Hilary of Poitiers, In Evangelium Matthaei Commentarius

Caput XII. Discipuli spicas vellunt. Manus aridae hominem sabbato curavit Jesus. Caecum et daemoniacum curavit. De blasphemia Spiritus, de fructu arboris bonae et malae, de omni verbo otioso, de Ninivitis et regina Austri, de septem spiritibus et octavo, de matre 0984C Jesu et fratribus.

1. Christi gesta aliud portendunt.— In illo tempore abiit Jesus per segetes sabbatis: discipuli autem ejus esurientes coeperunt vellere spicas, et manducare (Matth. XII, 1) . Et egressus in segetem, et dies sabbati, et discipulorum esuritio, et spicarum praecerptio, et Pharisaeorum insimulatio, et Domini responsio habent, ut caetera, subjacentem interioris causae intelligentiam. Omnes enim, ut diximus, factorum veritates, in ipsis illis gestorum effectibus sui similem atque ex se intelligendam futurae veritatis imaginem consequuntur.

2. Gentium fides et Judaeorum infidelitas praemonstrantur.—Ac principio contuendum, sermonem 0984D hunc ita coeptum esse: In illo tempore abiit Jesus per segetes, id est, in eo tempore quo patri Deo gratiam 0985A de data gentibus salute confessus est: ut idem sensus et superiora et consequentia contineret. Ergo per reliqua curramus. Ager mundus est,

0985D Mss. Colb. et Carn. sabbatis.

sabbatum otium est, seges crediturorum profectus in messem est. Ergo sabbato in agrum profectus, in legis otio Domini progressus in hunc mundum est, segetem eam, id est, sationem humani generis invisens. Et quia esuritio fames est salutis humanae; 727 spicas praecerpere ac vellere, scilicet sanctorum se salute satiare discipuli festinant. Neque enim homini congruit cibus spicae, neque praecerptarum esus est utilis aristarum: sed futuri fidem facti species exsequitur, et virtus interjecta verborum sacramentum et esuritionis et satietatis absolvit.

3. Pharisaei, qui penes se clavem coelorum esse existimarent, 0985B illicita agere discipulos coarguunt (Matth. XII, 2) : quos Dominus facti ejus, in quo sub rerum argumento prophetiae ratio continetur, admonuit David una cum his qui secum aderant esurientem panibus illicitis

0985D Iidem mss. cum Rom. et Vatic. exemplum fuisse.

expletum fuisse (Ibid. 3) . Neque enim si non licebat fieri, David creditus fuisset fecisse sine crimine. Verum sine criminis piaculo factis

0985D Par. cum praedictis quatuor mss. factis prophetae intellige.

prophetat in lege; ut ipse cum caeteris, panibus propositionis expletus sit: ita ostendens Christum cum apostolis gentium salute satiandum, quod Judaeis illicitum videretur.

4. Alterius quoque eos admonet prophetiae, ut consummari in se omnia, quae anterius sunt dicta, cognoscerent in lege; sabbatum in templo sacerdotes

0985D In vulgatis ac pluribus mss. violant. Concinnius in Colb. et Carn. violare, supple verbum admonet, ad quod subinde refertur indicans.

violare sine crimine (Ibid. 5) ; templum se ipsum 0985C scilicet indicans, in quo per apostolicam doctrinam, populo legis infideliter

0985D Sex mss. orante: non sunt audiendi.

otiante, salus gentibus datur: quia major ipse sit sabbato, et absque violatae legis culpa, evangelica fides operetur in Christo.

5. Lege cessante Dei bonitate salvamur.—Atque ut ostenderet omnem rerum efficientiam hanc speciem futuri operis continere, adjecit: Si enim sciretis quid est, Misericordiam volo, non sacrificium; numquam condemnassetis innocentes (Ibid. 7) . Opus salutis nostrae non in sacrificio, sed in misericordia est: et lege cessante, in Dei bonitate salvamur. Cujus rei donum si intellexissent, numquam condemnassent innocentes, id est, apostolos: quos insimulaturi erant transgressae legis invidia, cum sacrificiorum vetustate cessante universis per eos misericordiae novitas subveniret; 0985D neque existimassent sabbati praescripto Dominum sabbati contineri. Haec in campo dicta gestaque sunt.

6. Manci curatio.—Et post haec synagogam ingresso hominem aridae manus offerunt, interrogantes 0986A an curare sabbatis liceret (Ibid. 9) : occasionem arguendi eum ex responsione quaerentes. Quos decidentis in foveam ovis conclusit exemplo, quam sine crimine sabbato extrahere

0985D In vulg. sint soliti. Praeferendum esse cum mss. sint solliciti, suadet illud quod subjicitur, ovis sollicitudo. 0986D Tum in Carn. et Colb. receptiusque, non rectiusque.

sint solliciti (Ib. 11) : rectiusque homini, qui ovi praestet, medendum esse; neque ministerio salutis humanae existimandum sabbatum posse violari, quod extrahendae de fovea ovis sollicitudo non violet.

7. Eos significat, quibus virtutum potestatem fecit Christus.—Subjicitur recte talis Domini curatio. Nam post reditum de segete, ex qua jam apostoli fructus sationis acceperant, ad synagogam venit: etiam illinc messis suae operarios paraturus, qui plures postmodum una 728 cum apostolis exstiterunt. Hi igitur

0986D Editi, curantur. In manu enim dandae, etc., emendantur ex potioribus mss.

curantur in manco. Dandae enim salutis substantiam 0986B non habebant, et manus officium cessabat, et ministerium corporis, quo aliquid agitur atque

0986D Bad. et Er. imperatur. Mox Lips. et Par. cum jussit, pro eum jussit. Post pauca in tribus mss. in ministerium apostolorum. Rectius alii libri ministerio in dandi casu.

impertitur, aruerat. Dominus igitur manum eum jussit extendere, quae restituta est ei sicut altera (Ibid. 13) . Curatio omnis in verbo est, et manus sicut altera redditur, id est, similis ministerio apostolorum in officium dandae salutis efficitur: docetque Pharisaeos aegre ferre non oportere

0986D Apud Par. hic insertum est, curationes in sabbato et, quod etiam exstat in mss. Rom., Colb. et Carn. sed ad rem non videtur pertinere.

operationem humanae salutis in apostolis; cum ipsis ad officii ejusdem ministerium manus sit reformanda, si credant.

8. Sed invidia facti Pharisaeos commovet, et adversus eum ineunt consilium (Ibid. 14) : quia contuentes hominem in corpore, Deum in operibus non intelligebant. Sciensque eorum consilia secessit (Ibid. 15) ; ut a consiliis malignantium procul affuturus 0986C cognosceretur. Pluresque turbae eum secutae sunt: ab infidelibus videlicet recedenti, fidelium comitatus assistit.

9. Cur sanatis silentium de se jubeat Christus.—His vero, quos curat, silentium imperavit (Ibid. 16) . Sed numquid curationis taciturnitas jubebatur? Non utique; nam salus unicuique reddita, erat sibi ipsa testis. Sed jubendo secretum, et gloriandi de se jactantiam declinat, et nihilominus cognitionem sui praestat in eo ipso, dum admonet de se taceri; quia observantia silentii ex re quae sit silenda proficiscitur.

10. Qui arundinem quassatam non frangat. Qui linum fumigans non exstinguat.—Quin etiam per hanc tacendi de se voluntatem, dictorum per Esaiam effectus 0986D impletur (Ibid. 17; Esai. XLII, 1 et seqq.) : de cujus prophetia illud nunc tantum admonemus, hunc et dilectum a Deo, et in eo paternae beneplacitum voluntati, et Spiritum Dei super eum esse, et ab eo judicium gentibus nuntiari, et arundinem quae quassata 0987A sit non esse confractam, et linum fumigans non exstinctum: id est, caduca et quassata gentium corpora non fuisse contrita, sed in salutem potius reservata: neque exiguitatem ignis tantum jam in lino fumigantis exstinctam,

0987D Editi, ex Sion Israel et ex reliquiis; castigantur ex quatuor mss. ubi exiguitatem ignis non exstinctam Hilarius interpretatur exiguum gratiae spiritum Israel non ablatum.

exiguum Israel ex reliquiis veteris gratiae spiritum non ablatum; quia resumendi totius luminis in tempore poenitentiae sit facultas. Sed istud intra certi temporis statuta praescribitur, donec cum ejiciat victoriam ad judicium (Matth. XII, 20) , sublata scilicet mortis potestate judicium claritatis suae reditu introducat, in nomine ejus per fidem gentibus credituris.

11. Daemoniaci caeci et muti curatio, gentium salus. Tunc oblatus est ei homo daemonium habens caecus et mutus, et reliqua (Ibid. 22) . Sequitur daemoniaci 0987B et caeci et muti opportuna curatio. Non enim sine ratione, cum turbas omnes curatas in commune dixisset, nunc extrinsecus daemonium habens caecus et mutus offertur: ut sine ambiguitate aliqua idem intelligentiae ordo sequeretur. Spicas vellere, id est, homines saeculi praecerpere, apostolos Pharisaei arguebant, misericordia 729 super sacrificium praedicabatur, manus aridae homo oblatus in synagoga curabatur: atque haec ad convertendum Israel non solum nihil proficiunt, verum etiam Pharisaei consilium necis ineunt. Oportebat igitur, ut post haec in unius hujus forma gentium salus fieret: ut qui erat habitatio daemonis et caecus et mutus, Deo capax pararetur, et Deum contueretur in Christo, et Christi opera Dei confessione laudaret. Stupuerunt facti 0987C istius opus turbae; sed Pharisaeorum ingravescit invidia. Nam quia humanam infirmitatem haec tanta ejus opera excederent, pudorem confessionis suae majore perfidiae scelere declinant: ut quia haec opera esse existimare hominis non possent, confiteri Dei nollent, omnemque hanc ejus ex Beelzebub principe daemonum esse dicerent in daemonas potestatem (Ibid. 24) .

12. Sermo Dei quam dives.— Jesus autem sciens cogitationes eorum dixit illis: Omne regnum divisum contra se desolabitur (Ibid. 25) . Sermo Dei dives est, et ad argumentum positus intelligentiae, plurimam de se exemplorum copiam praebet: et vel simpliciter intellectus, vel inspectus interius, ad omnem profectum est necessarius. Sed relictis his, quae ad communem 0987D intelligentiam patent, causis interioribus immoremur.

13. Praedicitur regni Israel jactura.— Omne regnum divisum contra se desolabitur. Responsurus ad id quod de Beelzebub erat dictum, in eos ipsos, quibus 0988A respondebat, responsionis ipsius conditionem retorsit. Lex enim a Deo est, et regni Israel pollicitatio ex lege est, et Christi ortus et adventus ex lege est. Si regnum legis contra se dividitur,

0987D Potiores mss. desolabitur necesse est: forsitan sincerius. Hujus modi locutione jam in Psal. CXVIII, n. 7, legimus, necesse est credenda est: et ubi in Psal. CXXI, n. 1, exstat proclamari necesse est, in mss. habetur proclamabit necesse est.

dissolvatur necesse est. Et potestas omnis divisione detrahitur, et regni virtus adversum se separata consumitur: ac sic regnum Israel amisit ex lege, cum quando adimpletionem legis in Christo plebs legis impugnet.

14. Jerusalem excidium.— Sed et civitas et domus divisa contra se, non stabit (Ibidem) . Domus quoque et civitatis eadem est ratio, quae regni. Sed civitas hic Jerusalem

0987D In aliquot mss. dicitur. Mox in Beccensi et 0988D Rom. plebs exarsit. Verbum exarsit ad Jerusalem referendum est.

indicatur, gentium semper gloriosa dominatu. Nunc posteaquam in Dominum suum furore plebis exarsit, et apostolos ejus cum credentium 0988B turbis effugavit, discedentium illinc divisione non stabit: atque ita, quod mox consecutum est per hanc divisionem, civitatis illius denuntiatur excidium.

15. Virtute divina Christum ejicere daemonia.— Si enim satanas satanam ejicit, adversus se divisus est (Ibid. 26) . Dicti superioris malevolentiam, quo cum in Beelzebub haec agere loquebantur, eo ipso quo locuti sunt genere condemnant: non intelligentes confessos se fuisse, Beelzebub esse divisum: et si ad divisionem suam coactus est, ut daemon daemones proturbaret, et adversus se divisio ipsa consisteret; hinc quoque existimandum esse, plus in eo qui diviserit, 730 quam in his qui divisi sint, inesse virtutis. Ergo jam divisus est, et adversum se coactus est, regnumque ejus divisione tali est dissolutum. 0988C Quod si in virtute Beelzebub Christus daemones ejicit, filii eorum, id est apostoli, in cujus nomine ejiciunt (Ibid. 27) ? Atque idcirco digne sunt in eos judices constituti, quibus id dedisse Christus adversus daemones potestatis reperietur, quod ipse sit negatus habuisse. Ergo si discipuli operantur in Christo, et ex

0988D Vocabulum Spiritus naturam divinam, quae in Christo operibus manifestetur, non tertiam Trinitatis personam denotat. Sic enim ratiocinatur Hilarius: Si Deus est in Christo, ut evincunt divina ipsius opera, Christus autem in apostolis virtute illius operantibus; jam in eos Christo mediante transfusum est regnum Dei.

Spiritu Dei Christus operatur; adest Dei regnum, jam in Apostolos mediatoris officio transfusum. Sed cum per Beelzebub posse Christus arguitur, Deus blasphematur in Christo: atque ita in Deum inexpiabilis convicii contumelia per Pharisaeos in Beelzebub nomine comparatur.

16. Quomodo potest intrare quis in domum fortis, et vasa ejus diripere? et reliqua (Ibid. 29) . Contusam a se in tentatione prima omnem diaboli indicat potestatem, 0988D quia nemo domum fortis introeat ejusque vasa diripiat, nisi fortem alligaverit, et tunc domum ejus diripiet: et necesse est haec agens illo forte sit fortior. Ligatus est ergo tum, cum satanas a Domino nuncupatus, ipsa nequitiae suae nuncupatione constrictus 0989A est (Matth. IV, 10) : cui ita vincto spolia detraxit, et domum abstulit, nos scilicet quondam arma ejus, regnique militiam in jus suum redegit, victoque atque vincto domum sibi ex nobis vacuam et utilem comparavit. Longe autem a se esse, ut aliquid ab eo mutuatus sit potestatis ostendit: quando qui secum non est, adversum se sit; et qui secum non congregat, dispergat (Matth. XII, 30) . Ex quo ingentis periculi res intelligitur, male de eo opinari, cum quo non esse, idipsum est quod contra esse: et non congregare, dispergere sit.

17. Blasphemia Spiritus, negare Christo divinitatem, quam operibus prodit.— Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus; Spiritus autem

0989C Sola editio Par. blasphemiae non remittetur. Tum etiam aliae, Pharisaeorum sententiae.

blasphemia non remittetur (Ibid. 31) . Pharisaeorum sententiam, 0989B et eorum qui ita cum his sentiunt perversitatem severissima definitione condemnat; peccatorum omnium veniam promittens, et blasphemiae Spiritus indulgentiam abnegans (Ibid. 32) . Nam cum caetera dicta gestaque liberali venia relaxentur, caret misericordia, si Deus negetur in Christo. Et in quo sine venia

0989C Lips. et Par. peccatur. At Bad. et Er. cum omnibus mss. peccator, supple sit.

peccator, benevolentiam iteratae admonitionis impendit: omnino peccata cujusque generis remittenda, blasphemiam in Spiritum 731 sanctum non remittendam. Quid enim tam extra veniam est, quam

0989C Ms. Carn. Christo negare, sine in. Colb. et Rom. Christum negare. Tum Mich., Vind., alter Colb., Turon., Becc. et Silv. cum Bad. et Er. quod Dei sit. Magis placet cum caeteris libris, quod Deus sit. Cur autem Christum Deum negare sine venia sit, Athanasius epist. IV ad Serapionem (ex qua divulsus est tractatus in hunc eumdem locum, ac seorsim positus pag. 970, T. I edit. Par. an. 1627) hanc ad calcem 0989D rationem reddit: Qui enim Filium abnegat, quem deprecari potest, ut propitiationem inveniat? aut quam vitam aut refocillationem exspectabit, qui eum repudiat qui ita loquitur, Ego sum vita? Eo ipso loco luculenter explicat Athanasius; cur hic blasphemia in Spiritum sanctum intelligenda sit blasphemia adversus Christi divinitatem. Neque vero aut Hilarius aut Athanasius carere venia sentiunt quicumque Christi negaverint divinitatem, sed qui operibus sibi probatam atque compertam negaverint. Nam, ut ait Athanasius, per haec verba ostendit ipsos Pharisaeos non per ignorantiam, sed sponte se in hanc eluctabilem blasphemiam in figere, nec pudore ullo duci, cum scirent istius modi opera Dei esse, eaque ut amentes Beelzebub adscriberent, affirmantes ea per spiritum immundum fieri. Cui consentiens noster Hilarius eos affirmat 0990C extra veniam esse, quod paternae naturae substantiam adimant, etiam cum in Spiritu Dei, hoc est, in ipsa divinitatis virtute et natura, opus omne consummet. Praeterea qui apud Athanasium testimonia de communi essentia Patris et Filii et Spiritus sancti concinnavit, blasphemiam in Spiritum sanctum non alia ratione interpretatus, observat non dixisse Christum blasphemanti et poenitentiam agenti remissionem dandam non esse, sed blasphemanti et in blasphemia manenti. Probabile est aliam Hilario sententiam non fuisse, cum legamus infra, cap. 18, num. 10, quod omnium omnino peccaminum veniam Deus nobis largiatur, 0990D ac re ipsa iis largitus sit, qui Christum Deum non negaverint modo, sed et necaverint, aut mortis ipsius fuerint auctores; venia non dilata, ubi per fidem ad eum rediere.

in Christo negare quod Deus sit, et consistentem in eo paterni Spiritus substantiam adimere: cum in Spiritu Dei opus omne consummet, et ipse sit regnum coelorum, et in eo Deus sit mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) ? Ergo quidquid contumeliae 0989C exstiterit in Christo, id omne exstabit in Deo: quia et in Christo Deus, et Christus in Deo sit.

18. Contra Judaeos et Arianos. Christum qui colunt, sed Deum negant, pejores sunt quam qui ignorant.— Aut facite arborem bonam, et fructus ejus bonos: aut facite arborem malam, et fructus ejus malos, et reliqua 0990A (Matth. XII, 33) . Sermo se et in praesens exserit, et effert in futurum. Nam in praesens Judaeos refellit, qui cum intelligerent Christi opera ultra humanam esse virtutem, nollent tamen quod Dei sint confiteri. In futurum vero omnem fidei perversitatem coarguit, eorum scilicet, qui

0990D Mss. Carn. et Colb. dignitatem; et mox agitantes, loco verbi habitantes.

divinitatem et communionem paternae substantiae Domino detrahentes, in diversa haereseos studia efferbuerunt: neutrum facientes, nec inter gentes sub venia ignorationis habitantes, nec in veritatis cognitione versantes. Arborem se in corpore positum significat: quia per interiorem virtutis suae fecunditatem exeat ubertas omnis in fructus. Igitur aut arbor bona facienda cum bonis fructibus est, aut mala constituenda cum malis fructibus; quia ex fructibus suis de se arbor ipsa testabitur: non quod 0990B secundum arborum naturam arbor mala possit constitui quae bona sit, aut eadem ipsa cum ramis suis bona esse si mala sit; sed ut per hanc significantiam intelligeremus, Christum aut tamquam inutilem relinquendum, aut tamquam bonum bonorum fructuum utilitate retinendum: quia adversum filium hominis dicta sub venia sint, blasphemia autem Spiritus careat venia. Caeterum medium se agere, et Christo aliqua deferre, negare quae maxima sunt; venerari tamquam Deum, Dei communione spoliare, haec blasphemia Spiritus est: ut cum per admirationem operum tantorum Dei nomen detrahere non audeas; per malevolentiam mentis et sensus, generositatem ejus, quam confiteri es coactus

0990D Sex mss. in homine: male. Hic refelluntur Ariani Christo Dei naturam negantes, cujus nomen ac venerationem ei deferebant.

in nomine, abnegata paternae substantiae communione decerpas. 0990C Atque ideo etiam in eo Dominus bonitatis suae munus extendit, dicens aut malam arborem cum malis fructibus, aut bonam cum 732 bonis fructibus esse faciendam: quia in malae arboris opinione sub secreto

0990D Hoc est, quam diu nobis occulta et latens est illius bonitas.

, indulgentiae Dei reposita sit venia; (quia omne

0990D Editi cum unico ms. Colb. qua omne. Deinde sola editio Par. cum eodem ms. in bona confessione: ubi Beccensis codex, in bonae scilicet arboris confessione, quod in margine ad textum illustrandum non male locum haberet, praefixo et ante in bonae.

peccatum sit remittendum); in bonae confessione fructus aeternus sit: ne incidentes ( f. incedentes) 0991A mediam inter utrumque sententiam, cum constituere malum non audeamus; confiteri bonum nolimus, indissolubili corruptae de se opinionis judicio relinquamur.

19. Omnem autem ita sentiendi corruptelam, ex naturae vitio proficisci docuit, dicens: De malo thesauro non nisi quae mala sunt posse proferri, et omnis otiosi, id est, inepti et inutilis dicti rationem Deo esse reddendam (Matth. XII, 35) : quia de confessionis nostrae verbis aut condemnandi simus, aut justificandi; talem futuri judicii benevolentiam recepturi, qualem de coelestis gloriae Domino sententiam tenuerimus.

20. Fide gentium arguitur infidelitas Judaeorum.—Signum deinde rogatur ut praestet, quod se ex Jonae 0991B signo daturum esse respondit (Ibid. 38) : et sicut triduo et totidem noctibus Jonas in ceti ventre detentus sit, ita se intra interiora terrae pari temporis spatio demoraturum. Sed majorem futuram gentium fidem monstrat. Ninivitae enim Jona praedicante poenitentiam egerunt, et a Deo veniam poenitendi confessione meruerunt. Sed et Austri regina nunc in exemplum Ecclesiae praesumpta, sapientiam admirata Salomonis, ex ultimis terrae partibus venit audire quam erat admirata sapientiam (Ibid. 41 et 42) . Cumulat igitur invidiam comparatio, et Judaeos sine excusatione facit fides gentium: ut cum illi prophetis, id est, Jonae Salomonique crediderint, Christo isti non credant Jona Salomoneque potiori. Et idcirco in resurrectione eos judicabunt, quia in his repertus timor Dei fuerit, 0991C quibus lex non erat praedicata: hoc magis indigni venia

0991D In vulgatis, quia. Rectius in mss. qui; hoc est, populi legis, qui sunt infideles, eo magis indigni sunt venia.

qui ex lege sunt infideles, quo plus fidei in eis qui legem ignoraverunt sit repertum.

21. Cum autem immundus spiritus exierit ab homine, ambulat per loca arida, quaerens requiem, et non inveniet, et reliqua (Ibid. 43) . Continens lectio est, et, ex ipso initi sermonis exordio,

0991D Editi, et sensu: corriguntur ex mss. Hoc est, ipsum sermonis exordium: Cum autem immundus, etc., indicat eam lectionem ex sensu superiore, cujus continuatio est, proficisci.

ex sensu superiore proficisci indicatur: ex verbi enim conjunctione coepit. Sed totius propositae comparationis ratio tractanda est. Exiens ab homine immundus spiritus, arida et inaquosa loca circuit, in quibus nullus fons vitae effluebat. Et cum requiem non inveniet, tum intra se loquetur, congruum sibi esse, ad domum suam unde exivit reverti; quam inveniet vacantem, scopis mundatam et ornatam; assumetque secum 733 septem 0991D spiritus se nequiores, introeuntesque habitabunt ibi, et novissima hominis illius primis pejora erunt. 0992A Et quidem Dominus absolvit, dicens: Sic erit generationi huic pessimae (Ibid. 45) .

22. Judaeis superiora aptantur. Daemon ante legem Israelitas obtinebat. Lege expulsus gentes invasit.—Non igitur ambigere possumus, totum hoc ad personam populi hujus esse referendum: sed contuendum est quatenus proposita singula singulis temporibus rebusque reddantur. Superius,

0991D In sincerioribus mss. namque, vox Hilario familiaris pro nempe.

nempe in Ninivitarum et reginae Austri nomine, justificata fides gentium est: sed longe antea, post multa in Deum et gravia peccata, Judaeis data lex est. Et peccata quidem eorum

0991D Solus ms. Turon. cum excusis, libro Moysi. Infra cap. 14, n. 11, libri legis quinque memorantur.

libris Moysi continentur. Verum post tot divinae virtutis documenta, id est, decem plagis percussam Aegyptum, et columnam nubis ac luminis nocte dieque famulantem, et in Erythreo mari iter 0992B praebitum, et fontes ruptis saxis effluentes, et

0991D Vaticanus codex apud Latinium, ministratum esurientibus manna: nullo alio ei suffragante. Monuimus, not. d col. 737 hujus editionis, in mss. haberi mannam aeternam.

ministratam esurientibus mannam, et ad postremum in quadraginta annorum tempore vita atque habitu angelorum populum viventem;

0992D In ms. Colb. adorantem postea pecudes cum saxis, consentiente Carnut. nisi quod adorantem habet tantum secundis curis. In aliis etiam mss. abest supplicatumque: quod absque auctoritate adjectum suspicamur, maxime cum verbum adoro in aliis etiam Hilarii locis cum quarto casu junctum adverterimus. Apud Par. adorantem supplicatumque, etc. Ante adoratum, intelligere est continent libri Moysi.

adoratum supplicatumque postea pecudibus et saxis, hisque cum choris canticisque saltatum, et metalla deos nuncupata. Ergo insidentem plebis istius pectoribus spiritum immundum lex, quae postea data est, interventu suo ejecit, et veluti quadam custodia circumjectae potestatis exclusit. Qui illinc exiens, circum gentes desertas atque aridas oberravit, domum veterem derelinquens: ut in his usque in diem judicii non inquietata habitatione requiesceret.

23. Gentibus indulta gratia ad Judaeos rediit. Cur septem secum assumat.—Sed rursum Dei gratia impertita 0992C gentibus, postquam in aquae lavacro fons vivus effluxit, habitandi cum his locus nullus est: et cum jam in his requiem non haberet, intra se reputans, optimum credit regredi in eam ex qua profectus est domum. Haec emundata per legem, et prophetarum ornata praeconiis, et Christi adventu praeparata, vacua invenitur: a qua et custodia legis abscesserit (quia omnis lex usque ad Joannem est (Matth. II, 13) , et ad habitandum non receptus sit Christus. Atque ita et habitatore vacua est, et deserta custodibus: cum tamen

0992D In vulgatis, venienti habitatori. Praeferimus cum potioribus mss. veniente habitatore, diabolo scilicet, cui neque lex sollicita prospexit, nec prophetae, ut prae se fert prior lectio.

veniente habitatore, praeeuntium sollicitudine, et mundata sit et ornata. Septem igitur spiritus nequiores assumuntur; quia tot erant gratiarum munera destinata

0992D Sic mss. At editi, in Christo.

cum Christo, quae in eo multiformis illa Dei sapientia septiformi gloria collocavit: ut 0992D tanta iniquitatis fieret possessio, quanta futura fuerat gratiarum. Atque ita novissima hominis illius pejora 0993A erunt prioribus: quia

0993D In mss. Colb. et Carn. ex eo: in caeteris, ex eis.

ex Judaeis immundus spiritus metu 734 legis excesserat, nunc autem in eos cum ultione repudiatae ab eis gratiae revertetur.

24. Propinquitatum jus jam unde sumendum. Christi propinqui foris stantes, Synagoga.—Et quia totum istud in paternae majestatis virtute loqueretur; nuntianti sibi quod foris a matre atque a fratribus exspectaretur, manum in discipulos extendens, eos sibi fratres esse matremque respondit; et quicumque voluntati paternae obsecutus esset, eum esse et fratrem et sororem et matrem: formam se ipsum universis agendi sentiendique constituens, propinquitatum omnium jus atque nomen, jam non de conditione nascendi, sed de Ecclesiae communione retinendum. 0993B Caeterum non fastidiose de matre sua sensisse existimandus est, cui in passione positus maximae sollicitudinis tribuerit affectum (Joan. XIX, 26 et 27) . Est autem etiam in eo typica ratio servata, ut mater ejus et fratres foris starent, cum utuiqe ingrediendi ad eum haberent ut caeteri potestatem. Sed quia in sua venit, et sui eum

0993D Duo mss. non cognoverunt.

non receperunt; in matre ejus ac fratribus Synagoga et Israelitae praefigurantur, ingressu ejus atque aditu abstinentes.