Hilary of Poitiers, In Evangelium Matthaei Commentarius

765 Caput XX. De spe apostolorum, de novissimis primis efficiendis. Ubi conducuntur operarii ad vineam. De filiis Zebedaei, de primo accubitu, de duobus caecis secus viam sedentibus.

1. Summa sacri textus.—Auditis itaque istis, discipuli admirantur et metuunt, dicentes neminem posse salvari (v. 25-30) . Dominus respondit, hoc impossibile esse apud homines, possibile apud Deum. 1027D Rursum illi dictis Domini haec reddunt: reliquisse se omnia, et cum ipso esse. Quibus Dominus, cum sederit in majestatis suae sede, sessuros super sedes duodecim, ac totidem tribus Israel judicaturos spopondit; 1028A omnibusque, qui universa reliquerint propter nomen ejus, fructum centupli praemii reservatum: multos autem ex novissimis primos, et ex primis futuros novissimos.

2. Spiritaliter intelligi debet.—Multa sunt, quae non sinunt nos simplici intellectu dicta evangelica suscipere. Interpositis enim nonnullis rebus, quae ex natura humani sensus sibi contrariae sunt, rationem quaerere coelestis intelligentiae admonemur.

1027D In mss. hic dumtaxat inchoatur caput 20.

Apostoli dicunt, et sequi se Christum, et se omnia reliquisse: quomodo igitur fiunt tristes, et quomodo metuunt, dicentes salvum esse neminem posse? Namque et ab aliis fieri poterat, si quid fecissent ipsi. Deinde cum fecissent ipsi; quare metus vel unde susceptus est? Additur etiam in responsione Domini, 1028B haec apud homines impossibilia, possibilia apud Deum. Numquid apud homines impossibilia erant, quae et Apostoli fecisse se gloriantur, et fecisse eos Dominus agnoscit: et deinceps plures usque ad martyrii beatitudinem essent omnia relicturi? Aut numquid est Deo, quo egere possit; relictumque sit aliquid, quod

1027D Par. cum ms. Carnut. quod ei jactura.

jactura rerum quas habeat sit sequendum, ut soli ipsi hoc facere possibile sit? Omnis itaque hic sermo est spiritalis.

3. Apostolis sine Lege salus nulla videbatur.—Apostoli enim spiritaliter audientes, neminem ex lege posse salvari,

1027D Lectionarium ms. German. cum etiam ipsi non intellexissent: nam vehemens. Apostoli dicuntur in lege affectu versari.

cum ipsi etiam tunc in lege essent; nam vehemens eos amor legis favorque detinuit: hi igitur nondum penitus evangelici mysterii veritate comperta, metuunt neminem salvum esse 1028C posse sine lege: quia omnem salutem etiam tunc in lege constituant. Sed Dominus brevi absolutaque ratione, eorumdem et ignorantiam et metum solvit, dicens, Hoc quidem impossibile est apud homines possibile autem apud Deum. Quid enim Judaeo tam sine effectu videtur,

1027D In vulgatis, quam ut ab homine magis salutem expetat, quam ex lege: lectio verbis evangelicis non satis respondens. In nonnullis mss. ut ab homine magis salutem exspectat quam ex lege. Non displicet quod 1028D in aliis quinque, ut homini magis salutem exspectanti ex lege; sicque secundis curis repositum est in ms. Turon. qui a prima manu praefert, ut ab homine, etc., et ex lege: quae lectio integrior visa est. Judaeus quippe nihil praeter Moysen ejusque legem audire volens, et ab homine salutem exspectat et ex lege.

ut ab homine magis 766 salutem exspectanti et ex lege, quam ut in crucis scandalo legislatio, et testamentum, et adoptio, et haereditas negligatur

1028D Verbum negligatur omittit prima editio Par. Hoc sibi vult, Judaeo stultum videri, ut crucis scandalum praeferatur religioni patrum, quorum secundum Apostolum Rom. IX, 4, est legislatio, testamentum, etc.

? Quid autem Dei virtuti tam possibile est, quam ut per fidem salvet, ut per aquam regeneret, ut per crucem vincat, ut per Evangelia adoptet, ut per resurrectionem ex morte vivificet?

4. Regeneratio quid. Centesimus fructus.—Quibus auditis apostoli cito credunt, seseque omnia reliquisse 1028D profitentur. Sed hanc eorum obedientiam cito Dominus muneratur, omnem difficultatem superioris quaestionis absolvens, cum dicit: Vos qui secuti estis me

1028D Voces in regeneratione in prius vulgatis cum 1029C subsequenti verbo judicabitis male connecti, liquet ex subjectis.

in regeneratione judicabitis duodecim tribus 1029A Israel. Secuti in regeneratione sunt, in lavacro baptismi, in fidei sanctificatione, in adoptione haereditatis, in resurrectione ex mortuis. Haec enim illa regeneratio est, quam apostoli sunt secuti, quam lex indulgere non potuit, quae eos super duodecim thronos in judicandis duodecim tribubus Israel, in duodecim patriarcharum gloria copulavit. Caeteris quoque contemptu saeculi se sequentibus, centesimi fructus copiam pollicetur. Hic centesimus fructus est, qui in centesima ove cum coelesti laetitia expletur. Hic centesimus fructus est, quem perfectae terrae ubertas consequitur. Qui Ecclesiae honor jam in Sarae (V. cap. 18, n. 6) cognomento est destinatus, et jactura legis ac fide evangelica promerendus est: atque ita ( subaud. pollicetur) ex novissimis primos efficiendos, 1029B quia novissimi efficiantur ex primis.

5. Pater familias. Vinea. Denarius. Forum.— Simile est regnum coelorum homini patri familias, qui exivit primo mane conducere operarios, et reliqua. (Matth. XX, 1.) Comparatio omnis per se absoluta est: sed personis distinguenda, et discernenda temporibus est. Patremfamilias hunc, Dominum nostrum Jesum Christum existimari necesse est: qui totius humani generis curam habens, omni tempore universos ad culturam legis vocaverit. Vineam vero, legis ipsius opus et obedientiam; denarium autem, obedientiae ipsius praemium significari intelligimus. Et de denario jam superius

1029C Puta cap. 17, n. 12, ubi Hilarius denarium diserte exponit Evangelium, minus clare autem evangelicae speigloriam. At in psal. CXXIX, n. 11, denarium hujus parabolae haud obscure vocat evangelicae mercedis 1029D spem.

tractavimus. De vinea vero, opportunius in consequentibus rationem afferemus. Forum autem pro saeculo accipi res ipsa admonet, 1029C aequabiliter turbis hominum, calumniarum, injuriarumque contentionibus, et diversorum negotiorum difficultatibus semper tumultuosum.

6. Quinque testamenta. Quando Christus in carne natus sit.—In prima igitur hora, tempus constituti testamenti ad Noe ex matutini significatione 767 noscendum est, tertia autem hora ad Abraham, sexta ad Moysen, nona ad David et prophetas. Totidem enim testamenta humano generi constituta per singulos reperiuntur,

1029D Editi, quot ejusdem: refragantibus mss.

quotidem ad forum enumerantur 1030A egressus. In

1029D Bad., Er. et Lips. cum omnibus mss. In duodecima: rursumque inferius, in quam duodecimae horae: et post pauca, ad duodecimae horae operarios: quae lectiones his locis an aliqua auctoritate apud Par. mutatae sint, valde ambigimus. Haec tamen mutatio confirmari potest ex tract. psal CXXIX, ubi ad eamdem parabolam respicitur, et in uno numero 11, quinquies memoratur hora undecima, numquam duodecima.

undecima autem hora, corporei adventus Domini tempus ostendit; nam ex omni numero, qui spatio est praesentis saeculi constitutus, in eam rationem convenit ortus ejus ex Maria, in quam undecimae horae tempus ex die est. Divisione enim per quingentenum numerum facta, in omni sex millium annorum summa, tempus corporei ortus ejus

1029D In hoc uno loco editi cum scriptis consentientes exhibent undecimo, non duodecimo. Quod confirmare licet his Hieronymi in Michaeae cap. IV, verbis: In consummatione saeculorum Salvator noster apparuit: et in undecima hora ad conducendos operarios venit; et, completa illius passione Johannes dicit, Filii novissima hora est. Nam si in sex millibus annis quingenti 1030C anni per horas diei singulas dividantur; novissima hora consequenter est tempus fidei gentium. Ex quibus conficitur, Christi ortum circa annum mundi 5500. Contigisse. Sed jam monuimus, non ad litteram exigendum, quod de mundi hujus spatio, et perinde quod de annis ortus Christi hic scribitur. 1030D Quia porro Hilarius Scripturam spiritalibus sensibus fetam credebat, non in eo uno haeret, sed in psal. CXXIX, n. 11, undecimae horae operarios intelligit eos, qui in extrema senectute salutem suam operari incipiunt.

undecimo divisionis totius calculo supputatur.

7. Judaei gentibus invident gratiam.—Et quidem diversus ad undecimae horae operarios sermo est. Primis enim, sed et caeteris dictum est: Ite ad vineam (Ibid., 4) : merces tamen denarii cum primo constituta est; nam caeteris, justae solutionis promissa spes est, novissimis vero dicitur: Quid hic statis 1030B (Ibid., 6) ? quia quamvis ad Israel lata lex fuerat, voluntas tamen gentium non excludebatur a lege. Qui responderunt: Nemo nos conduxit (v. 7) . Debitum namque erat per orbem terrarum Evangelium praedicari, et gentes fidei justificatione salvari. Hi igitur mittuntur ad vineam. Et cum sero esse coepisset, donum constitutae in totius diei labore mercedis, primi operarii

1030D In vulgatis, hora. Rectius in mss. horae: quod totum ita intelligendum, ut operarii horae undecimae mercedem iis, qui totam diem laborassent, condictam primi consequantur.

horae vesperis consequuntur (v. 8) . Merces quidem ex dono nulla est, quia debetur ex opere; sed gratuitam gratiam Deus omnibus

1030D Mss. Rom., Colb., Vatic., Carn., fidei justificationem.

ex fidei justificatione donavit: verum secundum insolentiam populi jam sub Moyse contumacis, hinc murmur operantium est, hinc gratuitae mercedis invidia est, quod sine longi laboris difficultate, et sub aestus nomine non longo in eos diabolici instinctus calore 1030C flagrante, idem praemium redhibeatur operantibus. Sed ideo quod apud homines impossibile est, possibile est apud Deum: ut mercedem legis optime et inculpabiliter custoditae,

1030D In iisdem mss. dono gratiae: non male, si verbum largiatur ad Deum retuleris. Minus bene apud Par. ex ms. nunc Colb. subjicitur primis et novissimis.

donum gratiae per fidem credentibus primis ex novissimis largiatur.

8. Et adscendens Jesus Jerosolymam assumpsit duodecim discipulos, et ait illis

1030D Sex mss. hic adjiciunt secreto, sacro textu consentiente.

: Ecce ascendimus Jerosolymam, et reliqua (Ibid., 17 et 18) . Jam sine scandalo audituris apostolis sacramentum crucis Dominus exponit (denique nulla hunc sermonem moestitia 1031A consequitur): confirmatis scilicet superiore sermone, per fidem crucis novissimos primos futuros; divitibus autem, id 768 est, confidentibus

1031C Sola editio Par. legi. Aliquot mss. in lege. Tum Colb. et Carn. esse scandalizantibus. Ex esse quis conficiendum putaret sese, nisi verbum scandalizantibus, et si active sonans, passive tamen ab Hilario intellectum constaret vel ex hoc capitis 30, n. 3: Petrus pro fidei suae calore respondit, caeteris licet scandalizantibus, numquam se scandalizaturum. Solemnis autem ei est idem hujus verbi usus.

legis in eamdem crucem scandalizantibus, invium iter regni coelorum futurum.

9. Zebedaei filiorum mater, lex; filii ejus, Judaei credentes.— Tunc accessit ad eum mater filiorum Zebedaei cum filiis suis, et reliqua (Ibid. 20) . Non sine aliquo momento rerum ita effectum fuisse existimandum est, ut mater filiorum Zebedaei Dominum deprecaretur. Numquid et filiis petendi familiaritas non erat? Sed erat gestorum effectibus prophetandum. Apostoli quidem jam ex lege crediderant, quae eos in fidem evangelicam nutriverat. Itaque in matre filiorum Zebedaei lex intelligitur quae confidentia privilegii sui pro credentibus ex se populis deprecatur. 1031B Quae quia superius audierat primos novissimos, et novissimos primos futuros; deferri filiis suis orat, ut in Domini regno unus ad dexteram ejus sedeat, alius ad sinistram (Ibid., 21) . Cui Dominus respondit, nescire eam quid oret (Ibid., 22) . Nihil quidem de gloria apostolorum ambigebatur, et judicaturos eos sermo superior exposuit. Denique in medio sermone an calicem suum possent bibere interrogat. Non utique de communis poculi genere loquebatur; neque enim labor est bibere de calice: sed ille de calice sacramenti passionis interrogat. At illi, qui jam martyrii libertatem constantiamque retinebant, bibituros se pollicentur. Dominus collaudans eorum fidem ait, martyrio quidem eos secum compati posse; 1031C sed

1031C Par. cum tribus mss., ut laevae ejus ac dexterae assiderent.

laevae ejus ac dexterae assidere, aliis a Deo patre fuisse dispositum (Ibid., 23) .

10. Qui destinati sint, ut Christo in regno assidant. 1032A Et quidem, quantum arbitramur, ita honor iste aliis est reservatus, quod tamen nec apostoli ab eo erunt alieni:

1031C In mss. Rom., Colb. et Car. quin duodecim: ac deinde consident et, pro considentes.

qui in duodecim patriarcharum sede considentes, Israelem judicabunt. Et quantum sentire ex ipsis Evangeliis licet, in regno coelorum Moyses et Elias assidebunt. Nam cum spopondisset Dominus, visuros quosdam de apostolis, antequam mortem gustarent, filium hominis venientem in regno suo; assumptis Petro et Jacobo et Johanne, apparuit 769 cum gloriae suae habitu, Moyse et Elia in monte comitantibus (Matth. XVI, 28) . Et hos quidem eosdem prophetas duos praevenientes adventum ejus esse intelligimus, quos Apocalypsis Johannis (XI, 7) ab antichristo esse dicit: licet variae vel de Enoch, vel de Jeremia, plurimorum exstiterint 1032B opiniones, quod alterum eorum sicut Eliam mori oporteat. Sed non possumus veritatis fidem, quam Dominus tribus superioribus testibus revelavit, sensus nostri opinione corrumpere: neque alios venturos existimare, quam qui ad sponsionem fidei venisse conspecti sunt. Et quamquam ultra evangelicam veritatem non necesse sit opinari: tamen si quis conditionem et mortis

1031C Vocabulum sepulturae hic adjecimus auctoritate quatuor mss. Dubitant nonnulli propter hunc locum an Hilarius Moysen vere mortuum crediderit. Indubitanter Scultetus inter illius naevos ponit: Moysen 1031D mortuum negat contra ipsissima Scripturae verba. Legislatoris ejusdem mortem disertioribus verbis negasse videtur Ambrosius, lib. I de Cain et Abel, c. 2, n. S. ubi ait: Non legimus de eo, sicut de caeteris quia deficiens mortuus est, sed, per verbum Dei mortuus est . . . . Unde et addidit Scriptura, quia nemo scit sepulturam ejus usque in hodiernum diem, ut translationem magis, quam interitum ejus intelligas . . . . Mortuus igitur est per verbum Dei, ut ait Scriptura, non secundum verbum . . . . Quis enim in terrenis reliquias ejus potuit deprehendere, quem secum esse Dei filius in Evangelio demonstravit? Ubi in novissima Ambrosii editione animadversum est, illum Philonis sententiam exprimere voluisse, quem de Moysi morte sensu spiritali disseruisse constat, de litterali minus sollicitum. Longe facilius a praedicta opinione purgatur Hilarius ex dictis capitis 17, n. 2, ubi cum quaesisset, cur ex 1032C omnibus sanctis soli Moyses et Elias cum Christo transfigurato adstiterunt, respondet primo hoc ita factum ut doceret Christus legis, cujus Moyses erat lator, nec non prophetarum, quorum typum gerebat Elias, testimoniis Israelem esse judicandum. Tum alteram facti ejusdem rationem reddit, nimirum ut et humanis corporibus decreta esse resurrectionis gloria doceretur, cum quando Moyses conspicabilis adstitisset Quid, quaeso, Moyses conspectus ad resurrectionis veritatem demonstrandam prodest, nisi mors ipsius tamquam res nota et comperta ponatur? cur in hac altera ratione solum Hilarius Moysen, non Eliam memorat, cum utroque pariter quaestionem instituisset, nisi quia hunc translatum, illum autem vere mortuum crederet? Neque vero hic illius aut mortem aut sepulturam negat, sed mortis et sepulturae conditionem singulari consideratione dignam observat: eaque 1032D ita in Scripturis tractata, quasi nos praeparare voluissent, ut eum jam videri potuisse crederemus. Ex eo autem quod Moysen unum opinatur ex duobus testibus esse, quos Johannes ab antichristo perimendos dicit; non sequitur illum Moysi mortem negasse, sed tantum eam illi resurrectionem nondum indultam, quae morti amplius obnoxia non esset. Quod etiam de Jeremia senserint necesse est, qui illum ex illis testibus alterum esse volunt. Nemo enim est, qui de illius morte umquam dubitavit. Denique his verbis, licet variae vel de Enoch vel de Jeremia plurimorum exstiterint opiniones, quod alterum eorum sicut Eliam mori oporteat; satis indicat se solos Enoch et Eliam a nobis sine morte translatos existimasse.

et sepulturae et sepulcri Moysi diligenter adverterit, et secretarum Scripturarum, secundum Apostoli auctoritatem, cognitionem adeptus sit; intelliget omnia ita esse tractata, ut Moyses potuerit jam videri. Et haec quidem instruendi causa sint dicta.

11. Vocationes duae ex Judaeis; his apostoli optant gloriae suae consortium. 1032C —Caeterum ut ratio spiritalis intelligentiae plena esset, pro duobus Dominum mater 1033A oravit. Duae enim sunt vocationes ex Israel: una discipulorum Joannis,

1033D Ita omnes mss. Editi vero, altera apostolorum et pharisaeorum: cui lectioni repugnat quod post pauca subjicitur, Apostoli de se certi erant; ideo solum moesti sunt de duobus; quia etiam his duabus vocationibus quae ex lege sunt, consortium gloriae hujus optabant; necnon hoc cap. 21, n. I: Duabus enim vocationibus Israel vel per apostolos vel per Joannem ex lege salvatur.

altera per apostolos pharisaeorum. Namque post passionem Joannis superius legimus discipulos ejus ad Dominum transisse. Ideo igitur pro duobus oratur, quia Evangelio Christi hae vocationes geminae crediderunt. Post haec igitur decem discipuli contristati sunt de fratribus duobus: verum ipsorum duorum discipulorum nulla moestitia est. Hoc ratio non patitur, ut alterius

1033D Beccensis codex, moestitia: prave. Non enim hic, quod diligenter advertendum, moestos vult Hilarius apostolos, quod quaedam privilegia sibi arrogaverint Zebedaei filii, sed quod postulata non impetraverint. Moestos dicit ob contumeliam, qua duo ipsorum fratres affecti sunt per repulsam: neque ob repulsam quam illi in se et suo nomine, sed quam 1034D nomine duarum vocationum gentis suae perpessi sunt.

contumelia alius fiat moestus. Certe etiam pro se decem moesti esse potuissent; sub duorum enim nominibus negatum hoc omnibus videbatur; sed typicus ordo servatus est. Apostoli de se certi erant: ideo solum moesti sunt de duobus, quia etiam his duabus vocationibus, quae ex lege sunt, consortium gloriae hujus optabant. 1033B Ita enim rationem et futuri et praesentis sermo moderatur, ut non de se neque decem, 770 neque duo solliciti scriberentur, et in decem sollicitudine de duobus, praesentis negotii efficientiae obtemperaretur.

—12. Ad gloriam humilitate pervenitur.—Volens igitur Dominus proprietatem nobis istius praefigurationis ostendere, atque

1034D Hic supplendum, volens ostendere. Mox, non modo gentium, id est, non more gentium.

hanc praesumptionem eos, qui erant ex lege venturi, de praerogativa israelitici nominis velle praesumere; docet principatum ab his non modo gentium capessendum, sed ministros et servientes, et non quibus ministratum sit, ad gloriam honoris maximi advocandos (Ibid. 25) : exemplo scilicet patriarcharum et prophetarum qui servierint, exemplo etiam apostolorum qui ministraverint, exemplo etiam Domini qui animam suam 1033C pro redemptione nostrae salutis impenderit. Ad gloriam autem humilitatis istius, coenae eos

1034D Bad., et communi modo; Par., et convicii modo: mendose. Hanc autem parabolam, quam apud Lucam dumtaxat legere est, hic forte Hilarius in suo exemplari subnexam habuerit.

et convivii modo instruit (Luc. XIV, 8) : monens in locis eminentioribus accubari non oportere, ne forte eo adveniente qui clarior est, per dominum coenae occupato loco

1034D Apud Par. concedenti. In aliis edit. concedendi. In sex mss. coenandi. Ex caeteris restituimus cum decenti.

cum decenti contumelia admonitus decedat. Porro autem si in humilibus accubuerit; advenientibus humilioribus, ad gloriam loci celsioris accedet. Atque ita non praesumere aliquid honoris decet, sed humilitatis operibus promereri.

13. Caeci duo, gentes ex Cham et Japhet. Deum praedicant Christum.— Et egredientibus illis ab Jericho, secuta est eum turba multa: et ecce duo caeci sedentes super viam audierunt quod Jesus transit, etc. (Matth. XX, 30) . Superius per figuram duorum filiorum Zebedaei, 1033D de Israelitico populo tractatum est, qui ex semine Sem erat ortus. Competenter igitur caeci duo 1034A viam

1034D Editi, obsident: renitentibus mss.

adsident: populi videlicet gentium duo ex Cham et Japhet procreati egressus et iter ejus observant, sibique caecis visum reddi deprecantur. Denique eos turba objurgat cur clament, et ut sileant increpat: non quod silentium causa honoris exigerent, sed acerbe a caecis audiunt quod negabant, Dominum esse David filium. Illuminatis enim caecorum mentibus Deus in homine praedicabatur, ut verum esset quod a Domino dictum est: In judicio mundi hujus veni, ut qui vident non videant, caeci vero respiciant (Joan. IX, 39) . At illi magis clamant: et demorante legis populo, vehementiorem fidei suae protestantur calorem. Sed Dominus miseretur, et quid volunt requirit. Illi vero aperiri oculos suos precantur. Quibus misertus oculos contigit, et visum 1034B cognoscendi Dei reddidit (Matth. XX, 34) . Atque ut typus crediturarum gentium expleretur, coelestis gratiae cognitione percepta, qui caeci fuerant, videntes Dominum suum sunt secuti.