0050B Placido vultu . . . ut matrona Holstenius cum Rolland. Lucido incessu, ut matrona. Et mox: Dejiciens omnium conspectum Galland.

0050B Lucido vultu ut matrona Christi, ut Dei delicata, vigore oculorum dejiciens omnium conspectum Holsten.

0050B Ducti Holsten.

0051B



Generosa illa in finem usque constantia repugnavit. Tertullianus, lib. de Idololataria, cap. 18, inter caetera idololatriae genera, habitus quoque inquinatos, fideli recusandos docet: quippe qui idololatriae ab initio dicati, habent profanationis suae maculam. Nemo, 0051C ait, in immundis mundus videri potest; tunicam si induas inquinatam per se, poterit forsitan illa non inquinari per te, sed tu per illam mundus esse non poteris. Addit mox: Tu si diaboli pompam ejerasti, quidquid ex ea attigeris, id scias esse idololatriam. Item: Nullus habitus licitus est apud nos, illicito actui adscriptus. Cyprianus magistrum expressit Serm. de Lapsis, similem constantiam gratulans confessoribus, qui vestes similes recusaverant. Ejus verba sunt: Ab impio sceleratoque velamine, quo illic velabantur sacrificantium capita captiva, caput vestrum liberum permansit; frons cum Dei signo pura, diaboli coronam ferre non poterit. Haec Cyprianus. Caeterum his vestibus bestiarii ornabantur, ut specie ludos ornarent, in pompam producti, antequam bestiis objicerentur. Quintilianus, Declamat. 9: Jam ostentata per arenam periturorum corpora mortis suae pompam duxerant. Holst.



Ad hoc sponte pervenimus. Ita Tertull. Apol. cap 49. gentiles frustra Christianis insultantes redarguit: 0051D Quasi non totum, inquit, quod in nos potestis, nostrum sit arbitrium. Certe si velim, Christianus sum. Tunc ergo me damnabis, si damnari velim. Cum vero quod in me potes, nisi velim, non potes; jam meae voluntatis est, quod potes, non tuae potestatis. Mox explicat qua ratione Christiani tormentis sponte se offerant. Ergo, inquitis, cur querimini, quod vos insequamur, si pati vultis? plane volumus pati; verum eo more quo et bellum nemo quidem libens patitur; cum et trepidare, et periclitari sit necesse, etc. Holst.



Libertas nostra obduceretur. Obducere, usitata Africanis locutione est offuscare, obscurare, imminuere, violare, laedere. Ita saepe Tertullianus, ut Apolog., cap. 50. Sed obducimur: certe cum obtinuimus: ergo vivimus, cum occidimur; denique evadimus, cum obducimur, etc. Vide Rigaltium in Glossario Tertulliani. Holst.



Animas nostras adduximus. Forte legendum addiximus, hoc est, capitali judicio subjecimus. 0052B Valer. Max., lib. VII, cap. 6: Addictorum etiam et capitali crimine damnatorum, etc. Similia passim occurrunt. Dixi «forte» quia defendi satis verisimiliter potest lectio vulgata, sumendo adducendi verbum in sensu offerendi, quod Graeci προσάγειν dicunt. Holst.



Populus exasperatus. Seneca, lib. I de Tra, cap. 2: Quid gladiatoribus? quare populus irascitur, et tam inique ut injuriam putet, quod non libenter pereunt? contemni se judicat, et vultu, gestu, ardore, de spectatore in adversarium vertitur. Holst.



Flagellis eos vexari. A praeside scilicet, qui de plano fustium aut flagellorum castigationem irrogare poterat. Lib. IX, § 3, ff. de Off. Procons. Holst.



Pro ordine venatorum. Hoc est a venatoribus, qui praesto erant flagellis instructi. Inde Tertull., lib. 0052C ad Mart. Alii inter venatorum taureas scapulis patientissimis inambulaverunt. Idem, lib. I ad Nat.: Si flagris mulier insultavit, hoc quoque proxime inter venatorios ordine transcurso remensus est. Hunc locum Actorum nostrorum, et quos duos e Tertulliano adduximus, pariterque totam hanc arenae διαμαστίγωσιν, flagellationem, hactenus non satis explicatam, egregie illustrat insignis plane locus Eusebii, lib. V, cap. 1: ὑπέφερον πάλιν τὰς διεξόδους τῶν μαστίγων τὰς ἐκεῖσε εἰθισμένας. Flagrorum ordinem ex more arenae iterum transierunt. Sive flagella pro ordine venatorum ex more iterum subierunt. Ubi vides, pro ordine, significare ante ordinem, sive praetereundo ordinem, etc. Stabant videlicet cum flagris longa serie dispositi, ante quos incedere nudos bestiarios cogebant, unoquoque illorum taureas quas gerebat manu, in nuda miserorum membra infligentibus. Hoc poenae genus puto respexit Damasus carmine 5, in S. Agatham, dum ait: Laetior inde magisque flagrans cuncta flagella cucurrit ovans. Porro quod diximus hanc flagellationem populum 0052D furentem a Praeside postulasse, facile id potuit, cum is spectaculo praesideret: nam, ut docet Lipsius in Amphitheatro, pag. 15, praeses muneris ad podium spectabat, hoc est in primo, sive imo subselliorum ordine, ubi ejus tribunal sive suggestus erat, ut idem observat, pag. 27, haud longo ab arena intervallo. Holst.



Gratulati sunt, quod aliquid et de dominicis passionibus, etc. Nempe quod flagellatum Christum meminissent, flagella gaudentes excipiebant. Sic Dionysius Alexandrinus apud Euseb., lib. VI, cap. 34, Nemesium Martyrem cum latronibus exustum, similitudine passionis Christi honoratum ait. Similia multa apud Tertullianum et alios occurrunt. Holst.



II.— Ut scilicet gloriosam gestaret coronam. Nam ut Tertull. ait: Majora certamina, majora sequuntur praemia. Unde mox gentiles alloquens: Crudelitas vestra, inquit, gloria est nostra. Holst.



Ab urso vexati sunt. Ecce tibi ursos in Africa, 0053B quod Plinius jam olim, et nuper adeo Lipsius negavit: sed cum ipse Plinius ex Annalibus Coss. ursos Numidicos commemoret, et Virgilius Lybistidis ursae meminerit, Martialis quoque et Juvenalis Lybios ursos appellaverint, jure merito Salmasius Plinianarum Exercitat. pag. 311, utriusque opinionem explodit, quam fateor ex hoc nostro loco, si solus sit, revinci non posse. Potuerant enim ursi aliunde adducti fuisse in Africam, ut leones et pantherae et elephanti Romam ad usum theatri. Videri potest huc facere Senecae locus, lib. III de Ira, cap. 43: Ridere solemus inter matutina arenae spectacula, tauri et ursi pugnam inter se colligatorum, quos cum alter alterum vexarit, suus confector exspectat Item ille Arnobii lib. VII: Feris, 0053C ne cavearum discutiant claustra, objectari moris est escas, in quas rabide saeviant, et cupidinem vexationis inclinent. In utroque vides vexandi verbum, arenae commissionibus accommodatum. Holst.

0051A Sic ex cod. Salisb. restituimus, quod ex conjectura suspicabatur Holstenius. Olim Adduximus.

0051A Stabant venatores cum flagris per ordinem dispositi: ante quos damnati transire coacti, a singulis transeuntes 0051B caedebantur.

0052A Dominus quippe flagellis quoque caesus fuit.

0052A Hunc locum egregie ex cod. Compend. restituimus, qui alias mendosissimus erat, ut conferenti patebit. Nil quippe de Saturnini passione habebatur, omissione harum vocum, 0052B ipse et, et caeteris in singulari numero dictis.

0053C



Cum ad ursum substrictus esset. Et paulo superius: Illum apro subligaverat, etc. Haec significant bestiarios alligari ne fugerent, solitos, ante conspectum ferarum in ipsos immittendarum: sed et ipsae ferae interdum inter se alligabantur, ut, praeter Senecae testimonium jam recitatum, docet Claudianus in Panegyrico Manlii:



Audaces legat ipsa viros qui colla ferarum

Arte ligent, certoque premant venabula nisu.



Gladiatores quoque Commodi Imper. jussu inter se colligatos Xiphilinus memorat; indignante Imperatore, quod non satis prompte et animose in mutuam caedem ruerent: et propterea colligari jubente, ut se mutuo conficerent. Non dissimili loquendi modo, 0053D S. Ignatius Martyr, cum vinctus Romam duceretur a decem militibus ferina rabie saevis, sese ligatum cum decem leopardis scribit. Gregorius quoque Turon., lib. I Mirac., c. 48, refert, S. Saturninum Martyrem, Bovis petulci religatum vestigiis, per gradus Capitolii praecipitatum, etc. Hoslt.



Ursus de cavea, etc. Caveae nimirum variae feris asservandis circa arenam erant, et inde immittebantur. Vide Lipsium de Amphitheatro, pag. 20. Quod paulo ante pontis est mentio, videtur instituto Commodi factum, ut in Amphitheatro pontes essent. Refert enim Xiphilinus, in Commodo, pag. 382, hunc Imperatorem per Amphitheatri arenam pontes struxisse, ut inde feras conficeret. Holst.



III.— Ferocissimam vaccam. L. 1, § bestias, ff. de post. Bestias accipere debemus ex feritate magis, quam ex animalis genere. Holst.



Diabolus sexui de bestia aemulatus. Non absimili genere loquendi Tertullianus: de Patientia, cap. 16. 0054B Ut in isto quoque, Domino diabolus aemularetur. Holst.



Reticulis indutae. Ita sancta Blandina post varia tormentorum genera, εἰς γύργαθον βληθεῖσα ταύρῳ παρεβλήθη. In rete involuta tauro objicitur: Idem Rufinus in sua editione ut novum et inusitatum supplicium notavit: Inde, inquit, etiam aliud excogitatur crudelitatis genus, ut reti constricta objiceretur tauro ferociter instigato; a quo cum fuisset innumeris ictibus lacessita, et toto arenae ambitu jactata, nihil laeditur. Holst.



Pudoris potius memor, quam doloris. Tertull., lib. de Pudic., cap. 1, Pudicitiam principalem Christiani nominis disciplinam vocat, quam ipsum quoque saeculum usque adeo, inquit, testatur; ut si quando, eam in 0054C feminis nostris inquinamentis potius carnis quam tormentis panire contendat; id volens eripere, quod vitae anteponant. Vide ejusdem Apologet., cap. 50. Victorem Uticensem de Dionysia, S. Hilarium, pag. 289. Generatim loquendo sensus naturae est, quem exprimit Clemens Alexandr. Paedag., lib. 2, cap. 10. his verbis: οὐδὲν μέρος ὁτιοῦν ἀπογυμνοῦσθαι γυναικὸς, ευπρεπέστι. Summam esse indecentiam, quamcumque muliebris corporis partem nudari. Quod in gentilibus quoque feminis naturalis pudor semper abhorruit. Hinc illud Euripidis de Polyxena jam moriente in Hecuba, p. 51.



Ὴ δὲ καί θνήσκουσ᾽ ὅμως

Πολλὴν πρόνοιαν εἶχεν εὐσχήμως πεσεῖν,

Κρύπτειν θ᾽ ἃ κρύπτειν ὄμματ᾽ ἀρσένων χρεών.



Illa vero etiam moriens

Multam curam habuit honeste cadendi,

Et tegendi ea, quae tegi oculis virorum decet.

Quod Ovidius, Fast. II, ad Lucretiam transtulit:



0054D Tum quoque jam moriens, ne non procumbat honeste

Respicit: haec etiam cura cadentis erat.



Ita Cornelia Maximilla Vestalis incesti damnata, teste Plinio, lib. IV, Epist. 11, Cum in subterraneum cubiculum demitteretur, haesissetque descendenti stola, vertit se ac recollegit: cumque ei carnifex manum daret, aversata est et resiluit, foedumque contagium, quasi plane a casto puroque corpore novissima sanctitate rejecit, omnibusque numeris pudoris: πολλὴν πρόνοιαν εἶχεν εὐσχήμως πεσεῖν. Quod ad loquendi modum hujus loci attinet, geminus exstat apud Tertullianum, lib. de Poenit., cap. 10, de iis qui poenitentiam de die in diem differunt: Pudoris magis memores, quam salutis. Holst.



Dehinc requisita. Hoc est, post exceptum vaccae furentis impetum, et quasi post pugnam jam depugnatam, a venatoribus atque arenariis revocata, et ut Eusebius loquitur, ἐκ θηρίων αὖθις ἀναληφθεῖσα. Holst.

0053B Apro subligaverat Holst.

0053B In utroque cod. Pudens miles de industria efferatorum adfirmasset portas putris carnibus, magis ne mitteretur efficit, ita secundo, etc.

0054B Paratam Holsten.

0054B In utroque cod. ms. Dispoliatae promovebantur.

0054B Revocatae, et discinctis indutae Holsten.

0054B Ubi sedit Holsten.

0055B



Quasi a somno expergita. Sic de Bibliade martyre Eusebius: ἡ δ᾽ ὥσπερ ἐξανανήψασα. Holst.



Adeo in spiritu et in ecstasi fuerat. Quasi diceret: 0055C adeo extra sensuum usum elevata ac rapta, nam hoc vocatur esse in spiritu. S. Joannes, Apocal., cap. IV. Et statim fui in spiritu. Holst.



IV.— Militem Pudentem. Apud Holstenium non exprimitur Pudentis nomen. Hunc autem esse arbitror, qui supra cum martyribus humane egit. Pudens martyr colitur 3 kal. maii in vetusto Calendario Carthaginensi; an iste? vel Pudens senator, de quo Paulus, Ep. II ad Timotheum, c. IV, meminit, aut tandem martyr Alexandrinus, de quo Bollandiani hac die agunt? Ruinart.



Salvum lotum. Acclamatio populi petulanter illudentis christianis sacris. Cum enim vulgo notum esset, Christianos existimare salvos fieri homines per baptismum: populus e theatro spectans Christianum sanguine perfusum, salvum eum proclamabat qui sic lotus esset. Possin.



Haereditatem pignoris relinquens illi, et memoriam sanguinis. Quid igitur conqueruntur adversarii, 0055D quod Sanctorum reliquias religiose asservamus? Numquid annulus ille sanguine martyris tinctus projiciendus erat? Ruinart.



Ad jugulationem solito loco. Spoliarium intelligit, ubi conficiebantur quos arena semivivos dimiserat. Docet hoc Seneca, Epist. 94. Numquid aliquem tim stulte cupidum esse vitae putas, ut jugulari in spolario, quam in arena malit? Ita mortuo Commodo, acclamatum scribit Lampridius: Hostis patriae, parricida, gladiator in spoliario lanietur. Holst. —Ibi tyrones athletae reos conficiebant, ut sic ad pugnam adsuescerent: hinc juvenculus hic sanctam Perpetuam pupugisse dicitur. Ruinart.



Cum populus illos in medio postularet. Sic Rufinus, lib, VIII Hist. Eccl., de Attalo et Alexandro: Sed cum ferarum nulla Sanctorum corpora contigisset, omnibus eos verberum caeterarumque poenarum suppliciis cruciatos, ad ultimum in conspectu populi, in medio arenae jugulari jubet. Postulandi porro vox amphitheatri propria: Hinc depostulatores Christianorum, 0056B Tertull., Apol., cap. 25. Holst.



Oculos comites homicidii. S. Cyprianus, Epist. II: 0056C Paratur gladiatorius ludus, ut libidinem crudelium luminum sanguis oblectet. Et mox: In tam impiis spectaculis, tamque diris et funestis, esse se non putant oculis parricidas. Hanc crudelitatem non uno loco exagitat Seneca, Epist. VII, Mane leonibus et ursis homines, meridie spectatoribus suis objiciuntur, etc. Idem. Ep. 87. Et omnium elegantissime Lactantius, Div. Institut. lib. VI, cap. 2. Holst.



Per solemnia pacis, etc. In Glossario veteri, solemnia pacis ἐυσέβεια, Osculum. Id Osculum sanctae pacis, vocat Paulinus. Hoc symbolo pacis recte ad martyrium praeparabantur. Eusebius loco saepius citato: εἰρήνην ἀγαπήσαντες αὐτοὶ, καὶ εἰρήνην ἡμῖν παρεγγυήσαντες, μετ᾽ εἰρήνης ἐχωρησαν πρὸς Θεόν. Quae ita vertit Rufinus: Super omnia pacem et ipsi diligebant, et nobis servare mandabant: nec aliam sibi, nisi per pacem, viam ad martyrium construebant. Hinc forte Tertullianus, de Patient., cap. 12. dilectionem vocat summum fidei sacramentum, et Christiani nominis thesaurum. Holst.



0056D Consummarent. Vox propria perfecti martyrii. Sic Tertullianus de Patient., cap. 15: Patientia martyria consummat. Et Cyprianus, Epist. III, martyrium consummationem appellat. Et Epist. V, jubet confessores humiles et modestos et quietos esse, Ut in omnibus Dominum promerentes, ad coelestem coronam laudis sua consummatione perveniant. Respondet consummare Graeco τελειοῦσθαι, quo ejus linguae auctores in referendis martyriis passim utuntur. Holst.



Tirunculi gladiatoris. Qui arenae victima destinabatur, ut caedibus assuesceret, tyrocinii rudimenta in spoliario ponebat, ibique bestiarios quibus ferarum immanitas vitam non eripuerat, jugulabat, ut semimortuis et inermibus conficiendis exercitatus, ad justa certamina produceretur. Quintilianus, Declamat. 9, Cruentum confectorem vocat: hocque adeo proprium istius ministerii nomen erat, ut Smyrnenses apud Eusebium, lib. 4, cap. 14, in S. Polycarpi martyrio id retinuerint. Holst.

0055B Cod. mss. Nescio quam? Ubi erat, inquit Aug. Serm. 280 laudato, quando ad asperrimam vaccam se pugnare non sensit? etc.

0055B In codd. mss. desunt haec verba: Et illum catechuminum.

0055B Apud Holsten. non exprimitur Pudentis nomen.

0056B Ad summum Holsten.

0056B Modo laverat Holsten.

0056B Annulum cod. Salisb.

0056B Cod. Salisb. habet: Reddidit ei beatam haereditatem, relinquens ei pignus et memoriam tanti sanguinis.

0056B Ossa compuncta Holsten.

0057A



Ipsa in jugulum. Id furore ac rabie faciebant gladiatores, quod sancta Perpetua pie ac generose instinctu divino fecit. Seneca Epist. XXX: Sic gladiator tota pugna timidissimus, jugulum adversario praestat, et 0057B errantem gladium sibi attemperat. Vide eumdem, lib. de Tranquillitate, cap. 10. Porro de sanctis mulieribus, quae aut se ipsas interfecerunt, aut ad necem propriam cooperatae sunt ex inspiratione divina, quarum memoriam celebrat Ecclesia, vide D. Thomam, 2-2, q. 59, a. 3, ad 2 et q. 64, a. 5, et q. 124, a. 1, 2, etc. Holst.



Amen. Heic ad extremum adjungere nos aliquid de tempore hujus celeberrimi martyrii, res ipsa et justa eruditi lectoris flagitat exspectatio. Ea de re multum apud se disquisivisse doctissimum Holstenium, e variis ejus schediasmatis intelligo; definivisse quid sequendum omnino judicaret, nusquam reperio. Mihi, cunctis attente circumspectis, videtur: affirmari verisimiliter posse epocham certaminis Tuburbitanarum harum martyrum in anno Christi tertio supra ducentesimum figendam. Nempe nos haec ipsa quae nunc primum apparent, earum Acta docent: ipsas natali Getae Caesaris in arena depugnasse. Disertissime 0057C id expressum legitur nostrae hujus editionis, cap. II, 3, 4, cap. V, 3. Geta secundogenitus filius fuit Severi Imperatoris, quem simul cum fratre majore Antonino Caracalla, consortes imperii a patre adhuc vivente renuntiatos, Herodianus tradit, lib. III, consentientibus Spartiano, et ex Dione, Xiphilino. Id accuratissimus Petavius in annum confert septimum imperii Severi: opportune admonens, haud aeque istum honorem utrique habitum: sed praerogativam aetatis majori servatam, ipsi patri per omnia coaequato, titulo et dignatione Augusti; cum frater minor Geta, tum adhuc decennis (siquidem Silanis Consulibus natus traditur) parte tantum, et gradu dumtaxat secundo supremae dignitatis sit aspersus, appellatione Caesaris, prout distinctius Spartianus docet. Mansit autem hoc inter germanos discrimen usque ad annum imperii Severi duodecimum, qui fuit Christi quartus et ducentesimus, quo Petavius observat ex Zozimo et Censorino ludos saeculares Romae celebratos. Illo anno Augusti nomen Getae 0057D quoque communicatum (Severo patre inter alia multa, quae ab illo tentata memorat Herodianus, ad conciliandam inter fratres assidue discordes gratiam, hanc quoque exaequationem supremae potestatis experiundam putante) certo confirmatur a Scaligero Animadvers. Euseb., pag. 29, cum aliis illustribus testimoniis, tum hac inscriptione nummi antiqui.



Imp. Caes. P. Sept. Geta. Pius. Aug. Saecularia Sacra. S. C.



Cum ergo natali Getae, adhuc Nobilissimi, adhuc Caesaris, nondum Augusti, celebrando, sese arenae destinatam sancta Martyr, ea fide scripserit, cap. V, 3, quae sacrosancta esse cuivis debet: habemus terminos, extra quos evagari conjectura nequit in inquisitione anni mortis ejus, illos ipsos quos certa nobis historia praefinit, spatii quo Geta in ordine secundo supremae auctoritatis stetit. Est id spatium annorum 0058A omnino quatuor, nempe a Christi 199 ad 203, nam 204 sequenti saeculari, jam, ut vidimus, Augustus Geta erat. Ne autem libere possimus unumquemlibet e tribus prioribus istius summae 0058B annis Sanctarum martyrio deligere, arctat nos ab accuratissimis chronologis anno Severi decimo, Christi ducentesimo secundo, alligata epocha persecutionis ab eo imperatore in Christianos motae, qua posteriorem Ss. Perpetuae et Felicitatis fuisse passionem, Martyrol. Rom. et eadem haec ipsarum Acta demonstrant, dum cap. IV, 1, diserte meminerunt, indictae jam et exercitae Persecutionis; utique generalis et ab Augustis imperatae, qua Jocundus, Saturninus et Artaxius palmam jam antea vivicomburio meruerant. Video his opponi posse auctoritatem doctissimorum hominum, Pamelii notis ad lib. Tertulliani ad Scapulam, Petavii in lib. de Doctrina Temporum, et in Chronico ad ann. Christi 201, denique Philippi Labbe opere de Scriptoribus Ecclesiasticis, in Tertulliano; qui censent librum Tertulliani ad Scapulam ante indictam a Severo persecutionem scriptum. Unde sequitur, Hilariani praefecturam sub quo Ss. Perpetua et Felicitas sunt passae, in multo ulteriora 0058C retrahendam tempora, videlicet in annum Christi 195 aut etiam superius. Sed tunc illae Ss. Martyres depugnare in arena Natali Getae Caesaris non potuissent, quod fecisse ipsas haec Acta testantur; utique cum Geta, ut dictum est, ex ipso etiam Petavio, Caesar declaratus sit anno Severi patris septimo, qui fuit Christi 199. Quare mihi credibile est, eruditissimos illos viros, si haec quae nunc primum proferuntur, Acta videre potuissent, numquam fuisse relaturos scriptionem libri Tertulliani ad Scapulam ad annum Christi 199 aut 201, ante datum a Severo in Christianos edictum; cum idem Tertullianus illo libro significet, Hilarianum sub quo se passam S. Perpetua scribit cap. II, 2, flagrante jam antea persecutione, Scapulae praefecturam aliquot saltem annorum intervallo praecessisse. Verba sunt haec sanctae Martyris: Hilarianus procurator, qui tunc loco proconsulis Minucii Timiniani defuncti jus gladii acceperat, etc. Quem heic alium Hilarianum comministi possumus ab eo, cujus Tertullianus Scapulam alloquens 0058D meminit his verbis: Sicut et sub Hilariano praeside, cum de areis sepulturarum nostrarum acclamassent: Areae non sint: areae ipsorum non fuerunt: messes enim suas non egerunt? Quod mox addit de imbre anni praeteriti, plane ostendit plusquam unius aut alterius anni spatio antiquiorem Hilariani praefecturam temporibus Scapulae fuisse. Imo verisimile est, quos paulo inferius eodem libro Tertullianus commemorat Africae praefectos, Cincium Severum, Vespronium Candidum, Asperum et Pudentem, aut universos aut plerosque, successores Hilariani, decessores Scapulae fuisse. Quae qui attente perpenderit, hae is fateri cogetur; librum ad Scapulam nequaquam ante initium persecutionis a Severo indictae scriptum: quin argumenta non desunt, quae suadeant librum illum scriptum post Severi mortem. Id enim innuit modus loquendi de Severo, quoties ibi ejus incidit mentio, prorsus qualis esse non praesentium, sed e superiori memoria repetitorum solet. Quo non contentus Josephus Scaliger, pag. 110, 0059A Animad. Euseb. etiam ultra mortem Antonini, filii Severi, Scapulae praefecturam, aut saltem Tertullianei opusculi de quo agimus, scriptionem submovet, conjectura quantum arbitror, minime spernenda: ex verbis ducta libri ejusdem, ubi postquam nominavit quemdam Christianum Severo Imperatori charum, et in Palatio usque ad ejus mortem habitum, addit: Quem et Antoninus optime noverat, lacte Christiano educatus. Quae verba neminem sanae mentis putat Scaliger de Antonino Caracalla vivente scribere Tertullianum potuisse. Sed quid exilibus e verbo captandis argutiis conflictamur, cum meridianum a sole, atque irrefragabile coelestis characteris testimonium suppetat. Eodem ecce illo libro Tertulliani ad Scapulam, verba haec leguntur: Nam et sol ille in conventu Uticensi extincto pene lumine adeo portentum fuit, ut non potuerit ex ordinario deliquio hoc pati positus 0059B in suo hypsomate et domicilio. Habetis Astrologos. Indicant haec deliquium solare magnum, et cum horrore publico Uticae visum, aliquanto antequam ea Tertullianus scriberet. Hujus Eclipseos primus et unus quod sciam calculos posuit vir doctissimus Antonius Lalovera Societatis nostrae, in quadam ad Joannem Bessonum item nostrum Epistola non edita, unde illos heic exscribam.



Anno Christi CCX, die undecimo Aprilis Novilunium Eclipticum Uticae in Africa hora 11 post mediam noctem, m. 57, s. 14. Hoc fuit medium Eclipsis:



Initium, hora 10, m. 44, s. 44.



Tempus incidentiae, hora 1, m. 12, s. 30.



Finis hora 1 post meridiem, m. 12, s. 1.



Tempus emersionis, hora 1, m. 14, s. 47.



Duratio totius Eclips., hora 2, m. 27, s. 13.



Quantitas, digiti 8, m. 57, s. 30.



Domicilium solis cujus Tertullianus meminit, non heic intelligendum de Leonis signo: sed accipiendum secundum rationem horoscopi, de portione aut cuspide 0059C signi Arietis, quem tum insidebat sol, Eclipticam contingente: nam ut observat Jovianus Pontanus libro de Rebus Coelestibus II, c. 4, p. 75, et c. 5, p. 79, talis in quolibet Dodecatomorio locus, Solis proprium domicilium est, et antiquis saepe dicitur, Locus solis, sive Dei. Fuit etiam tunc Sol in suo hypsomate, sive exaltatione: sic enim quidam astrologi signum Arietis appellant. Quamquam (et eo magis inclinat Lalovera) facile intelligi potest Tertullianum per Solis hypsoma nihil aliud indicare voluisse, nisi altitudinem 0060A verticalem Solis ipso meridie culminantis, quando id deliquium passus est. Quod si Tertullianus fieri potuisse naturaliter negasse videatur, in eo populariter erraverit; impune, ut in arte aliena a studiis et professione sua. Nam hoc et ipse videtur innuere, continuo ad Astrologos allegans curiosos rerum talium. Re vera nihil in eo supra naturalem usum fuit. Hactenus Epilogismus hujus Eclipsis; ex qua manifeste demonstratur, quod dudum ostendere satagebamus; longe post annum Christi 202, Severi 10, fuisse scriptum librum Tertulliani ad Scapulam, cum in eo referatur Solis deliquium commissum anno Christi 210, qui fuit 18 et ultimus Severi; et ita referatur, ut aliquot ante annis patratum appareat. Locus hic est proferendae, quam alicubi reperi notatam, conjecturae illustrissimi Holstenii de tempore scripti libri ad Scapulam. Cum enim retulisset Scaligerum 0060B sub Elagabalo scriptum autumare; ipse ait se putare, sub Macrino scriptum: nam a Macrino vexatos clericos testari Sulpicium Severum. Ut ut se se res haec habuit, de nogotio quod in manibus habemus, jure nostro colligere videmur ex hactenus dictis; satis nos verisimiliter existimare, Martyrium cujus Acta primigenia nunc damus, anno Christi 203, Coss. Lucio Septimio Geta Caesare, et Lucio Septimio Plautiano, contigisse. Quod Geta Caesar eo anno consul esset, causa videtur fuisse cur ejus Natalis gladiatoriis ludis et arenae spectaculis honestaretur: unde ex hac ipsa Consulatus Getae nota confirmatur nostra chronologia: cui subscribit etiam Baronius, eisdem Consulibus, et eodem Severi anno passas Ss. Martyres Perpetuam et Felicitatem fuse tradens, num. XXI, et seq. anni 205. Ita ille numerat solita sibi additione duorum annorum, quam deinde cum communi calculo exaequat detracto biennio ex Probi Augusti principatu, prout jampridem docti omnes Chronologi observarunt, 0060C Scaliger, Dekerius, Petavius, Bucherius, Bollandus, Henschenius, Philippus Labbe et alii. Quare omni genere argumentorum, nempe auctoritatibus gravium scriptorum, rationibus ex re ipsa ductis, denique characteribus coelestibus, ad omnem certitudinem firmata remanet quam proposuimus sententia de tempore triumphi sanctarum Tuburbitanarum martyrum Perpetuae et Felicitatis, anno Christi 203, nonis martii, gloriae immortalis palmam adeptarum. Petrus Possinus, e societate Jesu.

0057A Transtulit Holsten.