0279C



Cap. XVI.— Ut potero pro viribus. Duas priores voces glossematis suspectas habet Jos. Wowerus et duas posteriores Heumannus, L. Immerito quidem, ut opinor, cum scriptores Africi phrases ejusdem significatus non raro geminent conjungantque. Arnobius lib. II, pag. 42: Passim, sine ullius personae discriminibus, ubi postremis verbis primum explicatur, ut observavit Des. Heraldus. Sic et lib. VII, pag. 225: Esseque in usibus vestris, alimoniarum in parte jusserunt. Sane quae Romano charactere signantur, pari jure possent ejici. Davis. Sic Florus II, 2, 5: Statimque ac sine mora: conf. II, 3, 1. It. II, 8, 12: Statim et e vestigio. Cicero lib. VIII Ep. 4, 4: Quod eum non mediocriter Caesar . . . . valde contempsit. Lindner.



Adnitendum tibi mecum est. Ambigua oratio, Minucio sit adnitendum, an Caecilio. Sed vultu gestuque dicentis tolli potuit omnis ambiguitas; si conversus ad Caecilium haec dixerit Octavius. Quod sane factum 0279D videtur. Rigalt. —Ex parte contraria, nihil mihi certius videtur, quam Minucium intelligi; praeterquam enim, quod is ultimus verba fecit, ac proinde sermo eum respiciat necesse est, cui nisi Christiano convenit, conviciorum, quae profuderat Caecilius, amarissimam labem, verborum veracium flumine diluere? Omnes, nisi falior, mecum sentient, et lapsum Rigaltium fatebuntur. Davis.



Verborum veracium in lumine scriptum in ms. Reg. et editione Rom. Gelenius ediderat lumine. Suspicantur alii flumine. Herald. — Flumine Fulv. Ursinus, idque recte. Nam 1º labes non in lumine, sed flumine sive aqua, sive quo alio fluido diluitur. Seneca Hippol. 890: Labem hanc pudoris eluet noster cruor. 2º Flumen orationis et verborum notum est apud scriptores optimos. Contra lumina orationis diversum quid significant. 3º Natura verbi diluamus hoc postulat. Nam quod colores et odores diluuntur; hoc longe fit alia notione. 4º Non est dubium quin in mente habuerit Ciceronis locum lib. II de Natur. Deor. cap. 0280B 7: Orationis flumine reprehensionis vitia diluuntur. Conviciorum amarissima labes, hoc est, conviciorum amarissimorum labes. Lidner.



Ita Natalis mei . . . . . sententiam. Obliqua oratione affatur Caecilium Natalem. Rigalt. —Dubitat Valerius, an hic Caecilius Natalis qui disputatione Octavii ad Christi fidem conversus est. idem sit cum Natali, de quo Cajus Romanus apud Eusebium Hist. Eccl. lib. V, cap. 28. Nomen certe convenit, inquit, et tempus atque professio.



Nutasse. Percommodo verbo usus est Cicero N. D. I, 43: Nutare videtur in natura deorum. Marc. Capella lib. I, pag. 9:



Anxia cum trepidis nutat sententia rebus.

Sic et nutantem fidei gressum dixit Juvencus Hist. Evang. lib. III, p. 80; vide et p. 93. Franc, tamen Juretus ad lib. II Ambrosii contra Symmachum pag. 0280C 330, ex edit. Romana reponit mutasse h. e. mutatam esse sententiam, nec negari quidem potest, ita locutos esse veteres, ut ostendit etiam. Jac. Palmerius, Spicil. in Sallustium, pag. 300. Sed, cum recepta lectio multo sit elegantior, alteram illam mendo typographico irrepsisse putaverim, praecipue, quod hanc varietatem minime notent ii, qui unicum ms. diligenter tractarunt. Davis.



Utrum tua eruditio. Ita ex ms. Regio ediderunt Herald. et Rigalt. Estque Enallage personarum, qua oratio ex obliqua mutatur in directam, ut Actor. I, 4, quod tum fieri in primis consuevit, ubi ista tertia persona, adest, in Minucio. Gronon. Ita Caesar de B. G. II, 32. Dimisso concilio curio, concionem advocat militum, commemorat, quo sit eorum studio usus, ad Corfinium, Caesar. Et post nonnulla: Vos enim vestrumque factum, inquit, omnia deinceps municipia sunt secuta. Vid. Bergerus de Naturali Pulchr. Orat. pag. 208. Cellarius aliique legunt sua, sed et sic est contra 0280D reciprocorum legem, cum debebat esse ejus, scilicet Caecilii. Lindner.



Eruditio turbata sit. Vel lege, fucata sit. Cap. XVI, 9: non fucatur pompa facundiae et gratiae. Eruditio enim fucata versutia, subtilitate, dolo, opponitur vacillanti per errorem. Hanc innocentem, non veteratoriam illam, in Natale suo, agnoscit Octavius. Fraudis enim est, variare, ut propositionis incerto, incertior responsionis intentio fundetur. Sed vacillat per errorem, qui in triviis haeret anxius, nec singulas audet eligere, nec universas probare. Vel quod magis placet, supple studio et consilio, ut justa sit oppositio inter eruditionem turbatam studio, et, vacillantem per errorem. Lindner.



An vacillaverit per errorem. Ethnicum scilicet. Quam pene transpositis litteris scripsit, an cavillaverit. Ut cavillare seu cavillari dicuntur sontes, cum sui copiam non faciunt, cum frustrantur et subterfugiunt. In veteri glossario Vacillator dicitur συκοφάντης. Rigalt.



Variavit. Lib. XXVII, cap. 27: Si, quae de Marce. 0281A morte variant auctores, omnia exsequi vellem. Ibidem: Ita fama variat, ut tamen plerique tradant, etc. Idem lib. II, cap. 57: Timon atque ira invicem sententias variabant Ovidius. Metam. XV, 648, Dissidet et variat sententia. Apparet hinc, pro variavit injuste rescribere declaravit Wopk. in Obs. misc. crit. tom. X, lib. I, p. 29. Heum.



Incertior responsionis nostrae intentio. In ms. legitur certio, pro certior, quum non solerent repetere eamdem litteram, ut saepius patet ex Pandectis. Gronov. —Addo 0281B in esse omissum, quia antea in incerto propositionis jam adfuerat, et subscribo Rigaltio, qui restituit negativam, quae exciderat, et est, ad Octavii mentem necessaria. Heumannus legit nec certius, quod tamen vix verosimile. Lind. —Restitui compositionem negativam quae exciderat, et est ad Octavii mentem necessaria. Ait enim, Caecilium subtili vacillatione per ethnicum errorem interdum deos credere, interdum addubitare an ulli sint: ut per hac variationem et per incertum suae propositionis, sive per incertam propositionem suam, incertum reddat Octavianae responsionis fundamentum. Hoc versutiam mox dicet Octavius. Rigaltius. —Rigaltio non assentior; nec tamen ex omni parte sana videtur ms. lectio: nam, nisi fallor, prorsus repugnat: Ut propositionis incerto, certior responsionis intentio fundaretur. Si aliter se res haberet, propositionum variatio non versutiae, sed stultitiae suspicionem deberet inferre. Haec incommoda vitabuntur, 0281C si modo legamus: Ne propositionis incerto, certior responsionis nostrae intentio fundaretur. Istae voculae crebro sunt a librariis confusae. Lactantius Div. Inst. lib. II, cap. 1: Ut id, cui dominari debet, imitetur. In aliis cod. est: Ne id . . . . . dominetur, etc. Davis.



In Natale meo. Scribo, Natali meo. Meurs. —Scribe Natale. Sic, a Juvenalis et Martialis ablativus est Juvenale, Martiale. Vid. Vossius. lib. II de Analogia, cap. 11, pag. 295. De quodam Romano Consule C. Bellico Natale vid. Gorius in Annot. ad Inscriptiones Florentinas P. I, pag. 259. Nostrum Caecilium Natalem invenisse sibi videbatur Valesius in Eusebii Hist. Eccl. lib. V, cap. 28. Sed jure id reliquit in medio. Heum.



Nolo, non credo. Posterius ut glossema, delet Heum, quia nolo idem esset, quod non credo, non statuo. Sed sunt tamen diversa. Versutiam nolo, quatenus omuia bona de aliquo spero; et, si vel maxime aliquis contrarium testetur, tamen non credo. Lindner.



0281D Simplicitate. De hac simplicitatis notione videndus est Jo. Clericus ad Pedonis Albinovani Eleg. II, 22. Ac ita sane ediderunt Sigism. Gelenius, Laur. Barrensis, alii (pro eo, quod est in ms. subtilitate, simplicitate); minimeque arrident ea quae in hunc locum conatus est Nic. Rigaltius (scribens subtilitate simplici). Oscitans Librarius inanem vocem scripsit, delendam autem non existimavit, ne codicem litturis dehonestaret; atque haec multis mendis origo, quae etiamnum haerent, ut ostendi ad Caesaris lib. II. B. G., cap. 19. Nunc exemplum insigne ex Theoph. Antiochen, subjiciam. Is igitur lib. II ad Antolyc., pag. 104 B. sic loquitur: Καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σαρκὰ μίαν ὁ δὴ καὶ αὐτὸ δείκνυται τελειούμενον ἐν ἡμῖν αὐτοῖς. Τίς γὰρ οὐχὶ ὁ νομίμως γαμῶν οὐ καταφρονεῖ μητρὸς καὶ πατρὸς καὶ συγγενείας πάσης καὶ πάντων. Quae verba eo quidem in loco sensum turbant et paulo post repetuntur, ac proinde omnino sunt delenda. Lege igitur, ἅμα δ᾽ ἐποίεσεν ὁ Θεὸς τὴν γυναῖκα αὐτοῦ καὶ ἵνα πλείων ᾖ ἡ εὔνοια πρὸς αὐτούς, etc. Ejusdem 0282A vocis repetitio fecit, ut nonnulla omitterentur, quod cum animadverteret descriptor, ea sane inseruit, reliqua tamen non expunxit, ne libri pulchritudinem macularet. Davis. —Notandus etiam Jac. Gronovius, pro subtilitate rescribens sinceritate. Heum.



Diffinditur. Ita recte rescriptum pro diffunditur. Ob oculos Felici nostro haud dubie fuit illud Virgilii Aen. V, 540.: Partes ubi se via findit in ambas. Nec displiplicet Heraldo diffinditur. Caecum vero ducem sequuntur 0282B Rigaltius ac Davisius, itemque Jac. Gronovius, cum diffunditur defendunt auctoritate veteris illius librarii. In eodem ms. Codice post diffunditur adjecta sunt tria haec verba: quia viam nescit. Rectissime vero ejecerunt hoc glossema Critici, nec audiendus Wopkenius, reponere gestiens, quia veram nescit. Heum. —Quia in apodosi dicit spargitur, etiam in protasi convenientius est diffunditur. Pomponius Mela III, 3: Mare vagum atque diffusum facie amnium spargitur. Gronov. —Cicero de Invent I, 52: Enumeratio est, per quam res disperse et diffuse dictae, unum in locum coguntur. Plinius XII, 5: Vastis ramis diffunditur ficus in India Lindner. —Etsi quia viam nescirem glossema redoleat, ac fluxisse videatur ex eo quod praecesserat, qui rectam viam nescit, in nostro tamen auctore ferri talis pleonasmus potest, quo causa cur haereat indicatur. Edd.



Aestuet, fluctuetur. In ms. teste Herald. et Rigalt. est, 0282C jactetur aestu, et fluctuetur. Recte ita Meursius rescripsit: Jactetur, aestuet, fluctuetur. Aestuare dubitatione dixit Cicero lib. IV in Verrem, c. 30. Heum. —Ad describendum Caecilium incerto animi haerentem, idque aperientem in indignatione infausta, utitur gradu satis placenti ut primo dicat jacterit, quod satis notum, sed et diversitatem admittit magnam, et sic non satis exprimens id quod volebat: unde addit secundum aestuare quod ordinarium est in Oceano, sed gravius priore. Tertium igitur accedit fluctuari, quod et ipsum, quum sit satis notum, tum certe complectitur gravissimas procellarum agitationes, nequaquam perpetuas. Gronov.



Quamvis diversa sint quae dicta sunt. Turbata est libri veteris scriptura. Quamvis diversa quae dicta sunt, una veritate confirmata probataque sint. Rigalt. —Ex hac turbata libri veteris scriptura, mihi videtur veram lectionem collegisse. Nimirum ita reponendum censeo: Convincam et redarguam, quamvis diversa, quae dicta sunt, una veritate confirmata probataque. Sic nec 0282D dubitandum ei de caetero est, nec vagandum. Hac emendatione recepta, bene cohaerent sententiae: sed, si vulgatam lectionem retineamus, mera fit arena sine calce. Davis. —Deleo cum Davisio sint, quod nec in ms. est, nec in Ed. Romana. Heum. —Sed est tamen in post probataque, quamquam non suo loco, ut optime vidit Rigaltius, unde a criticis jure insertum est post diversa. Lindner.



Una veritate confirmata probataque. Supple tamen. Una tamen veritate, etc. Idque jubet antecedens particula quamvis. Ovidius, Trist. I, 1, 25:



Neu cave defendas, quamvis mordebere dictis.

Hoc est: Tamen cave ne defendas. Horatius lib III, Od. 10, 13:



O quamvis neque te munera, nec preces

Nec tinctus viola pallor amantium

. . . . . . . . . . . . . . . .

Curvat; supplicibus tuis

Parcas,

0283B Hoc est tamen parcas. Lucretius, IV, 157:



Et quamvis subito . . . quamque

Rem contra speculum ponas, apparet (tamen) imago.



Quod cum non animadverterent, vel Davisius, vel Heumannus, male cohaerere vulgatam lectionem sententiae questi sunt, ideoque rescripserunt, ille: Sic nec dubitandum, etc. hic, Ne dubitandum sit. Lindner.



0283C Sciat omnes. Sic recte ediderat Gelenius, atque ita scriptum in ms. Reg. At edit. Rom. sciet. Herald.



Sine delectu. Ita ms. Reg. et ed. Romana non dilectu. Lindner.



Habiles procreatos. Nihil opus, ut legamus cum Meursio, habiles procreatos esse, quoniam infinitivus esse sic saepe subaudiri solet. Ita Noster supra cap. V: Omnia in rebus humanis dubia, incerta, suspensa, magisque verisimilia, quam vera, scilicet esse. VIII, Nullos deos (esse) asseverando. IX, Eorum caerimonias (esse) fabulatur. X, Vera (esse) declarat. XI. Quamquam etsi justos (esse) darem. XVII, Non divina ratione perfectum (esse) volunt. §. 13, Formae nostrae pulchritudo Deum fatetur (esse) artificem. XVIII, Qui Jovem principem volunt (esse). XIX, Democritus intelligentiam deum (esse) loquitur. Ibid., Rationem Deum (esse) disseruit. Ibid., Interpretando Junonem (esse) aera. Ibid., Deum (esse) novimus, et sexcenta alia plura. Lindner.



Sed natura insitos esse sapientiam. Puto legendum esse: insitam habere. Cicero, de Fin. IV. 2: Habere etiam insitam 0283D quamdam, vel potius innatam cupiditatem. Idem pro Font. 231: Inimicitias insitas habere. Vel quae Cl. Gruneri est sententia insitam esse Schefferus putabat ante verbum sapientiam excidisse verba aliquot, ex conjecturis non facile supplenda. Vopkenius indutos rescribi vult pro insitos. Heumanno haec videtur vera esse emendatio: Nec a fortuna dari sed natura insitam esse, sapientiam. Alii indeptos esse volunt; alii inditam esse. In hac opinionum farragine eligas licet emendationem, quae bonum sensum fundat, nec tamen a ductu litterarum multum abeat, vel linguae regulis adversetur. Lindner.



Suspicere. Sic est in ms. Romana edit. habet suspicere. Cf. cap. XIV. Lindner.



Nostrates. Rescribo contra, inquit Heum., in quo tamen me non habet sibi assentientem. Nostratium enim vocabulum partes notat, quarum quisque studiosus est, et sectas. Hoc loco complectitur et Judaeos et Christianos veteres, qui commenti sunt sapientiam, quia inde Gentium et philosophi et poetae sua 0284B hauserunt, quod probat Kortholt ad Justini Apol. I, pag. 92; et ad Athenag. Apol. sect. 21, p. 94, n. l. Lindner.



Facultatibus. H. e. pro facultatibus. Plautus Pers. IV, 4, 13: Datur haec sexaginta minis. Id. Asin. I, 3, 20: Pro pecunia si data. Lindner.



Si quicumque. Rom. edit. quaecumque. Male. Herald.



Quaerat, sentiat, proferat. Rescribit Davisius censeat. 0284C Male vero. Nam sentire et proferre hic inter se opponuntur. Nec omnia, quae sentimus, dicere libet aut licet proferre. Rara temporum felicitas, inquit Tacitus. Hist. I, cap. 1, Ubi, quae sentias, dicere liceat. Heum. —Ducit me hic locus ad emendationem, si forte minus necessariam, non coactam tamen illam. Locum sic lego: Si quicumque divinis quaerat, quae sentiat, proferat. Potuit quae excidisse ob antecedens quaerat, quod a quae incipit. Nec aliter Ablancourtius: S'enquérir des choses divines, et en vouloir dire ce qui leur en semble. Hoc enim in primis in Christianis taxaverat Caecilius, quod certum aliquid de summa rerum et majestate decernerent, cap. V. adeoque, quae sentirent, proferrent, cum philosophi, qui se toti ei studio dedissent, non nisi dubitanter pronuntiarent, et, deliberare se velle dicerent. Nisi forte malis per syllepsin ita supplere: Si quicumque de divinis quaerat (divina) sentiat (divina) proferat. Lindner.



Hoc illustrior est. Nuspiam id jure dici potest. Attamen sic nuper Ouzeliana, secuta Rigaltianam. 0284D At Romana Sabaei, Woweriana, Elemenhorstiana, utraque Heraldi, Hoc illustrior ratio est. Gronov.