Ambrose of Milan, Epistolae Prima Classis

0961B 1. Cum omnes homines, qui sub ditione Romana sunt, vobis militent imperatoribus, terrarum atque principibus, tum ipsi vos omnipotenti Deo et sacrae fidei militatis. Aliter enim salus tuta esse non poterit, nisi unusquisque Deum verum, hoc est, Deum

0961D Ita vet. edit. ac mss. aliquot: Rom. edit., christianorum, a quo cuncta reguntur, ipse enim solus verus est Deus, intima mente veneretur; mss. complures recidunt etiam illa verba, a quo cuncta reguntur. Sed ipsa varietas aliunde non videtur exorta, nisi ex eo quod verbum veneretur passivo significatu dici posse non crediderunt, quo tamen haud semel ab Ambrosio positum, si attentius legeris, deprehendes.

christianorum, a quo cuncta reguntur, veraciter colat; ipse enim solus verus est Deus, qui intima mente veneretur: Dii enim gentium daemonia, sicut Scriptura dicit (Psal. XCV, 5) .

2. Huic igitur Deo vero quisquis militat, et qui intimo colendum recipit affectu, non dissimulationem, non conniventiam, sed fidei studium et devotionis impendit. Postremo si non ista, consensum saltem aliquem non debet colendis idolis, et profanis ceremoniarum cultibus exhibere. Nemo enim Deum fallit, 0961C cui omnia etiam cordis occulta manifesta sunt.

3. Ergo cum a te, Imperator christianissime, fides Deo vero sit exhibenda, cum ipsius fidei studium, cautio atque devotio, miror quomodo aliquibus in spem venerit, quod debeas aras diis gentium tuo instaurare praecepto, ad usus quoque sacrificiorum profanorum praebere sumptum; quod enim jamdudum

0961D Mss. longe plurimi, fisco vel areae; alii nonnulli, fisco vel aere. Non prorsus male; idem enim est, atque confiscatione vel emptione. Verum ab aliis, et cunctis edit. non recedimus.

vel fisco vel arcae est vindicatum, de tuo magis conferre videbere, quam de suo reddere.

4. Et de dispendiis queruntur, qui numquam 0962A nostro sanguini pepercerunt, qui ipsa Ecclesiarum aedificia subruerunt. Petunt etiam ut illis privilegia deferas,

0961D Christianis a Juliano prohibitum fuisse, ne disciplinas docerent humaniores, jam ad lib. I de Fide, cap 13, num. 84, annotavimus. Legem autem proximam hanc forte dicit, quam ultimam promulgaverat idem imperator.

qui loquendi et docendi nostris communem usum Juliani lege proxima denegarunt, et privilegia illa, quibus saepe decepti sunt etiam christiani: nonnullos enim illis privilegiis partim per imprudentiam, partim propter publicarum necessitatum molestias declinandas irretire voluerunt; et quia non omnes fortes inveniuntur, etiam sub principibus christianis plerique sunt lapsi.

3. Sed haec si jam sublata non essent, auferenda tuo imperio comprobarem: at cum per 825 totum fere orbem

0962C Designantur hic procul dubio Constantinus Magnus, ejusque filii. Sane quidem superest adhuc lex 4 Constantii de Paganis, qua templa idolorum claudi, aboleri sacrificia, et facultates huic sacrilego cultui destinatas fisco vindicari decernit. Sed cum Julianus illa omnia, sicuti lib. IV Hist., cap. 3, prodidit Sozomenus, 0962D in usum revocasset; Valentinianus, Valens, et Gratianus denuo profanas commentitiorum numinum religiones proscripserunt, bonis earum fisco addictis, quemadmodum ex lege 20 de Paganis, et lege 8 de jure fisci cognoscas licet. Porro Godefridus in Leg. 3 de Quaest., eorum, qui aram Victoriae an. 382 eversam volunt, errorem esse communem dicit; idque multo ante factum autumat, an. scilicet 376, cum sub Graccho praefecto Urbis hoc contigisse doceant Hieronymus epist. 7 et Prudentius lib. I cont. Symmachum. Sed licet apud hos nulla speciatim ejusdem arae Victoriae fiat mentio, eam tamen aliquot annis ante 382 sublatam constat, quando quidem et hoc ipso anno ut eadem repararetur, tentare aggressi sunt; et jam ab an. 379 Italiae ac Romae praeesse Gratianus desiisset.

a pluribus retro principibus inhibita interdictaque sint, Romae autem a fratre clementiae tuae, augustae memoriae Gratiano, fidei verae ratione 0962B sublata sint, et datis antiquata rescriptis; ne quaeso, vel fideliter statuta convellas, vel fraterna praecepta rescindas. De negotiis civilibus,

0962D Edit., si quid statuitur.

si quid statuit, nemo putat esse temerandum; et praeceptum de religione calcatur.

6. Nullus obrepat juniori aetati tuae: sive ille gentilis est, qui ista deposcit, non debet mentem tuam vinculis suae superstitionis innectere: sed proprio studio docere et admonere te debet, quemadmodum verae fidei studere debeas; quando ille tanto motu veri vana defendit. Deferendum meritis clarorum virorum et ego suadeo: sed Deum certum est omnibus praeferendum.

7. Si de re militari est consulendum, debet exercitati in praeliis viri exspectari sententia, consilium 0962C comprobari: quando de religione tractatus est, Deum cogita. Nullius injuria est, cui Deus omnipotens antefertur. Habet ille sententiam suam. Invitum non cogitis colere, quod nolit; hoc idem vobis liceat, Imperator, et unusquisque patienter ferat, si non extorqueat imperatori, quod moleste ferret, si ei extorquere cuperet imperator. Ipsis gentilibus displicere consuevit praevaricantis affectus; libere enim debet defendere unusquisque fidele mentis suae et servare propositum.

0963A 8. Quod si aliqui nomine christiani tale aliquid decernendum putant, mentem tuam vocabula nuda non capiant, nomina cassa non fallant. Quisquis hoc suadet, sacrificat, et quisquis hoc statuit: tolerabilius tamen est unius sacrificium, quam lapsus omnium. Totus hic christianorum periclitatur senatus.

9. Si hodie gentilis aliquis, Imperator, quod absit, aram statueret simulacris, et eo convenire cogeret christianos; ut sacrificantibus interessent, ut oppleret anhelitus et ora fidelium cinis ex ara, favilla de sacrilegio, fumus ex busto: et in ea curia sententiam diceret, ubi jurati ad aram simulacri in sententiam cogerentur (propterea enim interpretantur aram locatam, ut ejus sacramento, ut ipsi putant, unusquisque conventus consuleret in medium, cum 0963B majore jam curia christianorum numero sit referta), persecutionem esse crederet christianus, qui cogeretur tali optione ad senatum venire: 826 quod fit plerumque; nam et injuriis convenire coguntur. Te ergo imperatore, christiani in aram jurare cogentur? Quid est jurare, nisi ejus quem testaris fidei tuae praesulem, divinam potentiam confiteri? Te imperatore, hoc petitur et postulatur; ut aram jubeas elevari, sumptum sacrificiis profanis dari?

10. Sed hoc non potest sine sacrilegio decerni; unde rogo te ne id decernas, statuas, vel in ejusmodi decreta subscribas. Convenio fidem tuam Christi sacerdos: omnes conveniremus episcopi,

0963C Hinc conjicimus relationem Symmachi clanculum imperatori oblatam esse, idque fortassis ne vel episcopi, priusquam ejus postulatis Valentinianus annueret, intercederent: vel christiani senatores contrario libello dato reclamarent, quod jam in simili causa contigisse testatur Ambrosius.

nisi incredibile hoc et repentinum ad aures pervenisset hominum, quod tale aliquid esset vel in consistorio 0963C suggestum tuo, vel a senatu petitum. Sed absit ut hoc senatus petisse dicatur: pauci gentiles communi utuntur nomine. Nam et ante biennium ferme, cum hoc petere tentarent, misit ad me sanctus Damasus Romanae Ecclesiae sacerdos, judicio Dei electus, libellum quem christiani senatores dederunt, et quidem innumeri, postulantes nihil se tale mandasse, non congruere gentilium istiusmodi

0963D Mss. aliquot, petitionibus nos praebere consensum.

petitionibus, non praebere consensum: questi etiam publice privatimque se non conventuros ad curiam, si tale 0964A aliquid decerneretur. Dignum est temporibus vestris, hoc est, christianis temporibus, ut dignitas christianis senatoribus abrogetur; quo gentilibus profanae deferatur voluntatis effectus? Hunc libellum ego fratri clementiae vestrae direxi; unde constitit non senatum aliquid de superstitionis impensis mandasse legatis.

11. Sed fortasse dicatur: Cur dudum non interfuerint senatui, cum ista peterentur? Satis loquuntur quid velint, qui non interfuerunt: satis locuti sunt, qui apud imperatorem locuti sunt. Et miramur tamen si privatis resistendi Romae eripiunt libertatem, qui nolunt esse liberum tibi non jubere, quod non probas;

0963D Ita mss. melioris notae: aliorum aliquot, et cum his edit., non servare quod non sentis: reliqui in locandis negationibus inter se dissentiunt, sed pravo sensu.

servare, quod sentis.

12. Et ideo memor

0963D Legationem designat a Damaso papa sibi commissam, ut nempe apud Gratianum ageret, ne concederet postulata infidelium. Non enim ita dicit, convenio iterum fidem tuam, quasi Valentinianum jam convenisset, sed quod ipse jam semel simili provincia, licet apud alium, defunctus esset. Sic etiam eamdem legationem proxime sibi creditam ait, quod ab illa obita hanc solam suscepisset, quemadmodum legem proximam ea re ab ipso Ambrosio fortasse dictam vidimus, quod esset ultima Juliani imperatoris.

legationis proxime mandatae 0964B mihi, convenio iterum fidem tuam, convenio mentem tuam; ne vel respondendum secundum hujusmodi petitionem gentilium censeas, vel in ejusmodi responsa sacrilegium subscriptionis adjungas. Certe refer ad parentem pietatis tuae principem Theodosium, quem super omnibus fere majoribus causis consulere consuesti. Nihil majus est religione, nihil sublimius fide.

12*. Si civilis causa esset, diversae parti responsio servaretur; causa religionis est,

0963D Mss. aliquot, episcopos convenio. Quod autem dicitur 0964C non multo post: clementiae tuae parens, dictio parens non hic naturae significationem habet, sed honoris ac benevolentiae. Siquidem ea quasi monetur Valentinianus adolescentulus, et adhuc sub materna tutela constitutus, ut Theodosium filii amore ac veneratione prosequatur.

episcopus convenio. 827 Detur mihi exemplum missae relationis, ut ego plenius respondeam; et sic de omnibus consultus clementiae tuae parens respondere dignetur. Certe si aliud statuitur, episcopi hoc aequo animo pati et dissimulare non possumus; licebit tibi ad 0964C Ecclesiam convenire: sed illic non invenies sacerdotem, aut invenies resistentem.

14. Quid respondebis sacerdoti dicenti tibi:

0964D Cum Valentinianus adhuc tantum esset catechumenus, nec ei missae fidelium adesse liceret, haec munera non possunt intelligi de iis muneribus ac donis, quae iidem fideles ut ex illis a sacerdote consecratis communicarent, offerebant: sed accipienda sunt de variis illis donariis, quae ad templorum ornamenta, victum ministrorum, aliosque similes usus christiani jam inde a priscis temporibus conferebant. Unde Marcellinus calumniandi Romanos pontifices ansam arripiens, mirum esse negat, si pontificatus ab ipsis ambiatur: Cum id adepti, inquit, futuri sint ita securi, ut ditentur oblationibus matronarum, etc. Caeterum quis non miretur non modo quam Ambrosius prae se fert, verum etiam quam in antistitibus aliis praefulsisse testatur episcopalem fortitudinem? Felicia tempora, quae tales sacerdotes edidere!

Munera tua non quaerit Ecclesia, quia templa gentilium muneribus adornasti? Ara Christi dona tua respuit, quoniam aram simulacris fecisti; vox enim tua, manus tua; et subscriptio tua, opus est tuum. Obsequium tuum Dominus Jesus recusat et respuit, quoniam idolis obsecutus es; dixit enim tibi: Non potestis duobus dominis servire (Matth. VI, 25) . Privilegia 0965A tua sacratae Deo virgines non habent, et vindicant virgines Vestae? Cur sacerdotes Dei requiris, quibus petitiones profanas gentilium praetulisti? Alieni erroris societatem suscipere non possumus.

15. Quid respondebis his verbis? Puerum esse te lapsum? Omnis aetas perfecta

0965D Omnes edit. ac plures mss., Christo est. Omnis Deo plena pueritia fidei comprobatur: ac locum nobis restituere cod. Belv., Thuan., Reg. et Carol. ut in textu. Ibi autem observa non obscuram allusionem ad Apostolica illa I Cor. XIV, 20: Nolite pueri effici sensibus, etc. Opportunum porro hoc tempus pagani ad sacrorum obtinendam restitutionem arbitrati sunt, non solum propter imperatoris pueritiam per quam regimen esse consuevit debilius: sed et propter Maximum tyrannum, a quo Italiae cruentum bellum imminebat.

Christo est; omnis Deo plena. Pueritia fidei non probatur: parvuli etiam Christum intrepido adversus persecutores ore confessi sunt.

16. Quid respondebis germano tuo? Nonne tibi dicet: Victum me esse non credidi, quia te imperatorem reliqui: mori non dolui, quia te haeredem habebam: imperio me decedere non ingemui; quia imperia mea, praesertim de religione divina, omnibus saeculis mansura credebam? Hos ergo titulos piae 0965B virtutis erexeram, has de saeculo manubias, haec spolia de diabolo, has ego de adversario omnium exuvias offerebam, in quibus aeterna victoria est. Quid mihi plus potuit meus hostis auferre? Abrogasti decreta mea: quod adhuc ille qui contra me levavit arma, non fecit. Nunc gravius telum corpore recipio, quod a fratre mea statuta damnantur. Meliore parte mei apud te periclitor; illa enim mors corporis, ista virtutis est. Nunc mihi abrogatur imperium, et quod est gravius, abrogatur a tuis, abrogatur a meis: et id abrogatur, quod in me etiam mei adversarii praedicarunt. Si volens acquievisti, damnasti fidem meam: si invitus cessisti, prodidisti tuam. Ergo, quod gravius est, et in te periclitor.

16*. Quid respondebis etiam patri, qui te majore 0965C dolore conveniet, dicens: De me, fili, 828 pessime judicasti, qui putasti quod ego gentilibus conniventiam praestitissem: nemo ad me

0965D Baronius ad an. 371 haec verba magis rhetorico impetu ad deliniendum Valentiniani pueri animum, quam ex veritate dicta existimat. Seniorem enim illa ignorare non potuisse: nec sane mirum, si dissimularit, cum leges etiam promulgaverit pro libertate ethnicae religionis. Sed pace tanti viri, nequaquam videtur prudentiae, qua erat Ambrosius, illa dixisse quorum falsitatem non nesciret fore ab adversario 0966D quam facillime revincendam. Et sane ut eidem principi ignorare non licuerit hanc illam aram in curia positam fuisse, maxime tamen credibile est de sacrificiis, quibus ibidem interesse adigebantur christiani, deque juramentis quae ab his exigere solebant infideles, ad eum nihil delatum esse.

detulit aram esse in illa Romana curia; numquam tantum nefas credidi, quod in communi illo christianorum gentiliumque concilio sacrificarent gentiles, hoc est, insultarent gentiles praesentibus christianis, et inviti christiani interesse sacrificiis cogerentur. Multa et diversa crimina, me imperante, commissa sunt, ultus sum quaecumque sunt deprehensa: si quis tunc latuit, debet ergo dicere me probasse, quod ad me nemo detulerat? De me pessime judicasti, si mihi superstitio aliena, non fides mea servavit imperium.

0966A 17. Unde cum id advertas, Imperator, Deo primum, deinde patri et fratri injurias irrogari, si quid tale decernas; peto ut id facias, quod saluti tuae apud Deum intelligis profuturum.

0966D Scripta anno 384.

Relatio Symmachi Urbis Praefecti.

Imperatoribus supplicat senatus nomine, ut veteres religiones instaurentur, ac reparetur ara Victoriae, ut ad eam jusjurandum exigatur more antiquo; non enim superiores principes in eo imitandos, quod eam sustulere, sed in eo quod alios ritus non sustulerunt. Hoc ab eis Romam poscere, et profecto sine damno aerarii concedi posse: iniquum autem illud habendum, quod bona sibi legata Vestales sacrificique adire prohibeantur: quam rem dii ulti dicuntur immissa 0966B fame. Negat denique dicendum, quod petit, sumptum publicum: et orationem cohortando imperatores ad postulata sibi praestanda claudit.

1. «Ubi primum senatus amplissimus, semperque vester, subjecta legibus vitia cognovit, et a principibus piis vidit purgari famam proximorum temporum, boni saeculi auctoritatem secutus, evomuit diu pressum dolorem, atque

0966D Discimus ex his verbis eumdem Symmachum ab ethnicis senatoribus ante biennium electum fuisse, ut sacrorum suorum obtinere instaurationem conaretur: de qua Ambrosius superiori epist. num. 12.

iterum me querelarum suarum jussit esse legatum:

0966D Cui ideo divi principis . . . semper augusti, haec tota pericope in Rom. edit. jugulata est: quae non solum in aliis edit. cunctisque mss. invenitur, verum etiam libellorum supplicum formula erat.

cui ideo divi principis denegata est ab improbis audientia quia non erat justitia defutura, domini imperatores Valentiniane, Theodosi, et Arcadi inclyti, victores ac triumphatores, semper augusti.

2. «Gemino igitur functus officio, et ut praefectus vester gesta publica prosequor, et ut legatus civium 0966C mandata commendo. Nulla est hic dissensio voluntatum; quia jam credere homines desierunt

0966D Ita mss. et Rom. edit. Amerb. vero, Eras. ac Gill., credere desierunt. Aliquorum ministri regum coguntur studio se praestare. At infra vet. edit. cum mss. longe plurimis, jura et facta.

aulicorum se studio praestare, si discrepent. Amari, coli, diligi, majus imperio est. Quis ferat obfuisse reipublicae privata certamina? Merito illos senatus insequitur, qui potentiam suam famae principis praetulerunt.

3. «Noster autem labor pro clementia vestra ducit excubias. 829 Cui enim magis commodat quod instituta majorum, quod patriae jura et fata defendimus, quam temporum gloriae: quae tum major est, cum vobis contra morem parentum intelligitis nil licere? Repetimus igitur religionum statum, qui reipublicae diu profuit. Certe numerentur principes 0967A utriusque sectae, utriusque sententiae;

0967C Proximus, id est, Julianus: recentior, nempe Valentinianus; qui etiam sequenti sententia cum Valente fratre significatur nomine proximorum. Adverte autem in hac Symmachi Relatione admodum desiderari prudentiam, quandoquidem non secus de suis numinibus ac sacrificiis cum imperatore christiano loquitur passim, ac si cum idolorum cultore loqueretur.

proximus eorum ceremonias patrum coluit, recentior non removit. Si exemplum non facit religio veterum, faciat dissimulatio proximorum.

4. «Quis ita familiaris est barbaris, ut aram victoriae non requirat? Cauti in posterum sumus, et talium rerum ostenta vitamus. Reddatur tamen

0967C Pauci mss., saltem homini honor.

saltem nomini honor, qui numini denegatus est. Multa victoriae debet aeternitas vestra, et adhuc plura debebit. Aversentur hanc potestatem, quibus nihil profuit: vos amicum triumphis patrocinium nolite deserere. Cunctis potentia ista votiva est: nemo colendam neget, quam profitetur optandam.

5. «Quod si

0967C Reg. edit., hujus ominis non est etiam justa vitatio; ab his mss. aliquot hoc solo distant, quod pro non est etiam, legunt non esset: reliqui vero locum ita exhibent, hujus hominis non esset justa visitatio. Non satis recte. Porro aliam lectionem sequitur Onuphr. Panuinus lib. de Civit., Rom. voces hujus hominis, mutans in hujus numinis, et ponens visitatio pro vitatio; indicans etiam alicubi scriptum, usitatio. Sed praestare putamus lectionem nostram, cujus hic est 0967D sensus: etsi justum non esset vitare malum omen, quod ex dejecta Victoriae ara ducitur, tamen, etc.

hujus ominis non esset justa vitatio, ornamentis saltem curiae decuit abstinere. Praestate, 0967B oro vos, ut ea quae pueri suscepimus, senes posteris relinquamus. Consuetudinis amor magnus est. Merito divi

0967D Ita edit. ac mss. omnes, excepto uno Long., ubi habetur Constantini factum. Baronius autem ad ann. 346 suadet legendum Constantis factum quasi exprobraret Symmachus imperium Constantis breve fuisse, ac propter vetita Deorum sacra eum a Magnentio de medio sublatum. Quam conjecturam egregie hinc putat confirmari, quod infra subditur, Sed divus Constantius, cod. Long. Constantinus, etc. Idem ad ann. 356 eadem iterat atque asserit. Baronium sequitur Godefridus in leg. 2 et 3 de paganis, quas Constantis esse arbitratur; atque in hanc ultimam eo loci a Symmacho, Constantis facto, tacite Magnentii, deorum nempe sacra reddentis, factum opponi existimat. Deinde vero propositis Constantii tribus legibus, queis templorum aditu, nec non usu sacrificiorum 0968C interdicitur, in 3 tradit per haec tempora, scilicet ann. 356 a Constantio aram Victoriae dirutam esse, idque ex his Symmachi ac Ambrosii scriptis probari. Verumtamen eorum argumenta non sunt tanti, ut contra tot mss. et cunctarum edit. auctoritatem Constantium hic deseramus. Quid enim vetat, ne dicatur ipsius factum non diu stetisse, cum illud proximus ejusdem Constantii successor Julianus antiquaverit? Deinde quod Constantii Symmachus iterum fecerit mentionem, id more Oratorum eadem subinde, cum sibi ex usu esse putant, iterantium, non abhorret. Huc adde quod infra dicitur: qui nihil tale esset aggressus, si quis ante se alius deviasset. Quo enim pacto ista Constantio e Symmachi mente convenirent, si latas a germano hac de re leges, atque a Magnentio sublatas intellexisset idem Constantius? Credibile ergo est nocturna tantum sacrificia a Constante fuisse prohibita, quae Magnentius restituisse reperitur.

Constantii factum diu non stetit. Omnia vobis exempla vitanda sunt, quae mox remota didicistis. Aeternitatem curamus famae et nominis vestri; ne quid futura aetas inveniat corrigendum.

6. «Ubi in leges vestras et verba jurabimus? qua religione mens falsa terrebitur; ne in testimoniis mentiatur? Omnia quidem Deo plena sunt, nec ullus perfidis tutus est locus: sed plurimum valet ad metum delinquendi etiam praesentia religionis urgeri. Illa ara concordiam tenet omnium, illa ara fidem convenit singulorum: neque aliquid magis auctoritatem facit sententiis nostris, quam quod omnia quasi juratus noster ordo decernit. Patebit 0967C ergo sedes profana perjuriis, et hoc inclyti principes 0968A mei probabile judicabunt, qui sacramento publico tuti sunt.

7. «Sed divus Constantius idem fecisse dicitur. Caetera potius illius principis aemulemur: qui nihil tale esset aggressus, si quis ante se alius deviasset. 830 Corrigit enim sequentem lapsus prioris,

0968D Rom. edit. sola, et deprehensionis antecedentis exemplo.

et de reprehensione antecedentis exempli nascitur emendatio. Fas fuit ut parens ille clementiae vestrae in re adhuc nova non caveret invidiam. Num potest etiam nobis eadem defensio convenire, si imitemur, quod meminimus improbatum?

8. «Accipiat aeternitas vestra alia ejusdem principis facta, quae in usum dignius trahat.

0968D Marcellinus lib. XII, cap. 11, Constantii in Urbem ingressum commorationemque describit, ad quam haud dubie hoc loco alludere voluit Symmachus.

Nil ille decerpsit sacrarum virginum privilegiis, replevit nobilibus sacerdotia, Romanis ceremoniis non negavit 0968B impensas, et per omnes vias aeternae Urbis laetum secutus senatum, vidit placido ore delubra, legit inscripta fastigiis

0968D Mss. aliquot, Deum numina.

deorum nomina, percontatus est templorum origines, miratus est conditores. Cumque alias religiones ipse sequeretur, has servavit imperio; suus enim cuique mos, suus cuique ritus est. Varios custodes

0968D Ita omnes edit. mss.; autem fere ad unum omittunt negationem; nec pauci quoque dictionem cultus; cujus loco legit urbibus cunctis citatus jam supra Panuinus.

urbibus et cultus mens divina distribuit. Ut animae nascentibus, ita populis fatales genii dividuntur.

0968D Epictetus Enchir. cap. 38: ὅπου γὰρ τὸ σύμφερον, ἐκεῖ καὶ τὸ εὐσεβές. Uterque ergo pietatis fundamentum vult esse utilitatem: sed non eodem modo hanc definiunt.

Accedit utilitas, quae maxime homini deos asserit. Nam cum ratio omnis

0968D Mss. aliquot, in aperto sit; unus, in operato sit.

in operto sit, unde rectius quam de memoria atque documentis rerum secundarum cognitio venit numinum? Jam si longa aetas auctoritatem religionibus faciat, servanda est

0968D Rom. edit. sola, totius saeculi fides.

tot saeculis fides, et sequendi sunt nobis parentes, qui secuti sunt feliciter suos.

0968C 9. «Romam nunc putemus assistere, atque his 0969A vobiscum agere sermonibus: Optimi principes, patres patriae reveremini annos meos, in quos me pius ritus adduxit. Utar cerimoniis avitis; neque enim poenitet. Vivam meo more, quia libera sum. Hic cultus in leges meas orbem redegit: haec sacra Annibalem a moenibus, a Capitolio Senonas repulerunt. Ad hoc ergo servata sum, ut longaeva reprehendar? Videro quod instituendum putatur; sera tamen et contumeliosa emendatio senectutis.

10. «Ergo diis

0969C Mss. non pauci, diis patriis indigetibus, quidam corrupte indigentibus. Sane quidem Virg. lib. I Georg. conjunctim ponit, dii patrii indigetes: at nihil impedit quominus duo haec nomina Symmachus diviserit. Nam ut raro indigetes pro iisdem accipiantur, qui dicuntur a Graecis θεοὶ πατρῷοι καὶ ἐνχώριοι, saepe 0969D tamen pro heroibus in deos relatis, atque inter eos degentibus sumuntur. Vide alias quoque ejusdem significationes apud Vossium in Etymol. Jos. Laurentium lib. II Polym., dissert. 49, atque alios.

patriis, diis indigetibus pacem rogamus. Aequum est quidquid omnes colunt, unum putari. Eadem spectamus astra, commune coelum est, idem nos mundus involvit. Quid interest qua quisque prudentia verum requirat? Uno itinere non potest perveniri ad tam grande secretum: sed 0969B haec otiosorum disputatio est:

0969D Ita vet. edit. ac mss. exceptis paucis, ubi etiam legitur nunc certamina: Rom. autem edit., nos preces, non certamina. Per certamina vero intelligi non debent pugnae armis commissae, sed concertationes illae, quas proxime ante dicit esse otiosorum.

nunc preces, non certamina offerimus.»

831 11. «Quanto commodo sacri aerarii vestri Vestalium virginum praerogativa detracta est? Sub largissimis imperatoribus denegatur, quod parcissimi praestiterunt? Honor solus est in illo velut stipendio castitatis. Ut vitae earum capiti decus faciunt, ita insigne ducitur

0969D Rom. edit. sola, sacerdotii vacare muneribus.

sacrificii vacare muneribus. Nudum quodammodo nomen immunitatis requirunt; quoniam paupertate a dispendio tutae sunt. Itaque amplius laudi earum tribuunt, qui aliquid rei detrahunt; siquidem saluti publicae dicata virginitas crescit merito, cum caret praemio.

12. «Absint ab aerarii vestri puritate ista compendia. Fiscus bonorum principum non sacerdotum 0969C damnis, sed hostium spoliis augeatur. Ullumne lucrum compensat invidia? Et quia avaritia in mores vestros non cadit, hoc miseriores sunt, quibus subsidia vetera decerpta sunt. Etenim sub imperatoribus, qui alieno abstinent, qui resistunt cupiditati, ad solam detrahitur amittentis injuriam, quod desiderium non movet auferentis.

13. «Agros etiam virginibus et ministris

0969D Deficientium nomine illos appellat, quorum vita senectutis oneri cedit, quos Ambrosius defectos vocare solet, maxime enim obsignantur ab hujusmodi testamenta.

deficientium voluntate legatos fiscus retentat. Oro vos, justitiae sacerdotes, ut urbis vestrae sacris reddatur privata successio. Dictent testamenta securi, et sciant 0970A sub principibus non avaris stabile esse, quod scripserint. Delectet vos ista felicitas generis humani, coepit causae hujus exemplum sollicitare morientes. Ergo Romanae religiones sub Romana jura non pertinent? Quod nomen accipiet ablatio facultatum, quas nulla lex, nullus casus fecit caducas? Capiunt legata liberti, servis testamentorum

0969D Justa commoda ideo dicit, quia uec haereditatem integram, nec legata quaelibet accipere servis licebat: sed vel peculium, id est, modicam pecuniae 0970C summam, vel pensionem aliquam, ut puta fructuum, vestium, etc. Nam commoda pro pensione quae sacerdotibus, militibusve attribuatur, usurpari ex Suetonio, Juvenali atque aliis intelligimus.

justa commoda non negantur: tantum nobiles virgines, et fatalium sacrorum ministri excluduntur praediis haereditate quaesitis? Quid juvat saluti publicae castum corpus dicare, et imperii aeternitatem coelestibus fulcire praesidiis, armis vestris, aquilis vestris amicas applicare virtutes, pro omnibus efficacia vota suscipere, et jus cum omnibus non habere? Itaque melior est servitus, quae hominibus impenditur? Rempublicam 0970B laedimus, cui numquam expedit ut ingrata sit.

14. «Nemo me putet solam causam religionum tueri:

0970C Vetus erat ac trita paganorum criminato, ut imperium nullam pateretur calamitatem, quin eam 0970D christianae religioni acceptam ferrent. Eleganter Tertullianus Apolog. cap. 40. Si Tiberis, inquit, ascendit ad moenia, si Nilus non ascendit in arava, si coelum stetit, si terra movit, si fames, si lues; statim christianos ad leonem. Verum hasce calumnias praeter eumdem Tertullianum hoc ipso Apologetico, et Ambrosium nostrum sequenti dissertatione, alii quoque innocentiae Christianorum defensores confutarunt, inter quos Augustinus editis libris de Civit. Dei palmam tulit.

ex hujusmodi facinoribus orta sunt cuncta Romani generis incommoda. Honoraverat lex parentum vestales virgines, ac ministros deorum, victu modico, justisque privilegiis: Stetit muneris hujus integritas usque ad degeneres trapezitas, qui ad mercedem vilium bajulorum sacrae castitatis alimenta verterunt. Secuta est hoc factum fames publica, et spem provinciarum omnium messis aegra decepit. Non sunt haec vitia terrarum. Nihil imputamus astris. Nec rubigo segetibus obfuit, nec 832 avena

0970D Pauci mss., fruges negavit.

fruges necavit: sacrilegio annus exaruit; necesse enim fuit perire omnibus, quod religionibus negabatur.

0970C 15. «Certe si est hujus mali aliquod exemplum, imputemus tantam famem viribus annorum: Gravis hanc sterilitatem aura constrinxit: silvestribus arbustis vita producitur, et rursus

0970D Mss. nonnulli, ad idoneas arbores. Male; sunt enim dodonaeae arbores quercus, e quarum glandibus victitasse feruntur primi homines: ac proinde tanta fuisse fames significatur, ut mitiorum frugum defectu glandes esitare pauperes coacti sint.

ad Dodonaeas arbores plebis rusticae inopia convolavit. Quid tale provinciae pertulerunt, cum religionum ministros honor publicus pasceret? Quando in usum hominum concussa quercus, quando vulsae sunt herbarum radices, quando alternos regionum defectus deseruit fecunditas mutua; cum populo et virginibus sacris 0971A communis esset annona? Commendabat enim terrarum proventus victus antistitum, et remedium magis, quam largitas erat. An dubium est semper pro copia omnium datum, quod nunc inopia omnium vindicavit?

16. «Dicet aliquis sumptum publicum denegatum alienae religionis impendiis. Absit a bonis principibus ista sententia;

0971C Mss. aliquot, ut quod commune; reliqui, ac edit., ut quod de commune; vet. edit., olim de commune.

ut quod de communi quibusdam tributum est, in jure fisci esse videatur. Nam cum respublica de singulis constet; quod ab ea proficiscitur, sit rursus proprium singulorum. Omnia regitis, sed suum cuique servatis: plusque apud vos justitia. quam licentia valet. Consulite certe munificentiam vestram, an haec publica velit existimari, quae in alios transtulistis? Semel honori urbis 0971B delata compendia desinunt esse tribuentium: et quod a principio beneficium fuit, usu atque aetate fit debitum. Inanem igitur metum divino animo vestro tentat incutere, si quis asserit conscientiam vos

0971D Nonnulli mss., habere praesentiam. Non recte; conscientiam enim habere praesentium, etc., idem est ac tam in culpa esse, quam si praeberent, nisi detraxerint.

habere praebentium, nisi detrahentium subieritis invidiam.

17. «Faveant clementiae vestrae sectarum omnium arcana praesidia: et haec maxime, quae majores vestros aliquando juverunt, vos defendant, a nobis colantur. Eum religionum statum petimus, qui divo

0971D Rom. edit., parenti vestro culminis servavit, etc. Quod autem ait numinum suorum religionibus servatum Valentiniani senioris imperium, hoc eo sensu intelligendum est, non quod illas secutus fuerit, sed quod non aboleverit, sicut a Symmacho supra dictum est. Hanc etiam ob rem eumdem principem commendat ethnicus Marcellinus lib. XXX, c. 9. Quin immo idem Valentinianus libertatem cuique sequendae religionis, quam elegisset, a se relictam lege 9 de Maleficiis testificatur. Et hoc ipsum est cur de Valentiniano juniori Ambrosius in funebri ejusdem laudatione: Quod patri defuerat, inquit, adjunxit: quod frater constituit, custodivit.

parenti culminis vestri servavit imperium, qui fortunato principi legitimos suffecit haeredes. Spectat senior ille divus ex arce siderea lacrymas sacerdotum, et se culpatum putat more violato, quem libenter ipse servavit.

0971C 18. «Praestate etiam divo fratri vestro alieni consilii correctionem: tegite factum quod senatui displicuisse nescivit; Siquidem constat ideo exclusam legationem, ne ad eum judicium publicum perveniret. Pro existimatione est temporum superiorum, ut non dubitetis abolere, quod probatum est principis non fuisse.»

833

0971D Scripta ann. 384.

Epistola XVIII.

Relationi Symmachi respondet Ambrosius, et post conciliatam sibi Valentiniani benevolentiam, tria in eadem relatione praecipua capita aggreditur. Nam 0972A prosopopoeiae qua Roma priscos suos ritus poscere fingebatur, alia ejusdem Romae contraria efflagitantis opponitur, cum Vestalibus et sacrificulis virgines sacrae et Christi sacerdotes comparantur, ac tandem quod sublatas illas ceremonias famem ultam fuisse dictitabatur, id vanum esse invictissimis argumentis demonstratur.