Articulus II. Doctrina Novatiani de Mysterio Ss. Trinitatis.

«Regula exigit veritatis, inquit Novatianus

ut primo omnium credamus in Deum Patrem . . . . Eadem regula veritatis,» pergit ille , «docet nos credere post Patrem in Filium Dei Christum 0881B Jesum Dominum Deum nostrum.» Tandem prope finem ejusdem Tractatus, expresse tradit, debere nos credere in Spiritum sanctum, olim Ecclesiae repromissum, sed statutis temporum opportunitatibus redditum : «Sed enim ordo rationis et fidei Auctoritas digestis vocibus et litteris Domini admonet nos post haec credere etiam in Spiritum sanctum.» Habes igitur tres divinas Personas perspicue a Novatiano distinctas, qui paulo infra haec habet : «Et haec quidem de Patre, et de Filio, et de Spiritu sancto.» Ex quibus eruitur, per conjunctionem et, sicuti et per adverbium «etiam» textus supra recensiti, hoc loco sermonem esse de tribus personis distinctis, quarum una non est alia. Certum itaque, firmumque manet, Novatianum a 0881C nemine insimulari posse, quod errori Sabellii faverit aut praeluserit. Sed quid de Arianismo?

II. Novatianum de Trinitatis mysterio «non satis accurate esse locutum, immo absurde pleraque tradidisse,» dicit Petavius

; et Sandius, Petavii judicio, ut solet, nimium confisus, ipsum accenset iis qui idem quod Arius, ante tradiderunt . Verum minus accurata et absurda illa vel ad Filii οἰνοκομίαν, vel ad minoritatem istam Filii ad Patrem tamquam ad auctorem et principium suum collati, quam Catholici omnes etiam post synodum Nicaenam agnoverunt, referenda sunt judice doctissimo Bullo . Novatianum autem cum Ario minime sensisse, paucis ex ipso, sed iis luculentissimis, adductis testimoniis demonstrat; cui demonstrationi (sunt verba 0881D Cl. Bulli) hoc unum praemittimus observandum, ipsum Petavium alibi fateri disertis verbis, minus accurata, et absurda illa, quae operi suo inseruit Novatianus, «aut solo loquendi modo, aut certe citra mysterii substantiam, ab Catholica Regula discrepare.» Hoc strictim notato, rem 0882A ipsam aggrediamur. In capite 23 auctor Christi divinitatem sic adstruit: «Si homo, inquit, tantummodo Christus, quomodo dicit: Ego ex Deo prodii, et veni, cum constet hominem a Deo factum esse, non ex Deo processisse. Ex Deo autem homo quomodo non processit sic Dei Verbum processit.» Mox addit: «Deus ergo processit ex Deo, dum qui processit Sermo, Deus est, qui processit ex Deo.»

III. Quid fere in ipso Nicaeno Symbolo contra Arium expressius dicitur? Nam haec duo, «a Deo factum esse, et ex Deo procedere,» Novatianus diserte opponit: et Christum in excellentiori sua natura non factum sive minime creatum esse, sed ex ipso Deo processisse, proinde Deum ex Deo esse, haud 0882B minus diserte affirmat. Idem paulo post in eodem capite: «Si, inquit, homo tantummodo Christus, quid est, quod ait: Ego et Pater unum sumus? Quomodo enim ego et Pater unum sumus, si non et Deus est et Filius, qui idcirco unum potest dici, dum ex ipso est, et dum Filius ejus est, et dum ex ipso nascitur, et dum ex ipso processisse reperitur, per quod et Deus est.» Ex quo loco clare refellitur Petavii calumnia in hujus libri Auctorem, dum ait, ipsum «verba illa Joannis decimo, Ego et Pater unum sumus, Ariano pene more declarasse;» ad hanc censuram confirmandam citans ista ejus verba cap. XXXII: «Unum autem quod ait, ad concordiam et eamdem sententiam, et ipsam charitatis societatem pertinet; ut merito unum sint 0882C Pater et Filius per concordiam, et per amorem, et per dilectionem.» Atqui, inquam, ex loco jam a nobis allato constat, auctorem verba illa Joannis non de sola concordia, sive consensu voluntatis (quod Ariani fecerunt), sed etiam, atque imprimis, de communione substantiae, quae inter Patrem et Filium intercedit, cum catholicis omnino intellexisse. Quod et eo ipso in loco, quem citat Petavius, auctor clare satis exprimit, dum haec verba (a Petavio haud bona fide celata) ἀμέσως subjicit: «Et quoniam ex Patre est, quicquid illud est Filius est; manente tamen distinctione, ut non sit Pater ille qui Filius, quia nec Filius ille, qui Pater est.» Nimirum Sabellii haeresin ibi unice impugnat, quae Patrem et Filium sic unum praedicat, ut distinctionem Personarum 0882D omnino tollat. Adversus hanc haeresin docet, Patrem et Filium unum quidem esse cum voluntatis consensu, tum etiam substantiae unitate, siquidem Filius ex ipso paternae essentiae fonte derivetur; sed tamen duos omnino esse subsistentia sive persona.

Praeterea τὸ ὁμοούσιον Filii luculentissime confirmat locus ex capite 11, ubi de utraque Christi natura, divina et humana sic Novatianus loquitur: «Tam enim Scriptura etiam Deum annuntiat Christum, quam etiam ipsum hominem annuntiat Deum. Tam hominem Jesum quam Deum quoque descripsit Christum Dominum. Quoniam nec Dei tantum illum Filium esse proponit, sed et hominis; nec hominis tantum 0883A dicit, sed et Dei referre consuevit: ut dum ex utroque est, utrumque sit, ne, si alterum tantum sit, alterum esse non possit. Ut enim praescripsit ipsa natura hominem credendum, qui ex homine sit, ita eadem natura praescribit et Deum credendum esse, qui ex Deo sit: ne si non et Deus fuerit, cum ex Deo sit, jam nec homo sit, licet ex homine fuerit, et in alterutro utrumque periclitetur, dum alterum altero fidem perdidisse convincitur.» Certe mens illi tota caligat, qui non illico perspicit, hisce verbis apertissime doceri Christum perinde Deo Patri ὁμοούσιον esse, qua ex Deo est, atque ὁμοούσιος est nobis hominibus, qua ex homine est; neque minus verum Deum, quam verum hominem esse. Caeterum haud injucundum erit observare, quod Novatianus, cap. 13, 0883B sicut et reliqui antiqui Patres, passim pro divinitate Jesu Christi demonstranda iis sint usi Novi Foederis textibus, sc. Joan. I, 3 et 14; Joan. III, 13 et 17; Joan. X, 30; XX, 28; Rom. IX; ad Galat. I; Coloss. I, etc., quos etiamnum et nostri Theologi suis in institutionibus adhibent.

IV. In capitis 29 processu, Novatianus eas Spiritui sancto addicit virtutes et operationes, quae in creaturam competere neutiquam possunt. Ac denique prope finem capitis eidem Spiritui sancto «divinam aeternitatem» expresse tribuit. Spiritum sanctum, ubi capite XVI, al. XXIV, minorem esse Filio dicit, eodem plane modo intelligendum, quo Filii subordinationem, ad Patrem relati, Theologi interpretantur, ita scilicet, ut Spiritus sanctus dicatur Filio 0883C minor non naturae, sed originis respectu, quia nempe a Patre per Filium deducitur, ut loquitur Tertullianus, adv. Praxeam, cap. 4, ac proinde sua omnia a Patre per Filium accipit, ut dicit Novatianus

.

Levissima sunt, quae Pamelius in Novatiano reprehendit, 0884A quod capite 7 scribat sequentia: «Denique si acceperis Spiritum substantiam Dei, creaturam feceris Deum, omnis enim Spiritus creatura est.» Haec enim verba, «omnis spiritus creatura est,» minime Spiritum sanctum attingunt. Demonstrat Novatianus Deum ab hominibus nulla voce designari posse, quae non plurimum aberret ab infinita illa Majestate. Quamobrem sive lux, sive spiritus, sive ignis dicatur, nihil horum apte de Deo, et commode pronuntiari; propterea quod et spiritus, et ignis creaturae sint. «Haec, inquit, figurantur potius, quam ita sunt. Nam et in Veteri Testamento Deus ignis dicitur; ut peccatori populo metus incutiatur, dum Judex ostenditur; et in Novo Testamento spiritus esse profertur, ut refector, et creator in delictis suis mortuorum, 0884B per hanc bonitatem collatae credentibus indulgentiae, comprobetur.» Ubi vides, «ignis et spiritus» appellationes Novatiano a rebus materialibus translatas videri; nec eum de Spiritu sancto dictum voluisse, quod «omnem spiritum» ait creaturam esse. Haec Maranus

.

Queritur dein Pamelius, Novatianum, capite 30, Spiritum sanctum non appellare Deum, nec ullam mentionem ejus facere, cum Patrem et Filium unum esse Deum, hocce in capite auctor demonstrat. Sanctum quidem Spiritum nominatim non appellat Deum Novatianus: Sed de illius «divina aeternitate» in capite praecedente non silet, et Deum esse multis argumentis probat. Quid enim ei propositum est, cum divina illius attributa defendit; nisi ut probet 0884C quod se probaturum promiserat, nempe oportere, «credere etiam in Spiritum sanctum,» ac proinde eum unum esse eum Patre et Filio Deum? Unde etiam postquam ea absolvit, quae de Spiritu sancto dicere statuerat, sic initio hujus capitis tres Personas conjungit: «Et haec quidem de Patre et Filio, et de Spiritu sancto breviter nobis sint dicta.» Quod si tacere de Spiritu sancto videtur Novatianus, dum Patrem et Filium non duos esse Deos, sed unum ostendit; non aliunde quaerenda hujus rei causa, nisi quod in evertenda Filii divinitate omnis haereticorum conatus versabatur. Nam si semel probassent Filium non esse unum cum Patre Deum; eadem opera Spiritum sanctum a divinae naturae consortio dissociassent. Sic etiam semel demonstrato, Patrem et Filium 0884D «per substantiae communionem,» ut ait Novatianus, unum esse Deum; non jam supererat dubitandi locus, quin Spiritus sancti divinitas nequaquam tres Deos efficeret

.