0725C



Epist. VII.—I. Et cum diligentia. Statim ab epistolae hujus exordio Cyprianus duas superiores Cornelii epistolas simul ab eodem Nicephoro acolytho accepisse se docet. Et hac quidem primae, subsequente autem secundae respondet.



Novatiani et Novati. Novatum hunc cum Novatiano dum confundunt Graeci, eum haeresiarcham et Catharorum principem falso faciunt. Uterque tamen multis est nominibus distinctus. Nam Novatianus Romanus, Novatus Carthaginensis presbyter fuit. Novatianus Romanum sibi arrogavit pontificatum: Novatus a nullo umquam in episcopum est cooptatus. Novatianus quamdam puritatis speciem affectans, indeque Catharorum sectae nomen et originem tribuens, lapsis etiam poenitentibus veniae spem sustulit: Novatus vero factionis Felicissimi presbyteris adhaerebat, qui lapsis, etiam 0726B praetermissis poenitentiae canonicae regulis, statim pacem et communionem dari volebant, ac nihilominus 0726C cum Novatiano copulari non destitit. Nempe gravium criminum sibi conscius, non id agebat ut disciplina ecclesiastica servaretur, sed ut turbas in Ecclesia concitando debitam sceleribus ultionem declinaret. Quocirca Novatianae seu Catharorum haeresis princeps et auctor nequaquam dicendus est Novatus, licet Novatiani schismatis praecipuus adjutor merito censeatur.



Istic. Pro illuc, ut infra illic pro illuc. Sic enim scriptum est in veteribus libris et in editione Spirensi, tum etiam in Veneta veteri, et in Manutiana. Sic apud sanctum Gregorium, lib. VII, indict. 2, epist. 118, et lib. IX, epist. 10, ac fortassis alibi scriptum est in codice Floriacensi illic pro illuc.



Factio. Scilicet secunda Novatiani legatio, quam obierunt Nicostratus, Novatus, Evaristus, Primus et Dionysius; ut in epistola sequenti declaratur, cum primam suscepissent Maximus, Longinus et Machaeus.



De episcopo. Hoc est de episcopali dignitate ita dejectum, ut nec in eadem ecclesia cum laica communione permaneret, utpote fidei naufragum factum.



Illic. Id est in Africa. Quare falsa est lectio quae habet illinc, tamquam si vox illa referenda esset ad urbem Romam, unde Evaristus et Nicostratus fugissent in Africam. Quod satis evincitur dum scribitur illos ab urbe fugisse, ut necessaria non sit vox illinc. Itaque vox illic refertur, ut dixi, ad Africam. Quamquam fatendum est quaedam vetera exemplaria praeferre illinc. Sed major numerus habet aliam lectionem. Vide quae ad vocem istinc diximus ad epistolam 41, pag. 430.



0727B Et adhaerebit uxori suae. Hoc segmentum nos addidimus, non solum quia habetur in Epistola Pauli ad Ephesios, ex qua sumptus est hic locus, sed in primis quia ita scriptum vidi in quatuor antiquis codicibus et in libro Flori. Desunt tamen in tribus antiquis codicibus.



Christi pariter. Quidam codices praeferunt Christum.

0725B Et dilectione, Bod. 3.

0725B Sic Voss. 2. N. C. 1, 2. Lam. Lin. Ebor. Vet. Erasm. Manut. novas perniciosas, Rig.

0725B Cogitare, Bod. 1.

0726B Nicostratum quoque, Lamb.

0726B Sic Voss. 2. Lamb. Ebor. Nc. 1, 2. Diacono Rig.

0726B Admissum, Bod. 1, 3.

0726B Conscientiam, Bod. 3.

0726B Ultro Comp.

0727B Sacramentum hoc, Bod. 3.

0727B Dico in Christo et in Ecclesiam, Lam. Bod. 1.

0727B Et Christum pariter, Ebor. Nc. 1, Lin.

0727C



II. Hostis quietis. Ista non habentur in quatuor libris veteribus et in antiquis editionibus. Exstant tamen in decem codicibus antiquis.



Persecutione. Hic notatur Novatus ut dux et antesignanus factionis ejus, quam adversus Cyprianum concitarant presbyteri nonnulli, de quibus idem praesul Epist. X, seu XVI, ita loquitur; Cum quorumdam immoderata et abrupta praesumptio temeritate sua et honorem martyrum, et confessorum pudorem, et plebis universae tranquillitatem turbare conetur, tacere ultra non oportet . . . quando aliqui de presbyteris, nec Evangelii nec loci sui memores . . . cum contumelia praepositi totum sibi vindicent. Nempe illi Cypriani ordinationi intercedentes et invidiae beatos exponebant martyres, et gloriosos servos Dei cum sacerdote, hoc est cum ipsomet, committebant, ac plebem turbare non desistebant. Presbyteros illos Cyprianus Epist. VI seu XIV indicare videtur his verbis: Ad id quod scripserunt mihi compresbyteri nostri Donatus et Fortunatus, Novatus et Gordius, solus rescribere nihil potui. Hos 0727D enim a presbyteris ac diaconis suis, ad quos ista eloquitur, velut jam separatos distinguit. Coustant.



Romam. Plerique codices habent Romae. Quam lectionem ego puto esse bonam. Nihil tamen mutare volui. Sufficit mihi ita monuisse.



Carthaginem Roma. Carthago aemula Romae apud Plinium, Velleium, Paterculum, et Florum, dives opum, ut ait Virgilius. Herodianus, lib. VII, ait illam opibus, populi frequentia, vel magnitudine tantum Romae concedere. Transmarinis vicina regionibus apud A. Gellium, lib. X, cap. 27, et apud Augustinum in capite tertio prioris epistolae ad Eleusium, Glorium et 0728B Felices. Vide Salvianum, lib. VII, cap. 16.



Episcopum fecit. Non quod ordinandi potestate praeditus esset, sed quod per pravas molitiones effecit, ut Novatianus ordinaretur. Is quippe, ut ex epistola IX, n. 2, discimus, a tribus episcopis imperitis est ordinatus. Falluntur igitur graviter, qui Novatum episcopum exstitisse hinc sibi persuadent. Nec suspicio nobis 0728C deest, ad horumce Cypriani verborum imitationem expressa esse ista Bucheriani catalogi: Sub episcopatu ejus (Cornelii) Novatus extra Ecclesiam ordinavit Novatianum in urbe Roma: et Nicostratum in Africa, adeoque Nicostratum Felicissimi loco hunc in catalogum irrepsisse. Quod si ita est, nullum est fundamentum eorum, qui Nicostratum in Africa episcopum ordinatum esse arbitrantur. Coustant. — Diaconum fecerat. Hinc collegit Baronius Novatum fuisse episcopum in Africa. Quam opinionem amplexus est Petavius ad Epiphanium. Et tamen illa vera non est. Fuisse enim presbyterum tantum liquet ex Chronico Eusebii, ex libro Hieronymi de Viris illustribus, ex libro Gestorum pontificalium, et ex epistola III Paciani ad Symphronianum. Immo ex ista quoque Cypriani epistola colligitur illum fuisse tantum presbyterum. Fuit autem presbyter Ecclesiae Africanae. Quod autem ait Cyprianus illum sua factione et ambitione diaconum fecisse Felicissimum, istud non est ita intelligendum ut ordinatus diaconus censeatur a Novato, 0728D sed quia factione perditissimi hominis constitutus fuit in gradu diaconii, uti jam diximus ad epistolam XLI, pag. 430.—Hippolytum martyrem invenio adjunxisse se Novato, sed postea ab eodem transiisse ad Ecclesiam. Sic enim de eo scribit Prudentius:



Invenio Hippolytum, qui quondam schisma Novati

Presbyter attigerat, nostra sequendo negans,

Usque ad martyrii provectum insigne tulisse

Lucida sanguinei praemia supplicii.

De Hippolyto vide Baronium ad diem 30 januarii et in Annalibus ecclesiasticis.



Conscientia ipsa. Seneca, Epist. XCVII. Proprium nocentium 0729B est trepidare. Tacitus l. V Annalium scribit Neronem cunctos per artus trementem, seu numine exterrente, seu facinorum recordatione, numquam timore vacuum fuisse. Auctor Epistolae ad Demetriadem inter opera Hieronymi: Hinc est illud quod frequenter carnifice occulto in auctorem sceleris conscientiae tormenta desaeviunt et latentem reum secreta mentis poena persequitur. Rufinus in Psalmum XXV: Qui culpam habet judicium timet. Petronius: Dii deaeque, quam male est extra legem agentibus. Quicquid meruere semper exspectant. Hildebertus Epist. XVI: Consuetudinis enim est reos formidare supplicia quae verentur. Cicero in Oratione pro Milone: Magna vis est conscientiae in utramque partem, ut neque timeant qui nihil commiserunt, et poenam semper ante oculos versari putent qui peccarint. Muretus in librum primum Platonis de Republica: Sed illud quoque nobis accurate notandum est quod hoc loco a Platone verissime dicitur, homines multorum sibi injuste factorum conscios numquam quiescere, sed horrore poenarum quas se promeritos 0729C sciunt identidem concuti, ita ut etiam saepe ex somno excitentur. Vide scholia Jacobi Biblii in Orationem Gregorii Nazianzeni de Plaga grandinis.



Uterus uxoris. Prioribus Ecclesiae saeculis, ut Hieronymus l. I, cont. Jovinian. notat, quia virgines aut non tanti erant quanti erant necessarii, aut opera virginitati congruentia non habebant, vel non existimabantur habere, saepe in sacerdotium eligebantur mariti: sed ea lege ordinabantur, ut ab opera nuptiarum deinceps abstinerent. Ipse Jovinianus, quantumvis continentiae adversarius, fateri compulsus est non posse esse episcopum, qui in episcopatu filios faciat: alioquin si deprehensus fuerit, non quasi vir tenebitur, sed quasi adulter damnabitur. Quocirca Hieronymus adversus Vigilantium affirmare non dubitat: Orientis Ecclesiae, Aegypti et Sedis apostolicae aut virgines clericos accipiunt, aut continentes. Ipsi adstipulantur Siricius, Epist. I ad Himerium, c. 7. Innocentius, epist. II ad Victricium, c. 10. Ambrosius, l. I Offic., c. 50, 0729D n. 257, et ep. LXI ad Vercell., n. 62. Epiphanius, haer. 59, n. 4, antiquissimus scriptor Quaest, ex utroque Testamento apud Augustinum append. tom. III, pag. 142. Notat et Augustinus ad calcem, l. II de adulter. Conjugiis, clericis etiam improvisa vi ad hunc honorem suscipiendum saepius coactis, continentiae necessitatem nihilominus imponi solere. Neque tamen cogebantur uxores a se dimittere. Unde inquit Leo epist. II ad Rusticum, c. 3: Ut de carnali fiat spiritale conjugium, oportet eos nec dimittere uxores, et quasi non habeant sic habere; quo et salva sit charitas connubiorum, et cesset opera nuptiarum. Hinc ut nonnulli ad pristinam consuetudinem redirent, aliquando contigit: sed hoc delictum non impune ferebatur, ut exemplo est Genebaldus Laudunensis episcopus, quem S. 0730B Remigius Remensis archipraesul hujus rei causa diu inclusum tenuit. In eamdem culpam lapsus hic notatur Novatus; nec inde censendus videtur Cyprianus rem velut licitam probare, quod parricidii horrore perculsus, ad hujus criminis immanitatem exponendam totus abripiatur. Si etiam uxorem ideo sic percussit Novatus, ut abortione properante delictum lateret: et hinc continentiae legem presbyteris tum impositam esse probabitur. Coustant. — Uterus uxoris. Pacianus in epistola secunda ad Symphronianum: Novatus, inquam, patre prodito, Ecclesia derelicta, partu uxoris effuso. Idem in epistola III sive in tractatu adversus Novatianos: Novatus ex Africa fraudatis in Carthaginensi ecclesia viduis, spoliatis pupillis, pecunia ecclesiae denegata, projecto extra domum patre, et eodem fame mortuo nec sepulto, uxoris gravidae utero calce percusso, partuque ejus effuso. Habebat Novatus exemplum egregii viri D. Neronis, cujus uxor Poppaea, ut scribit Tacitus in libro XVI Annalium, mortem obiit, fortuita mariti iracundia, a quo gravi ictu 0730C calcis afflicta est.



Nunc audet. Hoc est eorum qui thura idolis obtulerant, qui et sacrificati a Cypriano nuncupari solent. Haec autem Novato exprobrandi locus non fuisset, nisi Novatiani non modo schisma, sed et placita defendens, sacrificatis veniam negasset: quamvis simul et a partibus staret Felicissimi qui cum suis contraria sentiens, pacem lapsis, omissa poenitentia, largiebatur. Sic ille in omnem vertebatur opinionem, quae avertendae criminum suorum vindictae magis conducere videbatur. Coustant.

0727B Inexplebilis, Lam. Ebor. Bod. 1, 2, 3. Nc. 1, 2.

0727B Superbus, tumore, inflatus, Bod. 3.

0728B Pix et ignis, Pem. Lam. Ebor. Nc. 1, Bod. 2.

0728B Qui hic, Bod. 2, 3. Ebor. Lin. Nc. 1.

0728B In eodem codice ad vertendas, et infra ad vertendam Ecclesiam.

0728B Fraude et furore, Bod. 3.

0729A Conversationem, nec morum pacem, Bod. 1, 3.

0730A Perspicimus, Nc. 2. Lin.

0730C



III. Presbyterio excitari. Id est dejici et deturbari. Idipsum clarius infra sic enuntiatur; ut qui ejici de Ecclesia et excludi habebat. Verbi excito eadem potestas est apud Tertullianum l. IV contra Marcion., c. 16, ubi dicitur iniquitas, si non per ultionem refraenaretur, omnem oculum effossura, et omnem dentem excitatura prae impunitatis securitate. Coustant.



Communicatione prohiberi. Id est ad communionem 0730D laicam redigi, vel pelli ab Ecclesia. Quod potius crediderim.

0730D



IV. Veteratoris. In superioris Epistolae VI initio veteratoris nomine Novatianum a Cornelio designari observavimus. At hic eodem vocabulo Novatus, de quo totus est proximus sermo, a Cypriano intelligitur. Quemadmodum Cornelius epist. V de Novatiani asseclis ad Cyprianum scripserat: Ut scias, quales duces et protectores iste schismaticus et haereticus lateri suo semper junctos habeat, ita et Cyprianus elaborare se rescribit, ut a Novato circumventi, veteratoris perniciosum latus fugiant. Unde lateri junctos dici liquet non modo qui comitantur aliquem corpore, sed et qui eum animo sequuntur, ejusque sententiis adhaerent Coustant.