Ambrose of Milan, Epistolae Prima Classis

Ambrosius apud Caesarem se, quod non venerit, excusat, et laudata ipsius humilitate, fide ac pietate, a se mitti libros petitos scribit, seque voluntati ejusdem in lucubrandis tractatibus de Spiritu sancto satisfacturum spondet.

Beatissimo augusto Gratiano, et

0876D Christianissimi titulum imperatoribus tribui non 0877C ita consuevisse quodammodo indicat Ambrosius; namque in epistolae principio, cum Gratianum rursus eodem vocabulo compellasset, rationem ejus statim adjicit: Nihil enim, inquit, habeo, etc. Sane quidem jure merito christianissimus ille salutatus est, qui cum se ab ariana peste, quae Valentem patruum, Justinam novercam, aliosque principes infecerat, intactum servasset, tanto ardore flagitabat vera fide se informari, cujus propugnator semper exstitit quam acerrimus. Eodem quoque modo idem Ambrosius Valentinianum in lemmate prioris adversus Symmachum epistolae appellat christianissimum; ut videlicet hoc illo titulo eum ad christianae fidei defensionem teneri significaret.

christianissimo principi Ambrosius episcopus.

0876C

1. Non mihi affectus defuit, christianissime principum; nihil enim habeo, quod hoc verius et gloriosius 0877A dicam: non, inquam, mihi affectus defuit, sed affectum verecundia retardavit, quominus clementiae tuae occurrerem.

0877C Hoc intellige de Gratiani reditu ex Oriente in Germaniam, de quo vide quae nos in Admonitione ad libros de Fide observamus.

Revertenti tamen si non occurri vestigio, occurri animo, occurri voto, in quo majora sunt officia sacerdotis. Occurri, dico? Quando enim abfui, quem toto sequebar affectu, cui sensu ac mentibus inhaerebam? Et certe major animorum praesentia est. Tuum quotidianum iter legebam, nocte ac die in tuis castris cura et sensu locatus, orationum excubiis praetendebam: et si invalidus merito, sed affectu sedulus.

753 2. Et haec quidem cum pro tua salute deferebamus, pro nobis faciebamus. Nihil hic adulationis est, quam tu non requiris, ego alienam nostro duco officio: sed plurimum gratiae, quam dedisti. Scit ipse nostri arbiter, quem fateris, et in quem 0877B pie credis, refici viscera mea tua fide, tua salute, tua gloria: meque non solum

0877C Ex hoc loco publicas preces pro imperatoribus in expeditionem profectis episcoporum jussu fieri 0877D consuevisse non sine causa colligi potest. Baronius quidem ad ann. 379. Ambrosium non solum fuisse, qui Gratiani arma publicis orationibus Deo commendaverit, hinc demonstrari sibi persuadet, quod in oratione Ausonii de suo consulatu anno citato eidem imperatori oblata sic legamus: Forum et basilica olim negotiis plena, nunc votis votisque pro tua salute susceptis; nam de sua cui non, te imperante, securitas. Verum non satis advertit magnus Cardinalis vocem basilica non pro aede sacra hic positam esse, quo 0878C sensu apud Hieronymum, Ambrosium nostrum aliosque auctores ecclesiasticos frequens occurrit; sed pro amplo quodam loco, ubi consilia et judicia, convivia, ludi et similia fiebant, ut a Cicerone aliisque usurpata est. Hoc intelligas non solum ex eo quod foro conjuncta est ab Ausonio, sed etiam quia ibidem de utroque juxta dicitur, olim negotiis plena. Quod autem additur publicam securitatem in salute principis esse positam; id pulchre convenit cum superioribus illis Ambrosianis: Et haec quidem cum pro tua salute, etc.

officio publico debitas pendere preces, sed etiam amore privato.

0878C Vexationes aliquas hic indicari, quas ipso episcopatus initio ab Auxentii fantoribus passus fuerit sanctus Praesul, non ambigimus. Et certe libro I de Spiritu sancto cap. 1, basilicae cujusdam mentio exstat, quam prius, Justinae procul dubio precibus et auctoritate, a Gratiano sequestratam, catholicis postea idem restituit. Sed ea huic epistolae posteriora sunt.

Reddidisti enim mihi quietem Ecclesiae, perfidorum ora, atque utinam et corda, clausisti: et hoc non minore fidei, quam potestatis auctoritate fecisti.

3. Nam quid de litteris recentibus loquar? Scripsisti tua totam epistolam manu; ut ipsi apices fidem tuam pietatemque loquerentur. Sic Abraham sua manu quondam vitulum occidit (Gen. XVIII, 7) , ut hospitibus epulantibus ministraret: nec in ministerio religioso aliorum adjumenta quaesivit. Sed ille privatus aut Domino et angelis, aut Domino in angelis deferebat: tu, Imperator, dignatione regali honoras infimum sacerdotem. Sed Domino defertur, cum servulus honoratur; ipse enim dixit: Quod uni horum minimorum fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV, 10) .

4. At ego humilitatem tantummodo praedico in imperatore sublimem, ac non amplius fidem quam vere conscia meriti tui mente dixisti, quam docet 0877C te ille, quem non negas? Quis enim alius docere te 0878A potuit, ut ei non objicias, quam in te vides, creaturam? Nihil moralius, nihil expressius dici potuit; creaturam enim Christum dicere, pro objectu contumeliae est, non pro confessione reverentiae. Deinde quid tam insolens, quam id eum existimare, quod nos sumus? Docuisti igitur me, a quo te discere velle profiteris: nihil tale adhuc legi, nihil tale audivi.

5. Quam pium autem illud, quam admirabile, quod in Deo non vereris invidiam! De Patre remunerationem pro Filii amore praesumis, et laudando Filium, non ei te posse aliquid addere profiteris: sed velle ut etiam Patri te Filii praedicatione commendes. Quod utique solus te docuit ille, qui dixit: Qui me diligit, diligetur a Patre meo (Joan. XIV, 21) .

6. Addidisti ad haec, quia tu infirmus et fragilis 0878B non te talem laudatorem putabas, ut divinitatem verbis augeas: sed quantum possis praedices, 754 non quantum est ipsa divinitas. Haec infirmitas in Christo fortior est, sicut et Apostolus dixit: Cum infirmor, tunc potens sum (II Cor. XII, 10) . Haec humilitas excludit fragilitatem.

0878C Roget aliquis num revera ad Gratianum Ambrosius 0878D se contulerit? Baronius ad annum 379, sic factum putat. Neque vero illud penitus a fide videtur alienum; cum Ambrosius tam diserte hanc profectionem sit pollicitus, eumque Gratianus tam officiosa humanitate anteverterit. Verumtamen negantem opinionem existimamus probabiliorem, tum propter alia, tum quod libros ab eo postulatos ad eumdem non pertulerit ipse, sed miserit; tum etiam quod imperatorem mense Augusto hujus ipsius anni Mediolani reducem fuisse comperiamus.

Veniam plane, et festinabo, ut jubes; ut haec praesens audiam, ut haec praesens legam, cum ex tuo ore procedunt. Misi autem duos libellos, quorum jam, quia tuae clementiae sunt probati, periculum non verebor: de Spiritu vero interim veniam scriptioni peto; quoniam quem judicem mei sim sermonis habiturus, agnovi.

8. Interim tamen sententia et fides tua de Domino et Salvatore deprompta de Dei Filio, redundat ad assertionem uberrimam, per quam sancti quoque Spiritus divinitas sempiterna credatur; ut non ei objicias, quam in te vides creaturam, nec Deum Patrem Domini nostri Jesu Christi Spiritui suo existimes invidere. Quod enim creaturae caret communione, 0878C divinum est.

0879A 9. Si Dominus faverit, huic etiam clementiae tuae satisfaciam voluntati; ut cujus accepisti gratiam, eum plane in Dei gloria praeeminentem suo nomine aestimes honorandum.

10. Beatissimum te et florentissimum Deus omnipotens Pater Domini nostri Jesu Christi tueri aetate prolixa, et regnum tuum in summa gloria, et pace perpetua confirmare dignetur, domine Imperator auguste,

0879D Divino electe judicio, etc., quae deerant in edit. e cod. Mediol. restituta sunt. Id autem citata verba significant, principes etiam in haereditaria successione non sine divino judicio institui: sed insuper videntur indicare extraordinariam Gratiani novennis pueri electionem, quae qua ratione de communi consensu exercitus a patre Valentiniano facta sit, describit Ammianus lib. XXVII.

divino electe judicio, principum gloriosissime.