Patrologiae Cursus Completus
Praefatio In Duos Sequentes Tomos.
Praefatio In Duos Sequentes Tomos.
Articulus Primus. Syllabus Auctorum.
Articulus II. De Auctoritate S. Cypriani.
Articulus. III. De Usu Sancti Cypriani In Re Disciplinari.
§ II.—De Disciplina quoad baptismum.
§ III.—Disciplina quoad Eucharistiam.
§ IV.—Disciplina quoad poenitentiam.
§ V. Disciplina quoad Ordinem.
§ VI. Disciplina quoad matrimonium, de votis, et cultu reliquiarum.
§ VII. Alia disciplinae puncta ex divi Cypriani operibus.
Articulus IV. Annales Litterarii.
§ I. Litterarii minorum Patrum Annales.
§ II. Litterarii annales Cyprianici.
Prima Editionum Sancti Cypriani Series.
Editiones primigenae. Saeculo XV. Anno
Loquitur lector ad Vindelinum Spirensem artificem qui Epistolas Beati Cypriani reddit in lucem.
Incipiunt Epistolae Caecilii Cypriani ad Cornelium Papam, et prima de Confessione, feliciter.
Expliciunt Epistolae Caec. Cypr., etc., nil amplius.
Classis II. Ab editione Remboltiana ad Erasmicas.
Classis III. Editiones Erasmicae.
Classis IV. Editiones Pamelianae.
Classis V. Editiones Rigaltianae.
Classis VI. Editiones Oxonienses.
Classis VII. Editiones Baluzianae.
Saeculo III, Circa Annum Christi CCIII.
Prolegomena Ex Actis Martyrum Sinceris V. C. Theodorici Ruinart, Pag. 77, Sqq.
Prolegomena Ex Actis Martyrum Sinceris V. C. Theodorici Ruinart, Pag. 77, Sqq.
Passio Sanctarum Martyrum Perpetuae Et Felicitatis.
Passio Sanctarum Martyrum Perpetuae Et Felicitatis.
Index Capitum Passionis Sanctarum Martyrum Perpetuae Et Felicitatis.
Index Capitum Passionis Sanctarum Martyrum Perpetuae Et Felicitatis.
Dissertatio Apologetica Pro Ss. Perpetuae, Felicitatis Et Sociorum Orthodoxia, Auctore Josepho Augustino Orsi O. P. S. R. E. Presbytero Cardinali.
Caput II. Basnagii Externis Adversus Sanctas Martyres Argumentis Occurritur.
Caput III. Internis Basnagii Adversus Nostros Martyres Argumentis Generale Responsum Adhibetur.
Annotationes In Fragmentum Incerti Scriptoris De Canone Ss. Scripturarum. (L. A. Murator. Antiqq. Ital. medii aevi, Bibl. Vett. Pp. Reliq. scr. Commen
Fragmentum Acephalum Incerti Scriptoris De Canone Ss. Scripturarum.
Fragmentum Acephalum Incerti Scriptoris De Canone Ss. Scripturarum.
Ineunte Saeculo Tertio.
Prolegomena. De M. Minucii Felicis Apologetae Vita, Historia Et Scriptis, Auctore D. Golhasr. Lumper O. S. B. .
Francisci Balduini Jc. Dissertatio De Minucii Felicis Octavio.
Francisci Balduini Jc. Dissertatio De Minucii Felicis Octavio.
Ad Primam Lindneri Editionem Praefatio Joannis Augustini Ernesti.
Ad Primam Lindneri Editionem Praefatio Joannis Augustini Ernesti.
Johann. Gottlieb Lindneri Analysis Logica Dialogi ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ.
Johann. Gottlieb Lindneri Analysis Logica Dialogi ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ.
Marci Minucii Felicis. Octavius.
Marci Minucii Felicis. Octavius.
Index Capitum Dialogi Octavius Inscripti, Marci Minucii Felicis
Index Capitum Dialogi Octavius Inscripti, Marci Minucii Felicis
Epistolae Lucae Holstenii De Verubus Dianae Ephesiae Ad Minucium XXI.
Epistolae Lucae Holstenii De Verubus Dianae Ephesiae Ad Minucium XXI.
Dissertatio In Marci Minucii Felicis Librum Qui Octavius Inscribitur. Auctore D. Nic. Le Nourry, Monacho O. S. B. E Congregatione S. Mauri.
Articulus Primus. Analysis hujus libri.
Articulus II. Utrum Minucius Felix sit hujus libri auctor, et quis ille fuerit.
Articulus III. Qui fuerint Caecilius, et Octavius, qui in hoc libro disputantes introducuntur.
Articulus Primus. Quo tempore hic liber editus fuerit.
Articulus III. De hujus libri manuscriptis codicibus variisque editionibus.
Articulus IV. De variorum in hunc librum notis et animadversionibus.
Articulus V. De corruptis aut corruptionis suspectis quibusdam hujus libri locis.
Articulus III. Exponuntur Octavii responsa, quibus superiora Caecilii argumenta diluit et evertit.
Articulus IV. Examinantur argumenta, quibus Deum existere negat Caecilius, et Octavius demonstrat.
Caput V. De Dei Nomine, Natura, Et Attributis.
Caput VI. De Divina Providentia.
Articulus III. Quomodo Octavius superiora Caecilii argumenta infirmet, et destruat.
Caput VII. De Aliis Christianae Religionis Dogmatibus.
Articulus Primus. Quae qualisve fuerit ea accusatio, quae illius occasiones, et quamdiu duraverit?
Caput XII. Aliae Caecilii Criminationes, Et Ad Eas Octavii Responsa Examinantur.
Articulus IV. Qua ratione Minucius dixerit cruces a Christianis nec coli, nec optari.
Caput XIII. Alia Iniquissimarum Caecilii Accusationum Capita Expenduntur.
Caput XV. Expenduntur Argumenta Quibus Minucius Ostendit Falsos Esse Gentilium Deos.
Articulus Primus. Exponitur illud Caecilii argumentum.
Chronici, Sub Alexandro Severo Conscripti.
Chronici, Sub Alexandro Severo Conscripti.
Sectio Prima. Liber generationis hominum
Sectio II. Divisio terrae et de tribus filiis noe.
Sectio XIII. Reges Persarum ex tempore Cyri.
Sectio XV. Prophetarum nomina.
Sectio XVII. Nomina Sacerdotum.
Sectio XVIII. Macedonum Reges juxta Alexandrinos.
Sectio XIX. Imperatores Romanorum.
Anno Domini CCL. Celerinus, Lucianus, Caldonius, Moyses, Maximus, Nicostratus, Rufinus Et Caeteri Confessores Ecclesiae Romanae Et Africanae.
Epistola Celerini Ad Lucianum. (Pamel., Rigalt., Baluz., Paris., XX. Oxon., Lips., XXI.)
Epistola Luciani Ad Celerinum. (Pamel., XXII. Rig., Baluz., Paris., XXI. Oxon., Lips., XXII.)
Anno Domini CCLI. Maximus, Urbanus, Sidonius, Et Macharius Confessores Romani.
Anno Domini CCLI. Maximus, Urbanus, Sidonius, Et Macharius Confessores Romani.
Epistola Maximi, Urbani, Sidonii Et Macharii Ad Cyprianum. (Erasm. III, 13 b
Epistola Maximi, Urbani, Sidonii Et Macharii Ad Cyprianum. (Erasm. III, 13 b
Annis Christi CCL-CLII.
Prolegomena.
Articulus Primus. S. Cornelii Vitae Historia.
Articulus II. S. Cornelii P. Et M. Scripta.
Articulus III. Synopsis Epistolae Cornelii Ad Fabium Antiochenum.
Notitia Epistolarum Non Exstantium Quae Ad Cornelium Attinent, Auctore D. Coustantio O. S. B.
Notitia Epistolarum Non Exstantium Quae Ad Cornelium Attinent, Auctore D. Coustantio O. S. B.
Epistolae Sancti Cornelii Papae Et Martyris, Et Quae Ad Eum Scriptae Sunt.
Epistolae Sancti Cornelii Papae Et Martyris, Et Quae Ad Eum Scriptae Sunt.
Epistola VII. S. Cypriani, Carthaginensis Episcopi, Ad Cornelium Papam.
IXº Ex Epistola Ad Fabium Antiochenum Episcopum Fragmenta.
S. Cypriani Ad Antonianum Epistolae Pars Altera.
De Quinque Presbyteris Et Fortunato Pseudoepiscopo.
Appendix Prima. Epistolae Cornelio Adscriptae.
Appendix Prima. Epistolae Cornelio Adscriptae.
Monitum In Epistolam Sequentem.
Epistola I. Cornelius Episcopus Fratri Lupicino Viennensi Archiepiscopo Salutem.
Epistola II. Cornelii Papae Ad Cyprianum.
Appendix Secunda. Decretales Epistolae S. Cornelio Papae Adscriptae.
Appendix Secunda. Decretales Epistolae S. Cornelio Papae Adscriptae.
Epistola II. Ad Rufum Coepiscopum Orientalem.
Decretum. Ut a jejunis juramenta praestentur.
Monitum.
Concilia Carthaginensia Tempore Cornelii I Papae In Causa Lapsorum Sub S. Cypriano Celebrata.
Concilia Carthaginensia Tempore Cornelii I Papae In Causa Lapsorum Sub S. Cypriano Celebrata.
Carthaginensis, Cypriani. ( Ex libello synodico. )
Circa Annos Christi CCL-CCLXX.
Dissertatio Prooemialis. Auctore D. Gothofr. Lumper O. S. B.
Dissertatio Prooemialis. Auctore D. Gothofr. Lumper O. S. B.
Caput Primum. Ejus Vitae Historia. Articulus Unicus.
Caput II. Novatiani Scripta Et Doctrina.
Articulus Primus. De libro Novatiani de Trinitate.
Articulus II. De Novatiani epistola de Cibis judaicis.
Articulus III. De Novatiani Epistola Cleri Romani nomine S. Cypriano inscripta.
Articulus IV. De operibus Novatiani deperditis.
Articulus V. Editiones operum Novatiani.
Articulus Primus. Puncta dogmatica de Deo, divinisque ejus perfectionibus.
Articulus II. Doctrina Novatiani de Mysterio Ss. Trinitatis.
Novatiani Presbyteri Romani Opera Quae Exstant Omnia.
Novatiani Presbyteri Romani Opera Quae Exstant Omnia.
De Trinitate Liber.
Caput III. Deum esse omnium conditorem, dominum et parentem, e sacris Scripturis probatur.
Caput XII. Deum enim Veteris Testamenti Scripturarum auctoritate probari.
Caput XIII. Eamdem veritatem evinci e sacris Novi Foederis Litteris.
Caput XIV. Idem argumentum persequitur auctor.
Caput XV. al. XXIII. Rursum ex Evangelio Christum Deum comprobat.
Caput XVI. al. XXIV. Iterum ex Evangelio Christum Deum comprobat.
Caput XVII. al. XXV. Item ex Moyse in principio sacrarum Litterarum.
Caput XIX. al. XXVII. Quod etiam Jacob apparuerit Deus Angelus, nempe Dei Filius.
Caput XXI, al. XVI. Eamdem divinam majestatem in Christo aliis iterum Scripturis confirmari.
Caput XXII, al. XVII. Eamdem divinam majestatem in Christo aliis iterum Scripturis confirmat.
Caput XXVI, al. XXI. Adversus autem Sabellianos Scripturis probat alium esse Filium, alium Patrem.
Caput XXVII. al. XXII. Pulchre respondet ad illud: sumus, quod illi pro se intendebant.
Caput XXVIII. Pro Sabellianis etiam nihil facere illud: Qui videt me, videt et Patrem, probat.
De Cibis Judaicis Epistola.
Novatiani Ad S. Cyprianum Epistola, Cleri Romani Nomine Scripta, Cypriano Papae Presbyteri Et Diaconi Romae Consistentes, Salutem.
Anno Domini CCLII-CCLIII. S. Lucius, I, Papa Et Martyr.
Anno Domini CCLII-CCLIII. S. Lucius, I, Papa Et Martyr.
Notitia Historica.
Epistola Unica S. Cypriani Carthaginensis Episcopi Ad Lucium Papam De Exsilio Reversum. De reditu illius ab exsilio gratulatur. Nil imminutum gloriae
Appendix Unica. Epistolae Et Decreta S. Lucio Adscripta.
Appendix Unica. Epistolae Et Decreta S. Lucio Adscripta.
Epistola Lucii Papae I Ad Galliae Atque Hispaniae Episcopos.
Decreta Lucii Papae, Ex Gratiano Desumpta.
Ex Eisdem Decretis. II. Clericus matronarum domicilia frequentans deponatur.
Ex Eisdem Decretis. III. De eodem titulo.
Annis Domini CCLIII CCLVII.
Prooemium. Ex libro pontificali Damasi papae.
Prooemium. Ex libro pontificali Damasi papae.
Notitia Epistolarum Non Exstantium Quae Ad Stephanum Attinent. Auctore D. Coustantio O. S. B.
Notitia Epistolarum Non Exstantium Quae Ad Stephanum Attinent. Auctore D. Coustantio O. S. B.
Epistolae Quae Ad S. Stephanum I Papam Attinent. Epistola S. Cypriani Carthaginensis Episcopi Ad Stephanum Papam.
Appendix. Epistolae Decretales S. Stephano Adscriptae.
Appendix. Epistolae Decretales S. Stephano Adscriptae.
Epistola I Stephani Papae I Ad Hilarium Episcopum.
Acta Et Monumenta Celeberrimae De Haereticorum Baptismate Disputationis,
Acta Et Monumenta Celeberrimae De Haereticorum Baptismate Disputationis,
Pars Prima. Praecipua Veterum Monumenta Quae Supersunt De Baptismate Haereticorum.
Pars Prima. Praecipua Veterum Monumenta Quae Supersunt De Baptismate Haereticorum.
S. Stephani Papae Et Martyris Decretoriae Sententiae.
S. Stephani Papae Et Martyris Decretoriae Sententiae.
I. Unus ac necessarius controversiarum fidei finis.
III. Traditionis Apostolicae testimonium de haereticorum baptismate.
IV. Testimonii intrinseca argumenta.
Concilium Romanum Sub S. Stephano Celebratum. Ex Libello Synod.
Concilium Romanum Sub S. Stephano Celebratum. Ex Libello Synod.
Concilia Carthaginensia .
Cyprianus Et Caeteri Collegae Qui In Concilio Affuerunt Numero LXVI, Fido Fratris Salutem.
Cyprianus Et Caeteri Stephano Fratri Salutem.
Sententiae Episcoporum LXXXVII, De Haereticis Baptizandis.
ΣΥΝΟΔΟΣ Πλένομὲνη ἐπὶ Κυπριανοῦ τοῦ ἅγιωτάτου ἐπισκόπου Καρχηδόνος καὶ μάρτυρος. ΙΩΑΝΝΗΣ ΖΩΝΑΡΑΣ.
Epistola Magni Cypriani Ad Jovianum ejusque episcopos.
ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ Κυπριανοῦ πρὸς τὸν Ἰοβιανὸν καὶ ἐκείνου συνεπισκοπους.
Concilium VIII Habitum Circa Annum CCLVII.
Concilium VIII Habitum Circa Annum CCLVII.
Epistolae Dionysii Alexandrini Episcopi Ad Stephanum Papam Fragmentum.
Anno Christi CCLVI. Epistola S. Cypriani Ad Jubaianum, De Haereticis Baptizandis.
Epistola S. Cypriani Ad Pompeium Contra Epistolam Stephani De Haereticis Baptizandis.
Concilium Iconiense Contra Cataphrygas, Celebratum Anno 258 Sub Stephano Papa I.
Epistola Firmiliani, Episcopi Caesareae Cappadociae, Ad Cyprianum Contra Epistolam Stephani.
Prolegomena De Auctore Anonymo Libri De Rebaptismate.
Prolegomena De Auctore Anonymo Libri De Rebaptismate.
Articulus I. Quis auctor operis, et quo saeculo floruerit?
Articulus II. Analysis hujus opusculi.
Articulus III. Observationes quaedam in hunc tractatum, atque ejusdem editiones.
Anonymi Liber De Rebaptismate. Non Debere Denuo Baptizari Qui Semel In Nomine Domini Jesu Christi Sint Tincti.
De Anonymo Auctore Tractatus Adversus Novatianum.
De Anonymo Auctore Tractatus Adversus Novatianum.
Anonymi Tractatus Ad Novatianum Haereticum: Quod Lapsis Spes Veniae Non Est Deneganda.
Anonymi Tractatus Ad Novatianum Haereticum: Quod Lapsis Spes Veniae Non Est Deneganda.
Pars Altera. Praecipui Recentium Excursus In Eamdem De Haereticorum Baptismate Disputationem.
L. Thomassini Dissertatio Ad Synodos Sub Stephano Papa In Causa Baptismi Haereticorum Collectas Carthagine, Romae Et Alibi Annis, Christi 256, 257, Et
II. Non Errasse Stephanum In Omnium Haereticorum Baptismo Recipiendo, Probatur Ex Firmiliano.
VI. Idem Evincitur Ex Cypriano.
VIII. Ex Concilio Carthaginensi.
X. Item Ex Concilio Arelatensi.
XII. Ex Stephani Ipsius Verbis
XIII. Defenditur Argumentum Stephani Adversus Cyprianum.
XIV. Item Ex Hieronymo Ostenditur Non Errasse Stephanum In Quaestione Baptismi.
XVIII. Idem Efficitur Ex Basilio.
XIX. Ex Siricio Innocentio, Leone R. Pp.
XXI. Quam Dictu Nefas, Totam Aliquando Errasse In Hoc Etiam Negotio Ecclesiam.
XXII. Item Ex Vincentio Lirinensi.
XXIII. Ex Hincmaro Rhemensi, Et Augustino Rursus.
XXVI. Ex Eodem, Cyprianus Petro Comparatur Erranti, Sed Corripiente Collegam Audiendi.
XXVIII. Eadem Ex Hieronimo Confirmantur, Vincentio Lir. Et Facundo Herg.
XXXI. Graviori Auctoritati Cedere Debuisse Cyprianum Ex Augustino.
XXXII. Et Cyprianus Et Alii Ejus Consentanei Forsan Resipuere.
XXXIV. Varia Hujus Discriminis Documenta.
XXXVII. Item Ex Stephano, Ex Arelat. Et Nicaena Synodo. Ex Optato.
XLIII. Ex Secunda Synodo Oecumenica.
XLV. Ex Consensu Graecorum, Maxime Theodori Studitae.
XLVIII. Concilia Plenaria Augustinus Frequenter Ad Consuetudines Ordinandas Requirit.
XLIX. Nequaquam Ad Quaestiones Fidei.
L. Summa Controversiae Hujus Posterioris.
Dissertatio Qua Vera Stephani Circa Receptionem Haereticorum Sententia Explicatur.
Dissertatio Qua Vera Stephani Circa Receptionem Haereticorum Sententia Explicatur.
I. Sententiam Illius Ratione Destitutam Non Fuisse.
II. An Stephanus Baptismum Ab Haereticis Sub Qualibet Forma Collatum Admiserit.
IV. An Non Stephanus Haereticorum Baptismo Majorem, Quam Decet, Virtutem Atque Efficiam Tribuat.
Auctoritas Pontificia, Notissimo Cypriani Facto A Quibusdam Neotericis Acriter Impugnata, Sed A Sapientissimis Galliae Theologis Solide Vindicata. Dis
Compendiosa Stephani Sanctissimi Martyris Ac Romani Pontificis Vita A Veterum Monumentis Excerpta.
Compendiosa Stephani Sanctissimi Martyris Ac Romani Pontificis Vita A Veterum Monumentis Excerpta.
Appendix Ad Vitam S. Stephani Romani Pontificis Et Martyris, In Qua Ipsius Contra S. Cyprianum Aliosque Rebaptizantes Agendi Ratio Veterum Testimoniis
Binae Dissertationes De Firmiliano, Auctore F. Marcellino Molkenbuhr O. S. F. Strictioris Observantiae, Ss. Theologiae Lector. Jubilato.
Conspectus Utriusque Dissertationis De Firmiliano.
Dissertatio Prima De Firmiliani ad S. Cyprianum Epistola aliisque ejus operibus.
Argumenta contraria. Queis probetur, quod Firmilianus fatam epistolam vere composuerit.
Argumenta. II. Quod auctor epistolae Firmilianicae non fuerit Donatista.
Propositio IV. Non est verosimile quod sanctus Firmilianus aliquos libros scripto publico evulgarit.
Argumenta contraria ex sancto Basilio Magno.
Animadversiones in binas has dissertationes opera et studio P. Gottfridi Lumper.
Annales Ecclesiae Africanae. Temporibus Cyprianicis (Auctore Morcelli).
Annales Ecclesiae Africanae. Temporibus Cyprianicis (Auctore Morcelli).
Annus Christianus CCXLIII. Donato Episcopo Carthaginiensi.
Annus Christianus CCXLIV. Donato Episcopo Carthaginiensi.
Annus Christianus CCXLV. Donato Episcopo Carthaginiensi.
Annus Christianus CCXLVI. Donato Episcopo Carthaginiensi.
Annus Christianus CCXLVII. Donato Episcopo Carthaginiensi.
Annus Christianus CCXLVIII. Cypriano Episcopo Carthaginiensi.
Annus Christianus CCXLIX. Cypriano Episcopo Carthaginiensi.
Annus Christianus CCL. Cypriano Episcopo Carthaginensi.
Annus Christianus CCLI. Cypriano Episcopo Carthaginiensi.
Annus. CCLII. Cypriano Episcopo Carthaginiensi.
Annus Christianus CCLIII. Cypriano Episcopo Carthaginiensi.
Annus Christianus CCLIV. Cypriano, Episcopo Carthaginiensi.
Annus Christianus CCLV. Cypriano Episcopo Carthaginiensi.
Annus Christianus CCLVI Cypriano Episcopo Carthaginiensi.
Annus Christianus CCLVII. Cypriano Episcopo Carthaginiensi.
Annus Christianus CCLVIII. Cypriano Episcopo Carthaginiensi.
Circa Annum Domini CCLVII.
Prolegomena. Auctore D. Gothofr. Lumper. (Hist. theolog. critic. Ss. Pp. t. XIII, p. 45-51.)
Prolegomena. Auctore D. Gothofr. Lumper. (Hist. theolog. critic. Ss. Pp. t. XIII, p. 45-51.)
Articulus Primus. [ De sancto Pontio, auctore Vitae sancti Cypriani.
Articulus II. Pontii diaconi Scripta.
De Vita Et Passione Sancti Caecilii Cypriani Episcopi Carthaginensis Et Martyris, Per Pontium Diaconum.
Caput III. Ad sacros ordines cito promovetur. Sanctos sibi imitandos jungiter proponit
Caput IV. Cyprianus a Caecilio ad fidem adductus.
Caput V. Adhuc neophytus, episcopatum assumere compulsus.
Caput VI. Episcopalibus virtutibus emicat.
Caput VII. Proscriptus et ad leonem postulatur, prudenter secedit.
Caput VIII. Idque accidit ex divinae Providentiae consilio.
Caput XI. Pellitur in exsilium Curubin.
Caput XIII. Quam visionem auctor interpretatur, et veridicam fuisse probat.
Caput XIV. Imminente persecutione, recusat fugere Cyprianus, suosque ad martyrium hortatur.
Caput XV. Capitur. Plebs ante fores noctem excubat.
Caput XVI. Postridie ad tribunal proconsulis ducitur.
Caput XVIII. Capite plectitur.
Caput XIX. Primus martyr episcoporum Carthaginensium.
Acta Proconsularia Sancti Cypriani Episcopi Et Martyris.
Acta Proconsularia Sancti Cypriani Episcopi Et Martyris.
I. Prima S. Cypriani confessio coram Paterno proconsule. Presbyteros prodere renuit.
II. In exilium Curubim mittitur. Inde a Galerio revocatus comprehenditur.
III. Coram proconsule sistitur. Ejus secunda confessio.
IV. Sententia in eum lata, capite plecti jubetur.
V. Coram magna populi turba decollatur. Ejus corpus a fidelibus noctu sublatum sepelitur.
VI. Passus est XVIII kal. octobr. sub Valeriano et Gallieno principibus.
Appendix Passio S. Cypriani Ex M. S. Victoris Nec Non Bodleiano I.
Appendix Passio S. Cypriani Ex M. S. Victoris Nec Non Bodleiano I.
Index Generalis. In Opera Tertulliani.
Index Generalis. In Opera Tertulliani.
Syllabus Rerum Quae In Hoc Volumine Includuntur.
Articulus III. Examinantur aliae Caecilii reprehensiones, quibus Christianos idcirco vituperat, quod floribus caput, odoribus corpus non honestarent, unguenta funeribus reservarent, coronas negarent mortuis, quorum corpora non cremabant, sed sepeliebant; ubi de more sepeliendi corpora ejusque antiquitate.
Alia Caecilius in Christianis reprehendit, quae laude longe magis, quam vituperatione digna erant: «Non floribus, inquit, caput nectitis, non corpus odoribus honestatis, reservatis unguenta funeribus, coronas etiam sepulchris denegatis.» Triplex est illa criminatio, 0542D uti vides Minucius autem priori respondet non legitimum florum usum, sed abusum coronarum a Christianis jure merito reprobari. Audi, quaeso, ejus verba: «Quis ille, qui dubitat vernis indulgere nos floribus, cum capiamus et rosam veris et lilium, et quidquid aliud in floribus blandi coloris, et odoris est. His enim et sparsis utimur mollibus, ac solutis, et sertis colla complectimur. Sane quod caput non coronamus, ignoscite. Auram boni floris naribus ducere, non occipitio, capillisve solemus haurire.»
Praevium vero ibi sequi videtur Tertullianum, qui absurdam hancce gentilium criminationem simili plane responso diluerat: «Non amo, inquit, capiti coronam; quid tua interest? Emptis nihilominus floribus quomodo utar? Puto gratius liberis et solutis, et 0543A undique vagis, sed et si in coronam coactis, nos coronam naribus novimus. Viderint qui per capillum odorantur» (Tertullian. Apologet., cap. 42, pag. 38) . Sed haec fusius ille alio in libro prosecutus, ostendit licitum esse florum usum, modo illorum color et odor non aliis, quam visus et odoratus sensibus, ad hunc finem divina Providentia destinatis, percipiatur: «Utere, inquit, floribus visu et odoratu, quorum sensuum fructus est . . . Caeterum in capite quis sapor floris? Qui coronae sensus, nisi vinculi tantum, quo neque color cernitur, neque odor ducitur, nec temeritas commendatur? Tam contra naturam est florem capite sectari, quam cibum aure, quam sonum nare. Omne autem quod contra naturam est, monstri meretur notam penes omnes, penes nos vero etiam elogium 0543B sacrilegii in Deum, naturae dominum et auctorem» (idem lib. de Corona., cap. 5, pag. 123) . Quin etiam apud Lucianum, tametsi gentilem, ii castigantur, qui gestabant coronas, ὅτι μὴ ἴσασι τοῦ στεφάνου τὸν τόπον, «quia coronae locum,» ubi imponenda esset, «nesciebant» (Lucian. Dial. de Morib. philosoph., pag. 24) .
Aliam tamen improbati a Christianis coronarum usus rationem Justinus Martyr reddidit; quia deorum simulacris anima carentibus tribui ab ethnicis solebat (Justin. Apolog. 2, pag. 57) Quin immo mox laudatus a nobis Tertullianus variis argumentis probat, illius moris originem ab impio illo deorum cultu derivari. Postea vero haec adjecit: «Quo satis instruamur, quam alienam judicare debeamus coronati 0543C capitis institutionem ab eis probatam, et in eorum deinceps honorem dispensatam,» sicut adhuc alio in libro ostendit, «quos saeculum deos credidit (Tertullian. lib. de Coron., cap. 7 et seq., pag. 124 et seq. Et lib. de Spect., cap. 7, 11 et 12, pag. 93 et 95) .» Quamobrem sequester ejus Cyprianus confessoribus Christi gratulabatur hisce verbis: «Ab impio sceleratoque velamine, quo illic velabantur sacrificantium capita captiva, caput vestrum liberum mansit. Frons cum signo Dei pura diaboli coronam ferre non potuit, coronae se Domini reservavit» (Cypr., de Lapsis, p. 122) . Consule adhuc, si lubet, singularem Maderi de Coronis librum, et ea, si velis, quae de illis superiore Apparatus nostri tomo diximus, et quae adhuc postea dicenda sunt (Tom. I. Apparat., pag. 801 et 0543D seq. et infr., cap. 19, art. 2.)
Verum Caecilius, aliique gentiles, non eo tantum nomine Christianos culpabant, quia coronas vivis hominibus denegabant, sed etiam mortuis: «Coronas, inquiebat, etiam sepulcris denegatis.» Quid vero ad haec Octavius? Verum plane id esse libenter concedit, miraturque mortuos ab Ethnicis coronari: «Ego vos, ait, in hoc magis miror, quemadmodum tribuatis exanimi aut non facem, aut non sentienti coronam, cum et beatus non egeat, et miser non gaudeat floribus» (Ibid. pag. 341) . Verum corruptus plurimis videtur hic auctoris nostri textus, et in quibusdam editionibus particula non et nomen exanimi omissa sunt. Sed haec correctio codici manuscripto adversatur, 0544A augetque potius quam tollit difficultatem. Minucii quippe menti contraria apparet. Non enim mirum «sentienti» facem tribui, sed mortuo, qui nihil videre potest. Servata autem codicis lectione, is videtur esse auctoris nostri sensus: «Miror equidem cur non sentienti et mortuo homini coronas tribuatis.» Non minus siquidem illud absurdum est, quam si «exanimi,» atque idcirco non sentienti, admoveatis facem. Mortuus namque homo aut «beatus» est aut «miser:» si beatus ac felicitate aeterna fruatur, non eget floribus; si miser poenisque crucietur aeternis, gaudere non potest floribus, qui nullo gaudii sensu affici potest.
Eo autem argumento gentiles exagitat, qui non solum usitato more coronabant mortuos, sed quibus 0544B etiam illud antiquissima lege praeceptum fuerat. Testem, si velis, habebis Ciceronem, ubi de XII Tabularum legibus disserit: «Illa, inquit, jam significatio est laudis, ornamenta ad mortuos pertinere, quod coronam virtute partam, et ei qui non peperisset, et ejus parenti sine fraude esse lex impositam jubet» (Cic. lib. II de Legib., pag. 341, lin. 39) . Docet vero Plinius quando imponenda erat: «Quis ergo honos, inquit, ut ipsi mortuo parentibusque ejus, dum intus positus esset forisve ferretur, sine fraude esset imposita?» (Plin. lib. XXI Natur. Hist., cap. 3. pag. 107.) hoc est, cum mortui corpus servabatur domi, indeque efferebatur ac funebris pompa fiebat. De omnibus etiam mortuis scripsit Lucianus: Στεφανώσαντες ὡραίοις ἄνθεσι προτίθενται λαμπρῶς ἀμφιέσαντες: «Coronatos 0544C pulcherrimis floribus splendide vestitos proponunt» (Lucian. de Luctu, pag. 810) . Sed hunc ille morem aliosque gentiles sepulturae ritus irridet et explodit. Quidni ergo Christiani illum rejecissent coronarum usum, de quo nos alibi disputavimus? (Tom. I Apparat. lib. III, Dissert. I, cap. 19, art. 6, pag. 802 et seqq.) Cur autem eum respuerint, hanc Minucius reddidit rationem: «At enim nos exequias adornamus eadem tranquillitate qua vivimus; nec annectimus arescentem coronam, sed a Deo aeternis floribus vividam sustinemus» (Minuc. pag. 342) , hoc est exspectamus.
Quamvis autem Christiani mortuorum caput nulla redimirent corona, unguentis tamen illorum corpora ungere solebant (Ibid. pag. 98) . Quid enim aequius quam ut propositum sibi ab Evangelista uncti corporis 0544D Christi (Johan. XIX, 39 et seq.) exemplum imitarentur? Neque Caecilius hunc morem condemnare ausus est. Cum enim unguentorum usus Darii tempore, inquit Plinius, ad eos pervasisset, «tum honos et ad defunctos pertinere coepit» (Plin. lib. XIII, Natur. Hist., cap. 1, pag. 56) . Quid igitur ipse Caecilius in Christianis redarguat, audiamus: «Non corpus odoribus honestatis, reservatis unguenta funeribus» (Minuc. pag. 97) . Eos itaque corripit, non quia mortuos unguentis perfunderent, sed non ungerent dum adhuc vivebant. Octavius vero hanc praeposteram omnino accusationem aspernatus, nihil videtur ad eam respondisse, nisi forte quod ibidem dixerat, Christianos licitum quidem florum atque adeo unguentorum 0545A usum non rejecisse, sed intulerabilem, sicut alibi patefecimus (Tom. I Apparat., pag. 803 et seq.) , gentilium abusum. Plura porro Tertullianus de pio laudandoque Christianorum mortua corpora ungendi ritu tradidit, quae suo loco a nobis examinanda sunt.
Postremo Caecilius Christianos adhuc antiquum mortuos sepeliendi morem servantes, sic insectatur: «Exsecrantur rogos et ignium sepulturas, quasi non omne corpus, etsi flammis subtrahatur, annis tamen et aetatibus in terram resolvatur; nec intersit utrum ferae diripiant, an maria consumant, an humus contegat, an flamma subducat: cum cadaveribus omnis sepultura, si sentiunt, poena sit; si non sentiunt, ipsa conficiendi celeritate, medicina» (Minuc. pag. 97 et 0545B seqq.) . Quae quidem ex Seneca delibata fuisse jam observavimus (Sup. cap. 2, art. 5) .
Tam frigidae autem irrisioni, quid respondet Minucius? «Nec ut creditis, inquit, ullum damnum sepulturae timemus, sed veterem et meliorem humandi consuetudinem frequentamus» (Minuc. pag. 255) . Atqui reipsa antiquissimum et optimum fuisse cadaverum sepeliendorum morem his Cicero, si dubites, te docebit verbis: «At mihi quidem antiquissimum sepulturae genus id fuisse videtur quo apud Xenophontem Cyrus utitur. Redditur enim terrae corpus, et ita locatum ac situm quasi operimento matris obducitur. Eodemque ritu in eo sepulchro quod procul ad Fontis aras regem nostrum Numam 0545C conditum accepimus: gentemque Corneliam usque ad memoriam nostram hac sepultura scimus esse humatam: C. Marii sitas reliquias apud Anienem dissipari jussit Sylla victor. . . . Quod haud scio an timens suo corpori posse accidere, primus e patriciis Corneliis igni voluit cremari» (Cic. lib. II de Legib., pag. 340, lin. 45 et seqq.) .
Et de Numa quidem haec quoque Plutarchus memoriae prodidit: «Corpus ex praecepto ejus, ut fama est, πυρὶ μὲν οὐκ ἔδοσαν τὸν νεκρὸν, αὐτοῦ κωλύσαντος. δυὸ δὲ ποιησάμενοι λιθίνας σοροὺς, ὑπὸ τὸν Ἰανικλὸν, τὴν μὲν ἑτέραν ἔχουσαν τὸ σῶμα, non cremaverunt; verum duas arcas lapideas fecerunt, quas condiderunt sub Janiculo; quarum in una cadaver ejus positum est» (Plutarch. tom. in Vita Numae, pag. 74) . Ex his igitur 0545D liquet vetustissimam fuisse sepeliendi cadavera consuetudinem. Plinius quoque huic sententiae subscripsit, quemadmodum ex hisce illius patet verbis: «Ipsum cremare apud Romanos non fuit veteris instituti: terra condebantur. At, postquam longinquis bellis obrutos erui cognovere, tunc institutum. Et tamen multae familiae priscos servavere ritus, sicut in Cornelia nemo ante Syllam dictatorem traditur crematus; idque voluisse, veritum talionem, eruto C. Marii cadavere. Sepultus vero intelligatur, quoquo modo conditus; humatus, vero humo contectus» (Plin. lib. VII Natur. Hist., cap. 54, pag. 91 et seqq.) . Ciceronem, uti vides, κατὰ πόδα sequitur, et quid sepulturam inter et humationem intersit, clare explicat.
Testis autem est idem Cicero, non solum apud 0546A Romanos, sed alias etiam apud gentes morem illum invaluisse. De Aegyptiis quippe, Persis et Magis haec litteris memoriaeque mandavit: «Condiunt Aegyptii mortuos, et eos domi servant. Persae etiam cera circumlitos condiunt, ut quam maxime permaneant diuturna corpora. Magorum mos est non humare corpora suorum, nisi a feris sint antea laniata» (Cic. lib. I Tuscul., pag. 133, lin. 23) . Addit Hircanos optimam censuisse sepulturam cum mortuorum cadavera a canibus laniarentur.
De Atheniensibus vero ille haec in citato a nobis secundo de Legibus libro memorat: «Athenis jam ille mos a Cecrope, ut aiunt, permansit hoc jus terra humandi, quam cum proximi fecerant, obductaque terra erat, frugibus obserebatur, ut sinus et gremium 0546B quasi matris mortuo tribueretur; solum autem frugibus expiatum, ut vivis redderetur» (Ibid. lib. II, de Legib., pag. 342, lin. 9) . Neque praetermitti debet Servius, qui in suis ad sextum Aeneidos librum commentariis haec observat: «Qui de pietatis generibus scripserunt, primum locum in sepultura esse voluerunt. Unde, cum pontificibus nefas esset cadaver videre, tamen magis nefas fuerat si visum insepultum relinquerent. Genus autem fuerat sepulturae injectio pulveris. Unde est: Aut tu mihi terram injice, namque potes. Horatius: Non est mora longa, licebit, injecto ter pulvere, curras» (Servius in lib. VI Aeneid. v. 175 et seqq. pag. 409, et in lib. II, pag. 618 et 619) . Sed ea de re adhuc ille alibi, quem videsis, sicuti et 0546C Macrobium, qui aperte testificatur suo saeculo nullum fuisse urendi mortuorum corpora usum (Macrob. lib. VII Saturnal., cap. 7) . Alio autem in libro scripsit plurimarum gentium vel regionum institutis sancitum fuisse mortuorum corpora non sine cantu ad sepulturam deferendi (et lib. II in Somn. Scipion., cap. 3) . Plura porro de vario sepeliendi ritu disputat Lilius Gyraldus in scripto eam in rem libro peculiari; Alexander ab Alexandro, sexto libro Genialium Dierum; ac Tiraquellus suis in hunc librum annotationibus.