0354C Tractatus XIV.—Hic tractatus recitatus videtur in dedicatione templi, quod Veronae constructum fuerat, ut pluribus animadvertimus dissert. I, cap. 2, § 4. Manuscripti titulum hunc praeferunt: De aedificatione Domus Dei a Salomone: et hunc tractatum eodem titulo praenotatum explicationem pulcherrimam vocant Joannes presbyter Veronensis in Historia imperiali ms. et ex eo Gullielmus Pastrengus et Petrus de Natalibus. Placuit vulgata inscriptio, cum ex occasione aedificati templi ad spiritualem Dei domus aedificationem persuadendam Zenonianus sermo ita deflectat, ut hoc unum Zenonem sibi proposuisse quisque intelligat.

0354C Cum si liceat, vel si velint disjunctive posita sint, haud opus est utrumque tum de Judaeis, tum de Gentibus intelligere, ac si utrisque interdictum fuerit hoc tempore, quo S. Zeno hunc tractatum recitavit, ne alteri synagogas aedificarent, alteri erigerent capitolia. Nullae quidem adversus Hebraeos 0354D ante Theodosium juniorem leges latae inveniuntur, quibus novarum synagogarum aedificatio iisdem prohibeatur: imo vero ex his, quae id vetant, nihil tale antea vetitum fuisse palam colligitur; de quo plura dissert. I, cap. 2. De solis ergo Gentium templis verbum licuit accipiendum est, quibus etsi sub Juliano Apostata omnis fuit restituta potestas, quam Constantinus et Constantius imperatores eisdem ademerant, lege lata ne idolorum templa aperirent, nedum nova ne erigerent: tamen sub Joviano Juliani successore aedificandorum saltem novorum templorum facultatem Gentibus ademptam nihil ambigimus. Solum vero sub Valentiniano iisdem permissus suae religionis usus, ut ne mirum sit, si palam patentes saltem in agris idolorum aedes a Zenone insinuentur, tract. V lib. I, num. 8, ubi de viro infideli templa idolorum petenti sermo est, et tract. XV, num. 5, ubi de rusticanis templis ethnicorum agitur.

0355B Capitolium, id est curia Deorum, ut explicat Tertullianus, in Apolog. cap. 6, pro idolorum fano vel templo frequenter usurpatum legimus. Eumenius in Panegyrico Apollinis templum et capitolium Augustoduni condita appellat fana longe omnium in hac urbe pulcherrima. Synodus Eliberitana, can. 59, prohibet ne quis Christianus ad idolum capitolii sacrificandi causa ascendat. Vide Cyprianum, de Lapsis, et Lactantium, lib. I, cap. 12 et 21, necnon lib. III, cap. 17, ubi Ciceronis locum allegat.

0355C Loca orationis dici solebant Christianorum templa, unde oratorii nomen subinde inolevit; et similiter sub tractatus finem sacrae orationis iste locus. Ecclesiam nihilominus S. Zeno non semel appellat: templum autem ipsos Christianos solum ex Paulo Apostolo appellandos in decursu sermonis contendit. Vide de hoc adnot. 26, in tract. V. Hinc porro intelligitur quam pusilla et minimae artis id temporis fere fuerint christianarum Ecclesiarum aedificia, ita ut nulla vel rara possent, ne dum cum Gentilium templis, sed ne cum ipsorum quidem, quae supererant templorum ruinis comparari. Cum nimirum sub Constantino primum Ecclesias publicas aperire Christianis licuit; illis initiis vel privatas domos in Ecclesiae usum transtulere, vel, si aedificarunt loca orationis, praesenti necessitati prospicientes, aedificasse credendi sunt sacras aedes rudi, ut aiunt, minerva, quae satis essent Ecclesiasticis conventibus, ne cum sumptuosis idolorum templis de magnificentia contenderent.

0355D Ruina quaevis idololatriae aedium hoc loco memorata haud intelligi potest illa, quam imperatores legibus intulere, cum idolorum templa deleri jusserunt (id enim serius accidit, quam quod ad Zenonis aetatem referri queat), sed illa, quam eaedem aedes quovis casu aut vetustate corrosae minabantur; et sententia est, adeo pusilla esse loca orationis apud Christianos, ut ne dum cum stantibus idolorum templis, sed ne cum ruinosis quibuscumque (sic enim explicanda putamus illa ruina quavis in se mergentibus, id est collabescentibus) conferri queant.

0355D Hinc aperte conciliabulum dictus patet locus, in quo sacri conventus habebantur, quemadmodum et apud Livium, VII, 5, conciliabula obire. Auctor operis de Mortibus persecutorum, cap. 15, conventicula ipsos parietes Ecclesiarum cum Arnobio, sub finem lib. IV, 0356B aperte vocat. Confer Prudentium Apoth. V, 778. Cum ergo Patres antiqui Christianis templa esse negabant, non negabant his esse certa loca, in quibus sacros coetus agerent (nam iisdem in operibus, in quibus negarunt sibi esse templa, sacros coetus statis diebus a se habitos diserte affimarunt, ut liquet ex Justini Apolog. etc.), at haec loca, in quibus collectae fierent, pro templis non habebant, quibus Deus, perinde ac idola Gentium, indigeret, sed tamquam mera loca hominibus congregandis idonea considerabant, 0356C unde conciliabula, non templa S. Zeno satis commode illa vocavit. Quod autem ait in eo Hierosolymorum templo verum templum non fuisse, forte alludit ad illa Apoc. XXI, vers. 22, ubi Joannes loquens de nova Hierusalem (quam Ezechiel similiter praenuntiaverat, cum novam novi templi aedificationem prospexit) inquit: Templum non vidi in ea.

0356C Solemne, ut mox innuimus, antiquis Patribus fuit protestari, Deo vivo opus non esse templis e materia construc: is, sed ipsius templum vivum esse christianum populum et Ecclesiam ipsam fidelium. Vide, inter caeteros, Lactantium, lib. I Instit. cap. 10, et lib. IV, cap. 15; auctorem libri de Mortibus persecutorum, cap. 15, Minutium Felicem, Arnobium, etc. Hoc vivum templum profecto significare voluit S. Zeno, cum paulo post ait: Devotione consimili convertuntur ad Deum et sacerdos et templum, id est viva fidelium Ecclesia, quae una cum sacerdotibus Deo laudes et sacrificium offerebat.

0356C Non rudes solum (ut vidimus adnot. 4), sed et 0356D angustas initio quarti saeculi fere fuisse christianorum ecclesias, cum pro paucitate illa fidelium, qui sub persecutiones fidem catholicam amplexi fuerant, non valde amplis basilicis opus esset; et solum aucto subinde post redditam Ecclesiae pacem fidelium numero, novas ampliores ecclesias aedificandas fuisse, ex Athanasio liquet, qui in Apologia ad Constantium Alexandriae in urbe totius Aegypti principe angustissimas fuisse tradit ecclesias usque ad an. 356, quae cum capiendis fidelibus in dies crescentibus pares non essent, nova amplior exstructa fuerat ecclesia, in qua, populo rogante, ante petitam ab imperatore facultatem ipso die paschatis convenire necesse fuit: vide n. 14, page 303. Veronae quoque simile quidpiam accidisse cognoscimus. Quin heic tantum excrevisse patet fidelium multitudinem, ut 0357A nova quoque ecclesia, quae per se satis ampla et capax fuisse traditur, sola populi frequentia facta esset angusta. Tam ingentem vero christianorum numerum 0357B S. Zenonis laboribus potissimum tribuendum putamus, ut verum sit, quod de ipso cecinit Anonymus Pipinianus: Veronam perduxit ad baptismum.

0357B Ms. Pomp., vos.

0357B Quadraturis legitur apud Casaubonum, qui hocce testimonium allegat exercit. 15 ad Annales Baronii n. 13, p. 360, quod nomen occurrit apud Higinum de Limit. et. Vopiscum in Firmi Vita. Indicaret autem Zeno quadros lapides, qui in aedificiis fortissimis adhiberi solebant ex Isaia IX, vers. 10; Ezechiel XL, vers. 42; Judith. I, vers. 2; Herma, lib. I, Vis. 3, etc.: unde primus, qui in fundamentis ecclesiarum vel olim jacebatur lapis, quadrae erat figurae, ut intelligimus ex antiqua inscriptione Narbonensi apud Gruterum, p. 1058, in qua Rusticus episcopus Leonis Magni coaevus, qui novam basilicam Narbonae aedificavit, quadratum in fundamento posuisse traditur: qui mos etiam apud Romanos in Deorum templis construendis viguit, ut discimus ex 0357C Livio, lib. VI, c. 5, qui Capitolium insigne Romae omnium Deorum templum saxo quadrato substructum prodit. Sed praeter codicum et editionum fidem sine necessitate immutare quidquam noluimus; cum praesertim Ecclesiae spirituale aedificium, de quo heic sermo est, turris a Zenone subinde appelletur, primum num. 4, ubi turris completae meminit, et rursus n. 5, similique sensu arx sacra initio nominatur. Quadra autem figura mystice satis est celebris, quippe quae novae civitati Hierusalem tribuitur tum in Apoc. XXI, vers. 16, tum in Ezech. cap. I. Turris item frequens est in Scripturis mentio, et apud Herman. lib. III, cap. 19, ut ne plura animadvertere necesse sit. Vide Hieronymum, in c. IX Isaiae vers. 10, ubi turrim pro templo interpretatur.

0357C Ms. Pomp. corrigit varietatis. Si ex arbitrio liceret corrigere, legeremus potius innumerabili varietate. Relativum cui et quae sequuntur non ad lapidem angularem, sed ad molem, seu ecclesiam refertur.

0357D Num septem heic sacramenta indicantur, quibus tamquam columnis suam Christus Ecclesiam suffulcit? num septem dona Spiritus sancti? de quibus Isaias cap. XI, vers. 21, an virtutes septem? an septem ordinum gradus? De septenuario numero plura symbolice Ambrosius, epist. XLIV, et ante ipsum Cyprianus, ad Fortunatum, de Martyrii laudibus, cap. 11, quod testimonium Hieronymus, epist. L, ad Pammachium laudat.

0357D Hoc mare, quod naufragos ad vitam perducit, procul dubio est baptismatis lavacrum; qui enim baptizabantur, tamquam naufragi olim immergebantur sacris undis, ut aliunde notissimum est. Suavem abest a Ms. Rem. pro quo in Tol. suam vere.

0357D Tum heic, tum in aliquot ex sequentibus Apocalypseos allegoriam, qua nova Hierusalem describitur, 0358A S. Zeno imitatus videtur; nam Apoc. XXI, vers. 23: Et civitas non eget sole, neque luna, ut luceant in ea: nam claritas Dei illuminavit eam. 0358B Duodecim portae ibidem memorantur, vers. 12, nec non apud Ezech. XLVIII, vers. 31.

0358B Quae tria ista spiritualis Ecclesiae sint membra, non facile affirmarimus. Aequius videntur innui tres Ecclesiae partes, quas Militantem, Triumphantem, et Purgantem vulgo nominant: ex quibus totius Ecclesiae plenitudo conficitur. Alia, sed minus probabilia suppetunt, quae referre non vacat. Suum cuique judicium esto. Caeterum tria unius plenitudinis membra, quae S. Zeno a materiali ad spiritualem Ecclesiam per allegoriam traducit, re ipsa sunt, ut videtur, tres ecclesiarum partes duobus interjectis columnarum ordinibus distinctae, quae tamen unam ecclesiam conficiunt: quod si probetur novam Veronensem ecclesiam in hanc formam, uti caeterae antiquae, constructam credibile est, ut praesentis aedificationis exemplo S. Antistes uteretur.

0358B Secretarium dicebatur aedicula templo adjuncta, ubi sacra vasa et vestes recondebantur. At nonnumquam pro ipso sanctuario et presbyterio id nomen 0358C acceptum observat Mabillonius, in commentario ad ordines Romanos, tom. I Musei Italici, pag. 22, § 3. Secretarium Romanis appellabatur locus, ubi Senatus cogebatur; et hinc secretaria a christianis frequenter dicta inveniuntur loca, ubi episcopi conveniebant, ut ex pluribus conciliis et conciliorum actis liquet; id quod tum de presbyteriis, tum de aediculis memoratis intelligi potuit. Forte heic accipitur ille templi locus, qui lib. III, Reg. cap. 6, oraculum vocatur, et sanctuarium quidem erat in Hierosolymorum templo unicum.

0358C Crucem haec vox significat, et spectatur Ezechielis prophetia, cap. 48, v. 31, ubi ii, quorum in frontibus Tau littera signata fuisset, ab internecione liberandi praecipiuntur. Hanc autem litteram Tau crucis imaginem praetulisse, solemnis est Patrum antiquorum sententia. Vide Tertullian. lib. III adversus Marcionem, c. 22, et Hieronymum, lib. III, in Ezechielem, cap. IX, vers. 4, ubi praeterea 0358D cruces in Tau litterae similitudinem constructas testatur. Pamelius quidem n. 174, in laudatum Tertulliani locum notat, in antiquis Mss. missalibus, uti appellant, initio canonis, qui a Tau littera incipit, se vidisse in ea depictam Crucifixi imaginem, cui ipsa littera Tau crucis loco erat. Porro crux e portis ecclesiae duodecim prominebat loco Cherubin, qui apud eumdem Ezechielem, cap. XLI, vers. 25, in hostiis templi caelati traduntur.

0358D Eucharistia heic procul dubio innuitur, quae fidelibus domum deserenda tradebatur, ut convincitur ex alio Zenonis testimonio, tract. V, num. 8, in quem vide adnot. 29. Quid porro ea cum ligno tradita dicatur, si quis ex nobis quaerat, monebimus primo, forte legendum esse cum lino, non ob linum feminarum, quae communicaturae Eucharistiam in linteaminibus accipiebant, cum soli viri eam nudis 0359A manibus reciperent, de quo fuse P. Edmundus Martene de Antiquis Ecclesiae rit. lib. I, part. I, cap. 4, art. 10, num. 8, non ob linum feminarum, inquam (nam S. Zeno universim loquens, ritum cum feminis, tum viris commune complectitur), sed ob lineam syndonem, vel sacculum, quo Eucharistiam involutam viri perinde ac feminae domum afferebant. Cardinalis Bona, lib. I Rerum liturgicarum, cap. 25, § 12, meminit sacculorum et syndonum, quibus oblationes reciperentur. Sed eucharistiam in linteolis pariter distributam suadent acta S. Birini apud Surium die 3 decembris, in quibus traditur, Honorium Pontificem eidem dedisse pallam super quam corpus Christi conservabat, et in qua corpus Dominicum involutum et ad collum suspensum semper secum ferebat. Similiter S. Adalbertus Pragensis 0359B episcopus, ut prodit ejus vita saeculo V Benedictino inserta, num. 37, cum quondam sacrificium obtulisset, quidquid e sua et Baptizatorum communione supererat, colligi jussit, et mundissimo panno involutum sibi servavit. Propius ad Zenonis aetatem est, quod tradit S. Ambrosius; lib. I de excessu Satyri, num. 43, quod nimirum is adhuc catechumenus in naufragii periculo eucharistiam a christianis secum iter habentibus postulavit, eamque ligari fecit in orario, et orarium involvit collo; orarium autem erat linteum, seu sudarium, ut multis apud Ducangium videre est. Graeci vero in sacculo, quem muris appendebant, eucharistiam in ecclesiis servabant, ut discimus ex variis monumentis recitatis, lib. III, ejus operis, quod perpetua Ecclesiae fides circa eucharistiam inscribitur. Sed haec expresse ad eucharistiam in itinere delatam, vel in ecclesiis custoditam pertinent: num eadem ratione quibusque christianis domum petentibus eucharistia traderetur, nihil explorate 0359C affirmat. Aliunde nulli Codd. editiones nullae cum lino habent. Itaque cum ligno retinendum duximus, id quod insinuat, eucharistiam arcae ligneae inclusam, fidelibus fuisse traditam, ut sic cautius eam deferrent domum, ne quid fragmenti decideret. Ex hoc sane commodius intelligitur, quod S. Zeno, tract. V, n. 8, de Gentili viro cum Christiana femina conjuncto affirmat. Arrepto, inquit, forsitan sacrificio tuo tuum pectus obtundet, tuam faciem deformabit: capsulis enim ligneis, in quibus sacrificium, id est eucharistia condebatur, ictus et vis ejusmodi facile congruit, ut et pectus obtundere, et faciem deformare possent. Huc forte spectat Cyprianus in libro de Lapsis mentionem faciens mulieris, quae arcam suam, in qua Domini sacramentum fuit, cum indigne aperire tentasset, igne inde erumpente deterrita est, ne auderet attingere. Neque mirum si tam vilis ligni materies eucharistiae recipiendae adhiberetur. S. Hieronymus, epist. 4, ad Rusticum Augustodunensem, corpus Christi in vimineo canistro ab Exsuperio Toletano distributum 0359D prodit. Eorumdem canistrorum in distribuenda eucharistia usum testantur Joannes episcopus et Epiphanius presbyter in indiculo directo ad Hormisdam pontificem, tom. V Concil., pag. 655, edit. Venetae, cum canistra (virgultis et viminibus sane contexta, ut ex Palladio et Isidoro liquet) plena eucharistiae sacramento omnibus Thessalonicae distributa commemorant. Temporibus quoque Gregorii XI, eucharistia Romae servabatur in cophino ex ceremoniali Petri Amelii, cap. 51 et 131. Graeci quidam adhuc nunc, Furero tradente in Itinerario, pag. 74, panem eucharisticum e cophino accipiunt. Cophinus autem licet antiquis mensura esset, quae non tam res. siccas, quam liquores metiebatur ex Polluce, lib. IV, cap. 23, num. 168, qui locum insignem antiqui poetae in confirmationem adducit; tamen posteriori aevo ex Glossis accipiebatur pro corbe, quae curvatis virgis contexebatur ex Isidoro XX, 9. Synodus 0360A Trullana, can. 101, memorat vascula non tam ex auro, quam ex alia materia, quibus eucharistia recipiebatur; et cum divites ex pretiosa, tum pauperes ex vili materia arculas adhibuisse credibile est. Sub Zenonis itaque tempus arcas ligneas in usu fuisse hoc testimonium demonstrat.

0360A Calicis potio hisce verbis exprimitur, cujus usum in ipsa quoque Romana Ecclesia obtinuisse ad initium usque saeculi XII ostendit Mabillonius in Comment. ad Roman. ord. tom. I Musei Italici § 9, pag. 61: Aqua cum vino potius, quam vinum cum aqua venustatis gratia dictum videtur, ut cum superioribus panis cum ligno concentus fieret; ac propterea nihil hinc inferre licet, ut aqua in sacrificio adhibita, aut potiori, aut aequali fere parte cum vino sumpta credatur. Justinus, in Apologia II scripsit 0360B vinum et aquam. Cum antiqui patres ob arcani disciplinam hisce formulis utebantur libenter, ut ne proinde eorum id generis testimonia ab heterodoxis accipi queant, ex quibus Christi praesentiam in Eucharistia antiquis incognitam blatirent, quae satis aliis ex testimoniis convincitur; tum vero iisdem uti praeter caeteros mirifice delectabatur Zenonis ingenium, quod in allegoriis ejusmodi frequens versabatur, ut aliis ex tractatibus manifestum est. Advertendum praeterea est, quod forte hoc loco aqua et vinum simul dicta sunt, ut indicetur baptisma et calix, ex quo vel pueruli vix baptizati participabant: vide adn. VII, in tract. 32, lib. II.

0360B Sal, ignis, oleum, et tunica rudis ad baptismum pertinent: ubi ignis indicat lumina neophytorum splendida, quae vel olim in baptismo adhibita testatur S. Ambrosius libro de lapsu virginis, c. 5. Fortassis etiam ignis nomine illum ignem Zeno indicat, quo aqua in baptismate adhibita temperari solebat, 0360C ut docebimus ex tract. 35, lib. II, adnot. 3. Tunica rudis est alba vestis, quam tunicam item vocat Marcellinus in Chronico ad an. 419, Rudis vocatur, eo quod esset nova, nec usu detrita: vide adnot. 12, in tract. VIII, lib. II.

0360C Heic denarius in Ecclesia collatus, et baptismalibus caeremoniis a Zenone subjectus, ad baptisma profecto pertinet. Singulare id quidem testimonium apud unum nostrum auctorem reperire licuit; sed bis ejusdem denarii alibi meminit, ut nihil dubii in eo oboriri queat. Tract. 35, lib. II, ait: Jam balneator praecinctus exspectat, quod unctui, quod tersui opus est, praebiturus sed et denarium aureum triplicis numismatis unione signatum: ad baptizandos autem loquitur. Rursum tract. 42, ad neophytos de divina providentia haec habet: Ne quem plus amare videatur, aut minus, unam nativitatem, unum lac, unum stipendium, unam Spiritus sancti praestat omnibus dignitatem: ubi stipendium pro denario positum apparet. Num quis verus denarius in baptismate 0360D neophytis tradebatur? P. Edmundus Martene, part. I de Antiquis Ecclesiae ritibus, lib. I, cap. 1. art. 18, duos baptismi ordines publici juris fecit, alterum, n. VI, ex libro Sacramentorum Gellonensis monasterii, alterum n. 8, ex ms. codice S. Remigii ante annum millesimum exarato; et in utrisque decem silicae neophytis una cum albis datae traduntur. Alius Ordo Romanus VII, a Mabillonio vulgatus, tom. II Musei Italici, pag. 83, decem syclos scribit, sed decem silicas legendum nihil dubitamus, vel siliquas, quod sane scribitur in ordine Romano I, pag. 7 ejusdem Musei. Silicas autem denarii speciem fuisse constat ex Gregorio Magno, lib. IX, epist. XIV, et ex Charta plenariae securitatis, apud Brissonium, de Formulis, lib. VI, quibus in locis siliquae aureae pluries nominantur. Vide etiam S. Isidorum, lib. XVI de Orig. cap. 24. Haec quidem testimonia nimis sera sunt, quam quae ad Zenonis aetatem porrigi queant. At 0361B cum hanc caeremoniam non de novo inventam mediis illis temporibus, sed ex ritu antiquo derivatam atque illis in ecclesiis custoditam satis credibile sit: forte ex hoc ritu, qui a Zenone hic indicatur, et in Veronensi ecclesia vigebat, vel ex alio aliquo simili originem duxit. Neque difficultatem moveat, quod huic denario mystica interpretatio a Zenone subjiciatur: 0361C nam singulae caeremoniae sacrae semper aliquid mysticum exhibent, uti liquet ex ecclesiasticis formulis, quibus vestis alba, sal, etc., baptizatis traduntur. Imo vero cum constans denarii, numismatis, vel stipendii mentio fiat in Zenonis tractatibus; denarius aliquis, quod mystice quidpiam innueret, perinde ac sal, vestis alba, etc., traditus vere fuisse dicendus videtur, cujus significationem alibi, ubi opportunior erit locus, diligentius explorabimus. Numquid enim, cum omnia quae hic Zeno commemorat, baptizatis vere traderentur, solus denarius non tradebatur? Id sane persuadere nobis non possumus.

0361C In edit. Ver. typographi per saltum ab hisce vocibus vos estis ad alias similes in altera sententia positas transcurrentes, integram lineam omiserant, quam ex mss. et edit. Ven. supplevimus. Solum in ms. Urb. fundamenta pro firmamenta.

0361C Gemmae meliores appellantur filii, quos Christiani conjuges gemmarum ad instar sculpunt, dum 0361D eos sancte instituunt. Meliores autem, quam ipsi conjuges, vocantur, quod in ipsa pueritia, dum educantur, et virgines et innocentes esse soleant.

0361D Divitum nimirum praerogationibus nova ecclesia aedificata fuerat. Promotio autem (qua voce post pauca Zeno utitur) in Asconio Pediano et Lampridio occurrit.

0361D In editis et mss. aliquot praedaturas, sed male: correximus ex ms. Rem. Pedatura autem est spatium certo pedum numero finitum, nec non ipsa per pedes dimensio. Vide Goesii indiculum et Frontinum de Coloniis, pag. 333, 338 et 358.

0361D Mss. Urbin. Pomp., et edit. Ven. addunt Amen.