0173D I.— Quibus tamen interfuit. Si Christi Domini res gestae, non ipsi Apostoli, hic designentur, contradixerit fragmenti auctor verbis Papiae, qui, ut supra vidimus, veterem presbyterum secutus, hoc de Marco negabat, nempe eum aut ipsum Dominum audivisse, aut sectatum esse, quod quidem ex ore presbyteri a Papia acceptum dein Hieronymum suffragio suo stabilientem habes in prooemio Commentarii super Matthaeum. Taceo de aliis Patribus. Tamen perquam nota est de Marco contraria illa traditio, an et certissima sit dubito, ab Epiphanio in Haeresi LI, § 6, commemorata, qua is statuitur fuisse 0174D ex discipulis LXXII; quod idem de sancto quoque Luca ab eodem Epiphanio narratur ad § 11, prout de utroque evangelista prius positum erat ab eo in Haeresi XX, § 4, Hippolytum secuto, si testimoniis, quae collocata sunt a Millio ante Evangelia, credendum. Hoc autem cum initio Evangelii S. Lucae vix conciliari posse, multi viri doctissimi existimarunt, neque id miror; aut si fuerit umquam Domini discipulus Lucas, certe unus τῶν ἀπ᾽ ἀρχῆς αὐτοπτῶν, is non videtur fuisse qui ita scriberet, καθὼς παρέδοσαν ἡμῖν οἱ ἀπ᾽ ἀρχῆς αὐτοπταὶ καὶ ὑπηρέται γενόμενοι τοῦ Λόγου. Consentit cum viris illis eruditis fragmenti auctor, ut mox videbis, Lucae 0175A discipulatu negato, consentit et Eusebius in lib. III Hist. Eccl., capp. 4 et 24, qui et in lib. I, c. 12, ejusd. op. nullum ait extare τῶν ὅ. discipulorum catalogum, etsi unum ex illis Barnabam fuisse traditum sit. Postquam haec annotaveram, vidi cl. Freindaller in nupera sua hujus fragmenti editione locum ita interpretandum esse censere, quasi interfuisset Marcus Petri concionibus; etsi aiat postea, «fortasse cuipiam obrepere posse opinionem Marcum, cum Christo conversatum, ea quibus ipse interfuit, postea scriptis 0175B mandasse, idque esse quod fragmenti auctor iis verbis innuerit. Verum id ipsum apud Papiam antiquissimus presbyter, Aristio, pernegat; neque fas est evangelistae Marci personam cum altera Joannis Marci confundere, cujus in Actibus Apostolorum cap. XII mentio fit, de quo quidem posteriore simile quid opinandi locus esse videretur.» Haec ille. Verumtamen, quidquid de Marci discipulatu, aut de Joanne Marco, statuitur, nihilominus potest fieri ut hujusmodi quid auctor fragmenti revera scripsisset: Marcus discipulus et interpres Petri juxta quod Petrum referentem audierit (huc usque Hieronymi verba affero, de Viris Ill. c. 8.), digessit res gestas a Domino, quibus tamen interfuit, et ita posuit. Idem illud de Petro et Marco habent, praeter presbyterum Papianum Joannem, Irenaeus, Clemens Alexandrinus, Origenes, Eusebius, Epiphaniusque. Ait Tertullianus quoque lib. IV adv. Marcion. cap. 5: Marcus quod edidit, Petri affirmari, cujus interpres Marcus. Porro Evangelium hoc a Joanne apostolo 0175C comprobatum fuisse tradit Eusebius lib. III Hist. cap. 24. Ad Eusebii verba quod attinet, in lib. II Hist. cap. 15, et lib. IV. cap. 14 de Marci Evangelio posita, quae utroque loco ex uno eodemque Clemente, si modo Clementis fuerint hypotyposes illae, quae multa saltem frivola atque absurda continebant, desumpta sunt; mihi quidem ita illa concilianda atque interpretanda videntur, ut statuantur ibi Romani Marcum, qui Petri jamdiu fuisset sectator, rogasse, ut quae dicta ab eodem essent, conscriberet, et postea secum communicaret. Hoc vero rogatum ubi Petro innotuisset, nec prohibuisse eam rem fieri, neque ut fieret incitasse. Ea vero perfecta, cum Evangelium confectum fuisse novisset, Petrum librum illum auctoritate sua libenti animo comprobasse, ut deinceps in ecclesiis legeretur. Caeterum, quanti faciendum sit Papianum de Marci Evangelio testimonium ex ore Joannis presbyteri acceptum, supra ad Papiae Fragmenta admonui, 0175D vol. I, pag. 36, qui et primus omnium nominatim de S. Matthaei Evangelio commemoravit. Et ita posuit. Hoc est litteris mandavit, sive composuit. Librum secundo Lucam. Anne liber secundum Lucam? Reposuit et Freindaller secundum, qui recte monuit antiquitatem hujus epigraphes seu tituli Evangeliorum ex hoc fragmento ostendi.

0173C Fortasse, Liber secundum. Routh.

0175D Cum eo Paulus quasi ut juris studiosum secundum assumpsisset, numeni suo ex opinione concriset. Lineolae separantes (lineae post voces secundum, assumpsisset, suo, conscrisset (concriset) a Freindaller additae) suspicionem meam hiatus omissarum vocum indicant. Sphalmata grammatica sunt, eo pro eum, numeni pro nomine, conscrisset pro conscripsisset. Propositio subsequa, qua periodus finiatur, penitus desideratur. Quae vero loci hujus explanatio? Irenaeus scribit apud Eusebium H. E. lib. II, cap. 8, post mentionem de Marci Matthaeique Evangeliis, «Lucas quoque sectator Pauli, Evangelium a Paulo 0176A praedicatum litteris mandavit.» An forsitan fragmentario nostro dicere idem mens fuit, Lucam nimirum suo nomine praedicata a Paulo, acta Evangelica, secundum opinionem plerorumque, e. g. Irenaei, in formam hanc conscripsisse? Medicum Lucam antiqui passim prodidere, nonnulli quoque pictorem; Callistus demum Nicephorus, in Breviario Hist., lib. II, cap. 45, narrat de illo quamplurima. Verum juris quoque studiosum, eumque, ut talem a Paulo sibi comitem adjunctum, ut adducto fragmenti loco 0176B dicitur, haud ullibi locorum legisse me memini. Fecerit hoc forte Apostolus eo fine ut jurisconsulto socio faciliorem sibi sive ad doctos sive magistratus disponeret accessum. Maxime autem, quis vocis additae, secundum, genuinus sensus sit, divinatu arduum. Anne idem ac repetita vice? tum obtineret haec interpretatio: postquam eum Paulus, secundo, sibi ut jurisconsultum sociasset, illum hoc Evangelium scripsisse. An vero praecedens vel subsequens hanc voculam, altera quaedam desideratur? Id fore arbitror proximum veritati. Haec Freindaller. Inquinatissimus est locus, sed fortasse ita repurgandus: cum eum Paulus quasi et juris (καὶ τοῦ δικαίου) studiosum secum assumpsisset, nomine suo ex ordine (καθεξῆς σοι γράψαι S. Luc. I, 3, ex ordine tibi scribere Vulgat. interp. Vid. et infra, ubi de Joanne haec sunt, scriptorem se omnium mirabilium Domini per ordinem, profitetur) conscripsit. Evangelium quidem a Paulo praedicatum Lucam sectatorem ejus litteris mandasse, multi e veteribus tradiderunt, ut Irenaeus, 0176C lib. III contra Haeres. cap. 1, Origenes, Eusebius, Hieronymusque. Nam et Lucae digestum Paulo adscribere solent, ait Tertullianus adv. Marcion 4, 5, hoc bene addito, magistrorum videri posse, quae discipuli promulgarint. Ad verba autem illa quod attinet, et juris studiosum, fieri potest ut quaedam hoc loco collatio habeatur jurisprudentiae, seu scientiae aequi bonique, cum arte medica, quam Lucas professus est. Certe ad integritatem verborum confirmandam facit principium Commentarii Rerum Lucae a Combefisio in Auctario suo Patrum primum editi. Εἰ καὶ δικαίῳ, ait ibi Metaphrastes, μνήμη μετ᾽ ἐγκωμίων τελεῖσθαι, θεῖος τις ἀνὴρ καὶ σόφος τὰ θεῖα νομοθετεῖ (Prov. X, 7) , πόσην ἄρα τῷ ἀποστόλῳ συνεισενεγκεῖν προσήκει τὴν εὐφημίαν. τοῦτον γὰρ Ἡ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ καὶ τῆς ἀποστολῆς ἄξιον, καὶ ΤΟΥ ΑΓΑΠΗΤΟΝ ΟΦΘΗΝΑΙ Τῼ ΠΑΥΛῼ, δίαφερόντος πεποίηκεν. Addas quod Vett. Gloss. habent, δίκαιον, jus, justum. Quod vero emendaverim secum pro secundum, illud fortasse stabiliendum ex Act. Apost. XV, 37. 0176D Barnabas autem volebat secum assumere et Joannem qui cognominabatur Marcus. De nomine autem pro numeni reposito, hoc notandum est scripsisse auctorem paulo infra, Joannes suo nomine cuncta describeret. Dominum tamen nec ipse vidit, etc. Videsis quae paulo supra de hac re annotavi. Posuit. For. hypostigme, prout feci, pro puncto poni debet, neque enim huic loco quaedam deesse cum Freindallero existimandum est. Ita et a nativitate Joannis incipet dicere. Error calami pro incipit. Freindaller. Hinc interea firmantur priora illa Evangelii Lucae capita quae ei abjudicare haeretici cum veteres tum recentiores gestierunt. Est quoque notatu dignum agnovisse eamdem hanc Evangelii partem non tantum omnes, quos hic memorabo, scriptores, Justinum Martyrem, Irenaeum, Clementem Alexandrinum, Tertullianum, Julium Africanum, Origenem, Cyprianum, Novatianum, auctorem Computi de Pascha, Victorinum, Petrumque 0177A Alexandrinum in Canone V, sed etiam, regnante Hadriano, Celsum apud Origenem lib. II, cap. 32, medioque saeculo tertio antitrinitarios auctore Novatiano in libro de Trin. cap, 24. Adde quod ex aliis scriptoribus retulit Eusebius, ipsum Lucae Evangelium una cum duobus alteris Evangeliis a Joanne apostolo fuisse comprobatum. Vid. lib. III Hist. cap. 24.

0175A Eum, ut jam reposuit Freindaller.

0175A Fortasse et. Routh.

0176A Fortasse, secum assumpsisset, nomine suo ex ordine conscripsit. Routh.

0177A Evangeliorum. Legendum Evangelium, aut potius Evangelii librum, ait Freindaller, quod supra habes. 0177B Ex discipulis, ἐκ τῶν μαθητῶν; vid. et infra. Fortasse statim post legendum, Is cohortantibus, cum vocula is voce antecedente absorpta fuisse videatur. Cohortantibus condiscipulis et episcopis suis, etc. Confirmat Clemens Alex. apud Eusebium H. E. VI, 14. Scripserat enim ille in Hypotyposibus suis, Joannem, omnium evangelistarum postremum, cum videret in aliorum Evangeliis ea quae ad corpus Christi pertinent, tradita esse, ipsum divino Spiritu afflatum spirituale Evangelium familiarium suorum rogatu conscripsisse. Narrat et ipse loco modo memorato Eusebius, lib. III Hist. c. 24, Joannem, caeteris ab eo Evangeliis approbatis, res gestas a Christo ante incarceratum Baptistam, cum rogatus esset, in Evangelio tradidisse. Haec Clemens, Eusebiusque. Proxime accedat Victorinus, qui sub finem saeculi tertii floruit; ita enim ille de Joanne apostolo in Commentario ei adscripto in Apocalypsim, p. 1253, in Biblioth. Parisinae Pp. tomo I: Nam et Evangelium postea scripsit. 0177C Cum essent Valentinus et Cherinthus et Ebion, et caeteri scholae Sathanae, diffusi per orbem, convenerunt ad illum de finitimis provinciis omnes, et compulerunt ut ipse testimonium conscriberet. Epiphanius quoque Haeres. LI, num. 12, dum memorat propositum illud divinam Christi naturam adstruendi, haec scribere pergit: Διὸ ὕστερον ἀναγκάζει τὸ ἃγιον πνεῦμα τὸν Ἰωάννην παραιτούμενον εὐαγγελίσασθαι δ᾽ εὐλάβειαν καὶ ταπεινοφροσύνην, ἐπὶ τῇ γεραλέᾳ αὐτοῦ ἡλικίᾳ.—Μετὰ ἱκανὰ ἒτη τοῦ διατρίψαι αὐτὸν ἀπὸ (for. ἐπὶ) τῆς Ασίας, ἀναγκάζεται ἐκθέσθαι τὸ εὐαγγέλιον. p. 434. ed. Petavii. Ait praeterea Hieronymus, de Viris Ill. cap. 9: Joannem novissimum omnium scripsisse Evangelium, rogatum ab Asiae episcopis, adversus Cerinthum aliosque haereticos, et maxime tunc Ebionitarum dogma consurgens, qui asserunt Christum ante Mariam non fuisse. Eadem autem ac plura habet idem Hieronymus in prooemio Commentarii super Matth. quae brevi isthuic fragmento maxime aftinia sunt. Ibi enim additur ecclesiasticam 0177D narrare historiam cum a fratribus cogeretur ut scriberet, ita facturum se respondisse, si indicto jejunio in commune omnes Deum deprecarentur, quo expleto, revelatione saturatum illud prooemium e coelo veniens eructavisse: In principio erat Verbum; et Verbum erat apud Deum; et Deus erat Verbum; Hoc erat in principio apud Deum. Quod autem ad indictum jejunium attinet, quod nonnulli pro suspecto habuerunt, quia nemo ante Hieronymum jejunii meminisset, ejus nunc demum nobis testis est auctor iste Hieronymum duobus fere saeculis antecedens. Immo moris hujus apostolici in rebus magni momenti observati dabunt exemplum Actus Apost. capite XIV, comm. 22: Et cum constituissent illis per singulas ecclesias presbyteros, et orassent cum jejunationibus, commendaverunt eos Domino. Alterutrum nobis enarremus. H. e. an fuerit Evangelium rogatu eorum conscribendum, nec ne. Eadem nocte revelatum Andreae, etc. Singulare 0178A narrationis argumentum. Refert quid simile de Joannis Evangelio S. Hieronymus; nec minus lectu dignus de hoc Eusebius, H. E. lib. III, c. 24. Unicum vero nullibi alias repertum, participatio sancti Andreae est in hoc labore evangelico. Tamdiune Andreas superstes? Testibus quippe Eusebio ac Hieronymo, Joannes sero admodum, redux nimirum ab exilio, Nerva, Trajanove Augustis, Evangelium suum scripsit. Ea tamen temporis designatio non firmiter 0178B adeo contestata est, ut non alteri breviori a relegatione illius in Pathmon insulam sub Domitiano, locus pateat. Potuisse porro attingere hos annos Andream, quis ibit inficias, cum ob multa vastissimaque Apostoli hujus itinera, quae in historiis antiquissimis commemorantur, autumandi suggeratur ratio pervenisse illum ad praegrande senium, donec ab Aegaea, Achaiae proconsule, crucis suspendio damnaretur. Freindaller. —In regionibus ab Asia non longe remotis Evangelium praedicasse Andream, fidem facit idoneus auctor Gregorius Nazianzenus, Orat. XXV, p. 438, edit Paris. ubi Epirum huic apostolo provinciam fuisse ait. Porro narrat Hieronymus, c. 7, lib. de Viris III, ossa S. Lucae cum reliquiis Andreae apostoli ad Constantinopolim vigesimo Constantii anno translata esse; ubi ex Philostorg. Hist. Eccl. lib. III, c. 2, notavit Fabricius, ex Achaia translatas esse Ss. Andreae et Lucae reliquias. Joannis suo nomine cuncta describeret. Manifeste 0178C Joannes. Freindaller. De divino hoc Evangelio dignum notatu est verba ex eo adducta videri sub initium saeculi Ecclesiae secundi ab Ignatio in Epistola ad Philadelphenses, § 7, quod et a presbyteris factum esse, qui Apostolorum discipuli fuerunt, refert Papias, aut saltem ipse Irenaeus, lib. V, contra Haeres., cap. ult. A Celso itidem apud Origenem locis duobus, lib. II, c. 37 et c. 54, Hadriano regnante Joannis Evangelium vel indicatum vel allatum est. Addas Justinum M. medio saeculo secundo idem adducentem in Apologia ad Antoninum Pium, Hadriano qui successit, § 61, p. 71, ed. Benedictin. Ut ulterius progrediamur in hac quidem re, nihil opus. Principia doceantur. Viderit, inquit Tertullianus, si narrationum dispositio variavit (sc. apud Evangelistas), dummodo de capite fidei conveniat. lib. IV, adv. Marcion., cap. 2. Voce enim principia magis putem capita seu propositiones significari, quippe cum in ore omnibus sit doceri principia sive capita fidei, 0178D quam prooemia seu praefationes; etsi contrarium quid suadere videatur capitulum tertium Responsionum a Victore Capuae episcopo S. Polycarpo adscriptarum, ubi haec sunt: Rationabiliter Evangelistae principiis diversis utuntur, quamvis una eademque evangelizandi eorum probetur intentio. Matthaeus, ut Hebraeis scribens, genealogiae Christi ordinem texuit, ut ostenderet ab ea Christum descendisse progenie de qua eum nasciturum universi Prophetae cecinerant. Joannes autem ad Ephesum constitutus, qui (sic) legem tamquam ex gentibus ignorabant, a causa nostrae redemptionis Evangelii sumpsit exordium, etc., etc. Nihil ergo contrarium reperitur, ubi licet diversis scriptis, ad eamdem tamen patriam pervenitur, pag. 32, Appendici. Ignatianae ab Usserio editae Londini anno 1647. primum vero Polycarpi isthaec ex vetustissima super quatuor Evangelia Catena a Feuardentio ad Notas Irenaeanas, lib. III, cap. 3, translata fuerant. Annotat haec quoque Freindaller: «Eximium profecto 0179B posteris testimonium collatae evangelicis hisce scriptoribus inspirationis, qui, utut diversis in deductione historica usi exordiis, adeo tamen a communi impulsore suo, sancto nimirum, uno principalique Spiritu, concordanter directi sunt, ut acta fere praecipua, in horum libris singulorum, haud discongrue consignata reperiantur. Recenset ea auctor hoc ordine, ut ad historiam nativitatis Jesu Christi, passionis, resurrectionis, conversationis cum discipulis, nempe a resurrectione, geminique ejus adventus, veluti potissima capita, cuncta reducat.» Haec ille. Interea vero convenienter, ut opinor, cum auctore Fragmenti hujus de Canone Novi Test. S. Hieronymus in Epistola ad Pammachium, quae est de optimo genere interpretandi, hoc posuit: Sermonum varietas Spiritus unitate concordat; p. 373, ed. Frobenii.

0177A Incipit reposuit Freindaller.

0177A Fort. Quarto, Evangelium. Routh.

0178A Fort. Is cohortantibus. Routh.

0178A Joannes. Freindall.

0179B Fidei. Cor. fides. Freindall. Principali. Forsan graece scriptum fuerat. Philoxeni glossa est, ἡγεμονικόν, principale. 0179C De conversatione. Excidisse vox Domini videtur. Primo in humilitate despectus, quod ro. Ait Freindaller «hoc ne conjectura quidem restitui posse;» neque mihi locum supplendi ratio constat. Conjecturam tamen legendum, sed fortasse a scopo aberrans, vel quod prophetatum, quod verbum interdum usurpatum est ab ecclesiasticis scriptoribus, vel quod completum est ἐπληρώθη. Hanc vocem posteriorem habes infra, si quid id refert. Lege porro Tertullianum in Apologetico, cap. 21: Duobus enim. inquit, adventibus ejus significatis, primo, qui jam expunctus est in humilitate conditionis humanae, secundo, qui concludendo saeculo imminet in sublimitate divinitatis exertae; primum non intelligendo, secundum, quem manifestius praedicatum sperant (Scil. Judaei), unum existimaverunt. Quem quidem Tertulliani locum Cyprianus imitatus haud longe a fine opusculi de Idolorum Vanitate haec scribit: Sed significato duplici ejus adventu, uno qui exercitio et exemplo hominis fungeretur, 0179D altero qui Deum fateretur, non intelligendo primum adventum, qui in passione praecessit occultus, unum tantum credunt, qui erit in potestate manifestus. Haec Cyprianus. Conferas item quae posuit magister ejus Tertullianus capite ult. libri sui adversus Judaeos. Secundum potestate regali praeclarum. Cor. secundo . . . praeclaro. Tam constanter. H. e. tam fidenter, et asseveranter. Gloss. vet. constanter, εὐσταθῶς, θαῤῥούντως. Dicens in semetipso. Conjeceram ego, sicut Freindaller, reponendum esse de pro in; at verba fortasse sonant idem quod illa Tertulliani in lib. de Pudicitia. cap. 18: Nam hoc etiam in sua persona Apostolus statuit. Adfirmans enim Christum ad hoc venisse, ut peccatores salvos faceret, quorum primus ipse fuisset, quid adjicit? «Et misericordiam sum consecutus, quoniam 0180B ignorans feci in incredulitate (I Tim. I) . Conferas anonymum auctorem de Rebaptismate,—ac propterea discipuli ejus arbitrantur, quod nulla alia ratione vitam aeternam his praestiturus esset, nisi primum ipse vitam hanc temporalem cum illa aeterna in se ipso continuasset ad pag. 359 ed. Benedictinae operum S. Cypriani. Sed auditorem. For. legendum, se et auditorem. Per ordinem. H. e. ordine, quomodo melioribus auctoribus mos scribere. Sed pariter atque hic auctor formulam vix sanam adhibuit, ita fecit Tertullianus de Spectac. cap. 5; Hieronymus, de Viris Ill. cap. 9; Optatus de Schismate Donatist. lib. III, p. 62 et p. 64 ed. Dupin., aliique scriptores. Caeterum, ait Freindaller, «Haud destituimur indiciis posteriores esse epistolas Joannis Evangelio, auctoremque nostri fragmenti, antiqua forsitan instructum traditione, versibus 1-4 epistolae primae ad confirmandam dicti Evangelici auctoritatem, usum eatenus, quatenus Apostolus ipse his verbis ad illud a se scriptum 0180C respexerit. Id quod profecto ita contigisse poterat; quamquam haec verba, ταῦτα ἀπαγγέλλομαι ὑμῖν, de praedicato Evangelio intelligi aeque possint.» Acta autem omnium Apostolorum sub uno libro scripta sunt. Lucas optime Theophile comprehendit, quia, etc. Ait Freindaller: «Numerosas sensus corrupti lacunas quis hoc loco non videt? At quid subsidii huic malo? Haec ille. Sed forsan, vel deleri oportet verbum sunt, vel interseri vocem ea post optime, item scribi Theophilo pro Theophile. Consimilia istis de Luca traditis Hieronymus de Viris Ill. c. 7, post Eusebium habet, Evangelium sicut audierat, scripsit: Acta vero Apostolorum sicut viderat, composuit. Caeterum, cum librum hunc sacrum totidem verbis excitavit in Epistola sua Polycarpus, Joannis apostoli discipulus. § 1, confer et § 6, tum eum admiserunt Lucaeque adscripserunt, ante synodum Nicaenam, Irenaeus, Clemens Alex., Tertullianus, Origenesque; e quibus Irenaeus ex hoc libro solo, 0180D quae sit Apostolorum, qui Evangelia non scripserunt, doctrina, probationes suas collegit, lib. III, c. 12. Tertullianusque ait: Hanc scripturam qui non recipiunt, nec Spiritus sancti esse possunt, qui necdum Spiritum sanctum possint agnoscere discentibus missum; sed nec Ecclesiam defendere, qui quando, et quibus incunabulis institutum est hoc corpus, probare non habent. De Praesc. Haeret. cap. 22. Porro, affertur hic liber, auctore quidem ejus non nominato, ut sacer tamen ab ecclesiis Lugd. et Viennensi, atque Polycrate, et ab auctore adversus Cataphrygas, et Firmiliano, et Cypriano, Pontioque diacono ejus, sicut ab auctore Computi de Pascha, et Victorino, et Lactantio, eumque ἐν τοῖς ὀμολογουμένοις posuit Eusebius. Sicut et semote passionem Patri evidenter declarat, sed perfectionem Pauli, etc. At vero quomodo, quae sequuntur e vestigio, explicanda sunt? Et semote 0181B passionem Petri evidenter declarat. Carcerem forsitan Petri, prodigiosamque liberationem (Act. XII) , his verbis innuunt; poterant enim ista omnimodis, imminentis Petro martyrii quasi praeludia aestimari.— Sed (verosimilius, sed et) profectionem Pauli ab urbe ad Spaniam proficiscentis. Altum quidem Acta in nostris Bibliis Pauli hoc iter Roma ad Hispanos reticent. Verum truncatus procul dubio locus scire nos impedit an hujus mentio ibidem injecta, ad Acta Apostolorum, an potius ad alium librum pertineat. Attamen certi his reddimur, Paulum ab urbe Roma in Hispaniam commigrasse: indubie, postquam a Nerone absolutus est, a prima scilicet captivitate, de qua capite ultimo Actuum Apostolorum historia legitur. Utrum forsan veluti eo facto finiri librum Actorum, quemadmodum ordiri verbis: Optime Theophile, designandi, 0181C fragmentario nostro intentio fuit? Freindaller. —Fortasse legendum, pro semote, semota, ut accipiatur verbum pro narrationibus seorsum et separatim positis, h. e. alibi quam in Actibus Apostolorum; ac proinde locus ita restituatur, sicut et semota passionem Petri evidenter declarant (scil. S. Joan. cap. 21 comm. 18 et 19), sed et profectionem Pauli ab urbe ad Spaniam proficiscentis. De quo quidem itinere suo apostolus in Ep. ad Romanos, cap. XV, comm. 24, haec scribit: ὡς, ἐὰν πορεύωμαι εἰς τὴν Σπανίαν, ἐλεύσομαι πρὸς ὑμᾶς, iterumque ad comm. 28, τοῦτο οὖν ἐπιτέλεσας, καὶ σφαγισάμενος αὐτοῖς τὸν καρπὸν τοῦτον, ἀπελεύσομαι δι᾽ ὐμῶν εἰς τὴν Σπανίαν. Huc autem pertinet scholium quoddam a cl. Matthaei ad cap. ult. Act. Apost. edit. suae prolatum. Μετὰ τὴν διετίαν (comm. 30, commemoratam) εἰς Σπανίαν ἀπελθὼν ἐκήρυξε (Paulus), καὶ ὑποστρέψας εἰς Ῥώμην ἐμαρτύρησεν. Αὐτὸς Ῥωμαίοις ἔγαρψεν, εἰς Σπανίαν ἐπείγομαι, καὶ ἐλπίζω διαπορευόμενος θεάσασθαι ὑμᾶς· καὶ πρὸς Τιμόθεον. Ἐν τῇ πρώτῃ μου ἀπολογίᾳ οὐδείς μοι συμπαρεγένετο. Ἰστέον δὲ ὅτι μέχρι τούτου ἱστορεῖ Λουκᾶς τὰ περὶ τὸν μακάριον Παῦλον ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστολῶν, κατ᾽ ἐκεῖνο καιροῦ τὸ βιβλίον συγγραψάμενος, καὶ τὰ καθεξῆς ἥκιστα γινώσκων· οὐδὲ τὸ μαρτύριον τούτου 0181D (Pauli) ἐγκατέθετο τῇ βίβλῳ, καταλιπόντες γὰρ αὐτον ἐκεῖσε Λουκᾶς τε καὶ Ἀρίσταρχος ἐξῆλθον p. 436. Posteriora vero verba, sive scholium alterum, Ἰστέον δὲ κ. τ. λ. exhiberi ab Oecumenio quoque in Cominent. ad pag. 197, idem vir doctus monuit. Verumtamen merentur conferri de S. Pauli in Hispaniam profectione Sam. Basnagii Exerciti. Historico-Criticae, ad pag. 511-516.

0179A Fides, Freindall.

0179A Fortasse addend. Domini. Routh.

0179A Fort. quod prophetatum. Vide not. Routh

0179A Fort. secundo. Routh.

0179A Fort. praeclaro. Routh.

0180A Fort. se et. Routh.

0180A Scripta sunt Lucas edd. Kirchnoser, forsan typog. vitio. Edd.

0180A Fort. optime ea Theophilo. Routh.

0180A Fort. semota. Routh.

0181D Epistola autem Pauli, quae; a quo loco, vel qua ex causa directe sint, voluntatibus intelligere, ipse declarant. Corrigit Freindaller. ut post vidi, epistolae, directae volentibus, ipsae. Malim ego reponere declarat pro declarant, propter verbum interdicens in sequentibus. Schisma haeresis. Formula verborum insolentior. 0182B Graece σχίσμα τῆς αἱρέσεως. Mox Galatis, quod inferius quidem legitur, pro Callactis reposuit Freindaller. Ordine Scripturarum. H. e., ni fallor, Scripturas Vet. Test. ordine adhibito, sive alias post alias, interpretatus. Atque ait Freindaller: «Verba ordine scripturarum, non videntur quid innuere aliud quam, Paulum hoc loco rationes suas, e Lege veteri pro stabilienda nova praetulisse, huicque illam ordine subjecisse.» Principium. H. e. ἡ ἀρχή, initium, fundamentum. Sequens praedecessoris sui Joannis ordinem. Imperite scriptum, modo hoc velit auctor, quod tamen haud constat, imitatum esse Paulum Apocalypsin; nam, ut verisimiliter statuit Stoschius in Comment. de Canone Libb. Novi Test. cap. V, § 62, edita est Apocalypsis sub Domitiano, neque ad Claudii vel 0182C Neronis tempora retrahenda; quod quidem, ut dixi, nonnulli statuerunt viri illustres. Ait porro Freindaller existimare se Joannem Pauli praedecessorem nominatum ab auctore, «quod hunc praecesserit vocatione ad apostolatum; congruereque hanc vocem significatu voci alteri, Senior, quam Joannes ipse in suis epistolis usurpavit. Illa nimirum interpretatio veritati profecto haud dissona ordinem pericopes universum restituit; comparatione Paulinas inter et Apocalypticas epistolas jam non ad utrarumque aetatem, verum dumtaxat ad septenarium numerum spectante.» Prima . . . . secunda, etc., etc. Fort. legend. primo . . . . secundo, atque ita deinceps. Correbtione. Sic antique pro correptione. Una tamen per omnem orbem terrae Ecclesia esse denoscitur (dignoscitur). Tertullianus, de Praescriptionibus Haereticorum cap. 20: Omne genus ad originem suum censeatur necesse est. Itaque tot ac tantae ecclesiae una est; illa ab Apostolis prima, ex qua omnes. 0182D Sic omnes primae, et omnes apostolicae, dum una; omnes probant unitatem. Licet septem ecclesiis scribat, etc. Stoschius, ubi paulo superius, § 59: «Aliud adhuc saeculi secundi vel tertii ineuntis vestigium mihi in eo reperisse videor, quod auctor fragmenti, numerum ecclesiarum ad quas apostolus Paulus Epistolas scripsit, ad imitationem Epistolarum Joannis ad septem ecclesias Asiae, pariter ad septenarium reducat. Fuisse enim ineunte saeculo tertio, qui in eo mysterium aliquod quaesiverint, videre est apud Cyprianum lib. I Testim. adv. Jud. cap. 20. Item, scribit Cyprianus, in Βασιλέων primo: Sterilis septem peperit, et quae plurimos habebat filios infirmata est. Filii autem septem, sunt ecclesiae septem. Unde et Paulus septem ecclesiis scripsit, et Apocalypsis ecclesias septem ponit, ut servetur septenarius numerus, ut dies septem, quibus Deus mundum fecit, ut Angeli 0183A septem qui assistunt ante faciem Dei.» Vide et ejusd. Cypriani Exhort. Martyrii, pag. 270, ed. Benedictin. «Neque forte inepta erit cogitatio, si dicamus rationem cur dubia contra Epistolam ad Hebraeos mota, apud quosdam veterum pondus acceperint, praetensum hoc numeri septenarii mysterium, quem circa ecclesias ad quas Paulus 0183B scripserit, omni modo integrum servare volebant, fuisse. Unde quoque alii, qui de Epistola ad Hebraeos non dubitabant, ne viderentur mysterium numeri septenarii negligere, dicere maluerunt Paulum bis septem, quam eum quatuordecim epistolas scripsisse.» Haec Stoschius. Ait Freindaller «idcirco forte, ne excessus numerum istum offenderet, Epistolam ad Hebraeos omissam reperiri. Poterat isthanc porro, etiamsi eam Paulo tribueret, hoc loco incommemoratam jure dimittere; eo quod Hebraei, sive Judaeo Christiani, ad quos missa est, mixti quidem singulis communitatibus essent, non tamen propriam constituerent.» Sic disseruit ille, idque probabiliter. Sed de hac Epistola plus infra. Porro bene monuit Freindaller epistolas Apocalypticas saeculo secundo jam habitas fuisse catholicas, id est tales quae ad universam (ὅλην) Ecclesiam directae fuerint. Septiformis Ecclesia dicitur ab Optato in lib. II de Schismate Donatist. cap. 3, pag. 93, ed. Dupin. Ut vero locos omittam aliorum veterum scriptorum, 0183C qui cum Augustino in lib. VII De Civitate Dei, cap. 4, statuunt, numero septenario universae Ecclesiae significatam esse perfectionem, hoc tantum notabo, Jesum Christum, qui in omnium procul dubio ecclesiarum medio perpetuo versatur, in medio septem candelabrarum, h. e. ecclesiarum, visum esse a Joanne in Apocalypsi, cap. I, comm. 13. Jam vero afferenda mihi sunt valde affinia huic nostri fragmenti loco Victorini verba, quae ex Commentario in Apocalypsim ei adscripto desumpsi. In toto orbe septem ecclesias omnes esse, et septem nominatas, unam esse catholicam Paulus docuit. Et primum quidem, ut servaret et ipse typum septem ecclesiarum, non excessit numerum. Sed scripsit ad Romanos, ad Corinthios, ad Galatas, ad Ephesios, ad Thessalonicences, ad Philippenses, ad Colossenses. Postea singularibus personis scripsit, ne excederet modum septem ecclesiarum. Et in brevi contrahens praedicationem suam ad Timotheum sic ait: Ut scias, qualiter debeas conversari in Ecclesia Dei vivi (I Tim. III, 15) . Haec 0183D Victorinus, cap. 1. Denique, dum numerus hic septenarius inter veteres Pythagoricos tam perfectus quam religioni aptissimus habebatur, unde Etymol. Magn.: Ἑπτὰς, ἀπὸ τοῦ σέβω, σεπτάς τις οὖσα, ὡς θεία, καὶ ἀμήτωρ, καὶ πάρθενος, similia sectatus Glycas in Annalibus Spiritum S. vult coelo descendisse decimo post die quam resurrexisset Christus, propterea quod numerus quoque denarius sit perfectus; part. 3, pag. 225, ed. Labbaei.

0181A Fort. declarant Routh.

0181A Sed et, reposuit Freindall.

0181A Epistolae, Freindall.

0181A Directae, Freindall.

0181B Volentibus, Freindall.

0181B Intelligere omisit Routh. in textu, restituit in not. Edd.

0182A Fort. declarat. Routh.

0182A Galatis, Freindall.

0182A Fort. primo, et in sequentibus, secundo, atque ita deinceps. Routh.—Epistola rectius subaudi. Edd.

0182B Thessalonicens. hic et infra. Freindall.

0182B Correctione Kirchoser.

0182B Dignoscitur Freindall.

0183D Duas. Duae cum Freindallero reponend. Ita similiter corrigendum est paulo infra. In ordinatione ecclesiasticae disciplinae sanctificatae sunt. Ait Tertullianus fine libri ult. adv. Marcionem: Soli huic Epistolae (scil. ad Philippens.) brevitas sua profuit, ut falsarias manus Marcionis evaderet. Miror tamen, quod ad unum hominem (Philemonem) litteras factas receperit, quod ad Timotheum duas, et unam ad Titum, de ecclesiastico statu compositas recusaverit. Sic ille. Nota ad plures missam esse unam saltem ex his epistolis. Caeterum, ut de universis Paulinis 0184A dicam, cum manu ipsius Pauli aut scriptae sint aut signatae, epistolae ejus omnes (vid. Gal. VI, 11 et II Thess. III, 18) , et pleraeque earum ad ecclesias frefrequentissimas, et diu postea florentes, missae sint, in quibus ipsas recitari mos erat (conf. Coloss. IV, 16, cum Dionysii Corinthii Fragmentis, pag. 168, vol. I Reliquiar.) , earumdemque ecclesiarum plerasque Paulus 0184B ipse postero tempore adiverit; haud dubitandum est quin nemini alii etiam recentiorum scriptorum, qui vita jam functus fuerit, adscribi possit gravioribus ac certioribus argumentis suum proprium opus. Adde quod ab apostolicis usque temporibus quotquot supersunt patres hasce tredecim epistolas, ut fidei religionisque testes ac regulam, protulerunt. De Pauli illa ad Hebraeos, quae ab auctore fragmenti omissa est, mox dicendum. Ad Laudecenses, alia ad Alexandrinos. Fortasse scribendum, ad Laodicenses alia, alia ad Alexandrinos. Stoschius, de Canone Libb. N. T., haec scribit § 56: «Memoratur igitur primo epistola quaedam Pauli ad Laodicendos, quae ad haeresim Marcionis pertineat. Jam vero ex Tertulliano adv. Marcion., lib. V, cap. 11, 17, et Epiphanio, Haeresi XLII, constat Marcionem qui medio saeculo secundo, haeresin suam sparsit, epistolam aliquam ad Laodicenos in canone suo habuisse. Et quamquam ex Tertulliani verbis fere colligi debeat eam ab Epistola ad Ephesios non nisi 0184C titulo discrepasse, tamen ex Epiphanii testimonio, et quod Marcionis perpetuus fere mos fuerit genuina Apostolorum scripta corrumpere, vix dubitari poterit Marcionis illam ad Laodicenos, a genuina Pauli ad Ephesios Epistola dissensisse, eamque ab auctore fragmenti, intendi. Jungitur huic Epistolae ad Laodicenos, alia Pauli ad Alexandrinos, cujus, inquit celeb. Muratorius, nescio an quisquam alius meminerit. Neque ego ullam ejus apud veteres mentionem reperire potui. Igitur vel plane periit, vel forte sub alio titulo veteribus commemorata est, cum certum sit plures saepe uni eidemque libro apocrypho, datos fuisse titulos. Vid. celeb. Beusobrii Dissert. de libris Apocryphis N. T., § 10, vel adhuc alicubi inedita latet. Certe Kirstenius testatur reperiri apud Arabes plures Pauli epistolas, nobis adhuc incognitas. Vid. Fabricius Cod. Apocr. Novi Testamenti, part. II, pag. 920.» Haec Stoschius. Ait Hieronymus fine cap. 5 lib. de Viris. Ill.; Legunt quidam et ad Laodicenses, sed ab omnibus exploditur. Habet vero de hac epistola 0184D Philastrius quae digna sunt ut huc quidem afferantur, in Haeresi sua LXXXIX.— Alii autem Lucae evangelistae aiunt (Epistolam ad Hebraeos); Epistolam etiam ad Laodicenses scriptam. Et quia addiderunt in ea quaedam non bene sentientes, inde non legitur in ecclesia, etsi legitur a quibusdam, non tamen in Ecclesia legitur populo nisi tredecim Epistolae ipsius (Pauli), et ad Hebraeos interdum, p. 169, ed. Fabricii. Interea singulare id est, quod nobis occurit in Aelfrici Abbatis de V. et N. Testamento tractatu, qui Aedgari regis Angliae temporibus compositus est; cum enim idem Aelfricus omnes et singulos Novi Testamenti libros in canone Scripturae reposuerat, solam his addidit Pauli Epistolam ad Laodicenos. Vid. p. 28, edit. Lisle, 1623 Denique brevissima quaedam exstat Pauli epistola ad Laodicenos dicta, sed diversa a veteri scripto, et ex caeteris Paulinis contexta, quae a Fabricio in Cod. Apocrypho N. T., ad pag. 873, vol. II, recusa est. Ad haeresim Marcionis. Graece, κατὰ τὴν αἵρεσιν τοῦ Μαρκίωνος. Vett. Gloss. Secundum, ad, κατα 0185A «Altera hic praeterea,» inquit Freindaller, «subreptitia cum inscriptione ad Alexandrinos, occurrit Pauli Epistola, de qua quidem quid statuendum, ipsi Muratorio exploratum non est, quin nec ego memini de simili Epistola umquam aliquid mihi venisse ad manus. Litteras porro hasce tum ad Laodicenos, tum Alexandrinos, confirmandae haereseos Marcionitarum gratia conflatas fuisse auctor noster commemorat, quo fit ut origini earum certa epocha figi possit. Quid? quod Epiphanii 0185B quoque testimonium hisce consonet, Haeresi XLII diserte scribentis Marcionem roborandis suis erroribus ab Epistola ad Laodicenos subsidia mutuasse.»

0183A Duae. Freindall.

0183A Fort. Laodicenses aliae. Routh.

0184A Fort. haeresim. Routh.

0185B Recipi non potest. Ad formam graeci sermonis, παραλαμβάνεσθαι οὐ δυνατόν ἐστι. Sed possunt pro potest, reponere vult Freindaller. Fel enim cum melle misceri non congruit. Simili usus est metaphora senior ille apud Irenaeum ad pag. 42. vol. I Reliquiar.: In Dei lacte gypsum male miscetur. Et surperscripti Joannis duas. L. duae, ut supra ad lin. 8. Stoschius, de Canone Libb. N. T. §. 53 haec scribit: «Auctorem hujus fragmenti ad ultima saeculi II vel initia saeculi III referendum esse, ex eo colligo quod haud pauca in eo de libris Novi Testamenti occurrant, quae opinionibus quorumdam Christianorum illius aetatis plane conformia sunt. Scilicet I. Omittuntur in hocce librorum sacrorum canone Epistola ad Hebraeos, Epistola 0185C Jacobi, et Joannis apostoli non nisi duae commemorantur. Jam vero utramque, ad Hebraeos et Jacobi Epistolam, quin etiam tertiam Joannis, versus saeculi secundi finem, a quibusdam in canone non relatas fuisse, clarissimis testimoniis constat. Quod enim ad Epistolam ad Hebraeos attinet, eam ab Irenaeo et discipulo ejus Hippolyto, non genuinum Pauli opus habitam fuisse, testatur Stephanus Gobarus apud Photium, Bibl. Cod 232 Ὅτι Ἱππόλυτος καὶ Εἰρηναιοῖς τὴν πρὸς Ἑβραῖους ἐπιστολὴν Παύλου, οὐκ ἐκείνου εἶναι φασίν. Hippolytus et Irenaeus Epistolam Pauli ad Hebraeos ejus esse negant. Ibid. Cod. 121 ex Hippolyti libro contra Haereses: Λέγει δὲ ἀλλά τέ τινα τῆς ἀκριβείας λειπόμενα, καὶ ὅτι ἡ πρὸς Ἑβραίους ἐπιστολὴ οὐκ ἔστι τοῦ ἀποστόλου Παύλου. Dicit et alia quaedam parum accurata, et quod Epistola ad Hebraeos non sit apostoli Pauli. De Caio presbytero Romano, uti id jam observavit Muratorius, Eusebius Hist. Eccl. lib. VI. cap. 20, 0185D pariter refert eum in disputatione adversus Proclum, Cataphrygarum haeresis propugnatorem, tredecim solum divini Apostoli commemorare Epistolas, eam quae ad Hebraeos inscripta est, cum reliquis non annumerans. Quid Origenes de ea senserit, vide supra § 48,» (ubi de ista Epistola tamquam opusculo sententiam Pauli referente sensisse Origenem, Stoschius ostendit). «Epistolam vero Jacobi circa idem tempus non ab omnibus in canone relatam fuisse, testis est Eusebius Hist. Eccl. lib. II. c. 23, in fine. Sane pauci admodum ex vetustioribus, tum hujus Epistolae, tum illius Judae, quae et ipsa in septem catholicarum numero recensetur, mentionem fecere. De tertia autem Joannis constat eam pariter a quibusdam dubiam habitam. Certe Irenaeus primam et secundam Joannis citat; tertiae autem mentionem non injicit. Vid. Lardnerus Fide Hist. Evang., part. II, tom. I. c. 17, pag. 301, 302.» Haec Stochius.—I. De Epistola vero ad Hebraeos hoc velim 0186A adjicere, Barnabae non Paulo eam adscripsisse Tertullianum in lib. de Pudicitia, c. 20, quod et Hieronymus memorat de Tertulliano in libro de Viris Ill. cap. 5, neque in canonem Latinorum receptam eamdem fuisse etiam Hieronymi temporibus. Videnda enim inter alios locos Epist. ejus ad Dardanum p. 69 ed. Frobenii. Attamen haud constat Irenaeum Hippolytumve discipulum ejus, quos supra nominat Stoschius, hanc Epistolam e librorum sacrorum numero ejecisse, quippe cum, teste 0186B Eusebio lib. V Hist. cap. 26, ex ipsa sententias quasdam idem ille Irenaeus in opere suo Variarum Disputationum adduxisset. Origenes quoque in hanc Epistolam scripsit commentarios. Porro in loco modo excitato Dardano ostendit Hieronymus, suscipi eam quasi Pauli apostoli ab ecclesiis Orientis et ab omnibus graeci sermonis scriptoribus. Certe ego inter legendum clare atque aperte factum illud ab auctoribus, quos hic nominabo, vidi; quique omnes, exceptis S. Petro Alexandrino episcopo, atque Eusebio, ante saeculum tertium finitum vixerant; a Clemente nimirum Alexandrino, etsi a Romano quoque Clemente etiam existente saeculo primo epistola adducta est in capitibus ejus 17 et 36; a vetere insuper presbytero apud eumdem Clementem Alex. quem p. 472. vol. I- Reliquiar. collocavi, ab Origene, cum alibi, tum in Epist. ad Africanum c. 9; a Dionysio Alexandrino, praesulibus Antiochenis in Epistola sua ad Paulum Samos. pp. 473 et 474 in vol. II. posita, Petro Alexandrino in Canone suo 0186C nono, denique ab Eusebio ipso de Mart. Palaest. c. 11. Addendi Clementi Romano, qui haud ipsum Pauli nomen apposuit, Pinytus in Epistola ad Dionysium Corinthium, p. 132. vol. I Reliquiar.; Theognostus catecheticae in Alexandrina urbe scholae praefectus; S. Methodius, in Convivio Virg. pp. 90 et 96 ed. Combelis.; Manesque et Archelaus in Disputatione capp. 5, 34, et 41 et 53.—II. Ad Jacobi quod attinet Epistolam, quam, sicut Judae illam, omisit saltem in recensione sua librorum sacrorum apud Eusebium, lib. VI. cap. 25, Origenes, mihi monendum est verba Eusebii quae commemoravit Stoschius, in graecis esse, οὐ πολλοὶ τῶν παλαίων αὐτῆς ἐμνημόνευσαν, quae vertit quidem Valesius, sed vix accurate, pauci admodum ex vetustioribus; etsi forsan ita loqui etiam Eusebii temporibus licuisset, nam, si qui sunt praeter Irenaeum, lib. IV, c. 16 vel. 30, pauci existunt e scriptoribus Eusebio vetustioribus, nunc superstitibus, qui hanc Epistolam 0186D aperte adduxerint; nonnulli tamen alii istorum superstitum ad ipsam, praecipue ubi Veteris Testamenti loci in ea adducuntur, possunt respicere. Certe mox ostensurus sum omnes Epistolas catholicas a Clemente Alexandrino in Hypotyposibus suis breviter enarratas fuisse. Tum vero a Syris Epistolam Jacobi receptam esse, refert Causmas Indicopleustes, de Mundo lib. VII, pag. 292 edit. Montfaucon.; eademque epistola in versione semper extitit Syriaca, sicut una alia praeterea ex septem Scripturis ἀντιλεγομέναις, Epistola ad Hebraeos.—III. Denique de Tertia Epistola S. Joannis haec addam commentatum quidem fuisse in duas priores hujus apostoli Epistolas eumdem Clementem, id testante in lib. primo Divin Lectionum Cassiodoro, cap. 8, immo vero exstare adhuc quae adscribuntur Clementi Alex. Adumbrationes in has duas Epistolas, non in tertiam; sed tamen tradere Eusebium lib. VI, Hist. cap. 14, Clementem in libris ὑποτυτωσέων omnium utriusque Testamenti Scripturarum compendiosam instituisse 0187A enarrationem, ne illis quidem praetermissis scripturis de quibus inter multos ambigitur, Judae Epistola, et Barnabae, ac reliquis catholicis Epistolis. Scripserat ergo Clemens, si accuratus testis est Eusebius, commentarios in tertiam Epistolam Joannis, sicut in Jacobi Epistolam. Utcumque res habet, hoc certe colligendum est, ex eo quid idem Clemens in lib. II Stromatum cap. 15, primam Joannis Epistolam adducens, quam omnes a Polycarpi usque temporibus receperant, ἐν τῇ μείζονι ἐπιστολῇ posuit, 0187B tribuendam esse saltem illam secundam ex Clementis sententia Joanni apostolo, non presbytero, cui quidem multi antiquitus, teste Hieronymo c. 9, de Viris Ill. et Eusebio lib. III Hist. c. 35, duas Epistolas posteriores asserere solebant; haud tamen consentiente Hieronymo ipso, qui, ut ex Epistolis ejus ad Paulinum p. 9 ed. Froben et ad Evagrium p. 334, constat, utramque Joanni apostolo adscripsit. Interea quinam scriptores ante Cypriani tempora secundam amplexi fuerint Epistolam, supra ostendi ad Concil. Carthag. VII, pag. 166, vol. III, Reliquiar. quibus nunc addam auctorem ante synodum Nicaenam qui scripsit Alexandrum Alex. in Epistola sua apud Socratem, lib. I Hist. c. 6. Fatendum vero est in nullum me incedisse scriptorem ante-Nicaenum, fortasse propter epistolae brevitatem, qui tertiam epistolam adduxerit, nisi qui post factam mentionem ejus, vel sui ipsius, vel aliorum saltem, dubitationem de hujus atque secundae epistolae γνησιότητι simul addiderit. Sed haec hactenus. 0187C Interea qui fit, quod magis miremur, ut sileat hujus fragmenti auctor de Epistola priore S. Petri, quae, teste Eusebio, atque ipso apud Eusebium Origene, ἐν ταῖς ὁμολογουμέναις censetur Scripturis, sive, apud omnes, et semper, et ubique, recepta fuit; quamque tot Patres a Polycarpi et Papiae usque temporibus in operibus suis adduxerunt? Rem prorsus intactam et Stoschius et Muratorius silentio praetermittunt. Dictum fore a quoquam vix putem, Ecclesiae, in qua vixerit hic anonymus de canone scriptor, nondum S. Petri Epistolam innotuisse, nam floruit idem medio saeculo secundo. Ait quidem, ut mihi jam constat, cl. Freindaller: «Praetereuntur hoc loco duae Petri Epistolae, quarum prima coaevo jam communiter recepta invenitur; non minus Epistola Jacobi, quae auctori Romae viventi nequibat esse incognita; tertia denique Joannis Epistola prorsus reticetur. Verum ex una parte pensandum est agi hic de fragmento, quod locis quamplurimis integritate sensus destituitur, 0187D et vel idcirco litem etiamnum pendere, an non in contextu vel praemisso, vel subsequo, et hae Bibliorum partes commemoratae fuerint, atque, solummodo mutilati operis vitio, hodie mentio earum desideretur; ex altera parte dissimulandum non est non omnes in omnibus ecclesiis libros divinos eodem tempore fuisse receptos, atque ab ipso Eusebio singillatim Epistolam Jacobi, secundam Petri et tertiam Joannis antilegomenis annumerari.» Haec ille, ubi hoc solum notabo, Eusebium, qui libros S. Scripturae praedictos τοὺς ἀντιλεγομένους plus semel nominat. addere, γνωρίμους δ᾽ οὖν ὅμως τοῖς πολλοῖς, et ὅμος δὲ ἐν πλείσταις ἐκκλησίαις παρὰ πολλοῖς δεδημοσιευμένους. Ut ut res se habet, quacumque de causa S. Petri Epistola omissa est, Epistolam sane Judae auctor commemoravit, quam tamen norunt omnes inter τὰς ἀντιλεγομένας Scripturas Eusebium recensuisse, qui lib. quoque Hist. II, cap. 23, loco a Stoischio supra adducto, ait non multos ex vetustioribus hujus Epistolae mentionem fecisse. 0188A Ex his paucis vidi ego afferentes eam tamquam S. Scripturae librum, Tertullianum, Clementem Alexandrinum, Origenemque, et fortasse Concilium Antiochenum contra Paulum Somosatenum habitum, auctoremque contra Novatianum, a quo quidem, quae saltem Judas ipse protulerat, referuntur. Quibus scriptoribus nunc demum radendus est hujus fragmenti auctor, qui et alios praeterea duos ex iisdem septem libris S. Scripturae controversis suffragio suo, ut vidisti, confirmat, Apocalypsin, Epistolamque alteram 0188B Joannis. Adhaec, quod majus est, nullum, uti jam monui, ὑποβολιμαῖον opus canoni Novi Testamenti idem scriptor obtrusit praeter Petri Revelationem, simul tamen commemorata νοθείας nota, quae ab aliis libro infixa erat Porro omnes τὰς ὁμολογουμένας Scripturas idem hic Noster enumeravit, una tantum omissa, quae est illa S. Petri Epistola.

0185A Duae Freindall.

0188B In catholica. Graece τῇ καθολικῇ, et subaudita, ut interdum fit, voce ἐκκλησίᾳ. Exempla autem tum in Tertulliano libro de Praescr. Haereticorum, cap. 30, tum saepe alibi apud recentiores Tertulliano scriptores Optatum et Augustinum, occurrunt. Vid. et notas ad S. Cornelii Fragmenta p. 30, vol. III. In Codice quoque Theodosiano, lib. XVI, tom. II, de Episc., lege 4. Constantinus imp. habet, sanctissimum catholicae concilium. Itidem in Codice Canonum Afric. num. 109 haec exstant: Itemque si fuerit episcopus ad catholicam ex Donati parte conversusve, etc., ubi interpretatio graeca, Ὁμοίως δὲ καὶ ἐὰν ἐπίσκοπος ἐκ τῶν τοῦ Δονάτου μερῶν πρὸς τὴν καθολικὴν ἐπιστρέψῃ, 0188C etc. Sapientia ab amicis Salomonis . . . . . scripta. Cum in Versione τῶν ό hoc opus exstaret, quod non solum a Methodio adducto ad Melitonis Fragmenta p. 128. vol. 1 nomine Sapientiae insignitum est, sed etiam a Clemente Alex. aliisque Methodio vetustioribus; ita dictum fuit eumdem librum saltem ut ecclesiasticum atque utilem, quamvis incertae originis ac Judaico canoni ignotum, vetustiores Christiani, perinde atque auctor noster, adduxerunt. Parum autem verisimile est certe novum atque inauditum, quod ait fragmenti auctor, conscriptum esse librum ab amicis Salomonis, qui quidem liber, testante Hieronymo in Praefat. in Proverbia, apud Hebraeos nusquam est. p. 26. Hoc interea monuit Freindaller: «Qua ratione liber Sapientiae, nisi forte de diverso sermo sit, locum inter Scripturas novi foederis hic nactus sit, critices aciem fugit. Verum Psalmorum quoque memoria, in hoc fragmento, paullo inferius, sed primoribus 0188D tantummodo labiis attingitur» Apocalypsis. For. Apocalypses, sed mavult rescrire Freindaller. Apocalypsim. Et Petri tantum recipimus, quam quidam ex nostris legi in Ecclesia nolunt. «Recte haec,» ait Muratorius, ubi supra, ad pag 853, «in Caii tempora conveniunt. Eusebius enim lib. III, cap. 25, Apocalypsim Petri inter dubios quidem libros recenset, non tamen abjicit veluti haereticorum foetum. Eodem quoque testante, lib. VI, cap. 14, Clemens Alexandrinus eadem Apocalypsi est usus, non secus ac Epistola Barnabae (Epistolisque catholicis). Sozomenus pariter nos monuit, lib. VII, c. 19, hanc Apocalypsim in quibusdam Ecclesiis Palaestinae usque adhuc singulis annis semel legi.» Haec Muratorius. Ita video memoratos in Laterculo quodam Ss. Scripturarum, quem primus edidit Cotelerius in Judicio de Epistola S. Barnabae, quatuor alios libros extra canonicos illos N. T. Barnabae Epistolam, Pastoris, Actus Pauli, Revelationem Petri; quae ipsa opera, 0189A addito libro qui inscriptus est Apostolorum Doctrina, Eusebius, loco prius a Muratorio nominato, posuit post τὰς ὁμολογουμένας controversasque Scripturas, quasi libros quidem νόθους, sed prorsus omissa immensa illa τῶν ψευδεπιγράφων farragine qui ab haereticis sunt confecti. Attamen nimis ludicra sunt brevia illa ex Petri Apocalypsi translata ad Eclogas Clementi Alex. attributas, quam ut minimam habeat liber venerationem. Vid. §§ 49 et 50, pag. 207, Combefisiani Auctarii Patrum Noviss. Fortasse interea nonnulli putent, relativum quas pro quam hoc loco reponi debere, ut simul comprehendatur Joannis Apocalypsis, in quem quidem librum iniquiores temporibus illis aliquot homines extitisse notum est; etenim de receptione ab Ecclesia inter Scripturas divinas hic 0189B agi, non tantum de lectione in sacris conventibus, quemadmodum fit in canone ultimo concilii Laodiceni, ubi omissa est Apocalypsis, verba mihi suadent quae de Hermae Pastore statim post sequuntur. Confer omnino Filastri locum quem supra adduxi. Quot vero scriptores Caio presbytero aut vetustiores, aut saltem ejusdem aetatis, librum Apocalypticum amplexi fuerint, dixi ante ad Caii Fragmenta p. 16, vol. II, quorum et nomina nunc apponam; ii sunt Papias, Justinus M., fratres Viennenses et Lugdunenses, cum Irenaeo, Melilo, Theophilus Antiochenus, Apollonius, Hippolytus, Tertullianus, Clemensque Alexandrinus; quem postremum Patrem Joanni apostolo Apocalypsim attribuisse, ostendere convenit ex Clementis opusculo quod inscriptum est, Quis dives salvetur. Cum enim in sectione ejus ultima refertur, Joannem apostolum post tyranni obitum e Pathmo insula Ephesum rediisse; hoc ipsam relegationem suam commemorat Apocalypsis auctor Joannes, cap. I, comm. 9. Alios scriptores omitto ad Dionysium Alexandrinum 0189C usque, qui presbytero quidem Joanni, non apostolo, librum attribuebat, ibidem tamen opus hoc divinum a sacris minime abjudicans; vid. lib. VI Hist. Eusebii c. 22, immo vero in fragmento Epistolae suae ad Hermamonem, quae ab eodem Eusebio conservatur, lib. VII, cap. 20; verba inde adduxit Dionysios, tamquam ex illo libro prophetico et Θεοπνεύστῳ. Καὶ τοι Ἰωάννης, inquit ille, ὁμοίως ἀποκαλύπτεται, etc. Pastorem vero nuperrime temporibus nostris, etc. Contra eorum opinionem qui auctorem libri dicti Pastoris velint Hermam esse, cujus S. Paulus meminit Epistolae fine ad Romanos cap. XVI, comm. 14, aut saltem antiquissimum scriptorem qui ante Hierosolymam excisam vixerit, argumentum affert cel. Moshemius, in lib. de Rebus Christianorum ante Constant. M. Saec. I, § 54, ex vetustissimo scriptore Carminis contra Marcionem, quod Tertulliano tribuitur; ubi sub fin. lib. III, haec sunt:



Jamque loco nono cathedram suscepit Hyginus,

0189D Post hunc deinde Pius, Hermas cui germine frater

Angelicus Pastor, quia tradita verba locutus.

Quo versu ultimo Moshemius vult legere cui pro quia, dum alii fortasse melius posuerunt qui. Sed hac re missa, isthaec scribere vir cl. pergit: «Reliquos veterum de Herma, Pii fratre, locos, ut cum Tertulliano prorsus consentire et ei librum Pastoris tribuere, doceam, necesse non est.» ( Librum Pontificalem et Martyrologia in animo habet Moshemius.) «Testem enim bona fortuna paucos ante annos nobis adduxit exceptione majorem et Hermae nostro aequalem, qui omnem extra controversiam ponit Pastorem, quem habemus, saeculo secundo a Pii, Romani episcopi, fratre, conscriptum esse . . . . . » (Vid. supra, col. 172.) «In hoc igitur magni pretii fragmento haec de Herma scripta leguntur: Pastorem vero nuperrime temporibus nostris in urbe Roma Herma conscripsit, sedente cathedra urbis Romae Ecclesiae Pio episcopo, fratre ejus. Haec luculenta 0190A sunt, omnemque virorum doctorum de Hermae aetate, loco, conditione, disputationem terminant. Succedunt alia verba non minus commemorabilia, ex quibus, quo loco et numero Hermas in Ecclesia Latina olim haberetur constat. Excluditur ille canone seu numero divinorum librorum, non quidem nimis eleganter et oratione concinna, verum perspicue tamen et evidenter: Et ideo legi eum quidem oportet, se publicare vero in Ecclesia populo, neque inter Prophetas completum numero, neque inter Apostolos in finem temporum potest. Ait scriptor privatim quidem a piis hominibus legi posse Pastorem, negat vero eum in populi Christiani concione legi debere et neque Prophetarum neque Apostolorum libris adjici posse. Honorificus est hic locus 0190B ecclesiis Latinis, plusque in illis sapientiae et cautionis fuisse, quam in Graecis, quorum plerisque Prophetis et Apostolis non inferior Hermas visus fuit, demonstrat . . . . Verbum addam de ratione qua se viri docti potissimum moveri dicunt, ut Hermam Pastoris auctorem ab Herma Pii pontificis fratre distinguant. In libro Pontificali, nonnullisque aliis veterum scriptis, locus quidam ex Hermae, Pii fratris, libro cui Pastoris titulum dederat, producitur de Paschate die Dominico celebrando, quem frustra in Pastore. Hermae qui ad nos pervenit, quaerimus. Vid. Jo. Alb. Fabricii Codex Apocryphus Novi Testam. tom. III, pag. 761. Ex hoc colligunt Hermam, Pii fratrem, librum reliquisse a nostro Pastore diversum. Si graece Pastor Hermae hodie exstaret, si ad nos integrum delatum esse libellum hunc dubio careret, non spernenda esset haec ratio. At cum latinam tantum habeamus interpretationem, eamdemque fortassis mutilam, omnis expers virtutis haberi debet. Verisimile 0190C est Orientalium et Graecorum Christianorum illos qui quartodecimani nominantur, locum hunc de tempore Paschatis, quia sententiae eorum obsistebat, ex Pastore ejecisse.» p. 164. Haec vir praestantiss. contra pervulgatam illam de Herma Pastoris auctore sententiam; quae tamen vix et ne vix quidem recentiorum est scriptorum commentum; Hermae enim Paulino adscribendum esse Pastoris librum statuit Origenes lib. X Comm. in Epist. ad Rom. ad locum quo Hermas ab Apostolo commemoratur, aliique praeterea auctores, ut ex Eusebio Hieronymoque constat, idem tradiderunt. Porro nonnulli apud Germaniam viri docti hunc scriptorem primo saeculo vindicandum, adhuc opinantur; utrum autem novis quibusvis rationibus sententiam suam confirment, id nondum mihi videre contigit. Sed vero opera inter se vult distinguere, Hermae Paulini, et Hermae sive Hermetis Pii fratris, Gallandius in Prolegomenis de Caio Presbytero, § IV, pag. XXXI, tomi II Biblioth. Patrum, luculenterque 0190D idem ostendisse ait Justum Fontaninum, Hist. Litt. Aquil. lib. II, cap. 1. Porro haec ipse scribit Gallandius lectu haud indigna «Quemadmodum viri apostolici opus antiquis Patribus Pastor seu liber Pastoris appellatus fuit, inde fortasse derivata denominatione hujusmodi, quod in toto ferme opere Pastor inducitur Hermani alloquens et informans: ita quoque contigerit, ut et Hermetis liber de Paschate fuerit nonnullis saltem Pastor nominatus; quia illius auctor de iis scripsit quae ei praecepit angelus, quum venit ad eum in habitu Pastoris, ut habet Catalogus II Henschenianus, unde non solum scriptori, sed ejus etiam libro Pastoris nomen inhaeserit.» Librum autem injuria temporis deperditum fuisse, quem Hermes Pii frater ediderit, putant Gallandius et Fontaninus; et Fontanius quidem hunc Hermetem nominari debere Hermam negat; quem tamen Herma non Hermes auctorem hujus fragmenti appellare videmus, sicut Hermas pseudo-Tertullianus 0191A habet. Immo, contra, Usuardus Paulinum illum Hermam Hermetem vocat in Martyrologio suo 9 maii fol. 70, ed. Lovan. Porro fragmenti auctor librum Pastorem dictum, qui Hermae exstat, in mente habere poterat, et si fingas illum per errorem Hermae, vel Hermeti, Pii papae fratri opus adscripsisse, at vero, ut recte ait, sed alio loco, Freindaller: «Fidenter 0191B hic scriptor de re ista loquitur, quemadmodum de rebus divulgatis quibuslibet atque recentibus sermocinari quis solet.» Interea adversus Gallandiom, qui statuit non esse intelligenda verba fragmenti de libro Pastoris nobis cognito, verum de libro quodam recentiori nunc deperdito, in hunc modum acute respondet idem Freindaller: «An hic posterior liber Pastoris ad canonicos novi foederis libros pertineat, legique in Ecclesia debeat, uspiam fuisse quaestionem motam, per antiquitatem integram nullibi vestigium reperitur. Nullis itaque modis Caius Gallandianum hunc Hermam indicare sane poterat, cum universa quae de libro Pastoris in medium protulit, stent pro noto antiquiore altero, qui proinde vel ideo non a veteri Herma primi saeculi, sed in secundo a fratre Pii I, conscriptus est.»

0187A Fort. Apocalypses. Routh.

0191B Herma. For. legend. Hermas. Sedente cathedra urbis Romae Ecclesiae Pio episcopo. Particulam in post sedere addendam esse 0191C mecum sentit Freindaller. Caeterum id monendum est, cathedram urbis Romae per decennium tenuisse Pium post annum Christi CXL. Se publicare vero. For. sed publicari vero. Graece δημοσιεύσθαι δὲ. Sed pro se posuit et Freindaller. Interea opponuntur τοῖς ἀποκρύφοις libri publicati; Eusebius lib. III Hist. cap. 3, de suis ipsius temporibus ac regione agens, hoc ipsum Hermae opus etiam in ecclesiis δημοσιεύσθαι, publicari seu publice legi, consuevisse ait, etsi ἐν ὁμολογουμένοις non reponendum. «Liber autem hic Pastoris,» ait Freindaller, «majori in honore inter Graecos fuit quam Latinos; forte quod lingua graeca sit operis hujus vernacula, unde postmodum latinitate donatum est.» Porro postea idem monuit faciliorem inter Graecos quam Latinos reperire potuisse locum sententiam illorum qui librum Pastoris antiquioris Hermae, a Paulo nimirum salutati, fuisse existimabant, eo quod Latinis scriptor cognitus fuerit; indeque 0191D patere causam cur volumen hoc majori apud Graecos quam Latinos in honore sit habitum; dicere enim de eodem S. Hieronymum, lib. de Viris Ill. cap. 10: Apud Latinos ferme ignotus liber. Confer Moshem. supra ad pag. 32. Completum, lege completos. Potest. Graece, δυνατόν ἐστι. Ait auctor contra Cataphrygas, apud Eusebium: Δεδιὼς δὲ καὶ ἐξευλαβούμενος, μή τη δόξω τισὶν ἐπισυγγράφειν ἢ ἐπιδιατάσσεσθαι τῷ τῆς τοῦ εὐαγγελίου καινῆς διαθήκης λόγῳ· ᾧν μήτε προσθεῖναι μήτ᾽ ἀφελεῖν δυνατὸν, τῷ κατὰ τὸ εὐαγγέλιον αὐτὸ πολιτεύεςθαι προῃρημένῳ, pag. 73, vol. II harum Reliquiar. Arsinoi autem, seu Valentini, etc. De Arsinoo nulla alibi, quod sciam, exstat mentio, sed is gente videtur Aegyptius fuisse, secta gnosticus. Valentinum autem Psalmorum librum confinxisse referunt ex Tertulliani libro de Carne Christi cum Muratorius, tum Stoschius. Porro in Catena ms. in Jobum, quae in bibliotheca Bodleiana 0192A asservatur, ad cap. 21, vers. 12, uti nos certiores facit Grabius tom. II Spicilegii Pp. pag. 38, ab Origene memorantur Psalmi Valentini atque Odae Basilidis. In Catena quoque in Jobum a Paulo Comitolo latine versa Venetiisque edita anno 1587, ad pag. 345, opuscula eadem Origenes adducit. Ad Marcionem autem, vel Marcionitas, aliquod 0192B opus hujusmodi pertinuisse, nemo, quod sciam, praeter hunc scriptorem, narravit. Solum habet Epiphanius, postquam evangelium atque apostolicum Marcionis memoravit, ἄλλα δὲ συντάγματα ἀφ᾽ ἑαυτοῦ συνέταξε (Marcion) τοῖς αὐτοῦ πλανωμένοις. Haeres XIII, cap. 9, pag 309, ed. Petavii. Ex quibus operibus unum Antitheses dictum Tertullianus saepius adduxit. Sed notabilis est locus Origenis apud Macarii Oratt. in Lucam pag. 981 ed. Delaruan. Op. Origenis: Ταῦτα δὲ εἳρηται πρὸς τοὺς ἀπὸ Οὐαλεντίνου, καὶ Βασιλίδου, (sic) καὶ τοὺς ἀπὸ Μαρκίωνος· ἔχουσι γὰρ καὶ αὐτοὶ τὰς λέξεις ἐν τῷ καθ᾽ ἑαυτοὺς εὐαγγελίῳ. Hinc colligendum mihi quidem videtur commune aliquod extitisse evangelium apud haeresiarcharum istorum discipulos, sicut ante ad Agrippam Castorem notavi, pag. 85, vol. I Reliquiar. Valentino evangelium fuisse auctores sunt Irenaeus lib. III adv. Haeres. cap. 11, et scriptor Appendicis Tertulliani de Praescript. Haeret. cap. 49, prout Basilidi fuisse ipse tradit Origenes in Homilia sua in Luc. pag. 932, ut 0192C de Hieronymo atque Ambrosio initio Comm. in idem Evang. taceam. Marcionis autem evangelium, ex opere S. Lucae confectum, celebratius est, quam ut teste egeat. Quid ergo prohibet quin Psalmorum liber quispiam tribus illis sectis communes sibi opiniones habentibus communis fuisse videatur? Neque tantum in loco superius allato, verum etiam alibi Origenes Valentinum, Basilidem, Marcionem, memorando simul conjunxit. Vide Catenam illam in Jobum a Comitolo latine editam ad pag. 237. Neque diversum quid fecerunt alii auctores; ut exempli gratia Clemens Alex. in celebri loco Strom. lib. VII, cap. 17. Immo vero ita scribere Hieronymus videtur de Priscilliano in cap. 121, lib. de Viris Ill. ut unam eamdemque, aut consimilem, noveris esse istorum haeresim; Hic usque hodie a nonnullis gnosticae, id est Basilidis et Marcionis. de quibus Irenaeus scripsit, haereseos accusatur, defendentibus aliis, non ita eum sensisse, ut arguitur. 0192D Sic ille. Superest de Mitiade, homine ignoto, qui hoc loco memoratur, dicere, nulla cognatione eum junctum videri Miltiadi Cataphrygum, sive Montani discipulo, quem auctor anonymus contra Cataphrygas oppugnabat. Vid. pag. 73 vol. II Reliquiar. Porro ita Freindaller: «Oborietur dubitatio, qua ratione vir ille in favorem Marcionis, quemadmodum Arsinous ac Valentinus, librum psalmodicum condiderit. Miltiades utique, sive Alcibiades,» (nam ita legendum opinabantur Langus ad Nicephorum, Valesiusque ad Eusebium) «Montani sectae adhaeserat, quem haereticus Marcion quadraginta, nisi quinquaginta annis, computo aetatis praevenit. Quid, inquam, ille ad promovendos sive Marcionis, sive ejus sectatorum errores, quibuscum Montanisticae haeresi aut nulla, aut paene nulla causae communio intercesserat, negotiorum susciperet?» Denique, quod attinet ad illud in hoc fragmento portentum, Basilidem Asianorum Cataphrygum constitutorem, qui Basilidem 0193A Alexandrinum, celebrem illum haeresis gnosticae doctorem, Cataphrygum seu Montanistarum, sectae notissimae et aetate posterioris, statorem fuisse vel conditorem, umquam audivit? Nullam porro similitudinem aut cognationem habebant Montanistae cum Gnosticis, vel Marcionitis, quas quidem haereses tot libris confutavit Montani sectator Tertullianus. Locus unus tantum mihi occurrit, ubi hujusmodi quid possit innui; in quo nimirum exstat error ille Epiphanii de causa abstinentiae a cibis apud Montanistas, quem supra ad vol. I, pag. 331 indicavi; praeterquam quod hic quidem memorandum 0193B est, cum severius erga poenitentes se gerere solerent Montanistae, de Basilide haec scripsisse in Strom. IV. cap. 24. Clementem Alexandrinum, πλὴν οὐδὲ πάσας (ἁμαρτίας) ὁ Βασιλείδης φησὶ, μόνας δὲ τὰς ἀκουσίας καὶ κατ᾽ ἄγνοιαν, ἀφίεσθαι. Anne ergo, nihil enim hac de re affirmaverim, si minus nostri auctoris ignorantia, at fortasse malevolentia quorumdam, dicebantur constitutorem suum habere Montanistae, seu Cataphryges, Basilidem gnosticum haereticum? Neque vero congesta a me istaec abs re aliena essent, si verba, Asianorum Cataphrygum constitutorem, de Psalmorum illo libro, non de Basilide 0194A ipso, exponi possent. Qua quidem interpretatione famam auctoris nostri vel facilius tuebimur. At vero his verbis allatis, Asianum Cataphrygum constitutorem, pro quibus posuit, Asiano Cataphrygum constitutore, ait Freindaller hujus personam in Miltiade vel Alcibiade, latere posse; «verumtamen hanc ultiman pericopen arbitratur sensus defectu laborare, et restitutionem ejus desperari.» Caeterum de Basilidis Valentinique aetate, qui paulo post mortuos omnes Apostolos exorti esse videntur, dixi ante ad pag. 135, vol. primi Reliquiar. Atque eosdem haereticos auctor est Clemens Alexandrinus 0194B circa tempora vixisse Hadriani imperatoris, quod de iis tradidit in loco Stromatis VII, cap. 17, pag. 898, ed. Potteri, quem modo memoravi.

0191A Fort. Hermas. Routh.

0191A In cathedra. Freindall.

0192A Fort. sed publicari. Routh.

0192A Fort. Completos. Routh.

0194B Qui etiam novum Psalmorum librum Marcioni conscripserunt. Eodem sensu Epiphanius in loco supra ad p. 35, descripto, ἀλλὰ δὲ συντάγματα ἀφ᾽ ἑαυτοῦ συνέταξε (Marcion) τοῖς ἀπ᾽ αὐτοῦ πλανωμένοις. Ita et Cornelius Nepos, in Lysandro, cap. 3: Hanc (orationem) ei scripsisse Cleon Halicarnasseus dicitur. Supra posuerat auctor de Pauli epistolis pseudepigraphis, fictae ad haeresim Marcionis.

0193A Fort. Asianorum Cathaphrygum constitutore, vel 0194A constitutores. Routh.