0761C



Epist. X.—In prima epistolae hujus parte tam multa sunt quae ad Cornelium attinent, ut inter epistolas aut ab ipso aut ad ipsum scriptas locum ei deberi censuerimus. Hinc sane quam abnormem et contra omnes Ecclesiae leges factam Novatiani ordinationem in superiori epistola audivimus, tam legitime Cornelium in cathedra Petri constitutum fuisse idoneo teste percipiemus. Scripta fuit haec epistola, postquam Decius, ut num. 8, indicatur, Gothorum 0762C bello et armis interiit. Anno autem 251 exeunte istud contigit: adeoque haec epistola ad annum 252 non male refertur. Coustant. —Priori hujus Epistolae parti et posteriorem subjungimus, ne una in hoc tomo, alteraque in sequente rejecta, manca ac velut utroque pede clauda Epistola prodeat. Edd.

0762



I. Accepi primas. Ita plerique codices tam nostri quam Anglicani et Vaticani duo. Alii habent Accepimus primas litteras. Ita etiam antiquae editiones. 0763B Quidam libri veteres et editio Rembolti omittunt vocem primas, quae etiam omissa est in codice 199 bibliothecae Vaticanae, quam tamen ego puto convenire 0763C huic loco. Baluz.



Obtinentes. Haec est vera lectio, quam confirmant undecim libri veteres. Obstringentes tamen scriptum est in tribus antiquis codicibus et in editionibus quae Pamelianam antecesserunt. Error ortus est ex inscitia librariorum, qui nescientes legere scribebant pro libito suo quicquid eis in mentem veniebat. Religiosior fuit is qui scripsit codicem Turonensem. Scripsit enim obstringentes vel obtinentes, lectori judicium integrum relinquens. Baluz.



Cornelium collegam. Nescio quid magnum aut extraordinarium inveniant in hoc loco quidam ut hinc colligant aequalitatem esse inter episcopos et nihilo majorem esse Romanum quam caeteros. Certum quippe est episcopos omnes, cum sint in collegio, esse collegas et se per omnes tempestates vocasse collegas et se per omnes tempestates vocasse collegas et fratres, uti etiamnum faciunt. Et tamen nemo catholicus dubitat quin episcopus Romanus habeat magnam praerogativam et auctoritatem. Baluz.



0763D Secum, hoc est, cum Ecclesia catholica communicare. Certe vel hic locus confirmat Romani Pontificis auctoritatem; si enim verum sit, cum Ecclesia catholica illum communicare, qui cum Cornelio Romano Papa communicat, erit igitur Ecclesia illa catholica cui praesidet Cornelius; atque proinde signum per quod discernatur Ecclesia catholica ab haereticorum conciliabulis, est successio Romanorum Pontificum. Pamel.

0761C Accepi litteras Lam. Bod. 3. Ver. Corb.

0763D



II. Motum nutare coepisse. Ipsi etiam Cornelio simile quidpiam contigerat. Cum enim prius erga factionis Felicissimi legatos vigorem prae se tulisset plane sacerdotalem, eorum postmodum minis ac terroribus cedere nonnihil visus est. Qua de re cum eo Cyprianus epist. XII, n. 2, expostulat. Adeo captiosae erant Novatiani litterae, tantae fautorum ejus artes! Coustant.



Trophimo. Ita thurificatis jungitur, ut dubitare 0764B vix liceat, quin et ipse idolis thus obtulerit. Hujus crimen haud absimile videtur flagitio cujusdam Reposti, qui non tantum in persecutione ipse cecidisse, 0764C sed et maximam partem plebis suae sacrilega persuasione dejecisse in epistola subsequente 12, n. 9, legitur. Coustant. —Admittebatur is quidem, sed tantum ad laicam communionem: idque ex receptissimo Ecclesiae more, cum contingeret aliquos de Clero lapsos fuisse; his enim deposito erat pro excommunicatione.

0763B Compresbyterum nostrum, Bod. 3.

0763B Nam cum et id consilio et in consensu tuo, Lam. Ebor. Nc. 1.

0763B Litteris rescribi tibi Bod. 1. Lam. Ebor. Nc. 1.

0763B Novatianus introducat Bod. 2. Nc. 1.

0764B Sollicitudine fidei, rei dubiae veritatem Lam. Ebor.

0764C



III. Petram. Octo libri veteres et omnes editiones ante Manutianam addunt robustam. In Fuxensi scriptum est, robusta stabilitate, ut in editione Manutii. Porro vox robustam deest in duodecim vetustis exemplaribus. Baluz.



Et quidem primum quoniam de meo quoque actu, etc. Quemadmodum satis constat ex libro et epistolis superioribus de Lapsis, erat initio, persecutione adhuc fervente, durior paulo erga lapsos Cyprianus, ut pote qui non nisi exacta poenitentia ad pacem admittendos censeret, nisi forte ad preces Martyrum instante periculo mortis, idque non solum 0764D in sacrificatis sed et in libellaticis observari volebat. Pace autem jam Ecclesiae data, cum primum convenire licuit, in episcoporum Africae concilio nonnihil moderata est illa censura, et placuit illis (uti infra hac eadem epistola dicit) examinatis causis singulorum libellaticos interim admitti, sacrificatis vero in exitu subveniri. Culpabat itaque Cyprianum Antonianus, quod sententiam mutasset, ipse vero mutati consilii rationes adducit; neque sibi soli sed et clero Romano primum; et deinde episcopis compluribus placuisse hanc diffinitionem, immo vero et a Cornelio in synodo Romana confirmatum. Atque haec ad loci hujus intellectum sufficiant. Pamel.



Conscientiam suam. Horum, quos uno verbo libellaticos appellat Cyprianus, et eorum qui idolis sacrificaverunt, quos et sacrificatos vocat, longe imparem conditionem ac diversum peccatum idem praesul in 0765C altera epistolae hujus parte demonstrat. Nam qui libellatici ideo dicebantur, quia praemio magistratibus dato, quo tormenta redimerent, libellum ab ipsis accipiebant, ad magistratus vel venientes ipsi testificabantur, vel alio eunte mandabant, se Christianos esse, sacrificare sibi non licere, ad aras diaboli se venire non posse; dare se ob hoc praemium, ne quod non licet faciant. Et illi quidem, ut Cyprianus ibidem testis est, ita se bona fide gerebant, cum hoc licitum, nec prohibitum existimarent. Neque vero rei fuissent, si, pecunia oblata, libellos accepissent, quibus a persecutione liberarentur. Sed in hoc eorum erat crimen, quod ipsos ad aras accessisse, et propositis adversus Evangelium vel edictis vel legibus satisfecisse, ipsi libelli contestabantur, idque deinde publice legebatur, ut narrat clerus Romanus apud Cyprianum epist. XXXI. Coust.

0764B Frater charissime Bod. 2. Lam. Ebor.

0764B Et semper super petram Lam. Ebor. Nc. 1.

0764B A quoque proposito, quadam Corb.

0765B Laxandam a me Bod. 1.

0765C



IV. Circa causam lapsorum. Supple decernere. Vide dictam epistolam XIV. Coustant.

0765B Confessionis ardorem Lam.

0765B Nostris increpitationibus Bod. 3.

0765B Epistola mea quae expediant Lin.

0765B Quam quod postulant Bod. 1. Neap. Mr.

0765C Et apud nos quotidie Corb.

0766B Deliberato Lam. Ben. Bod. 2. Ebor.

0766B Constitutam Lam. Bod. 3.

0765D



V. De eorum rescripto. Non displicet quod in edit. Oxon. ut in mss. Colb. et Corb. legitur, rescriptis. Nam etsi Cyprianus sola epistolae XXXI, cleri Romani verba in medio ponat, laudare tamen simul videtur et sententiam Confessorum ipsi de eadem re, epist. XXVI, rescribentium: Cum grande delictum, et per totum pene orbem incredibile vastatione grassatum, non oporteat nisi, ut ipse scribis, caute moderateque tractari, consultis omnibus episcopis, presbyteris, diaconis, confessoribus et ipsis stantibus laicis. Cujus circumspectionis laudatus clerus in citata epistola XXXI, hanc reddit rationem: Perquam enim nobis et invidiosum et onerosum videtur, non per multos examinare, quod per multos videatur commissum fuisse; et unum sententiam 0766C dicere, cum tam grande crimen per multos diffusum notetur exisse: quoniam nec firmum decretum potest esse, quod non plurimorum videbitur habuisse consensum. Coustant.



Quamquam nobis. Sumptum est istud ex epistola XXXI. Baluz.



Additum est. Hunc locum descripsit Pacianus in tractatu contra Novatianos ad Symphronianum. Baluz.



Ut lapsis. Jam non ipsa cleri Romani verba Cyprianus refert, sed ejus sententiam pluribus explicatam paucis perstringit. Cleri hujus litterae, non, ut Rigaltius scripsit, ipsius Cypriani, sede vacante, per totum orbem missae hic dicuntur. Et sapientiam quidem spirant primo Ecclesiae clero dignam. Is nempe nimio potestatis suae studio minime percitus, episcopos vicinos, ac remotos qui Romae aderant, secum vocare, eorumque consilio uti non dedignatur. 0766D Sibi ante constitutionem episcopi nihil innovandum decernit. Tantum lapsis, si vere poenitentis animi signa prodiderint, ubi mortis imminet periculum, subveniendum putat. Nihil vero erat, cur Oxoniensis editor litterarum illarum auctoritatem inde elevare atque imminuere conaretur, quod a Novatiano scriptae sint. Non enim ab eo qui scribit, sed ab eo cujus nomine scribuntur, necnon e subscribentium consensu pendet epistolarum auctoritas. Cyprianus vero cleri Romani litteras a Novatiano scriptas ac subscriptas esse non tacuit: ut id quod haereticus ille de lapsis ad poenitentiam non admittendis subinde docuit, ipsi non veritate persuadente, sed ambitione sensum pervertente, placuisse planum fieret. Coustant.

0766B Romanum ad clerum Corb.

0766B Potest nosci Lam. Bod. 2.

0766B Diaconis Sup. Epist. Novat. Diaconibus pariter Lam. 0766C Bod. 2.

0767C



VI. Placitorum capita. Quae mandatorum capita vocat Optatus in libro primo adversus Parmenianum. An vero haec sit origo canonum poenitentialium, ut censuit Baronius, aliis excutiendum relinquo. Baluz.



Videbitur. Ita habent plures codices optimi et veteres editiones. Quae lectio mihi videtur esse melior quam Manutiana, in qua scriptum est videbatur. Baluz.



Habito concilio. Anno 251, ut ait Pearsonius in 0767D Annalibus Cyprianicis, ubi refertur ex Eusebio sexaginta episcopos ad hoc Romanum concilium convenisse. Habitum autem fuisse mense Septembri tradit idem auctor et Pagius post eum. Baluz .—Nostri mss. consilio. Carthaginense concilium de lapsorum causa, Romano, quod eadem de causa Cornelius habuit, anterius fuisse hic diserte docemur. Quocirca cum apud Eusebium lib. VI, c. 43, Cornelius Romanae synodi gesta cum Afrorum aliorumque sententiis ad Fabium misisse dicitur, de Afrorum sententiis quibus Afri Romanae synodo praeiverint, non quibus eidem synodo subscripserint, Eusebius ibi loqui censendus est. Coustant.



Consensit. Deest heic aliquid, puta rite ad episcopatum pervenisse, aut aliquid simile. Sensus enim non est integer. Baluz.

0767C Tutela servavit Bod. 3.

0767C Scripturis divinis Lam. Ebor. Ben. Bod. 2. Nc. 1.

0767C Salubri ratione Bod. 3.

0767C Nec potius desperatione deficerent ex eo Bod. 3.

0767C Cluderetur, et seculo Bod. 3. Clauderetur Colb. Adduceretur Corb.

0767D



VII. Exploratione. In quinque libris antiquis et in vetustioribus editionibus legitur exemplo, eamque lectionem ego prima fronte probabam. Videbam enim illam, insuperhabita editione Manutii, retentam fuisse 0768C a Morellio. Confirmabat hanc meam opinionem auctoritas horum quinque veterum librorum, in quibus scriptum est, de vitae et disciplinae nostrae exemplo ratione perpendere. Opinabar autem vocem exploratione, quam Manutius protulit, ortam esse ex emendatione cujusdam veteris librarii; qui cum existimaret has voces non cohaerere, adeoque lectionem illam veterem esse mendosam, ex his duabus vocibus simul junctis fecisset exploratione, expungens 0768D priorem, retinens aliam. At nunc, cum videam in epistola LXVIII, in codice Fuxensi, scriptum esse exemplo et ratione, ut illic annotabitur, pro eo quod alii libri et editiones habent exploratione, non dubitavi quin haec lectio sit melior. Supra quippe in epistola septima, legitur: Persecutio ista examinatio est atque exploratio pectoris. Baluz.

0768C Exemplo ratione perpendere Corb. exhortatione Colb.

0768D



VIII. Quietusalias. Ex octo mss. in Oxon. edit. recensitis vocem alias revocamus, faventibus Colb. et Corb. quorum in uno alios, in altero aliis legitur. Pluribus opus non est, ut Cyprianum in iis omnibus, in quibus Cornelii electionem commendat, ordinationem Novatiani ut iisdem conditionibus destitutam ex obliquo pulsare ac reprobare persuadeamus. Immo et nomine quidam non obscure designatur. Novatianus. Inde etiam cuique exploratum est, id prioribus saeculis circa electiones praesulum usu fuisse receptum, quod postea scriptis legibus mandatum est. Coustant.



0769A Virginalis conscientiae. Colb. ms. virginitatis et continentiae. Septem Anglic. virginalis continentiae suae. Quamvis virginalis conscientiae retineamus, his tamen verbis Cornelium non iis tantum virtutibus, quae virgines decent, sed et virginitate ipsa ornatum praedicari censemus. Coustant. —Reposui lectionem 0769B quam inveni in XIX libris nostris veteribus et in octo Anglicanis. Vocem conscientiae, quam praeferunt editiones, non inveni nisi in duobus antiquis. Infra in hac ipsa epistola scriptum est, continentiae propositum. In libro de Habitu Virginum, pag. 174, legitur continentiam sequi Christum et virginitatem destinari regno Dei. Lactantius lib. VI, cap. 23, ait hoc continentiae genus esse fastigium et consummationem omnium virtutum. Quintilianus lib. VIII, cap. 4, laudat invictam continentiam Socratis. Alia enim continentia significat abstinentiam in cibo et potu apud A. Gellium lib. IV, cap. 1, et lib. V, cap. 2. In libello precum Marcellini et Faustini laudatur mira continentia Macarii presbyteri Romani, quod nec vino stomachum relevaret, nec carnis esculentia corpus curaret, sed oleo solo escas asperiores mitigans, jejuniis et orationibus vacaret. Hieronymus in epistola ad Laetam de institutione filiae: In quadragesima continentiae vela pandenda sunt. Vide Cassianum collat. II, cap. 16 et 26. Julius Capitolinus in 0769C Aelio Pertinace: Exemplo autem Imperatoris, cum ille parcius se ageret, ex communi continentia vilitas nata est. Hieronymus in caput quintum epistolae ad Galatas: Non solum autem in desideriis et cupiditate continentia necessaria est, sed etiam in tribus reliquis perturbationibus, dolore scilicet, laetitia, et timore. Item in caput secundum epistolae ad Titum: Sciendum quoque est quia continentia non solum in carnis opere et omni concupiscentia, sed in omnibus rebus necessaria sit, ne honores indebitos appetamus, ne accendatur avaritia, ne ulla passione superemur. Vide Cyprianum in libro de Habitu Virginum pag. 174. Continentia vero, etc. Alibi continentia usurpatur pro alimonia, id est victu necessario, ut observat Franciscus Pythoeus in glossario ad Julianum antecessorem. Baluz.



Ipse vim passus. Joannes Saresberiensis lib. VIII, cap. 23, Policratici: Antiqui quondam trahebantur inviti, et proni ad martyrium, primas cathedras carcere 0769D pejus et cruce fugiebant. Et Justinianus Imperator l. v. Si quamquam cod. De episcopis et clericis ait: Profecto enim indignus est sacerdotio nisi fuerit ordinatus invitus. Hieronymus in Epitaphio Nepotiani: Querebatur se ferre non posse, et juvenilem aetatem incongruam sacerdotio causabatur. Sed quanto plus repugnabat, tanto magis in se studia omnium concitabat, et merebatur negando quod esse nolebat, eoque dignior erat quo se clamabat indignum. Idem in Epitaphio Paulae ad Eustochium: Fugiendo gloriam, gloriam merebatur, quae virtutes quasi umbra sequitur, et appetitores sui deserens appetit contemptores. Boetius in libro secundo, de Consolatione philosophiae: Ita fit ut non virtutibus ex dignitate sed ex virtute dignitatibus honor accedat. Et illud de Sancto Honorato episcopo Arelatensi: Et qui venire ad dignitatem detrectaverat, ad ipsum dignitas venit. Sanctus Papa Gregorius, lib. IV, Epist. 45, ait ea inter alias ratione se ordinasse Marinianum episcopum quod refugeret 0770A episcopatum, quem suscepit invitus. Dignum est legi quod in Gregorii Nazianzeni oratione de funere patris scriptum est de Eusebio electo Caesariensi archiepiscopo. Vide librum diurnum pontificum Romanorum, in quo ille dicitur dignior episcopatu qui se occultat ne fiat episcopus. Vide etiam 0770B Cresollium lib. III, cap. 1. Mystagogi. Verum haec electorum episcoporum repugnantia rara postea fuit. Nam cum episcopi coepissent in honore esse, crevissentque opes, episcopatus, ut Sulpitius Severus ait, pravis ambitionibus appeti coeperunt. Qua in causa videnda est elegans et diserta Isidori Pelusiotae epistola XXI libri quinti. Gregorius Nazianzenus oratione in laudem Basilii: Non enim virtute magis quam malitia et fraude sacerdotii dignitas paratur, nec meliores ac digniores sed potentiores thronis insident.



At non solum in Ecclesia Christi viguit ista magnorum virorum modestia, sed etiam in republica, in imperio. Julius Capitolinus refert concionem Clodii Albini ad milites, cujus hoc initium est: Invitum me, commilitones, ductum ad imperium et etiam illud probat quod Commodum donantem me Caesareo nomine contempsi. Aelius Lampridius in Alexandro Severo, qui factus est imperator invitus, scripsit: Exponam causas quibus id et senatus 0770C coactus est facere et ille perpeti. Apud Flavium Vopiscum Probus Imperator ait: Imperium numquam optavi, et invitus accepi. Claudianus in panegyrico in quartum consulatum Honorii Augusti:



Digna legi virtus. Ultro se purpura supplex

Obtulit, et solus meruit regnare rogans.

Vide quae de electione Pertinacis notat Joannes Tristanus a Sancto Amantio in tomo secundo suorum Commentariorum. Baluz.



Factus est episcopus a plurimis collegis. Sexdecim videlicet episcopis, ut in hujus epistolae secunda parte docemur, inter quos duo erant Afri, quos consulto, ut Romani pontificis electioni interessent, missos fuisse Cyprianicorum Annalium conditor scribit, sed nulla ratione probat. Eos, cum aliis de causis Romam missi fuissent, vel venissent ultro, ad praedictam electionem vocatos esse probabilius est. Coustant. —Infra episcopos qui ordinationi 0770D Cornelii interfuerant, sexdecim fuisse dicit, inter quos, uti patet ex epist. supra XLII, fuerunt ex Africa, Caldonius, Fortunatus, Pompeius, et Stephanus. Apparet autem ex hoc loco episcopum sive papam Romanum ea aetate fieri solere a sacerdotum collegio, id est, ab episcopis, de clericorum testimonio, et plebis suffragio. Saepe enim variatus est mos eligendi Romani pontificis. Primum D. Petrus suos successores designavit Linum, Cletum, et Clementem; Anacletus et caeteri usque ad secundum schisma inter Damasum et Ursicinum Cleri et populi suffragiis creati sunt, et ab episcopis, si qui forte praesentes essent, ut ex hoc loco colligere est. Tum autem in electione Damasi interponi coepit Imperatorum auctoritas. Et primum quidem in schismate dumtaxat, ad sedandos tumultus, uti a Valentiniano res composita est inter Damasum et Ursicinum, ab Honorio inter Bonifacium et Eulalium, et a Theodorico rege inter Symmachum et Laurentium. 0771A Deinde etiam extra schisma; ne forte tumultus contingeret. Immo eo res paulatim devenit, ut sine illorum assensu consecrationem suscipere non auderent. Duravit hic mos ad Imperat. Constantinum III usque, qui sanctitate Benedicti II, permotus, permisit liberam uti antea potestatem soli Clero et populo Romano eligendi et designandi Pontificis. Postea Adrianus papa convocata ad hoc synodo Lateran. episcoporum 153, quod antea nulli Imperatori concessum fuit, etiam eligendi pontificis jus, ob pulsos Italia Longobardos Carolo magno concessit. Illi tamen juri filius ejus paulo post renunciavit, ut patet LXIII distinct. apud Grat. cap. 0771B Ludovicus. Sic libera denuo fuit Romanis electio et consecratio Papae per multum temporis, usque ad Leonem VIII. Qui cum ab Othone primo vi, et armis in sede apostolica collocatus esset, denuo a clero et plebe ad imperatorem jus omne eligendi pontificis transtulit. Hoc privilegio usi sunt successores Othonis, immo abusi potius, ad Henricum IV usque. Quare justissimis de causis iterum revocatum est id jus ad Romanos a Gregorio VII, etiam paulo ante Pontificatum, occasione sumpta a schismate illo inter Benedictum, Silvestrum et Joannem, sub Henrico Imperatore III. Nam Stephanus IX, Nicolaus II, et Alexander secundus sine assensu Imperatoris creati sunt. Quod cum iterum surreptitie per insidias impetrasset a Pascali II, Henricus V, per ipsum Pascalem denuo revocatum est in synodo Lateran. Postremo ad solos Cardinales jus eligendi pontificis delatum est, quod quo tempore coeperit non perinde constat; nam et si a Nicolao II tale 0771C quoddam statutum promulgatum sit, postea tamen adhuc aliquoties intercesserunt populi et cleri Romani suffragia. Porro constitutiones de electione in conclavi celebranda, editae sunt in Concil. Lugdun. a Gregorio X, haec partim ex Onuphrio Panvino, et Platina, partim ex hierarch. Alberti Piggii. Pamel.



Christi ejus judicio. Baronius Cornelium signo aliquo ac portento divino episcopum designatum esse hinc colligit. Sed nihil aliud sibi voluisse videtur Cyprianus, nisi ut omnia, quae in eligendis episcopis Dei et Christi judicio atque praescripto servanda sunt, in electionem Cornelii convenisse significaret. Ipse Cyprianus infra epist. XII, n. 5, mentem suam explicat, dum Fortunatum sibi frustra subrogatum probat his verbis: Nemo Post Divinum Judicium, post populi suffragium, post coepiscoporum consensum, judicem se jam non episcopi, sed Dei faceret. Et mox, Nisi si ita est aliquis sacrilegae temeritatis ac perditae mentis, ut putet sine Dei judicio fieri sacerdotem. 0771D Coustant. —Hieronymus in caput primum epistolae ad Galatas: Nunc videmus plurimos non Dei judicio, sed redempto favore vulgi in sacerdotium subrogari. Baluz.



De Clericorum testimonio. Notat Annalium Cyprianic. conditor Baronium, mutatis Cypriani verbis, in electione sacerdotum clericis suffragium, ac plebi testimonium deferre. In superiore nota eumdem praesulem audivimus de sua ipsius ordinatione dicentem, Post populi suffragium. Quamquam Cyprianus supra, epist. I, n. 2, scribit, episcopo semel facto, et collegarum ac plebis Testimonio et judicio comprobato, alium constitui nullo modo posse. Quae autem sit pars plebis in episcoporum electione, idem praesul Epist. 68, edit. Pamel. pluribus enarrat. Ac primo praemittit, quod ipsa (plebs) maxime habeat potestatem vel eligendi dignos sacerdotes, vel indignos recusandi. Tum proxime sujicit: Videmus de divina auctoritate descendere, ut sacerdos plebe praesente sub 0772A omnium oculis deligatur, et dignus atque idoneus publico judicio ac Testimonio comprobetur. Mox exponens qua ratione Deus sacerdotem sub Lege institui voluerit, coram omni synagoga, inquit, jubet Deus constitui sacerdotem, id est, instruit et ostendit ordinationes sacerdotales nonnisi sub populi assistentis conscientia fieri oportere, ut plebe praesente vel detegantur malorum crimina, vel bonorum merita praedicentur, et sit ordinatio justa et legitima, quae omnium suffragio et judicio fuerit examinata: ubi omnium suffragium et judicium nihil aliud sonat, nisi quod in proxima sententia publicum judicium ac testimonium, 0772B et in superiori collegarum ac plebis testimonium et judicium. Subinde addit, Propter quod diligenter de traditione divina et apostolica observatione observandum est et tenendum, quod apud nos quoque et fere per provincias universas tenetur, ut ad ordinationes rite celebrandas, ad eam plebem, cui praepositus ordinatur, episcopi ejusdem provinciae proximi quique conveniant, et episcopus deligatur plebe praesente, quae singulorum vitam plenissime novit, et uniuscujusque actum de ejus conversatione perspexit. Nihil quidem ibi de plebis suffragio: sed statim adjungit: Quod et apud vos factum videmus in Sabini collegae nostri ordinatione, ut de universae fraternitatis suffragio, et de episcoporum qui in praesentia convenerant, quique de eo ad vos litteras fecerant, judicio, episcopatus ei deferretur. Coelestinus epist. 4, cap. 5, nullum invitis episcopum dari volens, ut cleri, plebis et ordinis consensus ac desiderium requiratur, praecipit. Decernit et Leo epist. 9, c. 6: Teneatur subscriptio clericorum, honoratorum testimonium, ordinis 0772C consensus et plebis: qui praefuturus est omnibus, ab omnibus eligatur. Et epist. 12, c. 5. Ille omnibus praeponatur, quem cleri plebisque consensus postularit . . . . Tantum ut nullus invitis et non petentibus detur. Vide Julii epistolam 1, n. 14. Coustant.



De plebis suffragio. Vide Petavii notas ad Synesium, pag. 56 secundae editionis. Vide etiam Flori diaconi Lugdunensis librum de electionibus episcoporum in appendice Agobarbi. Baluz.



De sacerdotum antiquorum . . . . collegio. Hoc est, ni fallor, de presbyterorum selectorum et antiquorum numero. Nam cum episcoporum, a quibus Cornelius ordinatus est, jam mentio facta sit, assentiri non possumus Annalium Cyprian. conditori, qui hoc ad eosdem refert. Vulgo quidem apud Cyprianum sacerdotum vocabulum episcopos sonat: sed interdum etiam presbyteri hoc nomine intelliguntur. Neque enim aliud sibi vult is praesul epist. XXXV, seu XL, ubi se admonitum praemittens, ut Numidicus 0772D presbyter adscribatur presbyterorum Carthaginensium numero, illum non sine causa gravissimis tormentis superstitem servatum esse notat; sed ut eum, inquit, clero nostro Dominus adjungeret, et desolatam per lapsum quorumdam presbyterii nostri copiam gloriosis Sacerdotibus adornaret. Scribit Julius I, epist. 1, n. 14, ex ecclesiastici canonis praescripto episcopum in ipsa ecclesia, ex ipso Sacerdotali ordine, (ἀπ᾽ αὐτοῦ τοῦ ἱερατείου) ex ipso clero, ab episcopis provinciae illius constitui oportere. Coustant. Apud Ivonem parte 5, cap. 359 et apud Gratianum 7; q. 1, cap. 5; itemque in uno veteri libro meo legitur consensu. Eadem voce utitur Cyprianus ep. LV, pag. 82, de electione sua scribens ad Cornelium. Correctores Romani emendarunt Gratianum ex textu Cypriani, male, ut opinor. Nam cum glossa expeteret ut vox consensu retineretur in contextu Gratiani, non debuerant illam rejicere. Baluz.



Fabiani locus. In Oxon. edit. hic subjicitur ista annotatio; 0773B Rigaltius ait, Conjiciet aliquis manum Cypriani tantum scripsisse, Cum Fabiani locus et cathedra sacerdotalis vacaret; nec sane aliud quidquam patitur sensus auctoris: nihilque adjungitur unde vel confirmetur Rigaltii conjectura, vel infirmetur. Hanc sane respuit summa omnium mss. consensio, qua qui Romana in cathedra sedet, Cypriani judicio, locum Petri tenere ostenditur. Hoc ipsum et in subjecta epistola XII, n. 13, idem praesul plane asserit. Coustant. Ita omnes editiones et libri veteres, Carnotensi excepto, in quo scriptum est gradus. Attamen Rigaltius existimavit istud non esse Cypriani, itaque esse ex glossemate. Nescio an haec ejus opinio multos, habitura sit sectatores. Optatus Milevitanus, lib. I, dixit cathedram Petri vel Cypriani, et lib. II, cathedram episcopalem esse collatam in urbe Roma. Baluz.



0773C Ecclesiasticam ordinationem. Corb. mss. Ecclesiae ordinationem. Mox Cyprianus his verbis, multum de se licet jactans, etc. Novatianum notat, eumque innuit nonnullis praeditum dotibus, quas ille vel per se, vel per suos plurimum venditaret. De eodem in secunda epistolae hujus parte apertius ita loquitur: Jactet se licet et philosophiam vel eloquentiam suam superbis vocibus praedicet: qui nec fraternam charitatem nec ecclesiasticam unitatem tenuit, etiam quod prius fuerat amisit. Coustant.



Alienus est.—Optatus lib. II. Quicquid foris est alienum est. Baluz.



Foris est.—Hieronymus in Apologia adversus Rufinum: Quid loquar de haereticis, qui licet foris sint, se nominant christianos? Idem in epistola ad Oceanum: Alieni et extra Ecclesiam sunt Judaei, haeretici, atque gentiles. Ea est communis Catholicorum opinio. Et tamen Didacus Stunica lib. I, cap. 7, de vera religione disputans adversus Melchiorem Canum, 0773D qui, lib. IV, cap. 2, dixerat haereticos homines ad Ecclesiam non pertinere neque in Ecclesiae partibus esse numerandos, contendit haereticos ad Ecclesiam pertinere. In uno veteri libro, pro eo quod istic apud Cyprianum legitur foris est, legitur hostis est. Baluz.



Secundus esse non possit.—Haec verba adversus Guibertum Ravennatem usurpavit Gerohus Reicherspergensis in libro de Statu Ecclesiae sub Henrico IV Imperatore, cap. 14, sed Cypriano non nominato. Cypriani enim verba sua fecit. Istud a Cypriano scriptum est adversus Novatianum, qui se a factiosis quibusdam eligi procuravit adversus Cornelium, qui prior fuit electus. Cum ergo Cornelius sederet in cathedra Petri, qui eamdem cathedram occupaverat Novatianus non poterat esse Romanae urbis episcopus, cum qui post unum, qui solus esse debet, factus est, non jam secundus sed nullus sit, cum cathedra una duos capere non possit. Hic est verus et genuinus sensus verborum Cypriani. Quare ferri non potest 0774B interpretatio Francisci Torrensis et aliorum quorumdam qui istic unum et solum episcopum interpretantur de Romano, tamquam si ille solus et unus episcopus esset in Ecclesia, caeteri vero non essent veri episcopi neque successores Apostolorum, sed istius unius vicarii. Quod est contra omnia testimonia antiquitatis. Exstat in Vita sancti Anselmi episcopi Lucensis ab auctore coaetaneo et poenitentiario ejus scripta locus citatus ex Cypriano. Sic autem scribit auctor ille scribens adversus Wibertum antipapam: Itaque, ut sanctissimi martyris Cypriani verbis utar, nullus vel iste vel nullus, quia nec successor nec antecessor cujusdam aut ille aut iste, ambo parricidae, ambo sceleratissimi violatores suae matris Ecclesiae. Videtur autem locus iste conflatus ex duobus locis, ex isto nimirum et ex alio Epistolae 76, pag. 152. 0774C Nemini succedens, a se ipso ortus. Baluz.

0768C Ad personam collegae nostri Lam. Bod. 2.

0768C Sed Domini Dei judicio Oxon. Baluz.

0768C Nec ipse postulavit Oxon. Ipsum nec voluit Lam. Ebor. Nc. 1.

0769A Sic. Ver. Benev. Bod. 1, 2. Lam. Ebor. Nc. 1. Lin. Virginalis continentiae Lam. Ebor. Nc. 1. Bod. 1, 2, 3. Pem. Mr.

0770A Vim fecit Lam. Bod. 2.

0770A Urbe Romana Bod. 1.

0773A Et cathedra Ver.

0774C



IX. Aemulum principem. Scil. Julium Valentem, qui anno 251 Romae imperium usurpavit, sed non diu tenuit, ut Aurelius Victor docet. Mox Pamelius, pro verbis Dei sacerdotem, ex ms. Affligen. perperam substituit aemulum sacerdotem: sed neque mentem assecutus est Cypriani, dum hunc locum ita interpretatur: Cornelium patientius tolerasse aemulum principem, quam Novatianum aemulum sacerdotem. Ibi enim verbum audiret de Decio tyranno, non de Cornelio praedicatur. Coustant. —Lucifer Calaritanus in libro ad Constantium de Moriendo pro Dei filio: Adversum se aemulos surgere principes. Non ait Cyprianus aemulum principem fuisse levatum adversus Decium, sed Decium patientius fuisse laturum levari adversum se aemulum principem quam constitui Romae Dei sacerdotem, in quo quidem Cornelii miranda constantia, qui sedebat intrepidus, exspectans corporis sui carnifices et tyranni ferocientis ultores, ut ait Cyprianus in Epistola LII ad Antonianum. Et tamen inventi sunt qui 0774D divinare conarentur quis tum princeps Ievatus sit adversus Decium; scripserunt autem Lucium Priscum fuisse qui levatus est adversus eum, quia Aurelius Victor in libro de Caesaribus scribit delatum illi Gothorum concursu dominatum, postquam, direptis Thraciis plerique illo pervenerant; quam ob causam ait Decium cito quam potuit maturrime Roma digressum. Sed non possum discedere ab hoc loco quin annotem temeritatem Salmasii, qui capite sexto de Primatu Papae, pag. 86, contra omnium veterum codicum et editionum fidem contendit istic legi debere malum principem pro aemulum; hancque suam conjecturam nititur probare testimoniis eorum veterum scriptorum qui loquuntur de malis principibus. Quantum eae observationes sint inutiles in hoc loco, nemo non videt. Nam praeterea sensus constare non potest cum conjectura Salmasii. Baluz.



Dei sacerdotem. Hanc lectionem inveni in XIX codicibus nostris, in sex Anglicanis, apud Thomam Waldensem 0775B tit. 14, de Sacramentalibus et cap. 123, in omnibus editionibus quae Pamelianam antecesserunt. Aliam vero, quae habet aemulum sacerdotem, quam Pamelius verissimam, Rigaltius vero proculdubio falsam esse asserit, in uno tantum codice Affligemensi reperisse se testatur idem Pamelius, sicut ego quoque eam non reperi nisi in uno codice qui fuit Francisci Pithoei. Et tamen illustrissimus cardinalis Perronius in republica adversus regem magnae Britanniae pag. 99, ait illam inveniri in antiquioribus et emendatioribus exemplaribus. Ad quam rem probandam laudat in margine codicem Affligemensem et editionem Pamelii, nullis aliis testimoniis. Miror autem Rigaltium retinuisse in editione sua lectionem quam ipse ait proculdubio falsam esse, uti re vera est. Sensus enim hujus loci est Decium, hostem videlicet sectae nostrae, 0775C quam excindere cupiebat, ita exhorruisse sacerdotem Dei in urbe Roma principe imperii ut multo patientius et tolerabilius audiret levari adversus se aemulum principem quam constitui Romae Dei sacerdotem, ut ista recte explicat Rigaltius; non quod timeret, ut quidam crediderunt, episcopum Romanum, hominem, quantum attinebat ad rempublicam, minime principi metuendum aut formidolosum, sed quia erat inimicus crucis Christi, ardens desiderio opprimendae Christianitatis, ut ait vir clarissimus Henricus Dodwellus, valde cupiebat ne Fabiano papae defuncto daretur successor, existimans religionem nostram interituram, si episcopum non haberet, timens praeterea, ut opinor, ne in urbe rerum novarum avida augeretur numerus Christianorum, quorum nimius et copiosus, ut ait Cyprianus, erat populus. Baluz.



Tantum temporis. Hanc sane lectionem reperi in octo vetustis codicibus. Aliam, quae habet tantis temporibus, exhibent veteres editiones ante Manutianam et sex libri veteres. Baluz.



0775D Exspectans . . . . carnifices. Quippe, Paciano teste ep. 3, crebras persecutiones irati principis sustinebat. Unde calumniae convincuntur ejus aemuli, qui eum libelli labe contaminatum dictitabant. Coustant.



Et timorem. Vide appendicem observationum Rigaltii ad Cyprianum, ubi recte interpretatur hunc timorem Cypriani. Baluz.



Passus est. Supra Epist. XXXVII, pag. 50: Neque enim virtus eorum aut honor minor est quo minus ipsi quoque inter beatos martyres aggregentur. Quod in illis est, toleraverunt quicquid tolerare parati et prompti fuerunt. Qui se tormentis et morti sub oculis Dei obtulit, passus est quicquid pati voluit. Ad haec loca Cypriani respiciebat haud dubie Erasmus interpretans locum libri Josephi de imperio rationis, ubi sic legitur: Et si fors percipiendi denegat facultatem, pertulit tamen cuncta quae voluit pati. Etenim martyres quoque censebantur qui tormenta passi, tamen occisi non fuerant. Commodianus instructione 48: Multa sunt 0776B martyria quae sunt sine sanguine fuso. Sanctus Paulinus poemate 14, de sancto Felice:



Coelestem nactus sine sanguine martyr honorem.

Nam confessor obit, poenas non sponte lucratus,

Et paulo post:



Martyrium sine caede placet, si prompta ferendi

Mensque fidesque Deo caleat. Passura voluntas

Sufficit et summa est meriti testatio vocis.

Sulpitius Severus in epistola ad Aurelium de sancto Martino: Nam licet ei ratio temporis non potuerit praetare martyrium, gloria tamen martyris non carebit, quia voto atque virtutibus et potuit esse martyr et voluit. Hieronymus in epistola ad Rufinum, quae incipit: Plus Deum tribuere, commemorat Aegyptios confessores et voluntate jam martyres. Arnulphus Lexoviensis in 0776C epistola scripta ad sanctum Thomam archiepiscopum Cantuariensem, quae edita est in pagina 487, tomi secundi Spicilegii Dracheriani et inter epistolas sancti Thomae lib. I, Epist. 85: Licet enim nondum usque ad sanguinis effusionem causa pervenerit, supplet tamen devotio meritum passionis. Baluz.



Tyrannum victum. Rufinus in psal. XL: Unde sancti martyres etiam in suis passionibus victores exstiterunt? Quia etsi potuerunt corporaliter occidi, nunquam tamen animo potuerunt frangi. Illi vero qui occiderunt victi sunt. Baluz.



Postmodum victum. Decium imperatorem, qui anno 251 interiit cum filio in bello quod adversus Persas gerebat, ut scribit Pagius, qui Baronium redarguit scribentem id evenisse cum pugnaret adversum Gothos Moesiam et Thraciam infestantes. Baluz.

0773A Ambitu vel extortu, sed de Dei, Lam. Bod. 2. Ex sorte, Fab.

0773B Quanta firmitas fidei Bod. 3.

0774A Tempore quo tyrannus Lam. Bod. 2.

0774A Sic Lam. Ebor. Bod. 1, 2. Lin. Nc. 1. Spir. Vet. Innom. Eras. Manut. Romae aemulum Pam.

0775B Lacerarent Lam. Bod. 2. Ebor. Nc. 1.

0775B Pati voluit Benev.

0776C



X. Communicationem. Tres mss. angl. communionem. Cypriano familiarius est communicationis verbum. Quae de Cornelio inhonesta et maligna jactari mox dicebantur, in hac duplici videntur accusatione posita, 0776D quod nimirum et libelli labe maculatus esset, et cum iis qui sacrificaverant communicasset. Postremae autem accusationi hinc data fuit occasio, quod cum nonnullis eorum qui sacrificasse dicebantur communicaret. Sed ab hoc eum crimine purgat Cyprianus, dum eum non communicare ostendit, nisi cum eo qui audita causa innocens fuisset comprobatus, aut Ecclesiae judicio ad communionem admissus esset. Ita et quidquid pro fidei confessione passus est, eum a priori crimine alienum evidenter demonstrat. Coustant. —Quamvis sciam lectionem nunc receptam habere communicationem eamque lectionem esse bonam, illamque repererim in sex codicibus antiquis, praetuli tamen eam quam omnes editiones Manutiana antiquiores et duodecim vetera exemplaria exhibent. Baluzius.

0776D



X.— Quaedam de illo inhonesta. Sic vulgo solet: semper in discordia una pars imputat inhonesta parti adversae, ut patet etiam ex epistolis XLVIII et XLIX sancti Cypriani 0777B adversus Novatum et Novatianum et ex calce epistolae Firmiliani, in qua annotatum est Cyprianum a papa Stephano vocatum fuisse pseudochristum et pseudo-apostolum et dolosum operarium. Innumera sunt exempla istiusmodi in scriptoribus historiarum. Sic in libello Precum Marcellini et Faustini adversus papam Damasum et in epistola concilii Aquileiensis adversus Ursicinum, aemulum Damasi. Apud Optatum legimus causas confictas esse contra Caecilianum episcopum Carthaginensem ut vitiosa ejus ordinatio diceretur. Necesse non est ire per historias sequentium temporum. Vide tamen Notas nostras ad vitas paparum 0777C Avenionensium, pag. 702, 1239. Baluz.



Communionem. Quamvis sciam lectionem nunc receptam habere communicationem, eamque lectionem esse bonam, illamque repererim in sex codicibus antiquis, praetuli tamen eam quam omnes editiones Manutiana antiquiores et duodecim vetera exemplaria exhibent. Baluz.

0776B Nulla jam illum Lam. Bod. 2.

0777B Communionem sacrilegam Lam. Ebor. Nc. 1.

0777C



XI. De Trophimo. Inter exempla quibus Novatiani satellites Cornelium cum iis, qui sacrificaverant, sacrilegam communicationem miscuisse persuaderent, illud proferebant Trophimi. Unde sequitur, ut stare non possit Valesii not. in Euseb., pag. 133, opinio, qua eum Novatiani ordinatorem, qui, poenitentia motus, ad Cornelium rediit, et cum populi voluntate ad laicam communionem admissus est, hunc Trophimum fuisse putat. Coustant.



Charissimus frater noster. Editiones vulgatae, quae acceperunt ex Erasmica, addunt Cornelius. Sed cum Cornelii nomen non invenerim in antiquis editionibus, 0777D desit autem etiam in sexdecim codicibus antiquis, existimavi auctoritatem tot veterum exemplarium praevalere debere adversus errorem. Cornelii quippe nomen non inveni in ullo veteri libro quam in Eligiano. Itaque illud, cum non dubitem esse ex glossemate, sustuli. Fuisse autem Trophimum ex clero Romano liquet ex initio istius epistolae. Ex quo necessario consequitur ista referenda esse ad Cornelium, quamvis nomen ejus non exprimatur. Baluz. —Erravisse simul Valesium et Baluzium, cum tantorum virorum pace, dixerimus, dum in diversas abeuntes vias, in eo convenerint ut clero Romano Trophimum adscripserint. Attentis enim S. Cypriani epistolis tum ad Antonianum, tum ad Stephanum papam (Epist. LXVII, ed. Baluz.) , asseruit ac probe docuit in recenti dissertatione eruditus quidam hodiernus, haud ultimi subsellii vir, duplicem distinguendum esse Trophimum Arelatensem, unum Apostolis, alterum S. Cypriano coaevum, posterioremque eumdem ipsum esse de quo agitur sive in hac Cypriani 0778B Epist. LII, sive in LXVII, ad Stephanum papam. Cf. Mémoires pour servir à l'hist. de l'introduc. du Christ. dans les Gaules, par M. Ie marquis de Fortia d'Urban; Paris, 1838, pag. 31 et 36;—Gregor. Turon. opp. edit. nova; Paris, 1837, tom. IV. pag. 337; Annales du Hainaut, tom. VII, pag. 97; Annales de philosophie chrétienne tom. XVII, pag. 7, 119. Edd.



Necessitati succubuit. In mss. Corb et Colb. ut in priscis edit. necessitate. Jam Cyprianus, supra n. 6, se ipse necessitati temporum succubuisse dixit. Utrobique autem succubuit, id est quod obsecundavit, nonnihil scil. a rigore disciplinae remittendo, prout colligendae 0778C fraternitatis utilitas exigebat, ut in laudato numero 6 declaratur. Coustant.



Comitante venissent. Verbum venissent a ms. Corb. abest, integra sententia. Nihil hac occasione egit Cornelius, nisi quod et antea in Ecclesia actum aut certe probatum est. Nam Tertulliano teste lib. de Praescript., c. 30, Marcioni, seu Cerdoni poenitentiam confitenti pax ea conditione promissa est, si caeteros, quos perditioni erudisset, Ecclesiae restitueret. Cujusmodi remissionis Augustinus epist. olim 50, nunc 185, c. 10, n. 45, hanc reddit rationem: Cogunt multas invenire medicinas multorum experimenta morborum. Verum in hujusmodi causis, ubi per graves dissensionum scissuras non hujus aut illius hominis est periculum, sed populorum strages jacent, detrahendum est aliquid severitati, ut majoribus malis sanandis caritas sincera subveniat. Nam pia mater Ecclesia, filiorum suorum salutem unice cupiens, ideo tantum severitate utitur erga nonnullos, ne veniae facilitate 0778D perdat multos. Ubi igitur indulgentia plurimorum lucrum sibi offerri videt, hac eos ratione ad se allicere prorsus non dubitat. Quocirca iis qui multitudinem secum ad Ecclesiam reducunt, etiam honores suos servandos judicavit Africana Ecclesia. Ubi enim cod. can. Eccl. Afr., c. 68, statuit, ut ordinati in parte Donati, si ad Catholicam correcti transire voluerint, non suscipiantur in honoribus suis, statim adjecit, sed exceptis his per quos catholicae unitati consulitur, hoc est per quos vel omni modo perfici, vel adjuvari manifestis fraternarum animarum lucris catholica unitas in locis, in quibus degunt, visa fuerit. Haec igitur unitatis compensatio, ut cum eadem ecclesia ibid. loquar, una Cornelio causa fuit, cur Trophimo pacem et communionem concedere non differret. Ita unus diversis in saeculis cernitur Ecclesiae Spiritus, quamvis aliis atque aliis pro temporum diversitate remediis utatur. Semper cujusque membri sanitati sic consuluit, ut totius corporis sui unitati, ex qua salus illius pendet, prospiceret. Coustant.



0779A Frater carissime. Plura his addit Cyprianus, quibus primum Ecclesiae in concedenda lapsis pace sapientiam et caritatem commendat, tum Novatiani schisma 0780A atque haeresim exponit. Sed quia ad Cornelium per se non attinent, ea ut a nostro instituto aliena omittenda duximus. Coustant.

0777B Sed et quam maximus Bod. 3.

0777B Cornelius tibi nuntiatus est Lam. Bod. 3. Ebor. Nc. 1. 0778B Lin.

0778B Sic Lam. Ebor. Nc. 1. Bod. 2. A nobis deest in Oxon.

0779A Nobis displicent Lam. Ebor. Nc. 1 Bod. 3.