Ambrose of Milan, De Sacramentis Liber Sex

18. Nunc quid superest, nisi oratio? Et nolite putare mediocris esse virtutis scire quemadmodum oretis. Apostoli sancti dicebant ad Dominum Jesum: 0450B Domine, doce nos orare, quemadmodum Joannes docuit discipulos suos. 377 Tunc ait

0450C Rom. edit. sola, Dominus, cum oratis dicite: Pater, etc. Hanc porro Domini orationem quae hoc loci ab auctore neophytis edisseritur, in multis ecclesiis praesules exponere solebant catechumenis ante baptismum, ut nobis ad lib. de Instit. Virg. cap. 2, num. 10, observatum est. Inde colligas in hujusmodi ceremoniis pro locorum diversitate diversos quoque fuisse usus. Quin immo in eadem ecclesia non semper eumdem servatum esse deprehendimus. 0450D Namque exempli causa Augustinus serm. 227, qui quartus numeratur in die Paschae, diserte ait recens baptizatos peracta sanctificatione orationem Dominicam reddidisse; cum serm. 58 aperte dicat ipsos in ejusdem festi pervigilio reddituros esse non orationem, sed symbolum. Igitur crediderimus illud spectasse ad episcopos, ut pro re, tempore, ac baptizandorum multitudine his de ritibus constituerent. Sed fieri etiam potuit ut dictionum trajectione a librariis locus serm. 58 corruptus fuerit, ita corrigendus, non symbolum, sed orationem: cujusmodi transpositionum exempla occurrunt frequentia in mss. Nec etiam insulsum fuerit illa serm. 227 verba, dicimus orationem Dominicam, quam accepistis, et reddidistis, intelligere non de recitatione quae coram presbytero fieri solebat a neophytis, sed de illa qua cum episcopo celebrante ac simul universo populo sacris praesente memoratam orationem pronuntiabant.

Dominus orationem: Pater noster qui es in coelis: sanctificetur nomen tuum: adveniat regnum tuum: fiat voluntas tua, sicut in coelo et in terra: panem nostrum quotidianum da nobis hodie: et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris: et ne nos patiaris induci in tentationem, sed libera nos a malo (Luc. XI, 1 et seq.) . Vides quam brevis oratio, et omnium plena virtutum: primus sermo quantae sit gratiae!

19. O homo! faciem tuam non audebas ad coelum attollere, oculos tuos in terram dirigebas, et subito accepisti gratiam Christi, omnia tibi peccata dimissa sunt. Ex malo servo factus es bonus filius; ideo praesume, non de operatione tua, sed de Christi gratia: 0450C gratia enim salvati estis (Ephes. II, 5) , Apostolus ait. Non ergo hic arrogantia est, sed fides: praedicare quod acceperis non est superbia, sed devotio. 0451A Ergo attolle oculos ad Patrem, qui te per lavacrum genuit: ad Patrem qui te per Filium redemit, et dic: Pater noster. Bona praesumptio, sed moderata. Patrem dicis quasi filius: sed noli tibi specialiter aliquid vindicare. Solius Christi specialis est Pater, nobis omnibus in commune est Pater; quia illum solum genuit, nos creavit. Dic ergo et tu per gratiam: Pater noster; ut filius esse merearis. Ecclesiae contuitu et consideratione te ipse commenda.

20. Pater noster, qui es in coelis. Quid est in coelis? Audi Scripturam dicentem:

0451C Ita mss. plures ac probatiores; alii et vet. edit., Excelsus super omnes gentes Dominus: cui addit Rom. et super coelos gloria ejus. At opinamur auctorem nostrum ex illo versu ea tantum verba quae ad propositum suum faciebant, retulisse.

Excelsus super omnes coelos Dominus (Psal. CXII, 4) . Et ubique habes quod super coelos coelorum Dominus sit, quasi non in coelis et angeli, quasi non in coelis et Dominationes. Sed in illis coelis, de quibus dictum 0451B est: Coeli enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII, 2) . Coelum est ibi, ubi cessavit culpa; coelum est ibi, ubi flagitia feriantur: coelum est ibi, ubi nullum mortis est vulnus.

21. Pater noster, qui es in coelis: sanctificetur nomen tuum. Quid est, sanctificetur? Quasi optemus ut sanctificetur ille qui ait: Estote sancti, quia ego sanctus sum (Levit. XIX, 2) , quasi aliquid ei

0451C Vet. edit. cum parte mss., ex nostra praedicatione. Infra vero post voces: Ego in hoc natus sum, addit Rom. edit., et in hoc veni in mundum.

ex nostra precatione sanctificationis accedat. Non, sed sanctificetur in nobis, ut ad nos ejus possit sanctificatio pervenire.

378 22. Pater noster, qui es in coelis: sanctificetur nomen tuum: veniat regnum tuum. Quasi non aeternum sit Dei regnum. Ipse Jesus dicit: Ego in hoc natus sum (Joan. XVIII, 37) ; et tu dicis Patri: 0451C Veniat regnum tuum (Luc. XVII, 21) ; quasi non venerit. Sed tunc venit regnum Dei, quando ejus estis gratiam consecuti (De Consec., dist. 2, c. In calicem, § Fiat voluntas) . Ipse enim ait: Regnum Dei intra vos est.

23. Veniat regnum tuum: fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra: panem nostrum quotidianum da nobis hodie. Sanguine Christi pacificata sunt omnia, 0452A vel in coelo, vel in terra: sanctificatum est coelum, dejectus est diabolus.

0451C Omnes edit., diabolus. Ibi versatur, ubi et homo: 0451D contra vero omnes mss. ut nos in textu, si tamen unum aut alterum excipias, in quibus legitur, diabolus, ubi versatur et homo, etc.

Ubi versatur? Ubi et homo, quem ille decepit. Fiat voluntas tua, hoc est, sit pax in terra, quemadmodum in coelo.

24. Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. Memini sermonis mei cum de sacramentis tractarem (Sup. lib. IV, cap. 4) . Dixi vobis quod ante verba Christi quod offertur, panis dicatur: ubi Christi verba deprompta fuerint, jam non panis dicitur, sed corpus appellatur (De Consec., dist. 2, c. In calicem, § Dixi vobis) . Quare ergo in oratione Dominica quae postea sequitur, ait: Panem nostrum (Joan. VI, 35) ? Panem quidem dixit, sed ἐπιούσιον, hoc est supersubstantialem. Non iste panis est, qui vadit in corpus: sed ille panis vitae aeternae, qui animae nostrae 0452B substantiam fulcit (De Consec. dist. 2, c. Non iste panis) . Ideo Graece ἐπιούσιος dicitur: Latinus autem hunc panem quotidianum dixit

0451D Sic omnes edit. cum paucis admodum mss.; in aliis autem sicut et in serm. 84 Append. Aug. desideratur, quem Graeci dicunt advenientem. Negat porro Jos. Scaliger ἐπιούσιον reddi posse per supersubstantialem, eo quod non derivetur ἀπὸ τῆς οὐσίας; dicendum enim esset, inquit, ἐπούσιον: sed ab ἐπὶ et ἰων ἴοντος, ἴουσα ἰούσης ab ἔω, unde ἀπεῖμι; unde postea ἐπιοῦσα supple ἡμέρα crastina dies. Recte atque ad illustrandum hunc auctoris nostri locum, apposite. Sed de his iterum lib III, de Fide, cap. 7.

quem Graeci dicunt advenientem; quia Graeci dicunt τὴν ἐπιοῦσαν ἡμέραν advenientem diem. Ergo quod Latinus dixit, et quod Graecus, utrumque utile videtur: Graecus utrumque uno sermone significavit, Latinus quotidianum dixit.

25. Si quotidianus est panis,

0451D Haud temere invenias, ut in Praefatione indicavimus, Ambrosium in certis suis operibus hujusmodi querelam de suorum in accipiendo Christi corpore negligentia instituisse. Innuit quidem lib. III, de Poenit. 0452C cap. 9, quosdam fuisse qui poenitentiae obtentu a sacra communione se abstinerent: sed neque communem, neque tam diuturnam exstitisse illam abstinentiam inspectus locus abunde probat. Fatendum tamen illo jam saeculo intepuisse pristinum quotidianae communionis usum; uti ex Hieronymi epist. 50, adv. Jovin., et 28, ad Lucer., nec non Augustini epist. 54 ad Januar., intelligimus: verum illi posteriorem hunc morem ita non condemnabant, ut sibi 0452D priorem magis probari significarent; namque Augustinus serm. 227 novae edit. neophytos ad quotidianum Eucharistiae convivium eadem ratione qua hic ipse auctor, inducere nititur. Quod autem ad Graecos, verum quidem est Chrysostomum populi sui fastidium et sumendae Eucharistiae negligentiam castigare homilia 3 in epist. ad Ephesios, et apertius adhuc hom. 5, in epist. I ad Timoth. loqui de annua illa Dominici corporis communione; attamen ex eadem hom. 3 supra laudata satis apparet non fuisse omnium istam indevotionem; ac proinde non in Oriente quam in Occidente multo majorem. Qua propter Ambrosius eam consuetudinem Graecis potius quam Latinis non videtur fuisse objecturus; atque adeo posteriori cuipiam auctori accusationem illam potius congruere non immerito hinc conjicias.

cur post annum illum sumis, quemadmodum Graeci in Oriente facere consuerunt. Accipe quotidie, quod quotidie tibi prosit. Sic vive, ut quotidie merearis accipere. Qui non meretur quotidie accipere, non meretur post annum accipere. Quomodo Job sanctus pro filiis suis offerebat quotidie sacrificium (Job, I, 5) ne forte aliquid 0452C vel in corde, vel in sermone peccassent? Ergo tu audis quod quotiescumque offertur sacrificium, mors Domini, resurrectio Domini, elevatio 379 Domini significetur, et remissio peccatorum: et panem istum vitae non quotidianum assumis (I Cor. XI, 26) ? Qui vulnus habet, medicinam requirit. Vulnus est, quia sub peccato sumus: medicina est coeleste et venerabile sacramentum.

0453A 26. Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. Quotidie si accipis, quotidie tibi hodie est. Si tibi hodie est Christus, tibi quotidie resurgit. Quomodo? Filius meus es tu, ego hodie genui te (Psal. II, 7) . Hodie ergo est, quando Christus resurgit. Heri et hodie ipse est, apostolus Paulus ait (Hebr. XIII. 8) . Sed et alibi ait: Nox praecessit, dies autem appropinquavit (Rom. XIII, 12) : nox hesterna praecessit, dies hodiernus appropinquavit.

27. Sequitur: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Debitum quid est, nisi peccatum?

0453B Ms. aliquot, Ergo si non acceperis, non egebis; alii partim, Ergo si non accepisses, non egeres; partim ut in contextu. Ab his vero non discrepant edit. nisi quod pro si habent etsi: minus commode. At continuo post ubi vet. edit. ac plures mss., dives nasceris, et alii nonnulli, dives nascebaris; aptius Rom. edit. licet cum paucis mss., dives nascereris.

Ergo si non acciperes alieni fenoris pecuniam, non egeres; et ideo peccatum tibi imputatur. Habuisti pecuniam, cum qua dives nascereris. Dives eras, ad imaginem et similitudinem Dei factus (Gen. I, 26) : perdidisti quod habebas, hoc est, humilitatem, dum arrogantiam desideras 0453B vindicare: perdidisti pecuniam, sicut Adam nudus est factus (Gen. III, 7) : accepisti a diabolo debitum, quod non erat necessarium. Et ideo qui eras liber in Christo, debitor factus es diaboli. 380 Cautionem tuam tenebat inimicus, sed eam Dominus crucifixit, 0454A et suo cruore delevit (Coloss. II, 14) : abstulit debitum tuum, reddidit libertatem.

28. Bene ergo ait: Et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Vide quid dicas: Quomodo ego dimitto, sic et tu dimitte mihi? Si dimiseris,

0453B Omnes edit., bene convenit; omnes mss., bene convenis; optimo sensu, sicut ostendunt sequentia illa, quomodo eum convenis, id est, compellas alloqueris, etc.

bene convenis, ut dimittatur tibi. Si non dimittis, quomodo eum convenis, ut dimittatur tibi.

29. Et ne patiaris induci nos in tentationem, sed libera nos a malo. Vide quid dicat: Et ne patiaris induci nos in tentationem,

0453B Haec verba quam ferre non possumus expositionem superiorum esse auctor satis indicat, cum non tantum hic et initio capitis, verum etiam lib. seq. 0453C cap. 5, post illas voces induci in tentationem, statim 0454B subjungit ultimam petitionem, sed libera nos a malo. Contra vero. S. Hilarius in Psalm. CXVIII, vers. 8, videtur eadem ad textum referre voluisse ita inquiens: Quod et in Dominicae orationis ordine contineur, cum dicitur: Non derelinquas nos in tentationem, quam ferre non possumus. At neque apud Evangelistas Matthaeum et Lucam, neque in ullis aliis Patribus memorata verba reperiuntur.

quam ferre non possumus. Non dicit: Non inducas in tentationem, sed quasi athleta talem vult tentationem, quam ferre possit humana conditio; et unusquisque a malo,

0454B Edit. ultimae Paris., a vitio: melius aliae, ac mss. omnes, ab inimico. Quod enim Graece habetur, ἀπὸ τοῦ πονηροῦ, vulgo redditur Latine, a malo, sive a maligno, quibus vocibus cacodaemon designari solet a Ss. Pp. cum tamen etiam sumi possit in neutro genere pro qualibet calamitate atque incommodo.

hoc est, ab inimico, a peccato liberetur.

30. Potens est autem Dominus qui abstulit peccatum vestrum, et delicta vestra donavit, tueri et custodire vos adversum diaboli adversantis insidias; 0454B ut non vobis obrepat inimicus, qui culpam generare consuevit. Sed qui Deo se committit, diabolum non timet; Si enim Deus pro nobis, qui contra nos (Rom. VIII, 31) ? Ipsi ergo laus et gloria a saeculis, et nunc, et semper, et in omnia saecula saeculorum, Amen.