Hilary of Poitiers, Tractatus Super Psalmos

1. Dei secreta homo non penetrat: quatenus ea scrutari pium sit.—Inter multa praeclara, quae ad Romanos Apostolus scribit, cum de fide gentium et infidelitate Judaeorum locutus esset, et multa

0718D Super judicii; deinde, inexscrutabilia.

de judiciis Dei decretisque tractasset, ait: O profundum divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam sunt

0718D Turonensis codex hic et infra, inexscrutabilia.

inscrutabilia judicia ejus, et investigabiles 491 viae ejus? Quis enim cognovit sensum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit? aut quis ante dedit ei, et retribuetur illi? Quia ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia: ipsi claritas in saecula saeculorum (Rom. XI, 33 et seqq.) . Humanae infirmitatis religiosa confessio est, ex Deo hoc solum nosse quod Deus est. Caeterum secreta illa 0718C et profunda imperspicabilis judicii decreta mens terrena non penetrat. Investigare quidem ea perscrutarique pium est, sed inscrutabilia ea esse et investigabilia confitenda sunt: quorum est alterum religiosae voluntatis, alterum imperspicabilis naturae. Quis enim causas naturasque coeli et hujus et superioris et caeterorum sciet? Quis angelorum et potestatum et dominatuum et thronorum et principatuum officia rationesque perceperit? Quis Cherubim et Seraphim perpetuas voces aeternasque intelliget? quis laudantes Deum super coelum aquas cognoscet? quis solis, lunae et astrorum lumina comperta sibi esse gloriabitur? quis hanc inanis nobis, ut

0718D Removimus hinc falso, juxta mss. et Zenonis editionem. Mox vocabulum quis ex ms. Turon. supplevimus, cum antea deesset.

putamus, aeris plenitudinem, metietur? Jam vero quis aut dispositionem orbis terrarum, aut elementorum virtutes 0718D aut temporum mutationes, aut fluminum cursus, 0719A aut maris fines, aut Oceani vicissitudines, aut ventorum flatus, aut naturas animalium, aut rabies bestiarum, aut genera arborum, aut virtutes radicum, et origines animarum, et incrementa corporum, et infantium mortes, et senum vitam et labores saeculi, et sanctorum gloriosas calamitates, et irreligiosorum infelices beatitudines, et legis et prophetarum et evangeliorum et apostolorum

0719D Apud Zenon. arcana coelesti libro consecrata: nobis non probatur.

arcano coelesti libros consecratos, plenae cognitionis scientia consequetur?

2. Vox aut nescientis aut patientis, aut precantis.—In his igitur omnibus haerens ac detentus Propheta, ex interno cordis sui secreto, secundum Apostoli vocem et ipse

0719C Proclamat, cum Zenone.

clamat, dicens, Vers. 1: De profundis clamavi ad te, Domine. Pone illum, secundum Apostolum, in profundo divitiarum Dei imperscrutabilium 0719B et investigabilium demorantem (Rom. XI, 33) , statue illum de profundo humanarum calamitatum aestu precantem, secundum eam Domini quae in anteriore psalmo est vocem: Veni in profundum maris, et tempestas demersit me (Psal. LXIII, 3) ; existima illum non labiis, sed secreto, ut jussum est, cordis orare (Matth. VI, 6) : apta aut ignorationi, aut passioni, aut orationi vox ista dicentis est: De profundis clamavi ad te, Domine; dum aut nescit, aut patitur, aut precatur. Et quia de profundis clamat; confidenter ait: Domine exaudi vocem meam, Vers. 2: fiant aures tuae intendentes 492 in vocem orationis meae.

3. Deum audire, et aures in precem intendere quid differant. Deo incorporeo quid membra adscripta.—Sed quaerendum est an idipsum sit, exaudi vocemmeam; 0719C et, Vers. 2: fiant aures tuae intendentes in vocem orationis meae. De profundis enim orat, et profundum est quidquid orat. Ac primum intelligendum est, Deum incorporalem esse, neque ex partibus quibusdam atque officiis membrorum, ex quibus unum corpus efficitur, consistere. Legimus enim in Evangelio, Quoniam Deus spiritus est (Joan. IV, 24) , invisibilis scilicet et immensa atque intra se manens et aeterna natura. Scriptum quoque est: Quoniam spiritus carnem et ossa non habet (Luc. XXIV, 39) . Ex his enim corporis membra consistunt, quibus substantia Dei non eget. Deus autem, qui et ubique et in omnibus est, totus audit, totus videt, totus efficit, totus incedit. 0720A Et hoc ex Scripturis docemur, cum dicitur: Ego sum Deus appropians, et non de longe (Jer. XXIII, 23) ; et rursum: Quoniam in ipso vivimus, et movemur, et sumus (Act. XVII, 28) . Virtus ergo Dei, quae aequalis

0719C Aequabilis, pariter cum Zenone.

et indiscreta est, officiorum ac membrorum habet nomina: ut virtus qua videt, oculi sint: virtus qua audit, aures sint; virtus qua efficit, manus sint; virtus qua adest, pedes sint: officiorum diversitates virtutis hujus potestate peragente. Deus ergo ubique est, et ubique adest, audit, videt, efficit: sed orandus a nobis est, ut secundum precem nostram adsit, audiat, videat, efficiat. Naturae suae est ut audiat; sed fidei nostrae est ut precemur audiri. Audit conviciantes, audit maledicentes, audit etiam intra secreta cordis loquentes: sed fides officium suum exsequitur, 0720B ut Dei auditionem roget; ut qui per naturam suam audit, per orantis precem dignetur audire.

4. Contra Anthropomorphitas. Homo constat corpore et anima. Deus non est compositus.—Quod si qui forte corporeum Deum et conformabilem et membris diversum, quia non idem oculus quod et manus est, ob id esse existimabit quod dictum est: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26) : primum meminisse debet hominum

0720C Institutiones, itidem.

institutionem naturis duabus contineri, animae scilicet et corporis, quarum alia spiritalis, alia terrena est; et inferiorem hanc materiam ( corpus) in efficientiam atque operationem naturae illius fuisse potioris ( animae) aptatam. Ergo quisquis ita volet credere, ut corporalis Deus sit, quia ad imaginem ejus homo factus est; compositum 0720C esse Deum statuet, ex potiore scilicet inferiorique natura, quia de talibus homo constat. Quidquid autem compositum est, necesse est non fuerit aeternum; quia compositio habet initium

0719D Ita Vaticanus codex. At apud Zenonem, quo comparatur. In editionibus aliis, quo componatur. In ms. Turon. comparatorum quo maneat. In reg. quo comparatorum maneat. Ex hac lectione posset confici, quo comparat, seu adipiscitur, ut totum maneat, aut potius, quo corporatum maneat. Compositionem autem a Deo sic abigit Gregorius Nazianz. Or. 34, n. 13: Compositio quippe pugnae initium est, pugna autem dissidii, dissidium solutionis. Solutio porro nullo modo in Deum ac primam illam naturam cadit.

quo corporatur ut 493 maneat. Sed haec infidelitatis deliramenta sunt, dum per

0719D Id est, ut alias ostendimus, divinae, vel etiam spiritalis naturae. Hac posteriore intelligentia mox praedicatur homo compositus ex humili natura coelestique, anima videlicet et corpore. Neque necesse est moneamus, animae coelestem naturam praedicari, non 0720D quod ex quadam coelesti materia condita sit (quam Hilarius in se assumptae aliunde alterius naturae originem non habere diserte docet in psal. CXVIII, num. 7, ac proinde neque ex terrena neque ex coelesti materia constare), sed quod soli Dei in coelis habitantis virtuti originem suam debeat.

coelestis naturae ignorationem, intra has opinionis angustias vitio ingenii degeneris coarctatur.

5. Hominem condendo tria egit.—Deus autem semper et in omnibus manens ubicumque idem, et ipse nusquam non totus, cum pulcherrimum opus perfecto jam mundo inchoaret, hominem scilicet ad imaginem sui faciens, eum ex humili natura coelestique composuit, anima videlicet et corpore.

0720D Quae supersunt ex hoc numero, omittuntur apud Zenonem: haud dubie quia qui illis Hilarii Tractatibus in caeteris subscripsit, in singularem illius de primi hominis institutione sententiam abire noluerit. An re ipsa animae et corporis conditionem et utriusque conjunctionem distinctis temporum intervallis factam senserit, an vero tantum ex Moysi verbis quemdam Dei in homine condendo operationum aut quasi operationum ordinem indicare voluerit, quaeri potest. Certe stare nequit animadversio Sculteti, qui inter singulares Hilarii sententias refert, 0721D quod senserit animam Adae prius fuisse formatam quam corpus, et Deum omnia simul et semel creasse. Si enim vel Adam simul ac semel creatum non sensit, non sensit omnia simul et semel a Deo creata. Videsis psal. CXVIII, n. 6.

Et 0721A prius quidem animam divino illo et incomprehensibili nobis virtutis suae opere constituit. Non enim cum ad imaginem Dei hominem fecit, tunc et corpus effecit. Genesis docet longe postea, quam ad imaginem Dei homo erat factus (Gen. II, 7) , pulverem sumptum, formatumque corpus (Ibidem) ; dehinc rursum in animam viventem per inspirationem Dei factum, naturam hanc scilicet terrenam atque coelestem quodam inspirationis foedere copulatam.

6. Imago Dei in homine secundum animam.—Scit se beatus apostolus Paulus per interiorem et exteriorem hominem dissidere. Per interiorem quidem hominem delectatur

0721D Deest apud Zenon. lege. In aliis edit. exstat, condelectatur legi. Reponimus ex mss. delectatur lege, sub audita particula in, quae in psal. CXVIII, num. 8, etiam exprimitur.

lege, per exteriorem vero hoc quod non vult agit: cum interior homo spiritus opera desiderat, exterior voluptates corporis concupiscit 0721B (Rom. VII, 22 et 23) . Ergo ad imaginem Dei homo interior effectus est rationabilis, mobilis, movens, citus, incorporeus, subtilis, aeternus. Quantum in se est, speciem naturae ( divinae) principalis imitatur, dum transcurrit, dum circumvolat, et dicto citius nunc ultra oceanum est, nunc in coelos evolat, nunc in abyssis est, nunc orientem occidentemque perlustrat, dum numquam ut non sit aboletur (natura quidem Dei in his omnibus est), neque ut alibi adsit, decedit aliunde. Sed anima humana in hac sensus sui mobilitate ad imaginem opificis sui facta est ( Duo mss. animus humanus . . . factus est), dum naturam Dei mobilitas animae perennis imitatur ( subaudi dum, nisi malis cum Turon. ms. habens), nihil in se habet corporale, nihil terrenum, nihil 0721C grave, nihil caducum. Et audiamus adhuc Paulum hoc ita docentem: Exspoliantes veterem hominem cum gestis ejus, et induentes novum, qui renovatur in cognitionem secundum imaginem Creatoris (Coloss. III, 9 et 10) . Numquid aliquid corporale induimus, cum in 494 agnitionem renovamur? Nihil, ut opinor. Induimus autem agnitionem Dei, fidem aeternitatis, innocentiae sinceritatem, et bonitatis mores. Haec enim animae magis sunt indumenta, quam corporis, quae omnia Deo propria sunt. Haec,

0721D Ita apud Zenon. ut in mss. hoc est, in agnitionem renovati, secundum superiora Pauli verba, qui renovatur in cognitionem, etc., adeoque male antea subjiciebatur vocabulum hominis post novi.

in agnitionem novi, induimus: ut in omni ministerio animae nostrae, simus secundum imaginem Creatoris, bonitatis et sanctitatis et charitatis agnitione perfecti. Haec propter aures Dei, ne corporalis existimaretur, tractata brevibus sunt.

0721D 7. Membra Dei dici possunt angelicae virtutes. His 0722A Deus non eget, sed nos.—Et quamquam haec ita se ut dicta sunt habeant; tamen meminimus esse plures spiritales virtutes, quibus angelorum est nomen, vel ecclesiis praesidentes. Sunt enim, secundum Joannem, Asianis ecclesiis angeli (Apoc. I, 20) . Sunt et, Moyse testante, secundum numerum angelorum fines gentium Adae filiis constituti (Deut. XXXII, 8) . Sunt et, Domino docente, pusillorum angeli quotidie Deum videntes (Matth. XVIII, 10) . Sunt, secundum Raphael ad Tobiam loquentem (Tob. XII, 15) , angeli assistentes ante claritatem Dei, et orationes deprecantium ad Deum deferentes (Ibid., 12) . Hoc ideo commemoratum sit, ut si forte hos esse oculos, vel aures, vel manus, vel pedes Dei intelligere voluerimus; habeamus non improbabilis intelligentiae auctoritatem: 0722B maxime cum scriptum sit: Sunt enim efficientes spiritus, in ministerium missi propter eos qui haereditabunt salutem (Heb. I, 14) . Intercessione itaque horum non natura Dei eget, sed infirmitas nostra. Missi enim sunt propter eos qui haereditabunt salutem: Deo nihil ex his quae agimus ignorante, sed infirmitate nostra ad rogandum et promerendum spiritalis intercessionis ministerio indigente.

8. Peccati et iniquitatis discrimen.—Dehinc sequitur, Vers. 3: Si iniquitates observabis

0721D Vox Domine non iteratur iteratur in nostro, quod graeco consentit.

Domine, Domine quis sustinebit? Non negligenter dicti hujus ratio tractanda est. Non enim ait: Si peccata observabis,

0722D Noster quoque rejicit, sed si iniquitates observabis.

sed: Si iniquitates observabis

0722D Haec verba, sed si iniquitates observabis, apud Zenon. omittuntur ut in mss. reg. ac Turon.

. Differt enim iniquitas a peccato. Numquid Deus peccata non observabit, et criminum memoria non erit? 0722C Erit certe:

0722D Regius codex cum Turon. quia etiam.

quin etiam de otioso verbo rationem unusquisque praestabit (Matth. XII, 36) , et omnis in carcerem missus reddet novissimum quadrantem (Matth. V, 26) . Differre autem iniquitatem et peccatum docemur, cum dicitur: Beati quorum 495 remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI, 1) : et rursum: Iniquitatem meam ego

0722D Sola editio par. cognosco. Graec. ἐγνώρισα. Post verbum abscondi. mss. reg. ac Turon. subjiciunt, quod idipsum Apostolus, aliis omissis.

agnovi, et peccatum meum non abscondi (Ibid., 5) . Iniquitas enim omnis, transgressio legis Dei est, quae est gravior peccato. Quod idipsum Apostolus absolutissime distinxit, dicens: Qui enim

0722D Hilarianae edit. qui enim sine lege peccaverunt, sine lege peribunt, nihil prae se ferunt unde peccati et iniquitatis discrimen statuatur. Verior itaque est lectio quam ex mss. exhibemus, licet graecum, ὄσοι γάρ ἀνόμως ἥμαρτον, ἀνόμως καὶ ἀπολοῦνται, utramque permittat.

inique peccaverunt, inique peribunt: qui autem per legem peccaverunt, per legem judicabuntur (Rom. II, 12) . Ergo peccatum iniquitatis jam periit, caeterum peccatum legis judicabitur. Peccatum autem iniquitatis est, 0722D quidquid extra legem delinquitur, ut gentilium ( Duo 0723A mss. gentium) crimina sunt, quae jam cum ipsa legis ignoratione damnata sunt.

0723D Ita in mss. reg. Turon. et apud Zenon.; in aliis autem libris, Peccata autem in lege non pereunt, sed judicanda sunt.

Legis autem peccata judicanda sunt: quia licet peccata sunt, tamen in lege peccata sunt. Ergo si Deus iniquitatum recordetur, quis sustinebit furta, caedes, falsa testimonia, stupra, perjuria? Haec enim crimina sunt, quae inique, id est, extra legem Dei geruntur, quaeque novae generationis Sacramento abluuntur.

9. Filius nostra redemptio, qui cum Patre unum sit. —Sed horum plane jam Deus non recordatur: et cur non recordetur, in sequenti versu Propheta demonstrat, dicens, Vers. 4: Quia apud te propitiatio est. Est enim unigenitus Dei filius Deus Verbum redemptio nostra, pax nostra, in cujus sanguine reconciliati Deo sumus. Hic est, qui venit tollere peccata mundi, qui cruci chirographum legis

0723D Cujus legis, declaratur lib. IX de Trin. n. 10, ubi habemus: Delens chirographum legis peccati, quod per sententias anteriores contrarium nobis erat.

affigens, 0723B edictum damnationis veteris delevit (Coloss. II, 14) . Sive igitur ad Patrem, sive ad Filium oratio Prophetae esse existimabitur [unum enim ambo sunt: et qui vidit Filium, vidit et Patrem, quia Pater in Filio, et Filius in Patre est. Ex similitudine gloriae alter in altero gloriosus est; gloriosus Filius, quia dignus consortio Patris sit; gloriosus Pater,

0723C Codicis nostri lectionem, ut caeteris praestantiorem in textum revocavimus. Erat in anteriori editione, digno consortio suo Filio.

0723D In prius vulgatis, dignus consortio filii sui: quod non sapit phrasim Hilarii, qui Filii aequalitatem iis verbis tueri solet, quae paternam non dedeceant dignitatem: qui modus maxime servatur in hac mss. reg. ac Turon. lectione, digno, etc., hoc est, gloriosus Pater, quod dignum consortio suo filium habeat. Qua loquendi ratione in psal. CXXII, n. 2, docet Patrem esse in Filio, digno et sufficiente Filio, in quo Pater per eamdem naturae habitet virtutem. Nec displicet quod in ms. Vatic. et apud Zenon., Gloriosus Pater digni consortio suo Filii.

digni consortio Filii],

0723D Reg. ms. cum Turon. ad quem Pater recte volens per Prophetam dixisse creditur; quam lectionem 0724D Bad., Er. et Lips. secuti sunt dempta prima voce, ad quem. Par. ex ms. Mic. Pater recte ad quem volens Propheta dixisse creditur. His nitidor est lectio, quam ex Zenonis exemplaribus huc revocavimus.

recte ad quem voles, Propheta dixisse credetur: Quia apud te propitiatio est; quia in Patre secundum similitudinem gloriae Filius est; et Filius ipse pro peccatis nostris et propitiatio et redemptio et deprecatio est, iniquitatum nostrarum, quia ipse earum propitiatio sit, non recordans.

0723C 10. Legem observanti Prophetae spes est Christus, et hoc tota vita.—Scit autem Propheta ingentis periculi 496 rem esse, inique, id est, sine lege peccare quia peccato sine lege

0723C Perditio est peccatori, glossema, ut videtur. Sed hinc fortasse est, quod legamus in Zenonis exemplaribus: 0724C nam perditio est peccatori; peccatori autem in legem judicium est.

perditio est, peccato autem in lege judicium est. Et idcirco ait: Propter legem tuam sustinui te, Domine. Lex autem sancta et spiritalis est, et in ea verba vitae sunt, et legis finis Christus est: et hoc sequenti versu ostenditur. Ait enim: Sustinuit anima mea in verbum tuum. Corporalia 0724A quidem legis officia Propheta exsequitur, scilicet sacrificiorum et holocaustomatum et neomeniarum et sabbatorum, quae omnia umbra sunt futurorum: sed anima ejus sustinuit in verbum Dei. Propter legem ipse sustinet, id est, ut dixi, corporaliter officia legis gerit. In verbum autem Dei anima sua sustinet: scilicet filii Dei adventum, qui et Verbum Dei, et Deus Verbum est, spiritali fide exspectat. Qualiter autem exspectet, demonstrat dicens, Vers. 5 et 6: Speravit anima mea in Dominum, a custodia matutina usque in noctem. Recordemur evangelicae comparationis tenorem, et meminerimus quosdam operarios vineae omnem diem in labore transigere. A custodia matutina usque in noctem Propheta sperat: nullum tempus habet vacuum, totius diei indefessus 0724B operarius est.

11. Nec desperandum ei, qui non omnem diem in spe Domini exegit.—Sed quid tandem erit spei? Non

0724C Non omnium vita diem suam; tum, exegit. Apud Zenonem quoque.

omnis ita diem suum

0724D Ms. Mic. ut apud Zenonem, non omnium vita, reg. non omni vita.

in spe Domini exigit; sunt enim operarii horae tertiae, sunt sextae, sunt nonae, sunt et undecimae: et videtur Propheta, qui a custodia matutina usque in noctem speravit, spem nobis evangelicae mercedis abscindere. Non abscindit plane. Ait enim: Speret Israel in Domino. Sine praefinitione temporis spei adhortatio est. Ille quidem, ut perfectus operarius, a custodia matutina usque in noctem speravit. Sed ad spem omne tempus est liberum: et mercedem non operis, sed misericordiae, undecimae horae operarii consequentur (Matth. XX, 9) . Ita enim ait: Speret Israel in Domino, 0724C Vers. 7 et 8: Quia apud Dominum misericordia, et copiosa apud eum redemptio. Et ipse redimet Israel ex omnibus iniquitatibus eorum. Bonus est in quem speratur: et sperandum in eo est, quia misericors est, quia copiosa apud eum redemptio est, quia

0724C Redimet; tum, ab iniquitatibus.

redemit ab omnibus iniquitatibus 497 suis universos. Hora undecima est, conclusa sunt dici tempora: curramus omnes, festinemus ne nox adsit,

0724D Reg. ms. cum Turon. ne opera praetereant. Totus hic numerus est in commendatione operum. Erasmus tamen paulo superius ad marginem adscripsit, Ubi bona opera N. Ecmondani? Non curamus quid dixerit Ecmondanus: sed ne male intelligatur Hilarius. Quamvis enim dicat, mercedem non operis, sed misericordiae undecimae horae operarii consequentur; non negat tamen eorum opera esse bona, sed tantum jus mercedis exigendae. Quia enim denarium opera eorum neque per se merentur, neque ex pacto patris familias; hunc ex ipsius dumtaxat misericordia iis expectandum dicit. Aliis vero operariis, quibus merces condicta est, ejus exigendae ex pacto jus 0725D esse innuit: ac proinde eam non ex mera misericordia exspectandam. Quamquam quia ex misericordia Dei nobis promissa est vitae aeternae merces, eo respectu non semel tradit Hilarius illam omnibus ex misericordia Dei indulgeri.

ne hora praetereat. Senes sumus, nox mortis insistit, 0725A nec ad undecimam saltem vitae nostrae horam

0725D Apud Zenonem, procedamus.

procedimus. Beatus quidem qui a mane usque ad noctem laborans, pactum denarium tamquam debitum postulat: sed quia bonus est Dominus, quia misericors est, speremus in eum; ut undecimae licet horae operarii, diurni laboris denarium consequamur per Dominum nostrum Jesum Christum, qui est benedictus in saecula saeculorum. Amen.