Hilary of Poitiers, In Evangelium Matthaei Commentarius

Caput XVI. De Jonae prophetae signo, et de fermento Pharisaeorum, de confessione Petri et benedictione Domini, et de se abnegando qui Christum sequi voluerit.

1. Christi dignoscendi nota, operum virtus.— Et accesserunt 1007C ad eum Pharisaei et Sadducaei tentantes, et rogaverunt eum, ut signum de coelo illis ostenderet, et reliqua (Matth. XVI, 1) . Adsunt Pharisaei et Sadducaei legis fiducia insolentes dedignantesque opera virtutum fidei, signum ostendi sibi de coelo precantur. Humilitatem in Christo carnis et corporis contuentes, doctrinam ex his quae sub hominis habitu gerebat dedignantur accipere. Quorum insolentiam et inanitatem irridens, multa eos de natura coeli conjicere solere respondit, cum rubicundo aut ortu aut vespere serenum nimbosumve pronutient (Ibid., 2) : porro autem ignorare eos temporum signa (Ibid., 4) , cum omnis

1007D Apud Par. cum omnibus lex. Rectius in aliis libris, omnis. Sic et cap. 12, n. 2, quia omnis lex usque ad Joannem.

lex et prophetae adventus sui indicia ex operum quae gereret admiratione significent: ut quemadmodum fidem tempestatis coeli vel matutini 1007D vel vesperis rubor redderet; ita manifestam temporum cognitionem virtutum atque operum indicia praestare deberent.

2. Jonas Christi figura.—Sed ortus e coelo signum his terrestre constituit, ut eos intra confessionem humilitatis corporeae contineret, dandum dicens Jona signum: Huic se Dominus comparat, quem ad futurae 1008A passionis effectum in praedicationem poenitentiae ad Ninivitas pari specie praemiserat. Namque Jonas ventis desaevientibus projectus e navi est, et devoratus a ceto, et post triduum vivus emissus, non retentus a monstro, non cibi conditione confectus: sed contra humani corporis naturam integer et illaesus in auras superas virtute dominicae

1007D Latinius ex Vat. cod. incarnationis; non est audiendus.

praefigurationis evadit. Hoc ergo potestatis suae signum constitutum 748 esse demonstrat,

1007D Sex mss. in se remissionem, non ipse.

ipse remissionem peccatorum per poenitentiam praedicans, de Jerusalem vel Synagoga immundorum spirituum dominante flatu ejiciendus, et Pilati potestati, id est, saeculi judicio tradendus: et a morte tamquam elementi ejusdem monstro glutiendus: et post triduum ex ea, contra conditionem hominis quem assumpserat non retentus, 1008B vivus atque incorruptus emergens. Ea igitur, quae in homine de conceptu virginis sumpto divinarum erant plena virtutum, cognosci atque intelligi de se voluit et prophetae signo et hominis exemplo.

3. In legis operibus spes nulla, ubi veritas contigit.— Et relictis illis abiit (Ibid., 4) . Non sicut locis aliis legitur, dimissis turbis abiit: sed quia infidelitatis error insolentium animos obtinebat, non dimisisse eos scribitur, sed reliquisse. Et cum venisset trans fretum, obliti sunt discipuli ejus panes accipere. Jesus autem dixit illis: Attendite vobis a fermento Pharisaeorum et Sadducaeorum (Ibid., 5, 6) . Absoluta omnis de fermento Pharisaeorum et Sadducaeorum obscuritas est. Quod autem abstinere se eo apostoli jubentur, non admisceri doctrinae Judaeorum 1008C monentur; quia legis opera in effectum fidei et in praeformationem rerum consequentium constituta sint: ut

1008D Ms. Rom. in quorum tempore atque aetate, non alio sensu: tum veritas conticescit, suffragantibus Colb. et Carn. in quibus legitur conticescet: male. Legem, ut pote figuram et umbram, veniente veritate, nullam esse hic declaratur.

in quorum tempora atque aetatem veritas contigisset, nihil ultra in veritatis similitudine spei positum arbitrarentur; ne doctrina Pharisaeorum Christum nesciens, effectus veritatis evangelicae corrumperet.

4. Filius et Deus aeternus et natus est.— Venit autem Jesus in partes Caesareae Philippi, et interrogabat discipulos suos, et reliqua (Ibid., 13) . In processu sermonis atque operis absolutius discipulis cognitionem suam ( id est, sui) praestat, et quamdam intelligendi se formam rationemque constituit. Est autem haec vera et inviolabilis fides, ex Deo aeternitatis (cui ob id quod semper filius fuerit, semper et jus 1008D patris et nomen sit; ne si non semper filius, non semper et pater sit) Deum filium profectum fuisse, cui sit ex aeternitate parentis aeternitas. Nasci autem eum voluntas ejus fuit (V. l. III de Trin., n. 4) , cujus in virtute ac potestate inerat ut nasceretur. Est ergo filius Dei ex Deo Deus, unus in utroque:

1008D Magis arrideret graeca vox θεοτῆτα nisi obniteterentur antiquae editiones cum omnibus mss. non tantum hic, sed etiam c. 26, n. 5, ubi theotetam 1009C rursum legere est. Unde Erasmus hic ad marginem: Nescio an theotetam dixerit, quemadmodum alibi dixit, rheumam, diapsalmam, et mannam.

theotetam enim, quam deitatem Latini nuncupant, aeterni 749 1009A ejus parentis, ex quo nascendo est profectus, accepit. Accepit autem hoc quod erat: et natum est Verbum quod fuit semper in Patre. Atque ita Filius et aeternus et natus est: quia non aliud in eo natum est, quam quod aeternum est.

5. Filius Dei est et filius hominis.—Hunc igitur assumpsisse corpus, et hominem factum esse, perfecta confessio est: quia sicut aeternitas naturae nostrae corpus accepit; ita cognoscendum est, naturam corporis nostri aeternitatis assumere posse virtutem. Igitur quia summum in fide ista bonum est; a discipulis requirit quem se homines esse dicerent: et adjecit, hominis filium. Haec enim confessionis tenenda ratio est, ut sicut Dei filium, ita et filium hominis meminerimus: quia alterum sine altero 1009B nihil spei tribuit ad salutem.

6. Petri juxta Christi placitum confessio.—Editis itaque, quae diversae de eo erant, hominum opinionibus, quid de se ipsi sentiant quaerit. Petrus respondit: Tu es Christus filius Dei vivi (Ibid., 17) . Sed Petrus conditionem propositionis expenderat. Dominus enim dixerat: Quem me homines esse dicunt, filium hominis? Et certe filium hominis contemplatio corporis praeferebat: sed addendo, quem me esse dicunt, significavit, praeter id quod in se videbatur, esse aliud sentiendum; erat enim hominis filius. Quod igitur de se opinandi judicium desiderabat? Non illud arbitramur, quod de se ipse confessus est: sed occultum erat de quo quaerebatur, in quod se credentium fides debebat extendere.

7. Confessionis merces. 1009C —Et dignum plane confessio Petri praemium consecuta est, quia Dei filium 1010A in homine vidisset. Beatus hic est, qui ultra

1009C Sic mss. ea scil. ratione qua lib. VI de Trin., n. 32: Ultra humanam intelligentiam se fides apostolica protendit. At excusi, ultra humanum.

humanos oculos et intendisse et vidisse laudatus est: non id quod ex carne et sanguine erat contuens, sed Dei filium coelestis patris revelatione conspiciens; dignusque judicatus, qui quod in Christo Dei esset, primus agnosceret. O in nuncupatione novi nominis felix Ecclesiae

1009C In margine hactenus obtinuerat haec Erasmi nota: Ecclesiae fundamentum fides. At nihil est hic, cur non ipsummet Petrum hoc elegio ab Hilario commendatum arbitremur. Erasmi errorem Bellarminus vidit ac juste reprehendit, inique autem omnino ac mala fide tueri conatur Scultetus, pag. 403, quem cum verae Hilarii sententiae id convincere debuisset, quod ab ipso rursum in ps. CXXXI, n. 4, audiit Petrum, cui superius claves regni coelorum dederat, super quem Ecclesiam aedificaturus erat . . . . Petrum 1009D primum filii Dei confessorem, Ecclesiae fundamentum, coelestis regni janitorem; ex hoc loco id tantum memorat, quo primus fidei confessor nuncupatur, ac caetera dissimulans pravam sententiam praefracte tuetur. Frustra autem contendit turpissimam contradictionis maculam celeberrimo doctori adspergendam, si Petrum Ecclesiae fundamentum ab eo nuncupari dixerimus, cum lib. VI de Trin., inquit, eadem verba ad Petri confessionem referat. Primo enim vanum est illud si, ubi mentem suam apertis verbis declaravit. Deinde quae contradictionis macula, si elogium, quod ob fidem et confessionem suam meruit Petrus, modo ad ipsum, modo ad fidem illius referatur. Paulo etiam confidentius asserit Scultetus Hilarium his verbis: Et super hanc petram, etc., petrae nomine Christum constanter intellexisse: cum ne vel semel eum verba illa ita interpretatum esse ostendat. Nam quod affert ex 1010C lib. VI de Trin. n. 32: Super hanc confessionis petram Ecclesia fundata est, ibi petram Petri fidem, non Christum, nuncupari clarum est ex initio num. 33: Haec fides, Ecclesiae fundamentum est: per hanc fidem infirmes adversus eam sunt portae inferorum: haec fides regni coelorum habet claves, etc. Immo in eodem illo libro VI, Petrus ob suam fidem Ecclesiae fundamentum esse significatur. Quid enim aliud sibi vult illud, n. 16: Post sacramenti confessionem beatus. Simon aedificationi ecclesiae subjacens, et claves regni coelestis accipiens? Namque aedificationi Ecclesiae qua ratione, quaeso, nisi ut fundamentum, subjacet? Demum qui verba, n. 33, expenderit, quamdam in apostolatu ac sacerdotio Petri praerogativam ibi commendari non inficiabitur. Neque aliud sonat, quod in hoc ipso commentario, c. 14, n. 17, toties 1010D primatus ipsius celebratur. Quibus in locis Hilarius Leoni aperte praelusit docenti epist. V, c. 2, edit. Quesnel.: Dominus apostolicae dignitatis beatissimo apostolo Petro primatum, fidei suae remuneratione, commisit, universalem Ecclesiam in fundamenti ipsius soliditate constituens. Haec dicta sint ex occasione Sculteti, cujus falsae intelligentiae ultro pepercissemus, nisi manifeste accessisset et mala fides.

fundamentum, dignaque aedificatione illius petra, quae infernas leges, et tartari portas, et omnia mortis claustra dissolveret! O beatus coeli janitor, cujus arbitrio claves aeterni aditus traduntur, cujus terrestre judicium praejudicata 750 auctoritas sit in coelo: ut quae in terris aut ligata sint aut soluta, statuti ejusdem conditionem obtineant et in coelo.

8. Divitatis Christi testes lex et prophetae, resurrectionis apostoli. 1010B —Jubet etiam discipulis, ne cui loquantur quod ipse est Christus (Ibid., 20) : alios enim

1010D Id est, divinitatis: qua intelligentia mox scientium in Spiritu Christum, id est, scientium eum esse in natura divina.

Spiritus sui esse testes oportebat, legem videlicet et prophetas. Caeterum resurrectionis testimonium proprium est apostolorum. Et quia scientium in Spiritu Christum beatitudo monstrata est; negatae rursum humilitatis et passionis ejus periculum declaratur.

9. Christus Deus et homo confitendus.—Nam cum praedicare coepisset, oportere se Jerosolymam ire, pati deinde plura a senioribus plebis, et a Scribis et principibus sacerdotum, occidi etiam, et post diem tertium resurgere (Ibid., 21) , apprehendens eum Petrus, ait: Absit a te, Domine,

1010D Michaelinus codex, non erit tibi istud: consentientibus graecis ac latinis Scripturae exemplaribus. Lib. VI de Trin. n. 34, legere est, Propitius tibi, Domine, non erit istud.

non erit istud. At ipse conversus, Petro dixit: Vade retro post me, satana, 1010C scandalum mihi es (Ibid., 22, 23) . Ut Dei munus est, Christum

1010D Sex mss. in spiritu Dei nosse, minus concinne, sed non alio sensu; cum in Spiritu Dei esse perinde Hilario sit ac in deitate Patris esse.

in Spiritu Deum nosse; ita 1011A diaboli opus est Christum in homine nescire. Atque ejusdem periculi res est,

1011C Par. vel corpus dicere sine Deo, etc., cui editiones aliae hac parte consentientes post haec subjiciunt, vel Deum sine corpore, omisso verbo negare. Quarum lectionem lubenter praeferremus, nisi magno consensu reniterentur mss. Haec autem sententia ex praecedenti intelligenda est; nec non ex his Leonis ad Flavianum epist. 24, edit. novissimae, c. 5! Aequalis erat periculi Dominum Jesum Christum aut Deum tantummodo sine homine, aut sine Deo solum hominem credidisse. Deinde ubi negatur Deo antequam carnem assumeret, corpus fuisse, cum non dicatur simpliciter: Corpus Deo nullum est, sed cum adjuncto, corpus carnis hujus; hoc forsitan adjunctum est, ne verbum ante carnis susceptionem substantivum quid negari existimetur. Ea enim ratione Verbum aeternum corpulentum praedicari observatum 1011D est c. 5, n. 8.

vel corpus negare sine Deo, vel Deum negare sine corpore. Corpus autem carnis hujus in aeternitate Spiritus Deo nullum est: verum humanae salutis causa Christus in corpore est, quod assumpsit

1011D In mss. Colb. et Carn. omittitur ex homine.

ex homine.

10. Diabolus auctor infidelitatis Petri. A Christo cum opprobrio revincitur.—Igitur post praedicationem passionis accipiens diabolus facultatem (usque ad tempus enim ab eo secesserat)

1011D Nimirum diabolus. Hic respiciuntur verba Lucae XIV, 13: Et consummata omni tentatione, reliquit eum diabolus usque ad tempus. Hinc male in prius vulgatis sententia subsequens intra eamdem parenthesim comprehendebatur.

, quia incredibile satis apostolis videretur, eum in quo Deus erat esse passibilem, sumens hanc humanae infidelitatis occasionem, opinionis istius Petro insinuavit affectum. Denique ita passionem detestatus est, ut dixerit, Absit: quo verbo, rerum detestandarum 1011B exsecratio continetur. Sed sciens Dominus diabolicae artis instinctum, Petro ait: Vade retro post me: id est

1011D Ita eadem verba interpretatur Origenes in editione Huelii, pag. 285, ut Petro dixerit Christus: Vade post me, quasi qui ire post illum eumque sequi cessasset. Post Jesum quippe esse, ut paulo post observat, bonum est; et diabolo dictum: Vade satana, absque additamento post me. His consentit Ambrosius, lib. I de Abraham, n. 55. Sic et Eusebius, lib. I contra Marcellum cap. 2: Quid, inquit, significet illud: Vade post me, statim exposuit Servator, cum 1012C subjunxit, Si quis vult post me venire, etc., quod re ipsa indimplevit ipse Petrus, cum martyrio consummaretur. At Marcellum acriter deinde reprehendit, quod minime intelligens quomodo haec (Satana, scandalum mihi es), dicantur ad apostolum et quorsum, affirmat ad diabolum esse dicta. Hilarium nostrum quod attinet, licet haec ad diabolum dicta hic enarret, tamen in ps. CXXXI, n. 4, et in ps. CXXXVIII, n. 6, Petrum ipsum convicio satanae nuncupatum diserte affirmat. Illic utramque illam interpretationem ita conciliandam diximus, ut convicium illud et in satanam cadat ut auctorem infidelitatis Petri, et in Petrum ipsum ut satanae suggestioni non resistentem: quia eorum quisque nomen accipit per quos est talis, ut docetur in psal. CXLII, n. 2. Quam interpretationem multorum esse non diffitens Hieronymus 1012D in hunc Matthaei locum, eam tamen non satis probat: Mihi enim, inquit, error apostolicus et de pietatis affectu veniens numquam incentivum diaboli videbitur. Verum qui cum Hilario consentiunt, in verbis Petri, praeter pietatis affectum, quoddam intuentur infidelitatis vitium, quo dictis Christi de futura passione sua non credebat; neque pietatis auctorem satanam volunt, sed infidelitatis: quae tamen, uti docet Hilarius lib. VI de Trin., n. 34, non profecit ad crimen. Hinc licet litterae sensum mox rejicere videatur, fatendum tamen est, tantum esse loquendi modum alias etiam ei usitatum, quo praeter litterae veritatem aliquid significari indicat.

, ut exemplo se passionis sequatur. In eum vero per quem opinio haec suggerebatur conversus, adjecit: Satana scandalum mihi es. Non enim convenit existimare, Petro satanae nomen et offensionem scandali deputari post illa indultae et beatitudinis et potestatis tanta praeconia. 751 Sed quia infidelitas omnis diaboli opus est; Petri responsione Dominus offensus, cum opprobrio nominis, infidelitatis istius est detestatus auctorem.

11. Felix sui damnum. Crux saltem voluntate tollenda.— Tum Jesus dixit discipulis suis: Si quis vult post me venire, abneget

1012D Tres mss. se ipsum sibi.

se ipsum, et reliqua (Ibid., 24) . O beatum damnum, et jactura felix! Ditescere 1011C nos Dominus detrimento animae et corporis voluit, et esse sui similes hortatur: quia ipse in figura Dei constitutus, usque ad mortem humilis et obediens 1012A factus, principatum potestatis

1012D In mss. Rom., Colb. et Carn. istius, loco totius.

totius quae in Deo est, accepit. Sequendus igitur est cruce assumpta: et passionis suae si non forte, attamen voluntate comitandus est. Quid enim prodest occupasse mundum, et toto terrenae potestatis dominatu opibus

1012D Sola editio Par. operibus saeculi.

saeculi incubare, si perdenda anima, et suscipiendum vitae detrimentum est (Ibid., 26) ? Quae autem commutatio pro anima, cum fuerit amissa, Quaeretur? Cum angelis enim Christus aderit, reddens singulis ut merebuntur. Quid afferemus ad vitam? Praeparatos credo terrenarum opum futuris commerciis thesauros, ambitiosos dignitatum famaeque titulos, aut veteres delicatae nobilitatis imagines? Neganda sunt haec omnia, ut melioribus abundemus: et contemptu universorum Christus sequendus 1012B est, et aeternitas spiritalium, terrenorum damno est comparanda.