Hilary of Poitiers, In Evangelium Matthaei Commentarius

Caput XVII. Ubi in monte cum Moyse et Elia videtur, et vox de coelo auditur, ubi puerum lunaticum solvit, de credentium fide, de didrachma postulata, et statere in ore piscis.

1. Praecepta superiora non mediocri debebant auctoritate firmari; indulto gloriae pignore mulcentur.— Amen, amen dico vobis, quoniam sunt aliqui de adstantibus istis, qui mortem non gustabunt, donec videant filium hominis venientem in regno suo (Matth. XVI, 28) . Docet Dominus et 752 rebus et verbis: et fidem spei nostrae aequaliter sermo atque opus instruunt. 1012C Grave enim onus infirmitati humanae imposuerat, ut cum sensum vitae homines ex vivendi affectu habere coepissent, fructum ejus qui praesens 1013A corporibus blandiebatur ammitterent negarentque se sibi, id est, quod esse coepissent, esse se nollent; cum sensus hujus exordium ex affectu voluntatis habuissent: deinde opinionem spei ambiguae incertaeque sequerentur; cum in his, quae praesentia haberentur, illecebrae gandii blandientis existerent. Opus ergo erat veri ac manifesti exempli auctoritate, ut contra vim sensumque judicii

1013B Colbertinus codex cum Carnut., optabile fieret, praesentium damno, lucrum deinceps non ambiguum consequi futurorum.

optabile fieret praesentium damnum, lucro deinceps non ambiguo futurorum. Igitur postquam et tollendam crucem, et perdendam animam, et damno mundi commutandam vitae aeternitatem monuerat, conversus ad discipulos, ait aliquos ex his futuros, qui gustaturi mortem non essent, donec filium hominis in regni sui gloria contuerentur. Ex conditione autem 1013B gustatus, tenuem quamdam fidelibus libationem mortis ostendit. Itaque verba res sequitur.

2. Transfiguratio. Cur tres apostoli assumpti. Cur ex Sanctis Moyses tantum et Elias adsint.—Nam post sex dies, Petrus, Jacobus et Johannes assumuntur seorsum, et in excelso monte consistunt (Matth. XVII, 1) : ipsisque inspectantibus Dominus transfiguratur, et toto claritatis suae habitu circumsplendet. Et in hoc quidem facti genere, servatur et ratio et numerus, et exemplum. Nam post dies sex, gloriae dominicae habitus ostenditur: sex millium scilicet 1014A annorum temporibus

1013B Ad intelligentiam hujus loci observasse juverit, plurimos ex antiquis omnem praesentis saeculi durationem sex millium annorum spatio conclusisse. 1013C Cui quidem opinioni aperte suffragantur Irenaeus, lib. V, c. 28; Lactantius, lib. VII, c. 14, et Hieronymus, epist. CXXXIX, ad Cyprianum. Eamdem ut probabilem proponit Augustinus, lib. XX de Civ. Dei, c. 7. At in psal. LXXXIX, num. 5, omnino respuendam declarat his verbis: Ausi sunt homines praesumere scientiam temporum, quod scire cupientibus diseipulis Dominus ait: Non est vestrum nosse tempora, etc., et definierunt hoc saeculum sex annorum millibus tamquam sex diebus posse finiri. Ideo vero hoc opinati sunt veteres, quod psal. LXXXIX, 4; et II Pet. III, 8, legerent mille annos apud Dominum tamquam diem unum, putarentque Deum post orbem conditum sabbati requie praemonstrasse tempus, quo requiem aeternam sanctis suis impertiturus esset. Unde Irenaeus loco laudato: Quotquot diebus his factus est mundus, tot et millenis annis consummatur. Cum his Hilarium hic consensisse multi tradunt: quibus objicere est, primo quod infra, c. 26, n. 4, et alibi passim incertum mundi finem praedicet. Quo spectat illud, 1013D lib. IX de Trin., n. 66: Securitatem cognitionis definitae ademit: ut pendulae exspectationis incerto mens sollicita, etc., curamque pervigilem incertum ipsum non ambigendi temporis detineret. Deinde quid hic Hilarius sentiat, notare videtur Ambrosius, lib. VII, in Luc., n. 7, qui illum et legisse et imitatus esse, cum ex multis locis, tum ex initio praedicti, lib. VII, non immerito judicandus est. Sic autem ibi habet: Matthaeus et Marcus post dies sex assumptos hos esse memorarunt. De quo possemus dicere post sex millia annorum. Mille enim anni in conspectu Dei tamquam dies una. Sed plures quam sex millia computantur anni: et malumus sex dies per symbolum intelligere, etc. Atqui cum notet Ambrosius diem unum mille annos sine symbolo intelligi ac dici posse, ex 1014B hac sententia tantum sequitur, Christum post sex annorum millia a conditione mundi discipulos assumpsisse, et in eorum conspectu transfiguratum esse. Cui interpretationi favet quod ait Hilarius: Sex millium annorum temporibus evolutis regni coelestis honor praefiguratur, cum potius datur dicendum ei fuisset, 1014C si de mundi consummatione loqueretur. Sed quia facile intelligitur tacitum verbum dandus ante praefiguratur, nihil vetat quo minus Hilarium de mundi fine et retributionis aeternae tempore locutum esse intelligamus. Sic etiam Ambrosius his verbis jam superius allatis: Sed plures quam sex millia computantur anni, satis indicat se ab hac opinione recedere, quia cum plures jam computaret annos, quam sex millia, necdum tamen mundum consummatum cerneret. Porro Hilarius cum hic mundum post sex annorum millia consummandum scribit, certum et definitum numerum pro incerto et indefinito posuisse credendus est: quemadmodum et in psal. CXVIII, n. 7, ubi David laudat, quod septimi anni legi satisfacit, sed exactis septem millibus saeculi esse liber expostulat. Ibi enim, mystica ad septem annos ratione habita, mundi finem jam non intra sex millia, sed exactis septem millibus constituit. Neque videri dehet hoc posteriore loco cum millenariis facere, a quibus eum alienum esse jam demonstratum est in praefatione 1014D generali, §6. Denique quod senserit Christum sex annorum millibus nondum exactis natum esse palam fiet ex cap. XX, n. 6.

evolutis, regni coelestis honor praefiguratur. Tribusque assumptis, de trium origine

1014D Hoc est, ex universo genere humano: quia post diluvium, ut enarratur cap. VIII, n. 4, in hos tres fuit humani generis divisio.

, Sem, Cham et Japhet, futura electio populi ostenditur. Quod autem Moyses et ex omni sanctorum numero assistunt; 753 medius inter legem et prophetas Christus in regno est; cum his enim Israelem, quibus testibus praedicatus est, judicabit: simulque ut et humanis corporibus decreta esse resurrectionis gloria doceretur, cum quando Moyses conspicabilis astitisset. Ipse autem Dominus fit nive ac sole candidior (Ibid., 2) , supra opinionem scilicet nostram coelestis luminis splendore conspicuus. Petro autem, ut tria illic tabernacula fierent offerenti, nihil respondetur (Ibid., 4) : nondum enim ut in hac gloria consisteretur erat tempus.

3. Christi praecepta audienda. Silentium cur Apostolis imperetur. 1014B —Sed loquente adhuc eo, nubes eos candida inumbravit, et divinae virtutis spiritu ambiuntur (Ibid., 5) . Hunc esse filium, hunc dilectum, hunc complacitum, hunc audiendum, vox de nube significat: ut idoneus ipse praeceptorum talium auctor esset, qui post saeculi damnum, post crucis voluntatem, post obitum

1014D Editi, post obitum corporeum: refragantibus mss. Neque vero hoc ad Christum refertur, sed ad eos qui jussa illius impleverint. Christus porro praedicatur praeceptorum de saeculo relinquendo, ferenda cruce, morte corporum oppetenda idoneus auctor, qui post impleta illa praecepta dancam gloriam praemonstrasset exemplo Moysi hac vita functi, et tamen in gloria viventis.

corporum regni coelestis gloriam ex mortuorum resurrectione facti confirmasset exemplo. Territos deinde et consternatos 1015A elevavit:

1015C Ita melioris notae mss. Alii cum excusis, ut solum contuerentur.

et solum contuentur, quem medium constitisse inter Moysen et Eliam viderant. Ad futuri enim formam, atque ad facti fidem, Moyses et Elias in monte constiterant. Silentium enim rerum gestarum quas viderant imperat, donec cum a mortuis resurgeret (Ibid., 9) ; (hoc

1015C Particula enim aut refertur ad silentium imperat: quod factum dicat Hilarius, ut fidei locus daretur, et major gloria redderetur iis, apud quos satis gravis per se reperiretur praeceptorum auctoritas, ut, exemplo transfigurationis minime proposito, ad credendum inducerentur: aut respicit verba donec cum a mortuis resurgeret: ut deinceps sermo sit de apostolis, majore reverentia tum audiendis, cum 1015D apud eos praeceptorum auctoritas non nuda, sed resurrectionis exemplo confirmata reperiretur.

enim fidei praemium reservabatur, ut honor redderetur iis, apud quos non levis sola praeceptorum auctoritas reperiretur); infirmos enim

1015D Bad., Er., Lips. ac plures mss. sanaverat. Rectius potiores cum Par. senserat, hoc est, expertus erat. Scriptum quippe est v 6: Et audientes discipuli ceciderunt in faciem suam, et timuerunt valde. Ideo silentium imperatur, donec Spiritus sancti virtute fortiores evadant.

senserat ad vocis auditum: ut cum essent Spiritu sancto repleti, tunc gestorum spiritalium testes essent.

4. Solliciti etiam de temporibus Eliae requirunt (Ibid., 10) . Quibus respondet Eliam esse venturum, et restituere universa (Ibid., 11) , id est reliquum, quod deprehenderit ex Israel, ad cognitionem Dei revocaturum. 1015B Sed in virtute ac spiritu Eliae 754 Johannem venisse significat, in quo ( in quem) gravia quaeque atque aspera exercuissent: ut Domini adventum praenuntians, passionem quoque praecurreret et injuriae et vexationis exemplo.

5. Et cum venisset ad turbam, accessit ad eum homo genibus provolutus, dicens: Domine, miserere filio meo (Ibid., 14) . Reverso ad turbas Domino, a patre genibus advoluto puer offertur daemoniacus, frequenter et in aquam decidens et in ignem, cui curationem afferre discipuli non potuerint. Objurgatis his, et increpato daemone, sanus puer factus est.

6. Apostolorum fides primum imperfecta.—Crediderant quidem Apostoli: nondum tamen erant perfectae fidei. Nam Domino in monte demorante, et ipsis 1015C cum turba residentibus, quidam tepor eorum fidem relaxaverat; atque idcirco ait: Generatio (Ibid., 16) incredibilis et perversa, quousque ero vobiscum (V. l. VI de Trin., n. 23) ? quia, absente se, antiquae infidelitatis consuetudo subrepserat. Docet igitur, eos nihil salutis afferre posse, qui medio Evangeliorum et iterati adventus sui tempore, a 1016A fide tamquam

1015D Apud Par, a Domino: male, cum haec perinde intelligenda sint, ac si legeres, tamquam Domino absente, a fide decesserint.

Domino absente decesserint.

7. Diabolus in profundum inferni a quibus ejiciendus.—Denique quaerentibus a se, cur daemonium ejicere non potuissent, respondit, de inopia fidei effectum esse ne possent (Ibid., 18 et 19) : quae si in illis tamquam granum sinapis esset, monti huic, ut a loco in locum transiret, cum efficiendi potestate praeciperent. Sed jam de monte decesserat, et inter turbas haec loquebatur. Itaque et se granum sinapis nuncupavit omnium minimum, et diabolum montem cognominavit: quia in illo spiritales nequitiae sunt coelestesque virtutes per eos

1015D In vulgatis, ejiciendas, et mox abjiciendas, eaque superiorum interpunctio erat, qua significaretur diabolum, quia in illo spiritales nequitiae existerent, montem cognominari: cum verba in illo ad Christum referantur, in cujus virtute ejiciendae sunt nequitiae spiritales, etc. Diabolus autem ideo mons, 1016C quia se contra Deum exaltans atque efferens. uti enarratur in psal. LXIV, n. 9.

ejiciendae, et in altitudinem maris tamquam in profundum inferni abjiciendae, quos in hanc efficaciam jejunium et oratio prosequentur.

8. Apostolorum nomine Pharisaei et Scribae tractantur. 1016B —Tenebimus quoque etiam cum ordinem, ut sub discipulorum nomine, Pharisaeorum et Scribarum persona tractetur. Quibus lex curandum ut discipulis populum, tamquam pater filium, cum Dominus abesset, obtulerit. Qui peccatis dominantibus, nunc in ignem judicii decidebat, nunc in aquam diurnarum

1016C Editi, diutinarum. At mss. diurnarum: quod et cum aquae comparatione videtur magis congruere: quia sicut aquae aquis, ita diurnae sordes semper sibi invicem succedunt. Diurnas autem sordes intelligere possumus, quas ex saeculi et carnis operibus contrahimus. Ea ipsa opera aliam ob causam fluminibus comparantur in Ps. CXXXVI, n. 6, quia videl. omnia saeculi et corporum opera, modo fluminum, sine aliqua 1016D cursus sui statione superfluunt.

sordium suarum consuetudine mergebatur. Hi igitur nihil opis attulerunt: quia demorante

1016D Par. cum quatuor probae notae mss. demorante modicum Domino: bene, nisi totus hic locus typice exponeretur de Scribis ac populo legis. Quocirca verior visa est lectio Bad., Er., Lips. et sex mss. Quod de discipulis dictum est n. 6, antiquae infidelitatis consuetudinem eis absente Domino subrepsisse, nunc refertur ad eos, quos Moyse in monte demorante infideles fuisse legimus Exodi XXXII, 1, adeoque superius Scribarum et Pharisaeorum nomine intelligendi sunt rectores populi, ad quos pertinebat populum in officio continere.

Moyse cum Domino in monte, effecti

1016D Excusi, effecti fuerunt infideles: ut typica ratio impletur. Discipuli: contra mentem Hilarii, qui non vult apostolos fuisse infideles, ut mystica ratio impleretur, sed ob mysticam rationem nequivisse daemonem ejicere, cum prius data eis fuisset omnis potestas.

fuerant infideles. Et ut typica ratio impleretur, discipuli mirantur se ejicere daemonem non potuisse: 755 cum omnis potestas non solum daemonum fugandorum, verum etiam mortuorum excitandorum esset indulta. Quia vero ultra cum his lex futura non 1016C esset, ait: generatio incredibilis et perversa (non utique ad eos quos sanctificaverat, videtur haec loqui), quo usque, inquit, ero vobiscum? Quia fidem non habentes, ipsam illam, quam habebant, amissuri erant legem. Quam fidem si in se habuissent, quia ipse est granum sinapis, verbi virtute hoc peccatorum onus, et gravem infidelitatis molem, ab eo qui offerebatur 1017A populo ejicientes, tamquam in mare montem, sic ad conversationem

1017D Editi, ad conversionem gentium: corriguntur ex mss. Hic porro male sonat conversationis vocabulum. Vult quippe Hilarius infidelitatem saeculi et gentilium dominari, Judaeisque ut ab eorum consuetudine se segregarent datum esse, ubi datum est unde ad fidem se transferrent.

gentium et saeculi transtulissent.

9. Ipsis autem conversantibus in Galilaea, dixit Jesus: Futurum est ut filius hominis tradatur in manus hominum (Ibid., 21) . Sequitur moestitia cognitionem passionis: nondum enim sacramentum ineundae crucis, resurrectionis virtute fuerat revelatum.

10. Didrachmi solutio lege sancita quid significet.— Et cum venisset Jesus Capharnaum, accesserunt qui

1017D Er., Lips. et Par. hic et deinceps, didrachmam. In mss. constanter, didragma. Graece in plurali τὰ δίδραχμα.

didrachma exigebant ad Petrum (Ibid., 23) . Dominus didrachma solvere postulatur: hoc enim omni Israel lex pro redemptione animae et corporis constituerat in ministerio

1017D In mss. Turon., Mich. et Vind. templo servientium. Lex autem ad usus tabernaculi testimonii, non ad usus servientium hanc pecuniam exigebat.

templi servientium (Exod. XXX, 12) . Sed lex, ut scimus, futurorum umbra est. Non enim aeris praetium Deus desiderabat: ut per tam exiguam 1017B impensam criminibus corporis atque animae quaedam redemptio concederetur. Ut igitur inscriptos nos et professos et Christi nomine consignatos offerremus in Christo,

1017D Abest qui verum Dei templum est a mss. Colb. et Carn.

qui verum Dei templum est, pro testimonio filii Dei hujus didrachmae oblatio constituta est.

11. Christus redemptor redemptionis pretio non eget.—Itaque Petrum post conventionem silentem, tali eum sermone praevenit: Quid tibi videtur, Simon? Reges terrae a quibus accipiunt tributum aut censum? etc. (Ibid., 34) . Numquid ambiguum est, filios regum tributis obnoxios non esse; et quibus regni

1018D Editi excepto Par. cum sex mss. regni veritas: minus bene. Nam filiis regum est quidem regni haereditas, sed nondum veritas.

haereditas est, eos esse liberos a servitute? Sed sermo interius intendit. Postulabatur didrachma a populo. Lex enim in eam fidem, quae per Christum erat revelanda, 1017C concluditur. Ergo haec eadem didrachma, consuetudine legis, tamquam ab homine poscebatur a Christo. Sed ut ostenderet, legi se non esse subjectum, et ut in se paternae dignitatis gloriam contestaretur, terreni privilegii posuit exemplum: censu aut tributis regum filios non 756 teneri, potiusque se redemptorem animae nostrae corporisque esse, quam in redemptionem sui aliquid postulandum; quia regis filium extra communionem oportere esse reliquorum

1018D Editi, scandalo: renitentibus omnibus mss. Solvere scandalum pro tollere dicitur, quia solvendo didrachma auferendum est.

scandalum igitur praestat ut solvat, caeterum debito legis est liber (Ibid., 26) .

12. Deinde sub rerum praesentium effectu, et significantiam legis, et constantiam evangelicae libertatis exposuit: ut cognosci promptum esset, quid didrachma praefiguraret in lege. Ire Petrus jubetur 1017D ad mare, hamumque mittere, et primi piscis ascendentis os requirere, repertumque in eo staterem pro 1018A se ac Domino offerre. Didrachma Dominus postulatur, id est, denarios duos; cur staterem (quatuor denarios complectentem) Petrus offert? Deinde cum primum piscem admonetur inquirere, ascensuri ostenduntur et plures. Numquid etiam natura piscium ferret, ut in littore fortuito repertum staterem ore potius contineret, non intra viscera conderet? Subest igitur efficiendis praesentibus rebus ratio interior.

13. Destinatus enim ad praedicationem Petrus, et piscator hominum factus, doctrinae hamum misit in saeculo, quo appositi sibi dulcedine vagos ex eo fluctuantesque protraheret. Huic adhaesit beatus ille primus martyr

1018D In vulgatis, a Domino. Magis placet cum pluribus mss. hamo.

hamo, qui ore suo quadrigeminum denarium continebat:

1018D Solus ms. Vind. id est. Evangelia. Plures alii, id est, evangelici numeri unitatem. Hilarii verba explanat Theophilus Antioch. declarans statere quatuor drachmas contineri, quibus intelligenda sunt quatuor Evangelia.

id est, evangelici numeri 1018B unitate, Dei gloriam Dominumque Christum in passione contuens praedicabat. Stephanus igitur primus ascendit, Stephanus staterem ore continuit: in quo etiam didrachma novae praedicationis, tamquam duo denarii habebantur. Hoc lex praefigurabat, hujus veritatis umbram, tamquam corporis imaginem circumferebat, haec redemptio animae et corporis designabatur: ideoque ait: Da pro me et te: quia jam talis non didrachma, sed stater, et pro Christo erat et pro Christi praedicatione solvendus.