0398D Tract. V.—Haec quoque prima inscriptio est in mss. nullo excepto, hoc uno discrimine, quod in plerisque legitur Tractatus Fidei, in aliis de Fide. Hic ergo est alter tractatus de Fide e duobus, quos memorant Jo. Veronensis, Pastrengus et Petrus de Natalibus, de quibus abunde locuti sumus adnot. 1 in tract. 1, l. I. Altera inscriptio in editis omnibus occurrit, quam idcirco duximus retinendam, quod tractatus argumentum magis expresse declarat. Prima periodus cum prima tract. 3 periodo multum congruit, et annotationes ibidem positae heic consulendae.

0398D Alii legunt, incontanter. Significationem collige ex adnot. 3, in tract. 3.

0398D Multum negotii hic locus facessit. Legebatur 0399A utrumque, quod initio videbatur referri posse ad Patrem et Filium, similemque formulam continere, ac illa tractatus superioris, unus et idem alter, de qua ibidem, adnot. 2. Sed cum subinde aequus non occurreret sensus, quo id perinde accipi posset; legendum tandem duximus vel utcumque, quae lectio indicat Patrem omni quocumque modo possibili plenissime Deum in semetipso fuisse una cum Filio, etiam cum eumdem indiscreta spiritus plenitudine in sua conscientia velatum amplectebatur; vel potius 0399B utrinque, ut significetur Patrem tum ex sua, tum ex Filii persona unum fuisse in semetipso Deum, cum non in alio, quam in Patre, Filius sit Deus; et hanc lectionem, uti aequiorem multo, textui inseruimus. Si alii lectionem meliorem suggerent, libentes excipiemus. Sine discrimine, quod mox subjicitur, idem significat ac indiscreta spiritus plenitudine, non quod Pater et Filius una eademque fuerint persona, quae Sabellii haeresis fuit, (nam per Zenonem et Pater erat, et Filius, quem ille Filii non sine affectu diligebat), sed quod Pater et Filius unus idemque Deus semper exstitere. Tandem quod ait sine discrimine amplectebatur, tract. 3 effertur et explicatur alio modo, sine revelamine amplectebatur, de quo uberius dissert. 2, c. 1, § 3.

0399B De hoc testimonio, quod Petavius, lib. I de Trin. cap. 5, num. 7, non bene adsecutus acerbius notavit, satis disseruimus tract. 4, adnot. 4 et plura etiam dissert. 2, cap. 1, per plures paragraphos.

0399B Cordis inquit hoc loco, cum tract. 4 dixerit ex 0399C ore. Diversa vero Scripturarum testimonia diversis in locis Auctor respicit. Cum inquit ex ore, spectavit illud Ecclesiastic. XXIV, v. 5: Ego ex ore altissimi prodivi, quam sententiam de sapientia pronuntiatam, divino Verbo, qui Patris sapientia est, passim a Patribus tributam invenies. Cum vero heic dicitur ex regione cordis, prospiciuntur illa psal. XLIV vers. 1: Eructavit cor meum verbum bonum, quae de divino item Verbo ab antiquis praesertim Patribus accepta et explicata animadvertit Augustinus enarrat. in eumdem psalmum. Neque haec pugnant inter se; cum sicut verbum in corde primum concipitur, tum per os manifestatur; ita decretum divini cordis de creando mundo ab aeterno primum latum et dictum in Verbo, aeternam quamdam eidem Verbo generationem, quam adnot. 4, tract. 4, explicavimus, attribuit: quae tamen foras perfecte non prodivit, nisi cum ex ore, ut ita loquuntur, Dei manavit verbum ipsum fiat, vi cujus omnia per Verbum creata sunt.

0399D Ms. Pomp., repropagat.

0399D Ms. Rem., Domino.

0399D In edit. Ver. et ms. Tol., retinet.

0399D Quod Patris amborum, deerat ab edit. Ven. in mss. et reliquis editionibus legitur.

0399D Pungit heic non eos, qui divini Verbi generationem credunt, sed qui generationis modum scrutantes, vanis, ut tr. 4. scribit, opinationibus violare conantur, quod ad Arianorum disputationes pertinet. Sicuti porro tract. 4 eos perstringit, qui non de illa solum generatione quaerunt qua Dei Filius in Patris conscientia latuit, sed de illa etiam, qua in orbis creationem ex ore Patris prodivit; ita etiam heic dementiae coarguit, utraque in parte velle opinari; unde in Zenoniana formula quomodo generatus sit, qui processit, verbum processit processionem Filii a Patre significat, de qua simili verbo Chrysologus, serm. 57, de Symb., De Patre processit Filius. Verbum 0400A autem generatus sit generationem indicare videtur ejusdem Filii in creationis decreto, quam quatenus aeterna est, et una cum altera, quae prior nobis concipitur, uti dissert. 2 ostendimus, cap. 1, § 5, humanae menti superiorem auctor novit, ut de hac quoque velle opinari stultitiae deputarit. Licet enim haec secunda, ut ita dicamus, Filii generatio in creatione foras prodierit; tamen cum temperarit se in ea externa manifestatione Filius, uti Zeno mox subdit, jam de generatione hac aeterna velle opinari, 0400B eamdemque quodam modo ex externa manifestatione metiri, summae dementiae est.

0400B Ita nunc emendavimus ex mss. Rem., Tol. et Vatic. cum alibi scribatur aeternae. Exserta autem, id est detecta et palam exposita dicitur divina majestas, seu divinitas ( majestas enim apud Zenonem divinitatem exprimit ex adnot. 1, in tract. 9, lib. II), ut significetur eam, si exserta ostendatur, non posse ab hominibus sustineri: quem sensum ut constructio referat, animadvertere particulam ne referri ad possit non vero ad sustinere sic: ne mediocritas istius mundi possit non sustinere Dominum majestatis exsertae; quam in rationem scripsit item Tullius pro Mil. cap 1: Ne non timere quidem sine aliquo timore possimus, ubi non ad timere, ad possimus autem ne particula referenda est. Porro ad sententiam vocis temperat quod attinet, Tertullianus, adversus Praxeam c. 14: Invisibilem Patrem prodidit pro plenitudine majestatis, visibilem vero Filium pro modulo derivationis; exemploqúe solis ac radii confirmat, Patrem 0400C tamquam solem videri non potuisse, Filium vero tamquam radium pro temperatura potuisse. Magnam hinc adversus Tertullianum criminationem Petavius intendit lib. I de Trin. cap. 5, ac si Filium Patre inferiorem multo constituerit. At cum ad Tertulliani vindicias conferri multa ex aliis ejus libris possent; tum vero satis illud nunc esse videtur, quod temperaturae nomine non aliud intellexerit, quam Filium sese hominibus praebuisse visibilem, non in propria divina substantia, cui videndae homines impares novit, sed ut eodem cap. 14 loquitur, in speculo, in aenigmate, in visione, in somnio, et forma imaginaria, quod divinitati Filii, qua aequalem eum Patri fatetur, nihil praejudicii creat. Lege ejusdem Tertulliani librum II adversus Marcionem, cap. 27, ubi haec in rem praesentem insignia, Zenonique intelligendo perutilia scribit: Deum non potuisse humanos congressus inire, nisi humanos et sensus et affectus suscepisset, per quod vim majestatis suae intolerabilem utique humanae 0400D mediocritati humilitate temperaret. Similia alii Patres tradidere non solum ante nicaenam synodum, sed etiam post. Videndus praeter caeteros auctor operis de Fide Orthodoxa contra Arianos, tom. II Append. Ambrosianae p. 354. Constans nimirum apud omnes fere Patres, qui Augustinum praecessere, fuisse videtur opinio, in multis quae antiquis Patriarchis contigere visa, Filium sese illis videndum obtulisse, eorumque testimonia diligenter Petavius recenset lib. VIII de Trin., cap. 2, a num. 3. Huic sententiae si qui contrarium docerent, eos synodus Sirmiensis an. 351, contra Photinum anathemati subjiciendos putavit. Sed cum hac in re fraudem subinde moliti essent Ariani, ut Filium visibilem a Patre invisibili natura dissimilem praedicarent, inquientes apud Augustinum serm. 7, num. 4: Filius visus est a Patribus, Pater non est visus: invisibilis et visibilis diversa natura est, etc. Aliam viam ineundam idem Augustinus 0401B censuit in visis testamenti veteris explicandis, ac proinde illa angelis esse tribuenda probabilius existimavit, ut videre licet lib. II et III de Trinitate. Veterum nihilominus Patrum interpretationem etiam post Augustinum plures secuti sunt, ut S. Leo, epist. XXVII; Cassianus, lib. IV de Incarn. cap. 9; S. Isidorus, lib. de Nativ. Domini cap. 1, et alii. Quin et Augustinus ipsum Deum antiquis Patriarchis visum nonnullis in locis adsensus est, ea tamen cautione, a qua antiqui Patres nihilum discrepant, ut divinitatem, inquit ille lib. II contra Maximinum cap. 26, n. 12: Non per substantiam suam, in qua invisibilis et immutabilis est, sed per creaturam sibi subjectam mortalium oculis apparuerit, cum voluit. Quod autem heic ait per creaturam subjectam, idem est, ac quod alii dixerunt in speculo, in aenigmate, seu, ut Hilarius notavit, lib. XII de Trin. num. 45, 46, nunc in habitu humano, nunc in figura ignis, et similibus. Explorate autem idem Augustinus, epist. CXLVII, num. 20, Deum Moysi sese praebuisse in ea specie, qua illi apparuit, confitetur. 0401C Ad ea enim Moysis verba: Ostende mihi temetipsum, haec notat: Quid ergo? Ille ipse non erat? Si non esset ipse, non ei diceret: Ostende mihi temetipsum, sed, Ostende Deum. . . . Ipse ergo erat in ea specie, qua apparere voluerat, non autem ipse apparebat in natura propria, quam Moyses videre cupiebat. Quid quod cum angelos Patriarchis se stitisse alibi docet, ipsum Deum illis se stitisse simul docuit, quod in angelis Deus ipse loqueretur? Sic enim lib. II contra Maxim. num. 11, de rubo, in quo celebre Moysi visum contigit, loquitur: Illic angelum apparuisse Scriptura ipsa declarat. . . . In angelo autem Deum fuisse quis dubitet? Idipsum ante Augustinum tradiderat Athanasius, orat. 4, contra Arianos, p. 467, in quam rem videre etiam poteris Hieronymum, in c. III ad Gal. et Gregorium Magnum in praefatione ad Comment. in Job. cap. II. Cum itaque tanto consensu (quocumque tandem modo explicare placeat) Deus antiquis Patribus apparuerit; cur porro 0401D Filium potius, quam Patrem aut Spiritum sanctum visibilem se praebuisse iidem Patres docuerint, cum non minus Pater, quam Filius in speculo, in aenigmate cerni potuerit: luculenter exponit Petavius loco laudato. Hinc interim quo sensu S. Zeno intelligendus sit, palam factum credimus.

0401D Similis est sententia tract. 4, vide annot. 7.

0401D Huic testimonio lucem afferet praeclarus S. Athanasii locus, orat. 2 contra Arianos n. 31, pag. 439, qui adversus eosdem ostensurus, Verbum Dei propter nos non esse factum, quod illi volebant, ut illo intermedio facto, ita deinceps omnia per ipsum possent fieri, pag. 432, ait, quod licet per ipsum facta sint omnia, et sine illo fieri nihil potuerit; tamen non eo usus est Deus tamquam ministro, cui nec praecepit nec interrogatio ulla facta est, ac si quid Pater vellet, nesciret, cum Filius sit idem ac Pater, et in ipso eadem omnino noverit. Citato itaque testimonio Geneseos, Fiat lux, et illo psal. XXXVIII: 0402B Ipse dixit, et facta sunt; ipse praecepit, et creata sunt, ait: Dixit, inquam, non ut, quemadmodum apud homines fieri solet, tamquam minister aliquis audiret, ac ubi loquentis didicisset voluntatem, ad opus peragendum properaret: hoc enim rerum creatarum proprium est . . . . Hinc sane divina Scriptura non dicit ipsum audivisse, aut respondisse, quonam modo, et quales vellet esse res factas; sed dixit tantum Deus, Fiat; deindeque subditur: et factum est ita. Et paulo post: Cum autem ipsum Verbum agit et creat, nulla ibi est interrogatio, nulla responsio; in illo enim est Pater, et Verbum in Patre, sed ut opus fiat, voluisse satis est, ita ut hoc verbum dixit sit nostri gratia divinae voluntatis indicium; his autem verbis, et factum est ita, opus per Verbum et sapientiam factum significetur, qua quidem in sapientia est etiam Patris voluntas. Hinc ergo S. Zeno similiter dixit, Filio perspectam fuisse voluntatem Patris, cum in Patre idem esset, adeo ut nemo interrogaret, praeciperet nemo. Vide quae in hanc rem Zeno disserit tract I, lib. II, adnot. 12 et 13.

0402C Homo simulacrum vocatur, quatenus per animam, de qua mox subjicitur, imago est Dei. Simulacrum autem se nesciens vocatur, quod concipit spiritum, quem nescit. De hac imagine Dei in hominis anima plura disserentur tract. 19.

0402C Haec Verba sit Dei absunt a ms. Pompeiano.

0402C Ita mss. Rem., Tol., Urb. et Zen. adverbium Zenoni familiare: Cod. Pomp. Adae quod: in editis Adam.

0402C Secretum heic aperte est divinum Verbum, vel divini Verbi generatio, de quo plura tract. 4, adnot. 3. Argumentum autem instituitur satis vehemens, ut audax Arianorum in scrutanda ejusdem Verbi generatione curiositas reprimatur. Si enim imago Dei, quam hono in semetipso gerit, ipsi explorata non est; quantae arrogantiae convincuntur, qui Verbum Patris imaginem, quae in Patris secreto latet, scire se posse praesumunt.