Ambrose of Milan, De Mysteriis Liber Unus

Ne quis externa perculsus specie, in fide fluctuet, plurimis exemplis, quibus mutatam aut victam fuisse naturam constat, in medium allatis, e pane veram Christi carnem fieri evincit. Postremo nonnullis quae ad effectus ejus, utentium dispositiones ac similia pertinent, figurate propositis, tractatum claudit.

50. Forte dicas: Aliud video, quomodo tu mihi 0405C asseris quod Christi corpus accipiam? Et hoc nobis adhuc superest ut probemus. Quantis igitur utimur exemplis! Probemus non hoc esse quod natura formavit, sed quod benedictio consecravit: majoremque vim esse benedictionis quam naturae; quia benedictione etiam natura ipsa mutatur.

51. Virgam tenebat Moyses, projecit eam, et facta est serpens (Exod. IV, 3, 4) . Rursus prehendit caudam serpentis, et in virgae naturam revertit. Vides igitur prophetica gratia bis mutatam esse naturam et 0406A serpentis et virgae? Currebant Aegypti flumina puro aquarum meatu, subito de fontium venis sanguis coepit erumpere; et non erat potus in fluviis (Exod. VII, 20 et seq.) .

0405D Edit. omnes, et mss. nonnulli, ad prophetae preces; alii aliquot, et Lanfrancus cum illis, ad prophetae voces; omnium veterrimi, a prophetae prece, id est, statim finita ejus oratione.

Rursus a prophetae prece cruor cessavit fluminum, aquarum natura remeavit. Circumclusus undique erat populus Hebraeorum, hinc Aegyptiis vallatus, inde mari clausus: virgam levavit Moyses, separavit se aqua, et in murorum specie congelavit, atque inter undas via pedestris apparuit (Exod. XIV, 21 et seq.) . Jordanis retrorsum conversus contra naturam in sui fontis revertit exordium (Jos. III, 16) . Nonne claret naturam vel maritimorum fluctuum vel fluvialis cursus esse mutatam? Sitiebat populus patrum, tetigit Moyses petram, et aqua de petra fluxit. Numquid non praeter naturam operata est gratia, ut 0406B aquam vomeret petra, quam non habebat natura?

0405D Veteres edit. cum mss. non paucis, Marath fluvius; Rom. sola, Marath fons; alii mss. frequentissimi, ut in textu.

Merrha fluvius amarissimus erat, ut sitiens populus bibere non posset. Misit Moyses 339 lignum in aquam, et amaritudinem suam aquarum natura deposuit (Exod. XV, 23 et seq.) , quam infusa subito gratia temperavit. Sub Elisaeo propheta uni ex filiis prophetarum excussum est ferrum de securi, et statim mersum est. Rogavit Elisaeum, qui amiserat ferrum: misit etiam Elisaeus lignum in aquam, et ferrum natavit (IV Reg. VI, 6) . Utique et hoc praeter naturam factum cognoscimus; gravior est enim

0405D Ferri species, hoc est, ferri natura et substantia. Namque isto significatu vocem species interdum sumi supra docuit ipse Ambrosius.

ferri species, quam aquarum liquor.

52. Advertimus igitur majoris esse

0405D Dictio virtutis in mss. desideratur, quam nec agnoscit Algerus lib. I, cap. 9. Exstat tamen apud Lanfrancum et in cunctis edit. Et certe si removeatur, 0406C subintelligenda necessario erit, vel alia non absimilis significationis.

virtutis gratiam quam naturam, et adhuc tamen propheticae benedictionis numeramus gratiam? Quod si tantum 0406C valuit humana benedictio, ut naturam converteret (III Reg. XVIII, 38) ; quid dicimus de ipsa

0406C Hic apertissime sacramentalis consecratio fieri docetur ipsismet Domini verbis, illis videlicet quae S. Praesul infra memorat: Hoc est corpus meum. Ita etiam lib. IV de Sacram., ubi eadem eucharistiae consecratio 0406D Dominicis etiam verbis cap. 4 attributa fuit; quaenam illa sint, cap. seq. exponitur eo sane modo, quo nihil dici clarius potest. Semel enim atque iterum inculcat haec ipsa esse: Accipite, et edite ex hoc omnes; hoc est enim corpus meum; et alia illa: Accipite, et bibite ex hoc omnes; hic est enim sanguis meus. Et ne quid relinquat ambiguitatis, adjicit ante Christi verba panem ac vinum esse: illis autem pronuntiatis, jam esse corpus et sanguinem Domini. Non ignoramus quidem Graecos inter atque Latinos de forma consecrationis nonnihil intercedere dissidii, nec Scholasticis etiam omnino inter se convenire in hac materia: sed hoc loco sufficiat admonuisse omnino nullum ex antiquis Patribus hac de re manifestius locutum esse, quam hos duos, si tamen duo sunt, auctores; praetereaque consecrationem ac benedictionem hoc ipso loco idem sonare.

consecratione divina, ubi verba ipsa Domini Salvatoris operantur? Nam sacramentum istud quod accipis, Christi sermone conficitur. Quod si tantum valuit sermo Eliae, ut ignem de coelo deponeret: non valebit Christi sermo, ut species mutet elementorum? De totius mundi operibus legisti: Quia ipse dixit, et facta sunt: ipse mandavit, et creata sunt (Psal. CXLVIII, 5. De Consec., dist. 2, c. In quibus, § Cujus 0407A clare) ; sermo ergo Christi qui potuit ex nihilo facere quod non erat, non potest ea quae sunt, in id mutare, quod non erant?

0407C Ita edit. omnes, et mss. exceptis uno vel altero, quibuscum Algerus quoque lib. I de Sacram., cap. 9, sic legit: Nonne majus est novas rebus dare, etc. Iterum vero post pauca, ubi Rom. edit. cum mss. nonnullis, cumque Lanfranco, Guitmundo et Algero, ut nos in textu; vet. edit. et multo plures mss. omittunt vocem exemplo, et mss. etiam non pauci, pro veritatem exhibent veritate.

Non enim minus est novas rebus dare, quam mutare naturas.

53. Sed quid argumentis utimur? Suis utamur exemplis, incarnationisque exemplo astruamus mysterii veritatem. Numquid naturae usus praecessit, cum Jesus Dominus ex Maria nasceretur? Si ordinem quaerimus, viro mixta femina generare consuevit. Liquet igitur quod praeter naturae ordinem Virgo generavit. Et hoc quod conficimus corpus, ex Virgine est: quid hic quaeris naturae ordinem in Christi corpore, cum praeter naturam sit ipse Dominus Jesus partus ex Virgine? Vera utique caro Christi, quae crucifixa est, quae sepulta est: vere ergo carnis illius sacramentum est.

0407B 54. Ipse clamat Dominus Jesus: Hoc est corpus meum (Matth. XXVI, 26) . Ante benedictionem verborum coelestium

0407C Expuncta fuerat in Rom. edit. vox, alia; quam tamen in caeteris et in cunctis mss. sicut apud 0407D Guitm. et Alger. legere est. At rursus vox Christi, quae habetur in edit. omnibus, et apud Algerum ante verbum significatur, in mss. et apud Guitm. desideratur.

alia species nominatur, post consecrationem corpus significatur (De Consec. dist. 10, § Haec et his) . Ipse dicit sanguinem 340 suum. Ante consecrationem aliud dicitur, post consecrationem sanguis nuncupatur.

0407D Primis Ecclesiae incunabulis in more fuit, ut ex Ss. Jacobi et Marci liturgiis intelligimus, missae canon clara voce recitaretur, prolatisque verbis consecrationis, populus, et secutis temporibus, ex liturgiis Basilii atque Chrysostomi, chorus responderet, amen. Hunc in Ambrosiana Ecclesia usum fuisse probat Menardus in S. Gregorii Sacram. pag. 385, hujus loci nec non alterius e lib. IV de Sacram. cap. 5 auctoritate. Idem etiam de orientalibus Ecclesiis docet card. Bona Rerum Liturg. lib. II, cap. 13 et 25, laudata in hanc rem Dionysii Alex. ad Xystum Rom. Pont. epistola, et Tertull. de Spectac. cap. 25, quorum tamen testimonia num statim a consecratione 0408C Amen succineretur, an tantum post recitatas alias orationes, non liquido exponunt. Apertior autem est Flori locus, quem idem citat. Quod vero ad morem quo singuli eucharistiam accipientes respondebant, Amen, ejus meminere auctor Constit. Apost. cap. 13, Cyrillus Hieros. Catech. 5, Augustinus Serm. ad Infantes, et auctor operis de Sacram. lib. et cap. supra laudatis. Ubi hoc maxime dignum est observatu, fideles in ipso articulo quo vel consecrabatur a sacerdote vel ab iis accipiebatur 0408D Domini corpus, verae illius praesentiae expressum reddidisse testimonium. Plura de his ritibus reperies cum apud scriptores jam memoratos, tum apud Baronium ad an. 57, Pamelium et alios.

Et tu dicis: Amen, hoc est, verum est. Quod os loquitur, mens interna fateatur: quod sermo sonat, affectus sentiat.

55. His igitur sacramentis pascit Ecclesiam suam Christus, quibus animae firmatur substantia: meritoque videns profectum ejus gratiae continentem, dicit ad eam: Quam decora facta sunt ubera tua, soror mea sponsa! Quam decora facta sunt a vino: et odor vestimentorum tuorum super omnia aromata!

0408D Vet. edit. cum mss. pluribus potioribusque, Favus distillans: Rom. cum reliquis, Favum distillant. Primae lectioni favet sola Vulg.; sed forte ad ejus formam locum accommodavere scriptores librarii, quod saepe factum in mss. quivis non aegre deprehendet.

Favus distillans 0407C labia tua, o sponsa, mel et lac sub lingua tua, et odor vestimentorum tuorum sicut odor Libani. Hortus conclusus, soror mea sponsa, hortus conclusus, fons signatus (Cant. IV, 10 et seq.) . Quo significat signatum debere apud te manere mysterium, ne violetur operibus malae vitae, atque adulterio castitatis, ne divulgetur quibus non convenit, ne garrula loquacitate dispergatur in 0408A perfidos. Bona ergo debet esse fidei tuae custodia, ut intemerata vitae ac silentii integritas perseveret.

56. Unde et Ecclesia altitudinem servans mysteriorum coelestium, rejicit a se graviores venti procellas, et invitat vernantis gratiae suavitatem: et sciens quod hortus suus Christo displicere non possit, ipsum advocat Sponsum dicens: Exsurge aquilo, et veni auster: perfla hortum meum, et defluant unguenta mea (Ibid., 16) . Descendat frater meus in hortum suum, et edat

0408D Rom edit. sola, manducabam panem meum . . . . bibi vinum meum . . . . Quare panem et vinum dixerim, fideles intelligunt. Vet. et cuncti mss. ut in textu; nisi quod nonnulli praeferunt partim dixerunt, partim dixerim; duo, fideles intelligite; unus, fidelis intelligis.

fructum pomiferarum suarum (Cant. V, 1) . Bonas enim arbores et fructiferas habet, quae radices suas tinxerint sacri fontis irriguo, et in bonos fructus novae fecunditatis germine pullulaverint; ut non jam prophetica caedantur securi, sed Evangelica ubertate fecundentur (Matth. III, 10) .

0408B 57. Denique fertilitate earum etiam Dominus delectatus respondet: Ingressus sum in hortum meum, soror mea Sponsa: vindemiavi myrrham meam cum unguentis meis,

0408D Quidam mss., fructum pomorum suorum.

manducavi cibum meum cum melle meo, bibi potum meum cum lacte meo (Cant. V, 1) . Quare cibum et potum dixerit, fidelis intellige. Illud autem non dubium, quod in nobis 341 ipse manducat et bibit, sicut in nobis legisti quia in carcere esse se dicit (Matth. XXV, 36) .

58. Unde et Ecclesia videns tantam gratiam, hortatur filios suos, hortatur proximos, ut ad sacramenta concurrant, dicens: Edite proximi mei, et bibite, et inebriamini, fratres mei (Cant. V, 1) . Quid edamus, quid bibamus, alibi tibi per Prophetam 0408C Spiritus sanctus expressit dicens: Gustate et videte quoniam suavis est Dominus: beatus vir qui sperat in eo (Psal. XXXIII, 9) . In illo sacramento (De Consec. dist. 2, cap., In illo sacram.) Christus est; quia corpus est Christi: non ergo corporalis esca, sed spiritalis est. Unde et Apostolus de typo ejus ait: Quia patres nostri escam spiritalem manducaverunt, et potum spiritalem biberunt (I Cor. X, 3) ; corpus enim 0409A Dei corpus est spiritale: corpus Christi corpus est divini Spiritus;

0409A Mss. aliquot non inferioris notae, quia Spiritus Christi.

quia Spiritus Christus, ut legimus: Spiritus ante faciem nostram Christus Dominus (Thren. IV, 20) . Et in Petri Epistola habemus: Christus pro nobis mortuus est (I Pet. II, 21) . Denique cor nostrum esca ista confirmat, et potus iste 342 laetificat cor hominis, ut Propheta memoravit (Psal. CIII, 15) .

59. Unde adepti omnia, sciamus regeneratos nos esse: nec dicamus, quomodo regenerati sumus? Numquid in ventrem matris nostrae introivimus, et renati sumus? non agnosco usum naturae. Sed nullus 0410A hic naturae ordo, ubi excellentia gratiae est. Denique non semper usus naturae

0409A Omnes edit. et mss. nonnulli, regenerationem 0410A facit; caeteri qui et probatiores, generationem. Melius, ut ipse sensus aperte docet; nec enim regenerationis, sed generationis subjicitur exemplum.

generationem facit: generatum ex Virgine Christum Dominum confitemur, et naturae ordinem denegamus. Non enim ex viro Maria concepit: sed de Spiritu sancto in utero accepit, ut dicit Matthaeus: Quia inventa est in utero habens de Spiritu sancto (Matth. I, 18) . Si ergo superveniens Spiritus sanctus in Virginem, conceptionem operatus est, et generationis munus implevit: non utique dubitandum est quod superveniens in fontem, vel super eos qui baptismum consequuntur, veritatem regenerationis operetur.