. Tum praeter naturam suam, id est, amplius quam ex natura sua sint, quasi praeter naturales tenebras, novas quasdam contrahant exstincto lumine mentium; quod lumen si retinuerimus, etc.

fieri praeter naturam suam corpora 0944B nostra tenebrosa, si in illis mentium lumen exstinctum sit; quod si per simplicitatem spiritus retinuerimus, lumine suo necesse est et corpus illuminet.

5. Deo et saeculo serviri nequit.— Nemo potest duobus dominis servire, etc. (Ibid. 24) . Duum dominorum infidele servitium est, nec par ejusdem potest esse ad saeculum atque ad Deum cura. In alterum enim necesse est odium sit, in alterum amor: quia idem opus diversae dominorum non conveniat voluntati, nec pauperes spiritu Deo placentes ambitiosae saeculi hujus possint apti esse jactantiae.

6. Saeculi contemptu coelum unum suspiret animus.— Ideo dico vobis, ne cogitetis in corde vestro, quid manducetis; neque corpori vestro, quid vestiatis. Nonne anima vestra pluris est quam esca, et corpus pluris est 0944C quam vestimentum (Ibid. 25) ? Contemptum saeculi, et fiduciam futurorum toto superiore 691 sermone praeceperat. Nam cum ad injuriam pronos jubet esse, et ad damnum voluntarios, et ad ultionem negligentes, et ad diligendum

0944D Hoc est, ad diligendos amicos vel inimicos, seu ad bene vel male sibi facientes promiscue se habere.

promiscuos, et ad humanam gloriam incuriosos; confirmari nos in spem bonorum aeternorum laborat. Plures enim et amor praesentium, et desperatio futurorum incertos facit: et aut illecebris capit, aut infidelitate confundit: Ergo regnum coelorum, quod prophetae nuntiaverunt, Joannes praedicavit, Dominus noster in se esse positum 0945A est professus, vult sine aliqua incertae voluntatis ambiguitate sperari: alioquin justificatio ex fide nulla est, si fides ipsa fiat ambigua. Igitur curam nullam esse vestitus et cibi praecipit, dicens et escis animam, et cibo corpus esse pretiosius.

7. Altior sensus latet in praedictis.—Et quidem pulchrum est, praesentium rerum contemptu, curam tantum divinis rebus impendere: sed altius sermo descendit, et in coelestis dicti intelligentiam verbis subjecta ratio extenditur. Thesaurum Dominus condi jussit in coelo, et ex oculi lumine corpori quoque splendorem spopondit, et dominis duobus neminem placere posse testatus est: et post haec ait: Ideo dico vobis, ne cogitetis in corde vestro, quid manducetis; neque corpori vestro, quid induatis.

0945B Id est, licet in his: Ideo dico vobis ne cogitetis, particula ideo, connexionem superiorum cum subsequentibus indicet: tamen quae illud ideo consequuntur, non satis congruunt cum iis quae praecedunt.

Quae consequuntur, 0945B non satis propositionibus congruunt. Numquid et unius domini servus non possit circa vestem esse cibumque sollicitus? Numquid per adversam valetudinem hebetato oculi lumine obscurabitur corpus? aut quod corporis lumen esse possit ex oculo? Numquid thesaurizare in coelis sola nuditas aut fames poterit?

8. De resurrectione quaedam dubia solvuntur. 0946A —Sed quia corruptus circa futurorum curam infidelium sensus est, calumniantium quae in resurrectione corporum species sit futura, quae

0945B Editi, in substantia. Rectius mss. potiores, in substantiam; hoc est, qua in aeternum valeant subsistere atque conservari: tum pro et cum, mallemus ut cum; maxime quia in ms. Colb. post sequitur, in saeculi gaudia transeant.

in substantiam aeternitatis alimonia; et cum ex difficultatibus quaestionum inutilium, quaedam utendarum praesentium voluptatum ratio quaesita est, inutili

0945B Hoc est, cum abjecta aeternitatis spe in cultu ac 0945C metu Dei ita demorentur. ut cultus ac metus sui nullam utilitatem sperent. Dejectus enim unusquisque vel motus de gradu spei ejus quam susceperat apud Creatorem, facile jam declinatur ad alterius spei auctorem, ut loquitur Tertullianus de resurr. carnis n. 2.

metu circa Dei reverentiam demorantes, in saeculi gaudia transeunt; atque ita est, ut duobus dominis unius infidele servitium sit: igitur ex summo pietatis affectu, gravissimo

0945C In vulgatis. gravissimoque. Removetur particula supervacanea auctoritate ms. Colb. Neque audiendi quinque alii, qui hunc locum ita exhibent: igitur ex summo impietatis affectu, gravissimoque diffidentiae, praedicatio ita admonet. Admonet porro Dominus ex affectu pietatis, post quam praedixit diffidentiae periculum.

diffidentiae periculo ante praedicto, ita admonet: Nonne anima pluris est quam esca, et corpus pluris est quam vestimentum (Ibid. 25) ? In dictis Dei veritas est, et rerum creandarum efficientia omnis in verbo est. Ita nec quod spopondit ambiguum 0946B est, nec inefficax 692 quod locutus est. Nihil est quod non in substantia sua et creatione

0945C Quid hic corporeum dicat Hilarius, non satis liquet. Cum tamen in Psal. CXXIX, n 3, explicaturus illud Joannis, Deus spiritus est, subjiciat, invisibilis scilicet et immensa atque intra se manens et aeterna natura; innuit id corpus esse, quod immensitate aut aeternitate carens intra se non maneat. Idipsum confirmare videtur in Psal. CXXIV, n. 6, ubi docet Deum omnibus adesse: et hoc, quia Spiritus est omnia penetrans 0945D et continens. Non enim secundum nos corporalis est, ut cum alicubi adsit, absit aliunde, etc. Ubi vides id vocari corporale, quod cum alicubi adsit, absit aliunde. Cum igitur hic asserens nihil non in substantia et creatione corporeum, id una ratione confirmet, quia omne quod creatum est, in aliquo sit necesse est; nil vetat quo minus intelligatur id corporeum dicere, quod in aliquo tantum, non in omni tempore aut loco sit, seu quod in alio aliquo, non intra se maneat. Id quoque corporeum vocare potuit, quod cum ex partibus aut qualitatibus natura sua compositum sit, nihil non habet quod ad integritatem sui pertineat: quo spectat illud in psal. CXXIX, n. 4: Quidquid compositum est . . . . . habet initium quo corporatur ut maneat. Imo apud Phoebadium Hilarii aequalem vacuo et inani ac non pleno corpus opponitur. Ipse enim Dei filius ab illo vocatur Dei sermo, non 0946B sonus vocis, sed res substantiva ac per substantiam corpulentiva. Tum prosequitur, Non enim sine substantia constitit, quod de tanta substantia fecit (forte fuit). Nihil ergo vacuum de pleno, nihil inane de solido: quia Dei sermo spiritus Dei Christus instructus est, et, ut evidentius dicam, sermonis corpus est. Corpus enim spiritus, sed corpus sui generis. Nam et invisibilis et incomprehensibilis spiritus: numquid tamen et inane et vacuae res (forte rei aut vacua res) Deus. Quo sensu Tertullianus, lib. de carne Christi, num. 12, dixisse 0946C videtur: Omne quod est, corpus est sui generis. Nihil est incorporale, nisi quod non est. Sic et Tullius, lib. IV, de Finibus: Alii, quasi nullum corpus sit hominis, ita praeter animum nihil curant: cum praesertim ipse quoque animus non inane nescio quid sit (neque enim id possum intelligere), sed in quodam genere corporis. Id demum corporeum vocare licet, quod non est sine aliqua ad corpus habitudine, sicque intelligi commode potest illud Evedii apud Augustinum epist. CLVIII, num. 11: Animam ergo omni corpore carere penitus non posse, illa res ut puto ostendit, quod solus Deus omni corpore semper caret. Haec interim notae subsequenti praemissa sint.

corporeum sit: et omnium, sive in coelo sive in terra, sive visibilium sive invisibilium, elementa formata sunt. Nam et animarum species, sive obtinentium corpora, sive corporibus exsulantium,

0946C Difficile est hunc locum conciliare cum pluribus aliis, puta tract. psal. LII, num. 7, psal. CXVIII, n. 8, necnon psal. CXXIX, n. 4, 5 et 6, ubi anima non modo spiritalis, sed et incorporalis diserte asseritur. Si pro corpoream, legere liceret congruam, nihil jam difficultatis superesset. Sed lectionem Claudiani Mamerti aevo jam receptam mutare quis sibi arroget? Verum 0946D aliter conciliari valet, si attendatur Hilarii scopus. Non enim ei sermo est de interna animarum substantia, sed de externa quadam aut quasi externa, quae in modum vestimenti aut alimoniae ad vitam earum conservandam requiratur. Totus quippe est contra eos, qui resurrectionem licet a Deo audiant, de ea tamen idcirco diffidunt, quia quae alimonia tum futura sit non assequantur. Primo itaque resurrectionem adstruit, de qua ambigere stultum sit, post quam eam Deus et in dictis verax, et in factis potens spopondit. Tum asserta resurrectionis veritate non minus vanum ostendit, de alimonia sollicitum esse, cum experientia doceamur, nihil a Deo semiplenum aut non integrum, non formatum et quodam modo corporatum creari, sed omnia ab eo accipere quae ad substantiae semel creatae conservationem necessaria sint. His addit, Deum qui promisit majora, animam 0947C scilicet et corpus, non negaturum esse leviora, hoc est, alimoniam et vestimentum. Denique totum hoc illustrat exemplo spirituum immundorum, quibus, sine aliquo negotio quaerendi et congregandi, vivendi tamen tribuitur de aeterni consilii potestate substantia. Unde et post pauca concludit: Fidem vitalis substantiae nostrae de documento spirituum firmavit. Ubi igitur ait, Animarum species corpoream naturae suae substantiam sortiuntur, nihil aliud sibi vult, nisi animas non interire, sed unde in sua vita conserventur ac subsistant accipere: cum quod hic corporea substantia, numero sequenti vivendi substantia, et num. 10, vitalis 0947D substantia verbis jam apertioribus nuncupetur. Hanc porro vitalem substantiam homines ex se et non aliunde sumpturos tacite significat num. 11, ubi tradit angelos ex originis suae sorte ut sint semper accipere, eisque non similes post resurrectionem futuros; quod diserte jam declarat in psal. CXLVII, n. 3, ubi beatorum coetus nullius egens ad corporis animaeque substantiam praedicatur. Demum cum Hilarius eos hic refellat, qui de animarum post resurrectionem tum alimonia tum vestimento solliciti sunt; cumque infra cap. XI, n. 4, explicaturus illud, Hominem mollibus vestitum, vestimentum animae interpretetur corpus quo anima ambitur ac circumscribitur, Vestem, inquit, ambitum corporis quo anima induitur significat: quid hic sibi volet, Corpoream naturae suae substantiam sortiuntur, nisi, Non carent veste, quae a corporibus numquam non ambiuntur? Ad summum 0948C igitur hic sensit animas numquam exsistere extra omne corpus: cum tota quaestio non de animae substantia, sed de subsistendi modo versetur. Sed haec interpretetur quisque ut volet, modo non credat Hilarium iis dictis animam in se ipsa corpoream voluisse: aliter enim eum sensisse constat, ut fuse in generali praefatione singulari dissertatione demonstratum est. Observamus obiter quosdam in his, Animarum species, sive obtinentium corpora, sive corporibus exsulantium, animas humanas et angelos significari existimare. Nobis tamen potius ad diversum animarum humanarum statum videntur referenda.

corpoream tamen naturae suae substantiam sortiuntur; quia 0947A omne quod creatum est, in aliquo sit necesse est. Atque ideo

0948D Ita cum Par. mss. potiores. Plures alii cum Bad., Er. et Lips., inertiam.

ineptiam inutilissimae quaestionis Deus arguens, non patitur, anima et corpore in aeternitatis substantia collocandis, spem nostram futuri in resurrectione cibi et vestitus sollicitudine demorari: ne

0948D Par. tanto pretiosiora, quod prior Lipsius ex Erasmi margine in textum transtulerat: renitentibus mss. quorum alii habent tanta, alii tanto pretiosa.

tanto pretiosa reddenti, corpus scilicet atque animam, contumelia in non efficiendis levioribus inferatur.

9. Non laborant daemones ut habeant unde vivant.— Respicite volatilia coeli, quoniam non serunt, neque congregant in horrea: et pater vester coelestis pascit illa. Nonne vos magis pluris estis (Ibid. 26) ? Sub nomine volucrum exemplo nos immundorum spirituum adhortatur: quibus sine aliquo negotio quaerendi et congregandi, vivendi tamen tribuitur de aeterni consilii 0947B potestate substantia. Atque ut ad immundos istud spiritus referri oportere monstraret, adjecit: Nonne vos magis pluris estis illis? de comparationis praestantia, discrimen nequitiae et sanctitatis ostendens.

10. Corpora in statura viri perfecti suscitandi.— Quis autem vestrum potest adjicere ad staturam suam cubitum unum? Et de vestimento quid 693 solliciti estis (Ib. 27, 28) ? Fidem vitalis substantiae nostrae de documento spirituum firmavit: opinionem autem habitus futuri, judicio communis intelligentiae dereliquit. Cum enim universorum corporum, quae vitam hauserint, diversitatem in unum consummatum virum perfectumque sit excitaturus, solusque potens sit ad uniuscujusque proceritatem cubitum unum et alterum tertiumve praestare, de vestitu, id 0947C est, de specie corporum, cum quanta ejus contumelia ambigimus (Ephes. IV, 13) ! qui ut aequalem atque uniformem omnem hominem efficiat, tantum mensurae sit humanis corporibus additurus.

11. Lilia non laborantia angeli. Cur liliis comparati angeli.— Considerate lilia agri quomodo crescunt; 0948A non laborant, neque nent. Dico autem vobis, quoniam nec Salomon in omni gloria sua coopertus est sicut unum ex istis, etc. (Ibid. 29) . Lilia non laborant, neque nent: et Salomon coopertus eorum gloria non fuit, propheta magnus, et merito dilectae sapientiae Deo carus. Sed lilia nascuntur potius, quam operiuntur. Coopertio autem velamentum est corporis, non corpus ipsum. Quod si ad sensum humanae intelligentiae refertur, colorem lilii, velamenti candor potuerat aemulari. Sed lilia non laborantia neque nentia significari intelligenda sunt

0948D In vulgatis, ut angelorum: redundat ut, neque exstat in mss.

angelorum coelestium claritates, quibus extra humanae scientiae eruditionem, suique operis mercedem, a Deo gloriae 694 candor indultus est: ne quid ex proprio labore aut arte existimarentur habuisse. Et cum in resurrectione similes homines 0948B Angelis erunt, sperare nos coelestis gloriae voluit operimentum, exemplo angelicae claritatis. Est autem in natura istius germinis, ut aptissime coelestibus Angelorum substantiis comparetur. Hoc enim efflorescens, cum a stirpe detentae humi radicis avellitur, naturae suae virtutem licet aruisse putetur occultat, et redeunte tempore rursum lilii sui honore vestitur. Ex se

0948D In vulgatis, igitur. Concinnius in mss. enim. Exemplo lilii, cujus stirps a radice excisa cum jam calices suos emiserit, ita eosdem nutrit ac fovet, ut penitus effloreant, ostenditur vitam angelorum, ex propria, et non externa substantia foveri.

enim efflorescit ac redditur; et quod est, nec radici potest debere nec terrae: cum ille qui se subeat succus, ex se sit. Atque ita annuae licet hujus viriditatis exemplo, virtutem

0948D Ex pluribus mss. huc revocatur vocabulum suae, quod non ad lilium refertur, sed ad coelestem substantiam, quae sua est, seu quae ex sua natura ut semper sit habet.

suae coelestis substantiae aemulatur: cum ex eo tantum, quod intra se acceptum habeat, alatur in florem. Ideo ergo lilia non laborant, neque nent: quia Virtutes angelorum, ex ea quam adeptae sunt originis suae sorte, 0948C ut sint semper accipiant.

12. Foenum, gentes. Resurgent ad ignem aeternum. Justorum resurrectio longe minus ambigenda.— Si enim foenum agri, quod hodie est, et cras in ignem mittitur, Deus sic vestit; quanto magis vos

0948D Plures mss. minimae fidei.

modicae fidei (Ibid. 30) ? Fidei nostrae inviolabilem confidentiam exemplorum 0949A auctoritate confirmat: ut tanto majoris periculi res sit ambigere, quanto impensiore cura omnem occasionem infidelitatis abstulerit. Foenum non idcirco nascitur, ut detur igni; neque ideo vestiendi ejus peculiaris Deo cura est, ut cremetur: sed sub foeni nomine nuncupatas esse a Deo gentes, crebro invenimus. Germen autem illud est, quod virtutis suae flore dilapso, ad calorem solis arescit. Igitur requies nulla gentibus, neque mortis, ut volunt, compendio quies dabitur: sed corporalis et ipsis aeternitas destinabitur ut ignis aeterni in ipsis sit aeterna materies, et in universis sempiternis exerceatur ultio sempiterna. Si igitur gentibus idcirco tantum indulgetur aeternitas corporalis, ut mox

0949D In septem mss. igni judici: lectio non spernenda, ut ignis judex dicatur quasi ignis vindex. Aliam tamen confirmat tract. psal. XIII, num. 11, ubi inutiles et infructuosos igni judicii deputatos legimus.

igni judicii destinentur; quam profanum est, sanctos de gloria 0949B aeternitatis ambigere, cum iniquis aeternitatis opus praestetur ad poenam. Omnem igitur exspectationem nostram in fide repromissionum et virtutis suae potestate exigit collocari: ut cura rerum quibus indigemus omissa, ab eo potius omnia, a quo ipsi vitale exordium sumpsimus, exspectemus, regnumque Dei vitae nostrae stipendiis quaeramus. Et haec recte perfecteque viventium merces est, ut in novam coelestemque substantiam ex hac corruptibilis corporis materie transferantur, et corruptio terrena coelesti incorruptione mutetur. Gentium igitur est, infidelitatis istius cura angi: quibus saeculi amore detentis, et corporis gaudiis occupatis, nullum per fidem et confessionem Dei in coeleste regnum iter quaeritur et optatur.

13. Dies quid. Sollicitudo in diem non cadit. Circa quae tota versari debeat hominis cura. 0949C — Nolite ergo solliciti esse de crastino. Crastinus 695 enim dies sollicitus erit sibi ipse. Sufficit diei malitia sua (Ibid. 34) . Commune judicium est, diem esse labentium temporum cursum luce solis illuminatum, quem nox interjecta discriminat, et interventu suo diei diem subrogat: futuri autem temporis significantia continetur in crastino. Ergo de futuro sollicitos nos esse Deus vetuit. Incuria autem sollicitudinis relaxatae, non negligentiae. sed fidei est. Cur enim solliciti simus in crastino; cum crastinus dies sibi ipse sollicitus sit? Ergo anxietatem nostram ipsa pro nobis dies sollicita depellit. Sed sollicitudo, ut arbitror, proprius est hominis affectus: hanc enim excitat aut curae, aut metus, aut doloris anxietas, Dies vero cursus est temporis: 0949D et sola

0949D Editi, sola providentia: castigantur ex mss. Rom., Colb. et Carn. Providentiam autem vocat Hilarius providendi ac prospiciendi facultatem.

providentiam consecuta sollicitudinis recipiunt affectum. Constituetur ergo dies esse animal, quod et caveat, et prospiciat, et curet; cui et malitia propria sufficiat, neque extrinsecus accidenti sit cumulanda peccato. Sed natura rei non capit, 0950A diei deputare mentis affectum: ergo et quod sibi ipsa sollicita est, et quod ei malitia sua sufficit, et quod inhibemur solliciti esse de crastino; totum

0949D Ita mss. potiores, id est, totum hoc spiritaliter dictum est. Alii vero cum vulgatis, sub dicti coelestis significantia.

sub dictis coelestis significantiae continetur. Jubemur igitur non ambigere de futuris; satis enim vitae nostrae malitia, et dierum quibus vivimus peccata sufficiunt, ut circa haec purganda et promerenda omnis vitae nostrae meditatio laborque versetur, ne etiam de futurorum diffidentia inexpiabilis irreligiositas contrahatur: cum cessante cura nostra, ipsa in officio suo, quae sunt futura, sollicita sint, et nobis aeternae claritatis profectus, Dei procurante bonitate, jam non sollicitis praeparetur.

14. Judicare de Dei sponsionibus nefas est. Cur.— Nolite judicare, ne judicemini. Quo enim judicio judicaveritis, 0950B judicabitur de vobis (Matth. VII, 1, 2) . Omne judicii officium penitus Deus submovet, nec ullum omnino suscipi patitur. Sed compugnare propositis subsequentia existimantur, cum dicit: Quo judicio judicaveritis, judicabitur de vobis. Sed superius ait: Nolite judicare, ne judicemini. Numquid boni judicii arbitrium suscipi non oportebit? Atquin profitetur pro conditione judicii judicandos, et universis genere quo mensi sunt metiendum. Ergo numquam bene judicabitur, si omnino non erit judicandum. Sed jam dudum, ut superius cognoscitur, nihil in verbis Dei leve aut inane tractatur: omnisque hic ultra sensum gentilium aurium sermo est. Judicari enim de sponsionibus suis vetuit: quia ut judicia ex incertis rebus inter homines sumuntur, ita et hoc judicium 0950C adversum Deum ex sentiendi atque opinandi ambiguitate suscipitur, quod penitus repellit a nobis, ut constans potius fides retineatur; quia non sicut in rebus caeteris, peccatum sit 696 perperam judicasse; sed

0950D Par. in rebus, omisso pronomine his, quo sponsiones Dei indicantur. Mox. apud Bad., Er. et Lips. initum, ubi in aliis libris rectius, initium.

in his rebus tantummodo de Deo judicium, initium esse sit criminis.

15. Infidelitas quale et quantum peccatum. Frustra alios corrigit non correctus.— Quid autem vides festucam in oculo fratris tui, et trabem in oculo tuo non vides, et reliqua (Ibid. 3) ? In consequentibus docuit, solam in Spiritum blasphemiam extra veniam futuram, caeteris omnibus Deo indulgentiam largiente. Peccatum autem in Spiritum est, Deo virtutis potestatem negare, et Christo substantiam adimere aeternitatis: per quem, quia in hominem Deus venit, 0950D homo rursum fiet in Deum. Ergo quantum inter festucam et trabem discriminis est, tantum ostendit peccatum in Spiritum conditionem caeterorum criminum excedere: ut cum infideles delicta corporis aliis exprobrent, onus peccati

0950D Apud Par. quod promissis. Juverit hic totum Hilarii argumentum, quod non per se omnibus satis apparet, paucis perstringere. Sic enim ratiocinatur: Qui de promissis Dei ambigit, ambigit se evasurum in Deum. Circa hoc incertus, non credit Christum Deum; siquidem ad hoc, cum esset Deus, factus est homo, ut homo fieret Deus. Qui autem Christum 0951D Deum non credit, peccat in Spiritum sanctum, id est in Christi divinitatem, quod peccatum trabs infidelitatis est in oculo mentis.

quo de promissis 0951A Dei ambigant, in se ante non videant,

0951D Editi, omissis verbis infidelitatis trabe, subjiciunt in oculo utroque: restaurantur ex mss. in quorum nonnullis deest vox infidelitatis.

infidelitatis trabe in oculo tamquam in mentis acie insidente. Fit enim saepe, ut assumamus nobis arguendi alios auctoritatem, sine ullo propriae emendationis exemplo; et medendae caecitatis alienae jactantiam praeferamus, ipsi in tenebris corrupti luminis constituti: cum difficile quemquam sit praestare

0951D In excusis, quod exigat. Melius in mss. quod (vel quo) egeat. Hoc est quod scholae dicunt, nemo dat quod non habet.

quod egeat, et optimum sit exemplo potius docere quam dictis. Cura erga propriae abhibenda est caecitati: quia ex natura rerum est, non prius aliquem purgandae de oculo fratris festucae idoneum effici posse doctorem, quam de mentis suae lumine trabem perfidiae gravantes ejecerit.