0830C



Epist. XIII.—I. Frater charissime. Multum se heic frustra torquet is qui notas adjecit ad editionem Manutianam ut molliat asperitatem quam sibi visus est deprehendisse in his Cypriani verbis, tamquam ex iis colligi posset illum non posuisse discrimen inter episcopum 0830D Romanum et caeteros. Si notator ille ad mores veterum temporum respexisset, facile se ab ea difficultate explicavisset. Vide quae de hoc argumento dicta a nobis sunt ad Epistolam XLI, pag. 429. Baluz.



Confessione, at Baluzius, consensione. Cum editio Spirensis et Veneta vetus, inquit, ita scriptum habeant, eique consentiant, non solum Eramisca et Morelliana, sed etiam quindecim vetera exemplaria et excerpta Flori, putavi debere me ita reponere. Primus omnium Remboltus edidit confessione. Infra in libro de Oratione Dominica pag 206: Spiritus consensione conformes, pro quo codex Moyssiacensis habet confessione. Item infra, Epist. LXVII, pag. 115, legitur spiritus consensione concordes; ubi codex Corbeiensis habet confessione. Ut hinc appareat has duas voces interdum permutatas facile fuisse a veteribus librariis. Baluz.

0830C Quis non in Pem. Voss. 2.

0830C Et fratrum confessione crevisse Lam. Bod. 2. consensione Colb. Comp. Thu. Foss. Vict.

0830D



II. Frater charissime. Ita in laudato codice Colb., ut in quatuor Anglic. In aliis autem, fratres charissimi. 0831C Tum in Corb. fides quam vobis, sine praepositione de. Mox in Compend. providebat, non praevidebat. Eadem ratione Romani ex eo, quod eorum fides ab Apostolo laudata est, commendantur Epist. XII, n. 13. Ipse clerus Romanus his Apostoli laudibus stimulatus, ad Cyprianum Epist. XXXI rescribit: Nec tantas de nobis laudes Apostolus protulisset dicendo, quia fides vestra praedicatur in toto mundo, nisi jam exinde vigor iste radices fidei de temporibus illis mutuatus fuisset; quarum laudum et gloriae degenerem fuisse maximum crimen est. Coustant. — Fratres charissimi. Decem libri nostri veteres, tres Anglicani, et excerpta Flori, tum etiam editio Manutii, praeferunt frater charissime. Quod jam adnotavimus frequenter actitatum fuisse ab antiquis librariis in exemplaribus operum sancti Cypriani. Utraque lectio bona est. Nam quamvis epistola scripta sit ad Cornelium, tamen Cyprianus identidem sermonem suum convertit ad omnem Ecclesiam Romanam. Sic apud sanctum Gregorium, lib. I, Epist. XXV, scripta ad Joannem 0831D Constantinopolitanum, Eulogium Alexandrinum, et caeteros, pro eo quod editiones habent unde fratres charissimi codex Moyssiacensis praefert frater charissime. Atque ita legendum esse hinc constat quod cum epistola illa scripta sit a paribus ad episcopos illos, necesse erat unumquemque eorum appellari in singulari. Obiter heic admoneo Epistolam Alexandri III pro monasterio Piscariensi sive Casauriensi editam in tomo quinto spicilegii Dacheriani pag. 525, ita emendari debere ut post Firmano episcopo legatur consequenter salutem et apostolicam benedictionem. Quanto, et ea quae interjacent reponenda sunt statim post epistolam, prout, etiam a Joanne Berardi adnotatum est in chronico. Unde et in chartulario ex quo epistola illa edita est, vox similiter semper scripta est cum minio. Baluz.



Vinci omnino. Haec postrema vox, quae mihi videtur superflua, deest in libro Beccensi et in editionibus 0832C Manutii et Morellii. Baluz.



Pulsus est et victus. Addidimus istud auctoritate trium veterum exemplarium. Unum Bodleianum habet turbatus et pulsus. Baluz.



Accipiter. Duo libri veteres habent acceptor. Quod idem est. Vide tom. II Capitularium, pag. 684, 750, 830. Baluz.



Nec repugnare. Illud nec repugnare, non ad proximum verbum timent, sed ad superius intellexit refertur: hoc est, intellexit milites Christi nequaquam vim vi repellere. Subinde in vulgatis nocentem, in ms. Colb. nocente. Reliquae orationi magis congruit quod in Corb. nocentes. Haec Cypriani verba attendant, qui nocentes occidere Christianis leviori de causa permittunt. Coustant.



In conspectu Christi. Ex mss. Colb. et Corb. revocamus ejus, quod in vulgatis deerat. Huic tamen vocabulo in Corbeiensi secundis curis superaddita est particula et. Unde et in aliis quinque obtinere notat 0832D Oxoniensis editor et ejus Ecclesiae, omisso suae. Eadem loquendi ratione, hic dicitur Christi ejus, qua in superiori Epistola X. n. 7, dictum est, Cornelius factus est episcopus de Dei et Christi ejus judicio. Coustant.



Christi Ecclesiae. Multum variant in hoc loco libri veteres et veteres editiones. Quaedam editiones antiquae et quidam libri veteres habent Christi et Ecclesiae suae. Alibi scriptum est Christi et ejus Ecclesiae, Christi sive Ecclesiae ejus, Christi Ecclesiae suae. Excerpta Flori Christi Ecclesiae suae gaudium. Ego reposui lectionem quam existimavi meliorem sensum facere et quae mihi videtur melius convenire cum stylo sancti Martyris. Baluz.



Subitatos, id est, ut statim explicat Cyprianus, novae atque insuetae rei pavore trepidantes, sicut sanctus Hieronymus in Epistola ad sanctum Augustinum de reprehensione Petri ait: Fortissimos quosque milites subita bella conturbant; et Tacitus, lib. XV Annalium 0833B ait: etiam fortes viros subitis terreri; et lib. I Historiarum: Subitus pavor exterruit. Caesar lib. I Commentariorum de bello Gallico: Nemo est tam fortis qui non rei novitate perturbetur. A. Hirtius de bello Alexandrino: Cujus rei subita trepidatio magnum terrorem attulit nostris. T. Livius lib. III. Urbi quoque Romae ingens praebitus terror, magis in re subita quam ad arcendam vim parum virium esset. Virgilius, lib. VIII Aeneidos:



Ut belli signum Laurenti Turnus ab arce

Extulit et rauco strepuerunt cornua cantu,

Utque acres concussit equos, atque impulit arma,

0833C Extemplo turbati animi.



Dio Cassius initio libri XLII, agens de misero statu Pompeii post pugnam Pharsalicam, ait ea quae hominibus praeter exspectationem ac quam maxime inopinato accidunt, ea et animos eorum dejicere et rationem conturbare. Ennodius in Panegyrico: Labascit fortium constantia quoties formidanda oculis ingeruntur. Nonius Marcellus: Subiti dictum pro repentini. Rursum Cyprianus in libro adversus Demetrianum, pag. 224, et lib. III Testimoniorum, cap. 16, referens hunc locum ex capite quinto libri Sapientiae: Videntes turbabuntur timore horribili, et mirabuntur in subitatione insperatae salutis. Ubi vide notas. Baluz.



Stare ad criminis. Poenitentiam hic notatur status seu situs, de quo rursum Cyprianus Epist. LII, seu LV ad Antonianum ita loquitur: Aliud est ad veniam stare, aliud ad gloriam pervenire. Coustant.

0830C Claruit, frater carissime Lam. Lin. Nc. 1, 2.

0831B Filios provocat Vindel, Foss. Corb.

0831B Sic Foss. Mic. Vict.

0831B Eodem turbatus et pulsus Bod. 3. Impetu repulsus Lam Ebor. Bod. 2.

0831B Et quasi minus paratos Lam. Ebor. Bod. 2.

0831B Nam primo agressu Bod. 3.

0831B Superare tentaverat Bod. 3.

0832B Innocenti Lam. Bod. 2.

0832B Et ejus Ecclesiae gaudium summum Corb. Bod. 3. Ebor. Lin. Nc. 1, 2. Christi et Ecclesiae suae Foss. Mic.

0832B Sic Foss. Corb. Mic. Vict. quando cucurrit Bod. 3. occurrerit Imp.

0832B Qui illic In ms. Compend. quae lectio potest admitti cum hac interpunctione, sunt restituti, steterunt fortes.

0833C



III.— Facundiae venenatae. Supra, p. 416, adnotatum est Novatianum fuisse eloquentem. Baluz.



0833D Sophiae Dominicae. Id est Christianae. Antea legebatur philosophiae. Rigaltius admonet in codice Beneventano et in Veronensi, tum etiam in editione Romana, quae est Manutiana, sceriptum esse sophiae, atque eam lectionem esse rectissimam. Vetus quoque Remigianus eam habet, itemque editio Morelliana. Pro quo scriptum est in codice Gratianopolitano physicae. Sane vidi scriptum philosophiae in tredecim codicibus antiquis. Et tamen praefero lectionem quam Rigaltius ait esse rectissimam, ea etiam de causa quod Tertullianus frequenter dicit sophiam, et quia Lactantius lib. III, cap. 16, ait: Nos ab hac calumnia immunes ac liberi sumus, qui philosophiam tollimus, quia humanae cogitationis inventio est; sophiam defendimus, quia divina traditio est, eamque ab omnibus suscipi oportere testamur. Marius Victorinus in hymno de Trinitate, loquens de Christo:



Seminatas saeclis animas inrigans scitis sophiae

Sophia autem cum sit Christus, idem Christus Filius docet.



0834B Item Petrus Abaelardus, lib. III Theologiae christianae, cap. 3: Hoc enim docere rectae sophiae incarnandae reservatum erat. Tertullianus in capite IV libri I ad Nationes, primam sapientiam, ut explicat Jacobus Gothofredus, vocat Religionem christianam, quae ad verum Deum, relictis idolis, convertitur.



Ad hanc fortassis a Lactantio commemoratam duplicem philosophiam respexit Joannes VIII papa in prologo concilii Romani, ubi, inter caeteras laudes quibus ornat Carolum Calvum imperatorem, ait illum honorare sacerdotes Domini et ad utramque philosophiam informare. Aliud est gemina scientia in narratione de electione Gregorii papae VII, ubi 0834C scribitur fuisse geminae scientiae prudentia pollens; et in chronico sancti Benigni Divionensis, ubi Halinardus archiepiscopus Lugdunensis dicitur efficacissime claruisse gemina sententia, itemque in chronico Besuensi, iu quo Robertus episcopus Lingonensis dicitur geminae scientiae eloquentia floruisse. Denique in vetustissima scheda Ruthenensi, quae videtur esse fragmentum Vitae sancti Gausberti, abbatis Montis Salvii in finibus Ruthenorum et Arvernorum, Hugo, episcopus Diensis, qui diu fuit apostolicae Sedis legatus in Gallia, vocatur vir geminae scientiae et in litteris sacris non mediocriter eruditus. Adde Maginoldum antipapam, quem Sigebertus ad annum 1105, ait fuisse in utraque scientia apprime eruditum. Per geminam ergo scientiam intelligendas esse theologiam et philosophiam docet hic locus ex Memoriali Historiarum Joannis Parisiensis: Simon de Belloloco archiepiscopus Bituricensis, qui factus est episcopus Praenestinus. Cui successit in Bituricensem primatum frater Aegidius, 0834D doctor egregius in theologia et philosophia, natione Romanus, de ordine Heremitarum sancti Augustini; qui gemina scientia efficacissime clarus, plurima volumina subtiliter et satis feliciter composuit. Aliud rursum est gemina scientia in Epistola dedicatoria Viae Paradisi Joannis Raulini, et in Epistola dedicatoria Doctrinalis mortis ejusdem Raulini, utraque dicata consultissimo viro magistro Joanni de Bony jurium gemina scientia excellentissimo doctori. Istic enim gemina scientia significat illum fuisse doctorem in utroque jure. Baluz.



Pacificus. Corb. ms. sacrificus. Verius alii libri, pacificus. Hic Novatiano exprobratur duritia Stoicorum, qui misericordia commoveri nesciebant. Coustant.



Vinctos. In quatuor mss. victos. Rigaltius ex his ostendi observat, Novatianum immerito a suis pro martyre habitum. Hinc certe probatur, schismaticum illum nihil molestiae pertulisse, cum Gallus adversus 0835B Cornelium et sanae doctrinae sectatores fureret. Cur vero ita cum illo actum sit, valde subtili ratione Cyprianus exponit. Unde non sinit vir sanctus, ut in turbulento tempore veritatem ab ea parte stare judicemus, quae persecutionis expers pace frueretur. Sed ne quis perfidus inde sibi blandiatur, quod persecutionem sustineat, hanc interdum perfidiae poenam censeri debere statim docet. Coustant. — Victos. Ita scribendum esse existimavi pro eo quod posteriores editiones habent vinctos. Nam quamvis utraque lectio bona sit, standum esse videtur auctoritati veterum editionum et decem veterum exemplarium. Ita etiam habet editio Morelliana. Baluz.

0833B Latius adauctus Nc. 1. Bod. 2. Ebor.

0833B Magister durus Lin.

0833B Sophiae Dominicae Ver. Benev. Manut.

0833B Interceptor poenitentiae Lin.

0833B Proditor charitatis Lin. Perditor castitatis Nc. 1. Pem. 0834B Lam. Bod. 2.

0834B Agnoscis ne Bop. 3.

0834B Quos abalienavit Lam. Bod. 2.

0834B Victos Thu. Foss. Vict.

0835B



IV.— Confessione nominis. Duo mss. Anglic. in confessionis 0835C nomine. Retinendum in confessione nominis, subaudita voce Domini, quam Cyprianus reticere solet. Ita Epist. LII, seu LV, ad Antoniam., post med., Etsi occisus, inquit, Propter Nomen postmodum fuerit extra Ecclesiam constitutus, et ab unitate atque charitate divisus, coronari in morte non poterit. Et sub finem ejusdem Epistolae: Christi Ecclesiam dissipantes, nec si occisi pro Nomine foris fuerint, admitti secundum Apostolum possunt ad Ecclesiae pacem, quando nec Spiritus nec Ecclesiae tenuerunt unitatem. Rursum supra, Epist. XI, n. 2, ad Cornelium scribit: Quomodo docemus aut provocamus eos in Confessione Nominis sanguinem suum fundere? et num 4: Quando autem dicat in traditis atque in Confessione Nominis constitutis Spiritum loqui, etc. Coustant.

0835A Confessionis nomine Lin. Nc. 2.

0835C



V.— Appropinquare. Codex Michaelinus et Gratianopolitanus et quatuor Anglicani habent appropinquante jam certaminis et agonis vestri die. Sic etiam editio Morelliana et codex Beccensis. Baluz.



0835D Et si quis hinc nostrum prior, etc. Patet ex hoc loco Cyprianum sensisse et credidisse. Sanctos etiam defunctos pro vivis orare, quod ipsum sed paulo obscurius indicat tom. II, lib. de mortalit., cum dicit de futura vita agens: Frequens nos illic turba desiderat, jam de sua immortalitate secura, et adhuc de nostra incolumitate sollicita. Similia habent Origenes Hom. 3 in Cantica et in Gen.; D. Potamiena apud Eusebium lib. VI. Hist. eccles. c. 5; D. Petrus Epistolae suae Canonicae, cap. I, juxta expositionem Graecorum quorumdam, narrante Oecumenio, cum dicit: Dabo autem operam et frequenter, habere vos post obitum meum ut horum memoriam faciatis. Satis etiam ex hoc ipso loco colligitur, jam tum invocationem quoque Sanctorum in usu fuisse, immo infra, tom. II, lib. Disc. et hab. Virg. preces sanctarum Virginum post hanc vitam implorat, dicens: Durate fortiter, spiritaliter pergite, pervenite feliciter, tantum tunc mementote nostri, cum incipiet in vobis virginitas honorari. Quod de honore post hanc vitam intelligi, satis indicant praeced. verba: majore et meliore parte 0836B praeceditis, et illud.: pervenite feliciter. Quare calumniari perspicum est illos, qui ante divi Gr. aetatem illam usitatam in Ecclesia negant, praesertim quum eam reperire sit etiam apud Syn. VII Can. 7, et sextam in fine; Victor. Africanum, lib. III de Persecut. Vandal.; D. Fulgentium, serm. de Laudibus Mariae in partu Salvat.; Petrum. Chrysolog., Hom. VII; Theodoret. de G . . . . Affect., lib. VIII; Leonem Magnum, sermon. 2 et 6, de jejun. in Oct. Apostolor. Caesarium in homil. in litaniis; Aug., lib. VII de Bapt., cap. 2, serm. de morte Cypriani, serm. 27 de verbis apostol., lib. XII de civitate Dei, cap, 8, et alibi frequenter. Virgil. trid. in vita divi Sisinnii . . . Paulinum de sancto Claro ad severum, in Paneg. pueri Celsi, 0836C et Car. de sancto Felice; Hieronym. de Laudibus Paulae et in vita Hilarionis; Prud., frequentiss.; Ambros., lib. I de viduis et orat. fun. Satyri fratris; Gregor. Nazianz., homil. in Basil. et Cyprian.; Basil. serm. de 40 Martyr. et in Mammentem martyrem; Chrysostom. in missa hom. 49, in Genes. V, in Matth. I, in Epistolam ad Philippens., et 66, ad populum Antiochen.; Nectarium in Theodor. Martyrem; et Ephrem, serm. de martyr.; Hilarium in Psalm. XXIV; Athanas. orat. de Virg. Deipara; divum Antonium, Epistola ad Arsenoitas; virginem Justinum apud Nazianz. orat. in Cypri.; Origen. in ultimum c. lib. Job, et in lamento; et D. Irenaeum, lib. V contra haeret. ubi Mariam virginem Evae virginis dicit advocatam; quomodo et Ephrem Syrus jam dictus: esto, inquit in Tureno Mariam alloquens, nostra conciliatrix et advocata in hora judicii, libera nos a futuro igne et tenebris, tu namque es spes apud Deum Christianorum. Quae verba notatu digna, ob illos qui calumniantur Canticum illud Ecclesiae in laudem 0836D D. Virgin. Salve, Regina misericordiae, etc. Neque vero Mariam dumtaxat, sed et alios sanctos appellare solent veteres, modo advocatos, sicut D. Maximus in Nazar. et Celsum, modo patronos, uti Ambr., lib. X in Luc. c. 21; D. Aug. de cura pro mort. c. 4; Prudentius Hymn. 1 et 2, περὶ στεφάνων; Paulinus Paneg. 3, in Felicem et Epistola XIII, ad Severum et Anton. episcopus, epistola ad Arcad. Imperat.; modo Protectores, velut Chrys., hom. 66, ad pop. Antioc.; modo etiam mediatores, quemadmodum Cyrillus, lib. XII Thesaur., c. 10; et Bernard., serm. ult. de Assumpt. D. Virg. Quae omnes appellationes, mire confirmant ritum invocationis supradictum. Quin qui altius adhuc petendum censeat, reperiet haec verba apud D. Jacobum in sua Liturg., quam Syn. VI, pro tali agnoscit, can. 32. Commemorationem agamus sanctissimae, immaculatae, gloriosissimae, benedictae, Dominae nostrae, matris Dei et semper virginis Mariae, ac omnium Sanctorum et justorum, ut precibus atque intercessionibus eorum omnes misericordiam consequamur. Quid enim, quaeso, 0837A aliud est, sanctorum commemorationem agere ut eorum intercessionibus misericordiam consequamur; quam Sanctos invocare ut pro nobis intercedant ad misericordiam consequendam? Pamel. — Et si quis. In edit. Oxon. Et quis, expuncto si, quamvis illud octo mss. Anglic. non secus atque Corb. Colb. Foss. et pristinae editiones exhibeant. Mox in ms. Compend. apud Deum, non apud Dominum. Ex hoc loco Pamelius Sanctos post exitum a nobis nostra curare, nosque suis apud Deum orationibus ac patrociniis adjuvare merito conficit. Violenta certe et aliena est Oxoniensium interpretatio hunc ita commentantium: Alterutro ex nobis obeunte, sive ego 0837B qui Carthagini praesum, sive tu qui Romae praesides, superstes fuerit, cui in vivis diutius esse contigerit, pro utraque Ecclesia perseveret et supersit apud Deum oratio. Non enim ejus qui superstes fuerit sed ejus qui hinc migrans ad Deum praecesserit, oratio ibi commendatur. Porro Sanctorum in coelo fraternam dilectionem integram perseverare nemo negaverit. Ipsi Oxonienses editores minime dubitare se aiunt, animas in coelo receptas precibus Deum sollicitare, ut in terris agentium misereatur. Quod cum persuasum habeant, consequens videtur, ut et ipsis persuasum sit, preces ad eosdem fundi debere. Illi tamen his praemissis subjiciunt, Sed non inde conficitur preces ad Sanctos fundi debere. Quid vero istud vetat? Quia, inquiunt, Deos qui rogat, facit. An, quaeso, Deos facere se existimabat Paulus fideles, quorum pro se flagitabat preces? An Deum faciebat Cyprianus Cornelium, cum eum rogabat, ut si prior ad Deum migraret ipsius pro fratribus apud Patris misericordiam non cessaret oratio? Si justorum in terris degentium preces exorare 0837C licet, cur non et eorum qui jam in coelis Deo viciniores sunt? A Cypriani doctrina recedere se non existimavit Augustinus, cum lib. VII de Baptismo cont. Donat., c. 1, ipsum invocans dixit: Adjuvet itaque nos orationibus suis in istius carnis mortalitate, tamquam in caliginosa nube laborantes, ut donante Domino, quantum possumus, bona ejus imitemur. Qui vero orationes nostras ad Sanctos pervenire posse desperant, quid sit Ecclesia, quid Christi corpus, quid illius Spiritus, quo justi omnes, sive in terris, sive in coelis, in unum constringuntur, ignorant. Unius quippe Spiritus beneficio mutua est membrorum quantumvis distantium communicatio. Neque enim, inquit Augustinus, lib. XX de Civ. Dei, c. 9, piorum animae mortuorum separantur ab Ecclesia, quae etiam nunc est 0838A regnum Christi. Alioquin nec eorum fieret memoria in communicatione corporis Christi . . . Cur enim fiunt ista, nisi quia fideles etiam defuncti membra ejus sunt? Si autem ab Ecclesia non separantur, si Christi membra sunt, et ea quidem viva, quis absurdum aut non potius rectae rationi consentaneum judicet, ut reliquorum membrorum motus affectusque, prout Deus voluerit, sentiant, Ecclesiae voces audiant, ac propenso animo ad subveniendum ei inclinentur? Si etiam ita placet, oratio nostra quaedam est Epistola, quae, Angelorum ope in coelum perlata, Sanctis, quorum patrocinia imploramus, innotescit, Deo sic ordinante et Ecclesiae suae inspirante, ut cum Sanctos 0838B invocamus, quae pie viventibus pendenda sit merces, animis nostris altius imprimatur. Baluz.



Perseveret. Nescio quibus rationibus adductus Rigaltius exagitat hanc sententiam, ac si Cyprianus sentire et credere non potuerit Sanctos etiam defunctos pro vivis orare, uti dixerat Pamelius in annotatione ad hunc locum. Nam quod ait vir doctissimus haec verba Cypriani non esse accipienda de eo qui per martyrii coronam praecesserit, cum orandum non sit pro martyre, cujus sanguis, ut ait Tertullianus in Apologetico, tota paradisi clavis est; fallitur profecto, cum Cyprianus non petat ut vivus oret pro martyre, sed ut martyr pro vivo Dominum precetur. Illustrissimus Oxoniensis hunc istius loci sensum esse putavit, ut is Christianus qui alteri superstes fuerit, sive Cyprianus, sive Cornelius, perseveret in oratione pro utraque Ecclesia, neque dubitat animas coelo receptas Deum opt. max. sollicitare ut in terris agentium misereatur. Hieronymus in libro adversus Vigilantium: Si Apostoli et martyres adhuc in corpore 0838C constituti possunt orare pro caeteris, quando pro se adhuc debent esse solliciti, quanto magis post coronas, victorias, et triumphos. Ipse etiam Cyprianus in calce libri de Mortalitate, pag. 236, scribit animas coelo receptas, de sua incolumitate securas, adhuc de nostra salute esse sollicitas. Baluz.



Apud Dominum. Noli mutare hanc lectionem, quia bona est, et reperitur in duodecim vetustis exemplaribus. Illud tantum dicam, veteres editiones et octo libros veteres habere Deum. Manet autem idem sensus quomodocumque legas. Baluz.



Pro fratribus. Hinc etiam colligi posse puto Cyprianum credidisse sanctos in coelo orare pro vivis. Baluz.

0835A Appropinquante jam certaminis et agonis nostri die 0835B Bod. 2. Ebor. Lin. Nc. 1. Mic.

0836A Et si quis Pem. Ebor. Lam. Lin. Nc. 1, 2. Bod. 1, 2, 3. Si quis hinc Foss.