Hilary of Poitiers, In Evangelium Matthaei Commentarius

Caput XVIII. De infantibus inhibitis, et de humilitate eorum assumenda, de manu et pede et oculo eruendo, de ove perdita, de corripiendis fratribus secreto primum, 1018C tum duobus testibus, postremo Ecclesia praesente. Semper ignoscendum. Qui conservum, remisso sibi a domino debito, suffocat.

1. Pueri credentes. Puerorum indoles. In illa die accesserunt discipuli ad Jesum, dicentes: Quis putas major est in regno coelorum? et reliqua (Matth., XVIII, 1) . Non nisi reversos in naturam puerorum introire regnum coelorum 757 Dominus docet, id est, in simplicitatem puerilem vitia corporum nostrorum animaeque revocanda. Pueros autem, credentes omnes per audientiae fidem nuncupavit. Hi enim patrem sequuntur, matrem amant, proximo velle malum nesciunt, curam opum negligunt: non insolescunt, non oderunt, non mentiuntur, dictis credunt, et quod audiunt verum habent. Et haec omnium affectionum 1018D assumpta in nobis et consuetudo et voluntas, coelorum iter pervium praestat. Revertendum igitur est ad 1019A simplicitatem infantium: quia in ea collocati, speciem humilitatis dominicae circumferemus.

2. Judaeis praestaret cum gentibus Deum ignorasse, quam Christum non recepisse.—Si qui autem in Christi nomine tales receperint, Christi recepti praemium consequentur: Qui autem scandalizaverit unum de pusillis istis, id est, qui offendiculum tentationis intulerit, expedit ei ut suspendatur mola asinaria in collo ejus, et demergatur in profundum maris (Ibid., 6) . Tot tantaeque res non otiose comparatae sunt: et mola, et asinaria, et cum ea in mari mergendus, et hoc ei expediens. Communi omnium sensu, semper quod expedit utile est. Quid ergo utilitatis est, mola asinaria collo suspensa demergi? Mors enim tam gravis proficiet ad poenam: et nescio quomodo erit 1019B utile, id expetere quod ultimum sit malorum. Quid ergo sentiri oporteat, quaerendum est. Molae opus, labor est caecitatis: nam clausis jumentorum oculis aguntur in gyrum. Et sub asini quidem nomine, frequenter gentes cognominatas reperimus. Igitur gentes quod agunt, nesciunt: et in vitae suae opere detentae, caeci laboris ignorantia continentur. Judaeis autem scientiae iter in lege

1019D Ita in omnibus mss. nisi quod in uno Bec. praestitum. At in editis primo praestratum, ac demum praemonstratum.

praestatum est. Qui si Christi apostolos scandalizarent, rectius illigata collo mola asinaria demersi in mare fuissent, id est, gentium labore depressi in ignorantia saeculi demorarentur: quia illis tolerabilius fuerit nescisse Christum, quam istis prophetatum non recepisse.

3. Scandalum crucis necessarium, et quam periculosum.— Vae huic mundo ab scandalis. Necesse est enim 1019C venire scandala; verumtamem vae homini illi, per quem scandalum venit (Ibid., 7) . Humilitas passionis scandalum mundo est. In hoc enim maxime ignorantia detinetur humana, quod sub deformitate crucis aeternae gloriae Dominum

1019D Auctoritate mss. Carn. et Colb. restituitur nolit, cum prius obtineret noluit.

nolit accipere. Et quid mundo tam periculosum, quam non recepisse Christum? Verumtamen sub hominis nuncupatione, auctorem scandali hujus Judaicum populum designat, per quem omne hoc mundo periculum comparatur, ut Christum in passione abnegent, quem lex et prophetae passibilem praedicaverunt. Ideo vero necesse esse ait venire scandala: quia ad sacramentum reddendae nobis aeternitatis, omnis in eo passionis humilitas esset explenda.

4. Superius autem in abscindendis manu vel pede propinquitatum contineri nomina exposuimus (cap. 4, n. 21) : atque ideo cognationem generis Israelitae 758 relinquendam veluti quadam membrorum recisione significat, quia per eam mundo scandala comparentur.

5. Angelorum de nobis cura.— Videte ne contemnatis unum de pusillis istis, qui credunt in me (Ibid., 10) .

1019D In nonnullis mss. aptissimum.

Arctissimum vinculum mutui amoris imposuit, ad eos praecipue qui vere in Domino credidissent. Pusillorum enim angeli quotidie Deum vident (Ibid., 11) : quia filius hominis venit salvare quae perdita sunt. Ergo et filius hominis salvat, et Deum angeli vident, et

1019D In vulgatis ac pluribus mss., Angeli pusillorum praesunt fidelium orationibus. Praeesse angelos, etc.; neque oratio suis numeris videtur absoluta, neque bene ex superius sumptis conclusa. Ex eo enim, quod angeli pusillorum Deum vident, sequitur angelos pusillorum esse, eosque Deum videre; sed non indidem efficitur eos praesse orationibus. At hoc alterum ex occasione superioris conclusionis subjicit Hilarius, non tamquam ex superioribus conclusum, sed veluti per se in Scripturis manifeste comprehensum, puta Apoc. VIII, 3, vel etiam Tob. XII, 15, quo pertinet illud tract ps. CXX, n. 7: Sunt, secundum 1020D Raphael ad Tobiam loquentem, angeli assistentes ante claritatem Dei, et orationes deprecantium ad Deum deferentes. Hinc et Tertullianus, de Orat. n. 12, orationis angelum agnoscit. Quae autem hic magis arrisit lectio, exhibetur ex mss. Colb. et Carn.

angeli pusillorum sunt. Fidelium orationibus praeesse angelos, absoluta auctoritas 1020B est. Salvatorum igitur per Christum orationes angeli quotidie Deo offerunt. Ergo periculose ille contemnitur, cujus desideria ac postulationes ad aeternum et invisibilem Deum ambitioso angelorum famulatu ac ministerio pervehuntur.

6. Ovis una errans, homo. Nonaginta novem non errantes, angeli. Horum numerus ex hominibus perficitur.—Atque ut ingentem esse in coelis laetitiam reditu humanae salutis ostenderet, comparationis posuit exemplum, ejus qui oves nonaginta novem in montibus reliquisset, et errantem unam requisisset: qua inventa plus gaudii sit, quam habebatur in nonaginta et novem

1020D Prima editio Par. cum aliquot mss. conversatione.

conservatione laetitiae (Ibid., 12) . Ovis una, homo intelligendus est, et sub homine uno, universitas sentienda est. Sed in unius Adae errore 1020C omne hominum genus aberravit; ergo nonaginta novem non errantes, multitudo angelorum coelestium opinanda est, quibus in coelo est laetitia et cura salutis humanae. Igitur et quaerens hominem, Christus est; et nonaginta novem relicti, coelestis gloriae multitudo est: cui cum maximo gaudio errans homo in Domini corpore

1020D Quia nimirum Christus, ex quo naturam universae carnis assumpsit, genus in se universae propaginis tenet, ut habetur in psal. LI, n. 15. Huc spectat illud Ambrosii lib VII, in Luc. n. 208: Christus te suo corpore vehit, qui tua in se peccata suscepit.

est relatus. Merito igitur hic numerus per litteram

1020D In sola editione Par. hic adjicitur alpha, quod quidem videtur deesse, sed suppressum facile intelligitur.

et Abrahae additur et consummatur in Sara: ex Abram enim Abraham nuncupatur, et ex Sarai Sara accipit nomen. In uno enim Abraham omnes sumus: et per nos, qui unum omnes sumus,

1020D Ita plerique mss. Editi vero cum mss. Colb. Rom. et Carn. coelestis Ecclesiae: quod et nobis probaretur, nisi supra legeremus, nonaginta novem relicti, 1021C coelestis gloriae multitudo est. Paulo ante in mss. Colb. et Carn., super nos, non per nos. In uno Abraham omnes fideles sunt tamquam in radice ac parente. Ipse est enim, secundum apostolum Rom, IV, 11: Pater omnium credentium, et secundum Hilarium nostrum in psal CXXXIV, n. 5, princeps electionis.

coelestis gloriae numerus explendus est. Atque ideo et creatura omnis 759 revelationem filiorum Dei exspectat: et ideo congemiscit 1021A et dolet, ut numerus, qui per alpha Abrahae additus est, et qui

1021C Bad., Er., Lips. cum mss, Turon. et Carn. in rho. Plerique alii mss. in ra. Nemo non videt hic respici rationem numerandi apud Graecos usitatam, apud quos alpha principium est numerorum et unitatem designat.

in alpha consummatus in Sara est, ad coelestem constitutionem incremento credentium impleatur.

7. Correptionis ordo in Judaeos a Deo servatus.— Quod si peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum, et reliqua (Ibid., 15) . Eum ordinem continendae charitatis nobis Dominus imposuit, quem ipse in conservando Israel tenuerat (Lev. XIX, 18) : jubet enim peccantem fratrem ab eo solo, in quem peccaverit, corripi atque objurgari. Ipse enim sacrificantem diis alienis populum Judaicum, majestatis suae adventu, et toto praesentis potestatis terrore corripuit

1021D Editi, corripuit tum, omissa particula et, quam supplemus ex sex mss. eaque declaratur alter ordo, quem in Judaeorum correptione Deus tenuit. Primo enim eos per se terruit, ac tum sui impatientes per legem et prophetas corripuit, postremo eosdem admonuit in Christo, in quo per naturam suscepti corporis, quaedam universi generis humani congregatio continetur, ut habetur cap. 4, n. 12.

. Et tum, cum idem populus

1021D In ms. Beccensi, Dei majestatem propinquantis ad montem, extra montem licet, etc., glossema, cui lectio mss. quorumdam, ad montem loco vocis adventum exhibentium, locum dedit.

Dei propinquantis adventum, extra montem licet positus, ferre 1021B non potuit

1021D In vulgatis, ferre non potuit inobedientiam, unum, etc. Praeferimus cum mss. sincerioribus, inobedienti etiam, quod respondet verbis evangelicis, Si te non audierit. Hujus lectionis loco caeteri mss. habent inaudientiam.

, inobedienti etiam unum atque duos jussit adhiberi, ut in ore duum testium fides verbi ac veritas maneat: quia insolenti Israel lex et prophetae et Joannes est missus, testibusque istis ut peccare desineret conventus est, tertio ipso Domini adventu, tamquam coetu Ecclesiae inspectantis, admonitus est: frustraque habitis his objurgationibus, publicani aut ethnici vilitate negligitur.

8. Ligandi et solvendi potestas apostolis data.—Ad terrorem autem metus maximi, quo in praesens omnes continerentur, immobile severitatis apostolicae judicium praemisit: ut quos in terris ligaverint id est, peccatorum nodis innexos reliquerint, et quos solverint,

1022C Dallaeus, lib. III de Conf., c. 9, hic concessione veniae substituendum contendit. Reclamat contra v. c. Jacobus, Boileau Hist de Conf. auric. c. 8, nihil esse immutandum; aut si quid mutandum sit, venia loco veniae legendum esse; ut nimirum confessio dicatur veniae, quia veniae sit causa, ea ratione qua in psal. CXVIII, n. 13, de poenitentia dictum est: Haec venia peccati est, etc. Dallaeo negari nequit clariorem esse eam lectionem, quam inducendam vellet. Sed quo clarior est, eo minus mutationis suspecta est altera. Nihil enim est cur illam attribuat sciolorum temeritati, cum hi tantum mutare soleant, quod non intelligunt, 1022D et in obscuris locis clariores sententias substituere. Longe minus typographorum incuriam incusare valeat, cum fideliter expresserint, quod in mss. invenerunt. Non enim tantum in editis omnibus exstat confessione, sed ex undecim mss. a nobis excussis, ne in uno quidem aliter legere est. Neque etiam aliter legendum suadet illud quod post pauca subjicitur: Ergo venia omnis ex eo est, cum etiam ea quae in se sint peccata, post reditum confessionis indulgeat. Cum itaque nihil immutandum constet, expendendum restat quid Hilarius sibi velit: quantum sapimus, vocabulum veniae, non ad praecedentem vocem confessione, sed ad subsequentem, scil. salutem, referendum est, ut sit, quos confessione receperint in salutem veniae; hoc est, in salutem quam venia dat, non meritum.

confessione videlicet veniae receperint in salutem (Matth., XVIII, 18) ; hi apostolicae conditione 1021C sententiae in coelis quoque aut soluti sint aut ligati.

9. Unitatis merito nil negat Deus.—In tantum igitur humanae pacis studuit concordiae, ut unitatis merito omnia, quae a Deo precanda sint, impetranda esse confirmet (Ibid., 19 et 20) ; et ubi duo atque tres 1022A pari spiritu ac voluntate collecti sint, ibi se medium eorum polliccatur futurum. Ipse enim pax atque charitas, sedem atque 760 habitationem in bonis et pacificis voluntatibus collocabit.

10. Deus sine modo nobis ignoscens, vult et nos sine modo aliis ignoscere. In Cain homicidarum, in Lamech Deicidarum poena est adumbrata. —Quaerenti deinde Petro, an peccanti in se fratri septies remitteret, respondit: Non usque septies, sed usque septuagiessepties (Ibid., 21 et 22) . Omni modo ad similitudinem nos humilitatis ac bonitatis suae instruit, et molliendis ac frangendis turbidorum motuum notrorum aculeis, placabilitatis suae confirmat exemplo: quippe peccatorum omnium veniam per fidem tribuens. Neque enim naturae nostrae vitia indulgentiam 1022B merebantur. Ergo venia omnis ex eo est: cum etiam ea quae in se sint peccata, post reditum confessionis indulgeat. Solvenda quidem per Cain poena in septuplum constituta est (Gen. IV, 24) : sed peccatum illud in hominem est; in Abel enim fratrem peccatum usque ad necem fuerat. Sed in Lamech supplicium usque ad septuagies et septies est constitutum; et in eo, quantum existimamus, constituta in auctores dominicae passionis est poena. Sed Dominus per confessionem credentium hujus criminis veniam largitur, id est, per baptismi munus obtrectatoribus ac persecutoribus gratiam salutis indulget: quanto magis oportere ostendit sine modo ac numero veniam a nobis esse reddendam, nec cogitandum quotiens remittamus; sed ( supple, oportere) 1022C ut irasci his qui in nos peccant, quotiens irascendi necessitas exstilerit, desinamus? Quae utique veniae assiduitas docet, nullum omnino penes nos irae tempus esse oportere: quando omnium omnino peccaminum veniam Deus nobis suo potius munere, quam nostro merito largiatur. Neque enim fas est, 1023A nos ex praescripto legis, dandae veniae numero concludi, cum per Evangelii gratiam sine modo nobis a Deo fuerit indulta.

11. Quin etiam ad perfectae bonitatis affectum comparationis posuit exemplum, in qua servo unde redderet non habenti, omne Dominus debitum relaxavit (Ibid., 26) : conservoque suo servus ille exiguum quod sibi debebatur extorquens, per hoc voluntatis suae vitium donum munificentiae Domini

1023C Ita codex Carnutensis. Alii vero, et libertatis.

et liberalitatis amisit. Absoluta autem comparationis ejus est ratio, atque ab ipso Domino omnis exposita est.