0712C



Epist. V.— Cornelius Cypriano, etc. Recentior codex Colb., ut priscae Cypriani editiones, Cyprianus Cornelio: sed ed. Manutiana anni 1563 in hac et epistola proxime sequente titulum recte praestat: quod etiam Corbeiensis ms. primum prae se tulit, sed ab antiqua manu in eo restitutum est Cornelius Cypriano. Quin re ipsa Cornelii sit, Cyprianus infra Epist. 7 ambigere nos non sinit. Eam alii epistolae fragmentum, alii schedam, alii litterulas appellare malunt. Ipse Cyprianus in laudata Epistola 7, litteras vocat. Iis vero, 0712D qui fragmentum putant, favere videtur primo, quod Novatianus, etiamsi nondum nominatus, hujus scelerati hominis vocabulis designetur; deinde quod Cyprianus epistolae huic rescribens, nonnulla ad Evaristum et Nicostratum attinentia tum didicisse se commemorat, quae in illa non habentur. At Novatiani nomen in hac epistola consulto taceri, ejusque loco pronomen substitui, sequens, de cujus integritate nullus dubitat, fidem faciet, utpote in qua Cornelius eadem 0713A ratione se gerit. Hoc et subinde imitati sunt alii pontifices, nominatimque Caelestinus erga Nestorium. Necnon et Patres: vel quod in haereseon, ortu parcendum duxerint haeresiarcharum nominibus, vel quod ab iis appellandis abhorruerint. Neque certius Epistolam istam truncatam probant specialia quaedam, quae a Cypriano narrantur, nec in hac exprimuntur, 0713B de Nicostrato et Evaristo adjuncta: cum ea ille Nicephori ore potuerit ediscere. Huic porro in Africam festinanti primum sola tradita est haec Epistola. Deinde cum in procinctu esset, ei et subsequens adjuncta est. Utramque vero simul pertulit. Coustant. Haec epistola in omnibus fere codicibus antiquis dicitur esse Cypriani ad Cornelium. Ego esse Cornelii ad Cyprianum nuspiam reperi quam in Corbeiensi et in uno meo. In excerptis tamen ad me missis ex codice 199 bibliothecae Vaticanae lego eam scriptam esse a Cornelio ad Cyprianum hoc modo: «Epistola Cornelii ad Cyprianum de factione schismaticorum. Cornelius Cypriano salutem. Ne quid.» Itaque ambigi non potest quin vere sit Cornelii. Putavit autem Pamelius illam non esse integram et esse tantum fragmentum, Rigaltius esse sequelam vel additamentum potius alicujus ex praecedentibus. Baluzius.



Hujus scelerati hominis. De viro isto ita Hieronymus, De Viris Ill., cap. 70. «Novatianus Romanae urbis presbyter adversus Cornelium cathedram sacerdotalem 0713C conatus invadere, Novatianorum, quod Graece dicitur Καθάρων, dogma constituit, nolens apostatas suscipere poenitentiales.» Plura videas in ea quae mox sequitur, ad Fabium Cornelii Epistola; atque in pluribus Dionysii Alex. apud Eusebium epistolis. Maxime vero notabile est tacere semper Cornelium adversarii sui Novatiani nomen in epistolis quae restant; de cujus quidem nominis varia scriptura aliquid hic dicam. Huic nimirum, pariter atque aequali ejus Novato Afro, verum nomen Novatum fuisse, fuse disputavit Cl. Lardnerus De Fide Hist. Evang. P. II, vol. V. Not. ad calcem, vol. in cap. 47, qui et nonnullos auctores etiam Latinos adduxit hanc scripturam prae se ferentes, sed fortasse ex imitatione Graecorum, qui fere semper Νοούατον seu Ναυατὸνscripserunt. At Cyprianum nomine Novatiani hominem semper designasse notissimum est, ut posteriorum aetatum taceam scriptores. Immo vero apud historicum Graecum Eusebium lib. VII. cap. 8, ubi referuntur quaedam ex 0713D Dionysii Alexandrini epistola ad Dionysium Romanum nomen Νοουατιανῷ scriptum habetur. Cumque in epistola Alexandrini praesulis ad ipsum Novatianum ab eodem Eusebio in lib. VI, cap. 45, servata, non tantum Hieronymus et in quibusdam editionibus Rufinus, sed etiam Syncellus Nicephorusque, similem scripturam exhibeant, fortasse statuendum est Eusebium revera scripsisse hoc quidem loco Ναυατιανῷ non, ut vulgo legitur, Νουάτῳ cum illud in Dionysii codicibus invenisset. Porro nil contrarium colligendum esse videtur ex derivativo Novatiani, quasi a nomine Novato ductum illud fuerit, quum aliter asseclae isti Novatianani dicendi essent. Hoc enim Scaligerum haud induxit, ut crederet hominem Novatum dictum fuisse. Vid. Animadv. ejus in Chronico Eusebii, 0714A p. 236. Addendum quoque hic est Tatianos dictos esse a Tatiano apud Epiphanium in opere de Haeresibus, aliosque auctores similiter ac Novatianos a Novatiano, quos tamen Novatianenses appellat Cyprianus in Epist. ad Jubaianum, seu Ep. 73. sub init. Hoc denique lectorem monebo, nullam lucem hanc quaestionem mutuari sibi ex titulis duorum illorum operum 0714B De Trinitate, et De Cibis Judaicis, quae Novatiano adscribi solent, quippe cum illa sic inscripta fuisse S. Hieronymi auctoritate, non ex fide ipsorum codicum manuscriptorum, videantur. Interea ductum est a nomine Novato Novatianus, quemadmodum a Fabio Fabianus, et a Basso Bassianus, immo vero Fabius Antiochenus episcopus Fabianus ab auctoribus saepe nominatur. Routh.



Prostratus virtutibus Dei. Hoc est, ait Nathanielis Marshall Anglicus Cypriani interpres, sententiis adversus eum latis ecclesiasticis, quae in coelo ratae esse habebantur. Routh.



Inde fuissent expulsi. Carthagine scilicet. Qua de re Cyprianus in superiore Epistola 1. sic praeloquitur: «Venerunt ad nos, f. c. missi a Novatiano Maximus presbyter, et Augendus diaconus, et Machaeus quidam et Longinus, etc.» Ibi autem eos non e civitate ejectos, sed a communicatione cohibitos, Cyprianus docet. Porro Maximus presbyter proxime memoratus, subinde a Novato Carthaginensis pseudoepiscopus creatus 0714C fuit: adeoque alius est a Maximo presbytero confessore, qui primum a Novatiano seductus, aliquanto post ad Ecclesiam rediit. (Vid. Ep. proxime sequentem.) Neque etiam praedictus Augendus cum eo est confundendus, qui Cornelii ad Cyprianum litteras detulit. Coustant. Simile notat de Augendo Baluzius, hunc esse diversum ab Augendo diacono partis Novatiani, cujus mentio in Epistola IV.



Prioribus litteris. Non exstant. Coustant.



Dionysium. In uno libro meo vetere scriptum est Zoticum. Quo enim modo legi in uno Bodleiano testatur editio Anglicana. Sic etiam editio Morellii. Baluzius.



Illo jam pervenisse. Hoc est Carthaginem. Nec falsa fuit Cornelii opinio, si eam de tempore, non quo scribebat, sed quo litteras suas Cypriano reddendas judicabat, interpretemur. Pridie enim quam hae redderentur, illuc pervenerat secunda Novatiani legatio. Coustant.



Patronae suae. Hinc servum eum et mancipium 0714D exstitisse vir eruditus suspicatur: quod persuaderetur facilius, si Cornelius dominae non patronae vocabulo usus esset. Hujus vero diaconi crimina ut nota fierent, eo pluris intererat, quo ille amplius confessoris titulo gloriabatur, et inde vulgo imponebat. Coustant. Permittitur Canone 82 qui dicitur Apostolorum, etiam mancipiis cum dominorum consensu vel ad superiores ordines ecclesiasticos adscisci; et, ut significavit Coustantius, libertus, non servus fuisse Nicostratus videtur, atque eo minus ab ecclesiastico ordine arcendus.



Ecclesiae deposita. Seu ecclesiasticas pecunias, quae viduarum et pupillorum deposita censebantur, quia eorum sublevandorum gratia servabantur, ut ex subsequenti Epistola VII, II. I, colligere est (49, aliter 0715A 52. Ep. Cypr.) —«Nicostratum vero, diaconio sanctae administrationis amisso, ecclesiasticis pecuniis sacrilega 0715B fraude substractis, et viduarum ac pupillarum depositis postea denegatis, non tam in Africam, etc.» Nec difficile erat diacono, cui pecuniarum illarum dispensatio credebatur, hujusmodi deposita fraudare. Coustant.



Auctorem schismatis. Colb. Ms. cum auctore schismatis. Evaristus auctor schismatis dicitur, quatenus aliis auctor fuit ut illud sequerentur. Neque hac molitione, etiam postquam de episcopatu dejectus est, abstitit. Quocirca Cyprianus infra Epist. VII. (49) rescribit eum «veritatis ac fidei naufragum factum circa quosdam sui similes paria naufragia Concitare.» Praeterea si Evaristus iste, ut valde probabile est, Novatiani ordinator fuit, haeresis auctor non immerito appellatur, qui hac ordinatione locum haeresi et auctoritatem praebuit. Coustant. Pacianus in epistola ad Symphronianum contra tractatus Novatianorum: «Ego nescio quid Novatianus egerit, quid Novatus admiserit, quid Evaristus tumuerit, quid Nicostratus, nuntiarit.» 0715C Et infra ait illos «qui Evaristum, qui Nicostratum receperunt, caeterosque ab Ecclesia recedentes, lingua, manu, moribus inquinatos.» Hunc porro Evaristum fuisse unum ex ordinatoribus Novatiani collegit ex epistola ista Henricus Valesius in annotationibus ad librum VI, cap. 43, Historiae ecclesiasticae Eusebii (h. e. Cornelii Epist. ad Fabium, quam infra collocavi.) Baluzius.



Et successorem plebi. Ita omnes libri veteres et editiones. Angli, nescio qua auctoritate, posuerunt succensorem, nullo, ut arbitror, sensu, monentes interim legendum forte esse succursorem. Sed ego nescio ubi invenerint vocem succursorem alioqui valde inutilem in hoc loco. Ait enim Cyprianus Zetum in locum Evaristi episcopum esse constitutum et successorem plebi datum cui is ante praefuerat. Baluzius. Succussorem, quod re ipsa conjecerat Fellus legendum, in sensum concitoris, seu concitatoris, videtur ab eo acceptum, nam Glossae Vet. Succusso, κατασείω habent. Videsis Valesii Not. ad Concil. 0715D Antioch. supra, vol. II, p. 502. Routh.



Plebi, cui ante praefuerat, in Corb. ms. ante fuerat, tum a I. manu Zelum, secundis curis Zenum; quod et Pamelius in Camberon. legisse se testatur. Praefert unus Anglic. Zoticum. (Errat hic Coustantius, nam Zoticum pro Dionysium legi ante ad lin. 14. Felius notaverat.) Eorum, qui Evaristum ab episcopatu removerant, auctoritate successorem ipsi ordinatum fuisse hinc liquet. Coustant. Zetum. Hoc nomen deest in antiquis editionibus et in quibusdam veteribus libris. Habetur tamen in uno meo et in editione Manutiana. In Fuxensi scriptum est Gestum. Corbeiensis, 0716A in quo primo scriptum fuit Zetum, (confer Coustantium supra) habet ex emendatione Zenum. Quo 0716B etiam modo scriptum fuisse in Camberonensi testatur Pamelius. Zeti cujusdam, sed antiquioris, mentio est apud Propertium lib. iii. eleg. 8. et apud Horatium lib. I. ep. 18. item in quadam tragoedia Senecae Bal.



Majora vero et graviora hic designavit. Novatus vero ea hic designavit Bod. I. Fellus. De Evaristo Novatiani socio et adjutore hic agi videtur, vel pejus, ait Cornelius, Romae quam in sede sua se gerente. Idem sentit Coustantius, quem infra habes de Evaristo hoc interpretantem. Routh.



Junctos habeat. Codex Colb. vinctos habeat, ac deinde, Bene valere semper, frater charissime; alii duo, Bene vale, frater charissime. Coustant.



Opto, frater charissime, semper bene valere, etc. Istud addidimus ex fide codicis Remensis sancti Dionysii. In Fuxensi scriptum est bene valere semper, frater charissime. In uno meo simpliciter: Bene vale, frater charissime. Baluzius. Similiter hoc legi in codd. Veron. et Bod. I. notavit Fellus, qui tamen juxta atque priores 0716C Cypriani editores et post eum Coustantius, in textu clausulam haud exhibet. Exstant verba, bene vale, frater charissime, ad finem epistolae proxime sequentis; haec vero ibi in edd. vetustioribus omissa erant.

0713A Zoticum Bod. 1.

0713A Innotescant Corb.

0714A Cum auctore Corb.

0715A Oxon. edit. succensorem; et in notis, successorem, Manut. Veron. forte succussorem. Retinendum cum aliis libris successorem: quae vox non ad Evaristum, sed ad Zetum huic suffectum refertur.

0716A Novatus vero ea hic designavit Bod. 1.

0716A Inexplebili avaritia, qualia, Bod. 1.

0716A Sic Bod. 1. semp. Bene vale. frater charissime, Ver. Bod. 1.