28 Liber Secundus
0941B In ms. S. T.
incipiunt capitula libri secundi. In ms. S. G.
secundi libri argumentum.
.
In hoc secundo libello declaratur quae sit una et vera Ecclesia catholica, et ubi et apud quos maneat, et quinque dotes Ecclesiae
in Catholica esse magis, quam in ea parte quam sibi schismatici facere voluerunt, et quod impie novacula poenitentiae raserint
capita sacerdotum, et quod homicidia fecerint, et illa quae ad salutem credentium procurata fuerant, aut canibus dederint,
aut abjecerint.
0941B Post argumentum in mss. scriptum est,
incipit liber secundus.
0941A I.
Quid sit, et ubi sit Catholica Ecclesia, et quod ubique terrarum diffusa.—Quoniam et qui fuerint traditores ostensum est, et schismatis origo ita monstrata est, ut pene oculis perspecta videatur;
etiam haeresis ab schismate quid distet, ostendimus: illud demonstrare jam proximum est
0942B In ms. S. G.
jam in proximo est.
(quod nos promisimus secundo loco esse dicturos) quae sit una Ecclesia, quam columbam et sponsam Christus appellat. Ergo
Ecclesia una est,
0941B
Cujus sanctitas de sacramentis. Docebant Donatistae sacramenta vim suam a sanctitate personarum a quibus conferebantur accipere; quod superbum et arrogans
vigebatur Catholicis: eo alludit Optatus, cum ait Ecclesiam sanctam esse; non ex superbia episcoporum, sed per sacramenta,
quae ex sese et ex opere operato, uti aiunt, sanctos efficiunt fideles. Albasp.
cujus sanctitas de sacramentis colligitur; non de superbia personarum ponderatur
0941B
Cujus sanctitas de sacramentis colligitur, non de superbia personarum ponderatur. Sancta non est Ecclesia
0941C ob personas quae se innocentes esse jactitant, quales erant Donatistae; sed propter sacramentorum sanctitatem. Hinc subdit
Donatistas asserere idcirco Ecclesiam apud se solos esse, quia
specialem sibi sanctitatem de superbia vindicabant. Dicebant caeteros omnes crimine traditionis infectos, corruptos et impuros, quia cum traditoribus communionem habebant.
Du Pin.
: ergo hanc unam columbam et dilectam sponsam suam Christus appellat. Haec apud omnes haereticos et schismaticos esse non
potest. Restat ut uno loco sit.
0941C
Eam tu, frater
Parmeniane, apud vos solos esse, etc. Lego cum interrogatione
dixisti? id est, sustinuisti dicere? eo dementiae devenisti ut diceres? nisi forte illud sit, etc. Quae sequuntur etiam ab illis,
ergo ut, continuata per aliquot periodos interrogatione suaviora multo sunt et ἐμφατικώτερα. Vehementiorem enim faciunt orationem,
quam vehementem hic esse ratio postulat. Leges igitur:
ergo ut in particula Africae, in angulo parvae regionis apud vos esse possit, apud nos in alia parte Africae non erit? in
Hispaniis, in Gallia, in Italia, ubi vos non estis, non erit?
etc. Si quis malit per sarcasmum sine interrogatione,
0941D non repugno, etsi illud magis probo. M. Casaub.
Eam tu, frater Parmeniane, apud vos solos esse dixisti; nisi forte quia vobis
0941B specialem sanctitatem de superbia vindicare contenditis;
0942A ut ubi vultis, ibi sit Ecclesia; et non sit ubi non vultis. Ergo ut in particula Africae, in angulo parvae regionis, apud
vos esse possit: apud nos in alia parte Africae non erit? In Hispaniis, in Gallia, in Italia, ubi vos non estis, non 29
erit? Si apud vos tantummodo esse vultis, in tribus Pannoniis, in Dacia, Moesia, Thracia, Achaia, Macedonia, et in tota Graecia,
ubi vos non estis, non erit? Ut apud vos esse possit, in Ponto, Galatia, Cappadocia, Pamphilia, Phrygia, Cilicia, et in tribus
Syriis, et in duabus Armeniis, et in tota Aegypto, et in Mesopotamia, ubi vos non estis, non erit? Et per tot innumerabiles
insulas, et caeteras provincias, quae numerari vix possunt, ubi vos non estis, non erit?
0941D
Ubi ergo proprietas Catholici nominis. Quomodo Ecclesia erit catholica si eam ab omnibus illis provinciis expellas, et intra fines tam exiguos concludas? Albasp.
Ubi ergo erit proprietas catholici nominis, cum inde dicta sit
0942B catholica, quod sit
0941D
Cum inde dicta sit Catholica quod sit rationabilis, etc. Nihil magis contra mentem Optati, ut de re
0942B ipsa nihil dicam, dici poterat, quam quod a Balduino hic affertur, Ecclesiam ideo dici ab Optato
rationabilem, quod non tam oculis cernatur quam ratione, hoc est, mente et intellectu comprehendatur. Ubicumque tandem habeat, certe locum
hic habere non potest haec interpretatio: ut illud taceam, quod aliud est
rationabilis, et
rationalis aliud, quae hac interpretatione temere confunduntur. Praeterea quis non videt argumentum hic ab Optato, ab ipsa vi vocis
et etymologia nominis Catholici duci? At per
0942C omnes grammaticos et linguarum peritos quisquam umquam fuit, qui Catholicam inde dici putaret,
quod rationabilis esset et ubique diffusa? Rationabilis illud quod attinet, non ignoro in veteri glossario καθολικοὺς verti
rationales, et optime verti, quod tamen nihil huc omnino facere fatebuntur, quiqui
rationales aut
Catholici dicantur in jure, et apud veteres aliquot, usumque appellationis utriusque apud antiquos, non ignorant. Utrum tamen Optato
haec errandi causa fuerit, haud facile dixerim. Illum certe ita plane credidisse:
Catholicam, dici, quasi
rationabilem, et
ubique diffusam, confidenter assero. Tanta erat et tam catholica linguae Graecae imperitia, ut passim etiam qui alioqui doctissimi, in similes
errores inciderent. Possemus nos certissimis hoc argumentis demonstrare, si quemquam esse putaremus, qui quidem in antiquorum
lectione versatus sit, qui de eo dubitaret. Ne longe igitur argumenta quaeramus, quis non aeque miretur istam Catholici nominis
derivationem,
omnium obediens, sive
ubique unum?
0942D quod tamen a Paciano disertis verbis affirmari, qui mihi non credit, ipsum audiat ad Sempronianum epist. I:
Etsi reddenda postremo Catholici vocabuli ratio est, et exprimenda de Graeco, interpretatione Romana Catholicus, ubi unum,
vel ut doctiores putant, obedientia omnium,
nuncupatur, mandatorum scilicet Dei. Unde Apost.: Si in omnibus obedientes
0943B estis, etc.; mox,
sed et si catholicus, ubique unum est,
ut superiores putant, etc. Et tamen Pacianus is est qui neque antiquitate (aliquot etiam annis prior), neque doctrina cedit Optato. Age, in coll.
Carthag. cum omnes fere convenissent episcopi Africani, et ex omnibus delecti essent doctissimi, qui caeterorum omnium nomine
causam susciperent; quid illi tandem de nomine
Catholico definiunt?
Catholicum esse a Catholon: Catholon autem dici quod
secundum totum sit. Propius ad verba fateor, si per
0943C se singula spectentur; verum enim est, τὸ καθόλου a quo καθολικὸς, esse a κατὰ et ὅλον; ad vim autem et veram significationem
quam conjuncta habent, haud multo propius, quam quod ab Optato affertur. Idem tamen, etiam Augustinus ingerit, ac tuetur contra
litteras Petiliani lib. II, cap. 38. Neque dubium illud
rationale ex vestigiis quibusdam, τοῦ κατὰ et λόγος, quae in voce, καθολικὸς promanasse, an etiam in ultima syllaba aliquid a χέω,
repetendum somniaverint, unde illud
diffusa viderint ipsi. Mihi fit magis verisimile duas diversas etymologias, aut diversorum potius somnia et hallucinationes, ne dicam
deliria, hic Optatum conjungere et confundere. Non mirum autem si Optato haec somnia placuerint, et se facile probaverint.
Cum enim Ecclesiae catholicae contraria sint haeresis et schisma, quorum illam error, hoc autem separatio proprie facit, ut
Hieronymus et Augustinus pridem distinxere (quo et illa pertinent supra)
Catholicam facit simplex, et verus intellectus intelligere, etc.,
haeretici vero veritatis exules,
0943D
impiis sensibus depravati, etc.; duplici hac
Catholici nominis proprietate, ab haeresi et a schismate pariter asseritur. Ab haeresis errore, quod sit
rationabilis, id est,
rationi et veritati consonans, quo sensu
rationabile passim apud Ecclesiasticos reperies. A schismatis autem
separatione, et superba illa Ecclesiae ad unum aliquem angulum (quod modo Donatistis objiciebat Optatus) restrictione, quod
ubique sit diffusa. Atque haec nos eo pluribus, ne quis postea novis conjecturis sit locus. Video enim viros doctos hunc Optati locum varie,
qua correctionibus, qua interpretationibus sollicitasse. Sane et nobis aliquando
nationalis probabatur; sed merito id respuimus. Si quidquam mutandum, id multo prius esset, ut pro
rationabilis et ubique scriberemus
rationabiliter ubique; quo verbo non Optatus modo postremo
0944B libro, sed et Cyprianus, aut qui scripsit
de singularitate Clericorum, inter opera Cypriani, Augustinus, Salvianus, Victor Uticensis, aliique sunt usi. Sed omnino nihil mutandum. M. Casaub.
Ibid.
Rationabilis. Quae eamdem fidei regulam ubique teneat et profiteatur: haec hujusce verbi
rationabilis videtur esse significatio. Albasp.
rationabilis
0942B Quidam ex conjectura,
quod non sit nationalis, sed ubique diffusa.
et ubique diffusa
0943A
0944B
Rationabilis et ubique diffusa. Ludit hic Optatus in duabus etymologiis vocis hujus
catholica; quarum una est a ἀπὸ τοῦ κατὰ λόγον, ab eo quod est
0944C
secundum rationem; altera, ἀπὸ τοῦ κατὰ et ὅλον,
secundum totum. A prima forte radice καθολικοὶ, et
rationales dicti sunt procuratores fisci. Similis est omnino lusus circa nomen catholici in epistola Dionysii Alexandrini ab Eusebio
relata, lib. VII hist. c. 10, in qua loquens de Macriano quodam hoste Christianorum, sic eum ridet: ὃς πρότερον μὲν ἐπὶ τῶν
καθόλου λόγων λεγόμενος εἶναι Βασιλέως, οὐδὲν εὔλογον, οὐδέ καθολικὸν ἐφρόνησεν: quae sic reddidit Valesius:
qui initio quidem cum καθολικὸς,
id est rationalis imperatoris diceretur, nihil rationi consonum, nihil catholicum sensit aut publicum. Du Pin.
? Nam si sic pro voluntate vestra in angustum coarctatis Ecclesiam: si universas subducitis gentes, ubi erit illud, quod Filius
Dei meruit? ubi erit quod libenter ei largitus est Pater, in secundo psalmo dicens:
Dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Ps. II, 8) ? Ut quid tale infringitis promissum, ut a vobis mittatur quasi in quemdam carcerem latitudo regnorum?
0944C
Quid tantae pietati obstare contenditis. Ne quem in Deo Opt. Max.
pietatis offendat vocabulum, secundum, pro
clementia id multis auctoribus us urpatum. Claudianus:
Sis pius imprimis; nam cum vincamur in omni
Munere, sola Deos aequat clementia nobis.
Dracontius:
0944D Magna Dei pietas, semper qui temperat iram.
Barth. Hinc nata Gallica vox
pitié, quae misericordiam tantum significat.
quid tantae pietati obstare contenditis? quid contra Salvatoris merita militatis? permittite Filium possidere concessa: permittite
Patri promissa complere. Cur ponitis metas? cur figitis limites
0943B In ms. S. G.
terminos.
? Cum a Deo Patre Salvatori tota terra promissa sit, non est quidquam in aliqua parte terrarum, quod a possessione ejus videatur
exceptum. Tota est donata terra cum
0943B gentibus; totus orbis
0943B Ita in mss. S. T. et S. G. In editis
totius orbis.
Christo una possessio est. Hoc probat Deus, qui ait:
Dabo tibi gentes haereditatem
0943B In ms. S. G.
in haereditatem.
tuam, et possessionem tuam terminos terrae. Et in LXXI
0944A psalmo, de ipso Salvatore sic scriptum est:
Dominabitur a mari usque ad mare, et a fluminibus 30
usque ad terminos orbis terrae (Ps. LXXI, 8) . Pater dum donat, nihil excipit: vos ut concedatis unciam, totam libram auferre conanimi. Et adhuc nitimini
suadere hominibus, apud vos solos esse Ecclesiam; auferentes meritum Christo, negantes praestitutum a Deo
0943B In mss. S. T. et P. S.
Deo.
. O vestra ingrata et stulta praesumptio! Christus vos cum caeteris
0944B In ms. S. T.
terris.
in societatem regni coelestis invitat, et cohaeredes sitis hortatur: et vos eum in
0944B In ms. S. G.
de.
haereditate sibi a Patre concessa fraudare laboratis
0944B In ms. S. G.
laboratis excludere.
, dum Africae partem conceditis, et totum terrarum orbem, qui ei a Patre donatus est, denegatis.
0944D
Quid mendacem videre vultis Spiritum sanctum. Legendum quis conjectet
videri; sed hoc ex nefandissimo Donatistarum voto non mutandum. Pari phrasi Martialis:
Pendentem volo Zoilum videre.
Barth.
Quid mendacem videri
0944B Ita in omnibus mss., male in editis
videre.
vultis Spiritum sanctum, qui in XLIX psalmo, omnipotentis Dei benevolentiam
0944B narrat, dum dicit:
Deus Deorum Dominus locutus est, et vocavit terram, ab ortu solis usque ad occasum.
0944D
Vocata est ergo. Vocare hic accipe, ut Matth. IX, 13.
Non veni vocare justos, sed peccatores. Nam et
terra et
caro, sunt hic metaphoricae. Etiam
creationis verbum mox usurpatum, ad spiritualem regenerationem pertinet. Nam ut de prima illa hominis e limo terrae creatione, hic agat,
quod verba prima facie videntur innuere, praecedentibus verbis accommodari
0945C nullo modo potest. Ait igitur vocatos esse gentiles, etc. Sicut legitur, id est, quemadmodum praedictum fuerat; vel ut ex
historia propagati per gentes Evangelii, quam sacri N.T. scriptores contexuerunt, latius patet. M. Casaub.
Vocata est ergo terra ut caro fieret, et sicut legitur,
0945A facta est, et debet laudes creatori suo. Denique commemoratur, Spiritu sancto hortante, et dicente in CXII psalmo, dum dicit:
laudandum nomen Domini ab ortu solis usque ad occasum: et iterum in XCV psalmo:
cantate Domino canticum novum. Si hunc versum solum diceret, possetis
0945B In ms. S. G.
potuissetis.
dicere, quia vos solos hortatus est Spiritus sanctus. Sed ut ostenderet, quia non ad vos solos dictum est, sed ad Ecclesiam
quae ubique est, secutus est, dicens:
cantate Domino
0945B In ms. S. G.
Deo.
, omnis terra: pronuntiate in gentibus
0945B In ms. S. G.
inter gentes.
gloriam ipsius, in omnibus populis mirabilia ejus. Pronuntiate, inquit,
in gentibus
0945B In ms. S. G.
inter gentes.
: non dixit in particula Africae, ubi vos estis:
pronuntiate, inquit,
in omnibus populis: qui omnes populos dixit, neminem excepit: et vos solos ab omnibus populis, de quibus
0945B hoc mandatum est, separatos esse gratulamini: et vultis vos solos esse totum, qui in omni toto non estis
0945B In ms. S. G.
qui omnino in toto non estis: melius,
qui in omni toto non estis: qui non estis pars totius, non estis pars universae Ecclesiae.
.
Laudandum, inquit,
nomen Domini, et a tota terra, et ab ortu solis usque ad occasum.
0945C
Pagani extra legales. Nobis
ex leges. Incert.
Ibid.
Extralegales. Extra legem Christi. Albasp.
Numquid Pagani extra legales
0945B In ms. S. G.
extra leges.
0945C
Pagani extra legales. Qui legis divinae participes facti non sunt. Du Pin.
possunt aut cantare Deo, aut laudare nomen Domini, et non sola
0945C
Ecclesia quae in lege est. Lege, id est,
foedere, et extra legales, qui foedere exclusi sunt. Unde et in collat. Carthagin. 371, 373,
legalia vocantur
documenta, sive testimonia, quae tamen e N. T. proferuntur. Apud Cyprianum quoque
Evangelii legem est alicubi. Hujus locutionis ignoratio doctissimum Balduinum in magnum errorem induxit. Nam quod Optatus lib. I:
Haec enim nostra vox est, qui in Trinitate baptismatis unionem defendimus: non pro vobis, qui baptisma in cujus imagine sunt
illa duo audaciter, et quod contra leges est, iteratis;
id Balduinus
0945D de legibus imperatorum accipiens, multum se torquet, ut inveniat, quas imperatorum leges Optatus intelligere potuerit. Atqui
vel sequentes lineae,
quamvis et vos ipsi non negetis, quia non debet iterari, quod semel jussum est fieri, πολυθρύλλητα, et decantatissima illa:
qui semel lotus est, non habet necessitatem iterum lavandi, quibus se potissimum illorum temporum martyres armare consueverant contra vim et importunitatem haereticorum rebaptizare
volentium, quaeque ab ipso Optato lib. V, multis tractantur, revocare ipsi in memoriam debuerunt, sed ut ad illa Optatum respexisse,
ac isto
semel allusisse intelligerent.
Quod contra leges est, igitur, id est, quod contra Scripturas et evangelica praecepta.
Semel illud ita explicat et lib. V,
de hoc lavacro dixit: qui semel lotus est, non habet iterum necessitatem lavandi.
Qui semel
dixit, prohibuit iterum fieri. Sed et proprie ac peculiariter,
leges baptismatis ab Optato
0946C nuncupatas, eodem lib. V reperias, quae et
praecepta ab illo repetuntur. Vide, lector, quantum sit in verbis vel minimis recte expensis et intellectis, tantum certe sani cujusque
judicio, ut qui haec negligunt et fastidiunt, ut hodie multi qui soli sibi sapere videntur, vel optimos quosque veteres scriptores
fastidiant necesse sit; vel si legant, tantum ex illorum lectione proficiant, quantum si nunquam vidissent. M. Casaub.
0946A Ecclesia, quae in lege est? quam si apud vos tantummodo esse dicitis, fraudatis aures Dei. Si vos soli laudatis, totus tacebit
orbis, qui est ab ortu solis usque ad occasum. Clausistis ora omnium Christianarum gentium: indixistis silentium populis universis,
Deum per momenta laudare cupientibus. Igitur si et Deus debitas sibi laudes exspectat, et ut sonent, Spiritus sanctus hortatur,
et totus orbis quod debet Deo, paratus est reddere, ne fraudetur Deus: etiam vos ipsi laudate cum omnibus; aut quia noluistis
esse cum omnibus, soli conticescite.
II.
Cathedram, primam Ecclesiae dotem, Catholicorum esse, non Donatistarum, probat ex Cathedra Petri.—Ergo probavimus eam esse Ecclesiam catholicam, quae est
0946B In ms. S. G. et in editis
sit.
in toto terrarum orbe diffusa; ejus
0946B jam commemoranda sunt ornamenta: et videndum ubi sint 31
0946C
Quinque dotes. Cathedra, missio, annulus, sacerdotium, et similia. Albasp.
quinque dotes, quas tu sex esse dixisti
0946C
Quinque dotes (Ecclesiae) quas tu sex esse dixisti. Quinque illae dotes a Parmeniano memoratae, quas agnoscit Optatus, sunt cathedra, angelus, Spiritus, fons, sigillum. Sexta
quam repudiat, est umbilicus: id videre est in sequentibus. Du Pin.
: inter quas
0946C
Cathedra est prima. Potestas clavium, et missio est prima. Albasp.
cathedra est prima, ubi nisi sederit episcopus,
0946C
Conjungi altera dos non poterit, qui est annulus. Merito suspicari hoc loci possumus
annuli vocem
0946D in mendo decumbere: ita ut reponendum sit
angelus; nam ante cum de secunda dote loquitur Optatus, ita scriptum exstat, et quidem allusione facta ad septem angelos, de quibus
D. Joannes Theologus Apocalyps. cap. I. Ex quibus suspicari aliquis possit
angelus legendum esse. Nos tamen nil temere mutari volumus. Barth.
conjungi altera dos non potest
0946B Ita in omnibus mss.
0946D
Qui est annulus. Per annulum, ni fallor, intelligit potestatem dandi Spiritum sanctum, vel ipsummet Spiritum sanctum. Tertullianus de Pudicitia:
recuperabit igitur et apostata vestem priorem, indumentum Spiritus sancti et annulum denuo signaculum lavacri, et rursus illi
mactabitur Christus.
Item:
annulum quoque accepit tum primum, quo fidei pactionem interrogatus obsignat, atque ita exinde opimitate dominici corporis
vescitur, Eucharistia scilicet.
Annulus igitur inter utrumque baptismi et Eucharistiae sacramentum concedebatur: unde patet de confirmatione
0947B posse explicari, qua ante Eucharistiam Neophyti perficiebantur. Porro, non bene suspicantur quidam pro
annulo legendum esse
angelum, nam annulus est dos, non angelus. Albasp.
qui est angelus
0946B Ita in ms. S. G. In mss. S. Th. et Ph. S.
angelus: quamquam in priori littera
g sit abrasa, legendum
angelus, nam de eo postea ut de secunda Ecclesiae dote agitur post cathedram:
igitur de dotibus supradictis cathedra est (ut diximus)
prima . . . . . quae ducit ad se angelum.
: videndum est
0947A
0947B
Quis et ubi prior cathedra. Videndum est cui primo potestas, missio, et sacerdotium concessum mandatumque sit. Albasp.
quis et ubi prior cathedram
0947B In mss. S. T. et P. S.
cathedra; sed legendum potius
cathedram, phrasi usitata Optato, sic in primo libro,
cujus tu cathedram sedes: quis cathedram sederit alteram, etc.
sederit. Si ignoras, disce: si nosti, erubesce: ignorantia tibi adscribi non potest: restat ergo ut noveris. Scientem errare
peccatum est; nam ignorantibus nonnumquam solet ignosci. Igitur negare non potes scire te
0947B
In urbe Roma. Romae igitur sedit qui primus cathedram obtinuit. Albasp.
in urbe Roma
0947B In ms. S. G.
Romana.
0947C
Petro primo. Docet Christum D. Petro primam cathedram et primam missionem concessisse: hoc est, eum Ecclesiae et omnibus sacerdotiis praefecisse.
Albasp.
Petro primo
0947C
Cathedram episcopalem. Primam missionem: omnem potestatem a qua caeterae deducerentur. Albasp.
Cathedram episcopalem esse collatam, in qua sederit
0947C
Omnium Apostolorum caput. Est caput Apostolorum, ex Optato, quia primam habuit cathedram suam ex qua caeteri potestatem et cathedram acceperunt. Albasp.
Ibid.
Apostolorum caput Petrus: unde et Cephas appellatus est. Suspicatur Fr. Balduinus haec verba,
unde et Cephas appellatus est, esse ineptae alicujus glossae ad marginem lemere adscriptae, et deinde abs librariis contextui insertae. Certe Optatus lib.
VII simpliciter ait Petrum fuisse caput Apostolorum; neque praeterea quidquam adjicit. Incert.
omnium Apostolorum caput Petrus; unde et Cephas appellatus est
0947C
Unde et Cephas appellatus est. Cephas Syriace est
Petra. Dixit ergo Christus:
tu es Cepha, et super
0947D
hanc Cepha, quod Graece reddidit Matthaeus ὅτι σὺ εἶ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ Πέτρᾳ:
tu es Petrus et super hanc Petram. Sed videtur Optatus id sibi velle Petrum esse dictum
Cepham a Κεφαλῇ, quod
caput significat, quae allusio parum solida est. Du Pin.
:
0947D
In qua una cathedra. Habet pontifex Christi cathedram; et ea cathedra una, non multiplex; quapropter ut quis eam habeat, oportet ut eam a pontifice,
cui prima ea est tradita, accipiat; haec est Optati doctrina. Albasp.
in qua
0947B In ms. S. T.
in quo, vitio scriptoris.
una cathedra
0947D
Unitas ab omnibus. Hoc est, ut omnes adhaererent summo pontifici; servare enim unitatem in prima illa cathedra est ab illa cathedra originem
ducere et sacerdotium accipere. Nota loquendi formulam, servare unitatem in cathedra summi pontificis, quibus satis liquet
Optatum credidisse et docuisse,
0948B primam cathedram, potestatem, missionem, quae verba apud eum sunt synonyma, Romanam esse, eamque summum pontificem occupare;
ab ea caeteras vim suam et potestatem accipere debere, in ea et cum ea omnibus adhaerendum esse, et qui cum ea non communicarent
schismaticos esse: nam Optatus ex his et ex consequentibus missionis et potestatis suae rationem reddit, eamque non alio argumento
probat, nisi quod cum summo pontifice conjunctus
0948C esset. Albasp.
unitas ab omnibus servaretur
0948C
In qua una cathedra, unitas ab omnibus servaretur. Cui adhaerentes in una communione perstarent. Du Pin.
, ne caeteri Apostoli
0948C
Singulas. Ergo caeterorum Apostolorum cathedrae non erant primae, neque singulae, sed erant cathedrae a cathedra illa una quam Romae
Christus constituerat propagatae et genitae. Albasp.
singulas sibi quisque defenderent
0948C
Ne caeteri apostoli singulas sibi quisque defenderent. Divisas scilicet et separatas. Nam sicut unum est per plures sacerdotium, ita singulae cathedrae ob unitatem sacerdotii et
communionem inter se dici possunt una cathedra, sicut plures Ecclesiae sunt una Ecclesia. Du Pin.
,
0948C
Ut jam schismaticus. Ut esset schismaticus qui suam cathedram ab illa una et prima non accepisset, atque peccator qui sine pontificis missione
cathedram sibi arrogaret. Albasp.
ut jam schismaticus et peccator esset, qui contra
0948C
Singularem cathedram. Nota singularitatem
0948D cathedrae; quam male antiquis illis conveniret cum haereticis nostris, qui singularitatem non agnoscunt. Albasp.
singularem cathedram alteram collocaret.
III.
Successio Romanorum episcoporum.—
0948D
Ergo cathedra unica. Ex eo quod caeteri Apostoli non haberent singulares cathedras, concludit unicam esse cathedram, et eam Romae esse. Albasp.
0948A Ergo cathedram unicam, quae est prima de dotibus,
0948D
Sedit prior Petrus. Primus ex pontificibus sedit. Albasp.
sedit prior Petrus:
0948D
Cui successit Linus. Probavit primo unitatem ac singularitatem cathedrae Christi. Secundo, eam Romae institutam fuisse. Tertio, D. Petrum primo
eam occupasse. Quarto, Apostolorum cathedras ab ea manasse. Quinto, illam cathedram quae Petro tradita esset ad Siricium et
Damasum usque, per seriem pontificum maximorum pervenisse. Albasp.
cui successit Linus, Lino successit Clemens, Clementi Anacletus, Anacleto Evaristus
0947B In ms. S. T.
Eucharistus.
, Evaristo (
Alexander, Alexandro) Sixtus
0947B
Alexander omittitur in mss. hoc in loco, et postea inseritur in locum
Eleutherii, sed perperam; quare seriem pontificum restituimus, sed alio charactere eos adjicientes qui in mss. omissi sunt.
, Sixto Telesphorus
0948B In ms. S. T.
Telesporus. In ms. S. G.
Telesforus.
, Telesphoro Iginus, Igino 32 Anicetus
0948B In ms. S. T. male
Anicletus.
, Aniceto Pius, Pio Soter, Soteri
0948B In ms. S. T.
Sotero.
(
Eleutherius
0948B In mss. hic inseritur
Alexander omisso
Eleutherio, sed perperam.
,
Eleutherio) Victor, Victori Zephirinus
0948B In ms. S. T.
Zepherinus.
, Zephirino Calixtus, Calixto Urbanus, Urbano Pontianus, Pontiano Anterus, Antero Fabianus, Fabiano Cornelius, Cornelio Lucius,
Lucio Stephanus, Stephano Sixtus, Sixto Dionysius, Dionysio Felix, Felici (
Eutychianus, Eutychiano Caius, Caio
0948B Desunt in mss.
Eutychianus et Caius.
) Marcellinus, Marcellino (
Marcellus, Marcello
0948B Deest
Marcellus in mss. et utrum ille diversus sit a
Marcellino, non modica est quaestio.
) Eusebius, Eusebio Miltiades, Miltiadi Sylvester, Sylvestro
0949A Marcus, Marco Julius, Julio Liberius,
0949A
Liberio Felix, Felici Damasus. Scias, lector, absentem me fuisse, cum haec excuderentur, atque non solum imprudente et invito me, sed et contra fidem exemplaris
typographo a me traditi et omnium Optati editionum,
Felicis nomen ab aliquo huc intrusum esse. Nam ut illud aliis disputandum relinquam, an hic
Felix legitimus umquam Papa fuerit;
0949B cum Optatus non tam Romanorum Paparum nomina quam successiones hic instituat, quam ridiculum Liberio successorem dare Felicem,
qui non modo Felici supervixit, sed et pontificia sede, illo mortuo, diu potitus est! Quare et Augustinus epist. CLXV, ubi
simili occasione Romanos pontifices commemorat, etsi non in omnibus cum Optato conveniat, hujus tamen Felicis nec ipse meminit.
Ne tale quid in sequentibus admitteretur, a viro doctissimo qui hanc provinciam prorsus in me amore rogatus haud illubenter
suscepit, diligenter cautum est. Quod ideo moneo, ne et alia quoque immerito suspecta habeas. M. Casaub.
Liberio Damasus,
0949B
Damaso (Romano episcopo)
Successit Siricius, hodie qui noster est socius; cum quo nobis totus orbis commercio formatarum in una communionis societate
concordat.
Hic locus satis affectus est difficulter; legendum suspicamur,
cum quo nobis totius orbis commercio formatae, uti in una communionis societate
0949C
concordat. Videat lector an quid extundi sententiae verbisque Afri nostri aptius omnino possit. Barth.
Ibid.
Damaso Siricius hodie. Fr. Balduinus scribit sibi haec videri non Optati esse, sed alicujus paulo post eum scriptoris. Nam constat Optatum scripsisse
hos libros circa annum 370, Siricium vero illum non fuisse creatum episcopum ante annum 383, etc. Vide ejus doctissimas adnotationes
b. ubi de formatis quaedam documenta invenies. Albasp.
Damaso Siricius, hodie
0949C
Qui noster est socius. Hoc nomen non est nomen dignitatis, sed societatis: quemadmodum enim reges et principes qui cum mercatoribus ineunt societatem,
ac mercaturas faciunt, ratione illius societatis dicuntur socii mercatorum; ita ratione societatis et communionis Ecclesiasticae
quam episcopi habent cum summo pontifice, dicuntur ejus socii, quamvis dignitate et potestate longe sint inferiores. Albasp.
qui noster est socius
0949C
Qui noster est socius. Cum quo communionem habemus ac per eum cum omnibus aliis episcopis, qui per epistolas, ut appellant, formatas cum ipso
0949D communicant. Ita est una Ecclesia, una cathedra, unum sacerdotium, etc., quia ecclesiae, cathedrae, sacerdotes singulorum
locorum unam constituunt Ecclesiam universalem, unam cathedram communem, unum sacerdotium, cujus pars in solidum a singulis
tenetur. Du Pin.
: cum quo nobiscum
0949A Ita in ms. S. G. in aliis et in editis,
nobis.
0949D
Totus orbis. Totius Ecclesiae una debet esse communio: et quemadmodum Ecclesia quae per totum orbem est diffusa, unum constituit corpus;
ita omnes illius corporis partes inter se semper communicare debent: hoc autem olim per episcoporum communionem cum summo
pontifice fiebat; nam omnes fideles cum suis pastoribus in missae sacrificio communicabant; pastores autem cum suis episcopis,
aut ratione missionis, aut per Eulogias quae ad eos mittebantur, aut per archidiaconos, aut denique in synodis communionem
celebrabant. Episcopi denique per litteras communicatorias cum
0950A summo pontifice habebant communionem. Et ita omnes fideles eadem communione fruebantur; hoc docet Optatus hoc loco. Albasp.
totus orbis
0950A
Commercio formatarum. Absentes per formatas communicabant: de quibus litteris scripsit Bernardinus Ferrarius. Igitur ut staret communio, atque
ut omnes corporis Christi partes inter se communicarent,
0950B omnes episcopi singulis annis, aut etiam saepius litteras communicatorias ad pontificem mittebant, ut plebis sibi creditae
cum Christo communionem foverent: D. Augustinus contra Cresconium libro III, capite 34:
Quod hinc maxime credibile est, quod ad Carthaginis episcopum Romano praetermisso numquam Orientalis Catholica scriberet,
ubi saltem vester scribi debuit quem soletis Romam paucis vestris mittere ex Africa.
Illud litterarum commercium poterat frequentari inter caeteros episcopos; nam Carthaginensis episcopus poterat formatam dirigere
et scribere ad Caesareae episcopum; sed praetermisso episcopo Romano non poterat, hoc est, ab episcopo Romano debuerat discere
antequam scriberet, quis esset legitimus Caesareae episcopus, et tum demum ad eum scribere: deinde non erat necesse ut episcopi
mutuas sibi litteras scriberent ut communio inter eos celebraretur, nam cum omnes cum summo pontifice communicarent, per illam
communionem omnes etiam
0950C inter se communicabant. Albasp.
Ibid.
Commercio formatarum. De formatis post tot viros doctos, qui hoc argumentum fuse tractarunt, non est quod nos hic quidquam. Res nota est: neque
nobis alios transcribere hic animus. M. Casaub.
commercio formatarum, in una communionis societate concordat.
0950C
Vestrae cathedrae. Suae rationem et originem edidisse videtur Optatus, quando Parmenianum ad id faciendum invitet et compellat; hoc autem fecit
Optatus docendo se cum summo pontifice communionem habere et participare cum prima illa cathedra quae una est. Itaque ex summi
pontificis communione duo possunt deduci: episcopum schismaticum non esse, unaque et legitima eum uti potestate et missione.
Albasp.
Vestrae cathedrae vos
0950A originem reddite, qui vobis vultis sanctam Ecclesiam vindicare.
IV.
Pseudo-episcopi et conventicula Donatistarum in urbe Roma.—
0950C
Sed et habere vos in urbe Roma. Quod scirent Donatistae sine pontificis Romani communione Ecclesiam se habere, et in ea esse non posse, atque ab ejus communione
ut haeretici separati essent; ideo episcopum ex suis Romam mittebant, ut possent dicere
0950D se Romae habere episcopum, et cum episcopo Romano se communionem habere. Hoc patet ex hoc loco et ex collatione Carthaginis
in qua volebant pseudo-episcopum suum Romanum interesse, quae res vehementer deberet haereticos nostros commovere, qui pontificis
auctoritatem minuere conantur: caeterum nota verbum illud
partem habere, hoc est, communionem habere: cum enim in missione ordinamus, dicimus
partem cum iis habituros, pollicemur eos habituros communionem cum iis omnibus qui bene ministraverunt ab initio. Albasp.
Sed et habere vos in urbe Roma partem aliquam dicitis;
0950D
Ramus est vestri erroris. Hoc est, ille pseudo-episcopus quem Romae constituistis, est ramus productus ex trunco erroris vestri et schismatis, quod
est in Africa; non est radix, sed ramus. Atqui episcopi Romani non sunt missi ab aliquo non; sunt rami, sed sunt radix: caeteri
ab eis manant et originem ducunt, illi a nullo oriuntur. Albasp.
ramus
0950A In ms. S. G.
ramulus, non ineleganter.
est vestri
0951A erroris, protentus de mendacio, non de radice veritatis. Denique si
0951A
Macrobius. Ille qui tunc pro Donatistis Romae agebat. Albasp.
Macrobio dicatur,
0951A
Ubi illic sedeat. Quam auctoritatem habeat, et a quo accepit. Albasp.
ubi illic sedeat, numquid potest dicere, in
0951A
In cathedra Petri. Cum Siricius in Petri cathedra sederet, necesse erat ut aliam occuparet Macrobius.
0951B Albasp.
cathedra Petri? quam nescio
0951B
Si vel oculis novit. Neque oculis novit altare ubi Petrus obtulit, neque Ecclesiam ubi fidelibus praefuit, et in qua apostolatum exercuit. Albasp.
si vel oculis 33 novit, et
0951B
Ad cujus memoriam. Ad Petri memoriam: hoc loco accipit memoriam pro reliquiis D. Petri ad quas non audebat accedere Macrobius, et cum iis communicare,
quia erat schismaticus. Omnes olim episcopi cum decessoribus suis communionem agebant, quia cum eis una eademque persona et
corpus censebantur, et quia etiam corpus Christi non solum constat ex membris quae videntur, sed ex iis etiam quae in pace
recesserunt: quapropter ut perfecta esset communio, et ut concinnata primo episcopo qui in ea sede sederet, videretur, cum
omnibus episcopis mortuis communionem faciebant: hoc autem fiebat multis modis, vel missas super eorum reliquias celebrando,
vel eas deosculando, vel eorum nomina inter sacra e diptychis efferendo. Ut ergo Optatus
0951C ostendat Macrobium non esse legitimum Romanae Ecclesiae episcopum, atque adeo Petro non communicare, dicit eum ad ejus reliquias
non accessisse. Albasp.
ad cujus memoriam non accedit quasi schismaticus,
0951C
Contra Apostolum faciens, qui ait, memoriis sanctorum, etc. Rom. XII, 13, quo loco μνείαις pro χρείαις ab antiquis nonnullis est lectum. Balduinus ad hunc locum notavit, et plura
Lucas Brugensis, in notis ad N. T. Alb. ubicumque
memorias reperit,
reliquias interpretandum putat; cum tamen ex antiquissimis qui lectionis illius meminerunt, quidam pro
recordatione acceperint, sed neque apud alios
memoriae idem quod
reliquiae. Erigebantur enim
memoriae, reliquiae condebantur. Erigebantur autem vel templa, vel altaria, in quibus, si quas sanctorum veras reliquias haberent, condere solebant
et asservare.
Memoriae igitur sunt templa ut plurimum, aliquando tantum altaria, quae seorsim et singularia saepe exstruebantur. Caeterum Albaspinaeus
tanti facit hanc lectionem ita a se expositam et enarratam, ut
0951D etsi vulgatae versionis ab omnibus receptam lectionem,
necessitatibus sanctorum communicantes, plane repudiare non audeat, alteram tamen veteri disciplinae, si reciperetur, magis consentaneam non vereatur pronuntiare.
Adeo sordebat homini ex mera quantus erat antiquitate composito, quidquid ad veteres, seu veros, seu fictos ab ipso ritus
trahere non poterat. Ego vero veteri disciplinae tam consentaneam esse illam versionem ausim praestare, ut nulla magis esse
queat. Unde factum est ut olim, quoties nihil esset, unde necessitatibus pauperum subveniretur, sanctissima quaeque Deo consecrata
vasa, vela, quaevis alia, conflare, confringere, distrahere, nulla religio esset, quo sanctissimo huic praecepto quoquo modo
satisfieret. Id saepe a veteribus Ecclesiae praesulibus, viris verae et antiquae pietatis, etsi interdum non sine invidia,
majori tamen semper cum laude factitatum esse testes illorum temporum historiae. Sed ne notae nimium crescant, deinceps
0952A mihi, nisi fortasse in perquam paucis, plane omittendus Albaspinaeus. Illud etiam lectorem rogatum velim, ut si quid occurret
obscurius a me praetermissum, ne prius mihi vitio vertat quam Balduinum consuluerit, apud quem spero repertum iri quidquid
in his notis desiderabitur. M. Casaub.
contra Apostolum faciens, qui ait:
0952B
Memoriis sanctorum communicantes. Hunc ad Romanos locum de reliquiis et de memoriis sanctorum, non de necessitatibus explicat cum Hilario, Rufino et Ambrosio,
quae lectio magis consentanea esset veteri disciplinae. Albasp.
memoriis
0952A
sanctorum communicantes
0952B
Memoriis sanctorum communicantes. Locus apostoli Pauli ex ep. ad Rom. c. XII, V. 13, ubi habetur
necessitatibus seu
indigentiis, ταῖς χρείαις,
sanctorum communicantes. Sed quidam codices habuere ταῖς μνειαῖς,
memoriis; et ita non solus legit Optatus, sed et Hilarius l. in Constantium, Rufinus, Pelagius, Ambrosiaster, Sedulius, Chrysologus
homil. 120, et Gregorius III in epist. ad Optimates et populum Germaniae. Id etiam interpretatur de memoriis seu reliquiis
sanctorum Augustinus serm. de verbis Domini nunc 137, c. ult.,
communicatis membris Apostolorum, communicatis memoriis sanctorum Martyrum. Attamen de necessitatibus et indigentiis sanctorum, hoc est, christianorum, intelligendum esse Apostolum longe verisimilius
est. Sed excusandus Optatus
0952C qui communem suo tempore lectionem secutus est. Du Pin.
(Rom. XII, 13) . Ecce
0952C
Praesentes sunt ibi duorum memoriae Apostolorum. Reliquiae D. Petri et Pauli erant Romae tempore Optati. Albasp.
praesentes sunt ibi duorum memoriae Apostolorum.
0952C
Praesentes sunt ibi duorum memoriae apostolorum. Memoriae, sunt aedes sacrae aut altaria in quibus exstant reliquiae martyrum, conc. Carth. V, c. 14:
Placuit ut altaria quae passim per agros aut vias tamquam memoriae martyrum constituuntur. In conc. Calced. act. 1, Ἐν τῶν ἁγίων μνήμαις, pro
in ecclesiis sanctorum. Caius, scriptor Optato longe vetustior, de templis illis in quibus erant Apostolorum sepulcra, sic loquitur apud Eusebium
lib. II Hist. c. 25: Ἐγὼ δὲ τὰ τρόπαια τῶν Ἀποστόλων ἔχω δεῖξαι· ἐὰν γὰρ θελήσης ἀπελθεῖν ἐπὶ τὴν ὁδὸν τὴν Ὀστίαν, εὑρήσεις
τὰ τρόπαια τῶν ταύτην ἱδρυσαμένων τὴν ἐκκλησίαν.
Ego vero apostolorum tropaea possum ostendere. Nam sive in Vaticanum, sive ad Ostiensem viam pergere libet,
0952D
occurrent tibi tropaea eorum, qui Ecclesiam illam fundaverunt. Du Pin.
. Dicite si ad has
0952D
Ingredi potuit. Ad locum et ad sacellum ubi illae reliquiae quiescebant et colebantur. Albasp.
ingredi potuit;
0952D
Ita ut obtulerit. Ita ut sacrificium missae obtulerit super ejusmodi reliquias; quare cum sacrificium non potuerit offerre super reliquias
D. Petri, cum eo non communicat: et rursus quia non communicat cum D. Petro, non sedet in cathedra Petri, et si non sedet
in cathedra, nullam vos cum Romano pontifice communionem habetis, et ita cathedrae vestrae originem non potestis reddere.
Caeterum nota ex Optati doctrina, caeteros quidem episcopos suae cathedrae rationem reddere ex communione quam habent cum
summo pontifice; pontifices autem maximos suae rationem non petere ex communione cum caeteris episcopis, sed ex communione
quam habent aut habere debent cum reliquiis D. Petri et cum ipsomet D. Petro: haec nota. Albasp.
aut obtulit illic
0951A In editis,
ita ut obtulerit illic.
, ubi sanctorum memorias esse constat. Ergo restat, ut fateatur socius vester Macrobius, se ibi sedere, ubi aliquando sedit
Encolpius
0952A In ms. S. G.
Enclopius.
: si et
0953A ipse Encolpius interrogari posset, diceret se ibi sedere ubi ante
0953A Deest in ms. S. G.
sedit Bonifacius Ballitanus
0953A In ms. S. G.
Bellitanus.
0953B
Ballitanus. Seu Vallitanus, erat inter episcopos Numidiae. In collat. Carth.
episcopus plebis Vallitanae. In notitia episcop. Africae nominatur
Ulletanus, et in alio codice
Villitanus. Du Pin.
: deinde si et ipse interrogari posset, diceret,
0953B
Victor Garbiensis. Primus qui Romam missus est a Donatistis, ut illic pseudo-apostolatum exerceret. Albasp.
ubi sedit Victor Garbensis, a vestris jamdudum de Africa
0953B
Ad paucos erraticos. Ad paucos Donatistas qui Romae erant sine pastore et sine Ecclesia, qui cum aliis non colligebant, nec synaxim faciebant:
qui enim non colligit cum episcopo, spargit et est erraticus. Albasp.
ad paucos erraticos missus.
0953B
Quid est hoc quod pars vestra in urbe Roma, etc. Scimus
totos pro omni hic et generis et melioris notae scriptoribus vel Servio doctore poni. Tamen hoc verum non est totos Afros sibi
successisse in schismatica Donatistarum cathedra apud urbem; historiis alibi demonstrabimus. Et minus haec vox ad Afros et
peregrinos simul hoc loci facit. Quare necessariam adhuc ego arbitrer correctionem.
Tot jam Afri
0953C
et peregrini. Barth.
Quid est hoc, quod pars vestra in urbe Roma
0953C
Episcopum civem. Episcopi olim debebant esse cives illius loci in quo ordinabantur, ut ejus mores et vita a civibus quibus praeficiebantur
et a quibus nominabantur cognoscerentur. At contra hancce disciplinam omnes episcopi Donatistae qui erant Romae, Africae peregrini
erant: quo manifestum fiebat eos non electos, sed factione obrepsisse. Albasp.
episcopum civem habere non potuit?
0953C
Peregrinus. Is olim censebatur peregrinus, qui non erat natus in illo loco in quo ordinabatur, quamvis multos annos ibidem immoratus
esset: hoc patet ex epistola Epiphanii ad Joannem Antiochenum. Caeterum, ex antiqua disciplina peregrinus sine necessitate
non debebat ordinari. Albasp.
Ibid.
Quid est quod toti Afri et peregrini in illa civitate sibi successisse noscuntur? Corrigit Barthius,
quod tot jam Afri, etc., necessaria, uti ait, correctione. Sed nihil temere mutandum videtur.
Toti Afri, locutio Afris usitata, et inter caeteros, Apuleio.
0953D Vide nostrum pag. 50, v. 31, et alibi. Incert.
Quid est, quod toti Afri et peregrini, in illa civitate sibi successisse 34 noscuntur? non apparet dolus? non factio, quae
mater est schismatis?
0953D
Interea Victor Garbiensis ut hinc prior mitteretur. Τὸ
mitteretur repetitum, turbat ordinem orationis et intricatam reddit, si continua serie legas ad secundum illud
mitteretur. Possis tamen ita accipere: interea quod primus Victor Garbiensis hinc missus sit, non dicam consulto consilio factum, ut
tanquam
lapis in fontem, quia revera nihil tale consecutum est, sed nimirum,
quia quibusdam Afris, etc., sublata nempe τῇ παρενθέσει punctoque post τὸ
perturbare geminato. Utcumque tamen legas, non abhorret ab Optati stylo; neque operae erit nos in his et similibus deinceps immorari.
M. Casaub.
Interea Victor Garbensis ut hinc prior mitteretur, non dico
0953D
Lapis in fontem. Ecclesia est fons, ejus puritas ab haereticis turbatur. Albasp.
lapis in fontem, quia nec valuit puritatem catholicae multitudinis perturbare:
0954A sed quia quibusdam Afris
0953D
Urbica. Romana: Urbis Romae. Albasp.
urbica placuerat commoratio
0954A Ita in omnibus mss. et sic legendum. Perperam omnino in quibusdam editis
commemoratio.
; et hinc a vobis profecti videbantur, ipsi petierunt ut aliquis hinc,
0954B
Qui illos colligeret. Episcopum qui sacra faceret et qui eos per synaxim cum Christo colligeret et communicare faceret: colligere enim in antiquis
significat sacrificare, et collecta sacrificium. Albasp.
qui illos colligeret
0954B
Qui illos colligeret. Colligere, Graece συνάγειν, vox usitata ad solemnes Christianorum συνάξεῖς, seu conventus significandos.
Colligere is dicitur qui praeest synaxibus seu conventibus Christianorum. Apud Irenaeum l. III, contr. Haeres. c. 3:
Qui praeterquam quod oportet colligunt, sunt illi qui praeerant haereticorum ac schismaticorum conventibus. Du Pin.
, mitteretur. Missus est igitur Victor: erat ibi
0954B
Filius sine patre. Sine ordinatione, sine decessore, ex seipso ibi natus, nemini succedens, a nemine Romae ordinatus. Caeterum episcopi parens
is censetur qui episcopo manus imponit. Albasp.
filius sine patre,
0954B
Tiro sine principe. Qui ordinantur episcopi tirones et discipuli censentur eorum a quibus ordinantur; cum autem Victor Romae non ordinatus, sed
missus fuisset ex Africa, erat tiro et discipulus sine magistro. Albasp.
tiro sine principe, discipulus sine magistro,
0954C
Sequens sine antecedente. D. Cypr. l. I, epistola 6:
Novatianus in Ecclesia non est, nec episcopus computari potest, quia evangelica et apostolica traditione contempta, nemini
succedens a se ipso ordinatus est.
Albasp.
sequens sine antecedente, inquilinus sine domo,
0954C
Hospes sine hospitio. Alludit ad illud,
jam non advenae, sed hospites: docetque Victorem quamvis esset Christi hospes, hospitium tamen Romae non habuisse. Albasp.
hospes sine hospitio, pastor sine grege, episcopus sine populo. Non enim grex aut populus appellandi fuerant pauci, qui inter
0954C
Quadraginta et quod excurrit. Plures erant Romae basilicae in quibus populus colligebatur. Albasp.
quadraginta, et quod excurrit, basilicas
0954C
Inter quadraginta, et quod excurrit basilicas. Jam tum temporis, cum scilicet Victor illuc missus est circa initium schismatis Donatistarum, erant Romae quadraginta basilicae.
Cornelius, summus pontifex, in epistola ad Fabium quinquaginta circiter annis ante id tempus scripta, testis est jam tum fuisse
quadraginta sex presbyteros in Ecclesia Romana:
0954D qui presbyteri videntur pluribus praefuisse basilicis. Athanasius in apologia contra Arianos, dicit concilium Romanum quinquaginta
episcoporum in sui gratiam habitum, a Julio congregatum fuisse eo in loco ubi Vito presbyter conventus agebat: ἔνθα Βίτων
ὁ πρεσβύτερος συνάγων. Ergo ab antiquissimis temporibus singuli quique presbyteri suas habebant basilicas in urbe Roma, in
quibus populum colligebant. At ne unam quidem ex his basilicis habere potuerant pseudoepiscopi Donatiani. Du Pin.
, locum,
0954D
Ubi colligerent. Ubi sacrificarent et synaxim facerent. Albasp.
ubi colligerent, non habebant.
0954D
Sic speluncam quamdam foras a civitate, etc. Quod est vel quale ipsum hoc tempus? Sodes, judice me, lector, utere, et repone
ubi pro tempore: possent quidem ἀντὶ
potuissent, usus vulgaris latinitatis
0955B poscebat; sed Optatus, qui fortasse penitius norat, secutus est morem modumque loquendi usitatum bonis scriptoribus, quem
mutationem temporum in verbis, licet nobis indigitare, a Diomede Grammatices lib. II inter species soloecismi relatum. Sic idem Optatus
potuisset pro
potuerit usurpat;
facerent pro
fecissent, intraverat pro
intravisset, etc. Haec cui Afrum sapere, aut esse fugienda instar scopuli, ita enim loquuntur solentes grammaticastri, illi parvuli, videntur,
ille, me judice, recentium observatorum libros evolvat. habebit quo mutare velit sententiam. Nominatim Laur. Vallam, lib.
III, Elegantiar. cap. 48; Barrientum sylva annotationum cap. 10; Bernarlium ad Papinium majore conatu, quam effectu illustratum;
Val. Acidalium ad Curtium lib. V;
0955C C. Rittershusium ad Ligurinum Gunteri lib. I, c. 4; Albericum Gentilem ad lib. I Maccab., et alios quorum nos nomina nominare
nolumus. Barth.
Sic speluncam
0955A quamdam foris a civitate,
0955C
Gradibus sepserunt, etc. Gradibus sepire quid sit non satis capio, nisi quod de gradibus non alienum, quibus fortasse descensus in speluncam.
At
muris aut
cratibus (quod aliquando reponendum hic putavi)
sepire proprie dicitur. Apponam locum Servii, qui non alienus ab hoc loco. Servius igitur ad illa Virgilii lib. IV Aeneidos:
Centum aras posuit: Alii, inquit,
templum dicunt, non solum quod potest claudi, verum etiam quod palis aut hastis, aut aliqua tali re et lineis aut loris, aut
simili re septum est, quod effatum est.
Ita postrema verba emendat illustris et aeternae
memoriae heros Josephus Scaliger ad Festum p. 88, cum antea legeretur
et factum est. Quod ait Optatus
ipso tempore, nihil opus erat Barthiana emendatione, qui
pro tempore legit
ipso tempore, valet
eo vel
isto. Ita Optatus ipse lib. I:
Officialis publicus ipsius temporis,
0955D id est,
ejusdem. Ita et Victor Utic. lib. I:
quod ipso gestum est tempore. Et post aliquot iterum paginas,
qui paulatim deficientes nunc simul ipsi superstites sunt tres. Isti voluit dicere quos deinceps nominat. Dabit veniam aequus lector, si haec minima interdum prosequimur. Non enim quod
tanti sint ipsa, sed quod aliorum in his minimis error, tanti ut essent fecerit. M. Casaub.
cratibus
0955B Ita in ms. S. G. melius quam id quod habetur in mss. S. T. et P. S.
gradibus; nec enim
gradibus fit sepes, sed
cratibus.
sepserunt,
0955D
Ubi ipso tempore conventiculum habere potuissent. Quod est vel quale ipsum hoc tempus? percontatur Barthius, legitque
ubi pro tempore. Potuissent ἀντὶ τοῦ
possent positum, quod quidem usus linguae latine poscebat, sed Optatus secutus est modum loquendi, quem
mutationem temporum in verbis licet appellare; a Diomede grammatico inter species soloecismi relatum, lib. II:
Et ne regredi ad meliora potuissent, ipsi sibi schismatis compedes posuerunt. Arnobius quoque lib. I:
ipsa denique hiscere si animantia muta potuissent, si in linguarum nostrarum
0956B
facilitatem solvi; imo si arbores, glebae, saxa sensu animata vitali, vocis sonitum quirent et verborum articulos integrare. Qui locus a doctissimo critico sollicitandus non fuit, mutando
potuissent in
potissent. Sic
potuissent usurpat Optatus, pro
potuerint, pag. 73;
facerent pro
fecissent, alibi;
intraverat pro
intravisset; quae omnia, ut et quod dicit pag. 53,
loquimur pro
locuti sumus, ejusdem modi haberi decet, nempe
mutati nomine
temporis. Vide et supra notas ad lib. I. Incert.
ubi ipso tempore conventiculum habere potuissent:
0956B
Unde Montenses. D. Augustinus de Unitate Ecclesiae,
in paucis Romae Rupitanis vel Montensibus. Albasp.
unde Montenses appellati sunt
0956B
Montenses appellati sunt. Hieronymus in chronico ad annum Christi 356:
Donatus, a quo supra
0956C
Donatianos dici memoravimus, Carthagine pellitur. Quidam sectatores ejus etiam Montenses
vocant, eo quod ecclesiam Romae primum in monte habere coeperunt. Idem in fine libri contra Luciferianos inter eos qui ab Ecclesia sunt extorres, numerat
Montenses seu
Campitas. Augustinus epist. olim CLXV nunc LIII, post enumeratam, ad exemplum Optati, Romanorum pontificum successionem, sic etiam
argumentatur:
In hoc ordine successionis nullus Donatista episcopus invenitur. Sed ex transverso ex Africa
ordinatum miserunt, qui paucis praesidens Afris in urbe Roma. Montensium vel Cutzupitarum vocabulum propagavit. Pro
Cutzupitis seu
Cuzupitis plerique volunt legendum hic
Rupitae: Donatistas enim
Rupitanos vocat August. ut in lib. de unitate Ecclesiae c. 3,
in paucis Romae Rupitanis vel Montensibus, sed in postrema editione operum Augustini restitutum ex fide ms. Floriacensis
Cutzupitanis. In priore loco duo mss. codices Vaticani habent
Cutrumpitarum. Cotelerius
0956D ex conjectura legendum censet,
Scototopitarum, a σκότος,
tenebrae, τόπος,
locus. Forte emendandi sunt hi Augustini loci ex Hieronymo, et legendum
Campitae, quod mirum in modum concinit Optato, qui dicit
eos foris a civitate speluncam quamdam cratibus sepiisse: hinc enim aeque
Campitae ac
Montenses dici potuerunt. Attamen Augustinus in lib. de haeresibus c. 69, de Donatistis qui Romae degebant loquens, eos tantum
Montenses vocat.
Isti haeretici, inquit,
in urbe Romae Montenses vocantur, quibus hinc ex Africa solent episcopum mittere, aut hinc illuc Afri eorum episcopi pergere,
si forte ibi eum ordinare placuisset.
In lege Honorii de haereticis in cod. Theodosiano l. 43, vocantur etiam
Montenses. Du Pin.
. Igitur, quia Claudianus Luciano, Lucianus Macrobio, 35 Macrobius Encolpio, Encolpius Bonifacio, Bonifacius Victori successisse
videntur: si Victori diceretur, ubi sederit? nec ante se aliquem illic fuisse monstraret, nec cathedram aliquam, nisi pestilentiae
ostenderet. Pestilentia enim morbis exstinctos homines ad inferos mittit, qui inferi portas suas habere noscuntur; contra
quas portas,
0956D
Claves salutares. Tertia ex Ecclesiae dotibus, de
annulo secunda dote nihil dixit. Albasp.
claves salutares
0955B In ms. S. T.
salutaris.
accepisse legimus Petrum, principem scilicet nostrum;
0956A cui a Christo dictum est:
tibi dabo claves regni coelorum, et portae inferorum non vincent eas. (Matt. XVI.)
V.
Donatistae scissurae auctores pacis inimici.—Unde est ergo quod claves regni coelorum
0955B Ita in ms. S. G. Deest in aliis.
vobis usurpare contenditis, qui
0956D
Contra cathedram Petri. Contra cathedram Petri militabant Donatistae, quia dicebant Ecclesiam nusquam esse nisi penes Donatistas. Albasp.
contra cathedram Petri, vestris praesumptionibus et audaciis, sacrilegio militatis? beatitudinem repudiantes, qua laudari
meruit,
qui non abiit in concilio impiorum, et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestilentiae
0956B In ms. S. G.
pestilentium.
non sedit (Ps. I, 1) . In consilio impietatis itum est a majoribus vestris, ut divideretur Ecclesia
0956B Ita in omnibus mss. quos vidimus. In editis,
ut dividerent Ecclesiam.
. Inierunt
0956B In editis,
iverunt, minus bene.
etiam peccatorum viam, dum Christum partiri conati sunt,
0957A cujus Judaei nec vestimenta scindere voluerunt
0957C In ms. S. G.
Sciderunt.
: cum apostolus Paulus clamet et dicat,
numquid divisus est Christus (I Cor. I) ? Et utinam si jam malam viam intraverant; agnito peccato,
0957C
Super se reverterentur. Redirent ad Ecclesiam. Albasp.
super se reverterentur, id est emendarent quod erraverant; revocarent quam fugaverant pacem. Hoc erat de via reverti:
0957C
In via enim ambulatur, statur. Optatus verba regii vatis sic interpretatur et παραφράζει,
beatus, etc.,
et in via peccatorum non stetit. Qui si quando ab impiis
0957D seductus et abductus, eamdem cum illis viam institit, non perstitit tamen, sed ab incoepto cursu gradum ocius revocavit,
et ad sanam mentem cito rediit, etc. Cur autem ita interpretetur hanc reddit rationem, quia, inquit, alioquin improprie locutus
esset propheta, si illud
stetit, de ipso standi, sive consistendi actu, non de continuato cursu acciperemus:
In via enim ambulatur, non statur; mox pro
ne ad pacem, scribe
nec ad pacem. M. Casaub.
in via enim ambulatur, non statur. Sed quia parentes vestri reverti noluerunt; ipsos constat in via peccatorum stetisse.
Quorum gressus impulerat furor, retentos ligavit pigra discordia: et ne regredi ad meliora potuissent, ipsi sibi schismatis
compedes
0957C In ms. S. G.
terminum.
posuerunt, ut in errore suo pertinaciter starent, ne ad pacem, quam deseruerant, reverti potuissent. Nec audierunt Spiritum
sanctum, dicentem in psalmo XXXIII (v. 15) ,
diverte a malo, et fac
0957B
bonum: inquire pacem, et persequere eam; sed steterunt in via peccatorum suorum. Sederunt etiam in cathedra pestilentiae, quae (ut supra diximus) seductos mittit
ad
0957C In mss. S. T. et P. S.
in.
mortem. Sed et dum vos parentum errorem colentes, studiose defenditis, haeredes sceleris esse voluistis, cum filii pacis
vel sero esse possetis. Cum in Ezechiele propheta scriptum sit,
extolle vocem tuam super filium peccatoris, ne vestigia patris sui sequatur, quoniam anima patris mea est, et anima filii
mea est. Anima quae peccat, sola punietur
(Ezec. XVIII, 3, 19 et 20) : si displiceret vobis quod parentes vestri peccaverunt, de admissu suo soli redderent rationem:
hoc modo vel vos beati esse possetis, et laudem de ore prophetae percipere, qui ait in psalmo I,
Beatus vir qui non abiit in concilio
0957C
impiorum, et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestilentiae non sedit; sed in lege Domini
0957C In mss. S. T. P. S. et in editis additur,
fuit.
voluntas ejus. Quid est aliud in lege habere voluntatem, nisi divina praecepta et religiose discere, et cum timore complere? in qua lege
scriptum est (in Evangelio):
pax hominibus in terra bonae voluntatis: (Luc. II, 14) ; et alio loco (in Esaia propheta):
ponam
0958A
fundamenta pacis in Sion (Es. LX, 17) : et alio loco (in psalmo LXXXIV) ,
videamus quid loquatur Dominus, quoniam loquetur pacem in plebem suam, et alio loco (in psalmo LXXV) ,
venit Filius Dei, et factus est in pace locus ejus: et alio loco (in psalmo LXXI) ,
suscipiant montes pacem populo, et colles justitiam; et in Evangelio,
pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (Joan. XIV, 27) : et Paulus ait,
qui pacem serit, pacem et metet (II Cor., IX) : et in omnibus 36 epistolis suis,
pax in vobis abundet
0957C In mss. S. T. Ph. S. et in editis additur,
in nomine
0958C
Patris et Filii et Spiritus sancti.
; et in psalmo XXXIII (v. 15)
quaere pacem, et consequeris eam. Fugata recesserat pax a patribus vestris; vos eam, sicuti a Deo mandatum est, quaerere deberetis
0958C Ita in ms. S. G. In mss. S. T. et P. S.
eam si, uti a Domino mandatum est, quaereretis. Male in editis,
non quaeritis.
, quam nec ultro voluistis quaerere,
0957D
Non oblatam libenter accipere. Aliae editiones melius hic
nec oblatam; fortasse tamen non hic temere
non illud. Expende enim sequentia, et agnosces vix cohaerere, nisi legas:
quam nec ultro, id est
non ultro ut
nec opinus pro
non opinus, etc.,
voluistis quaerere, nunc oblatam libenter accipite: mox,
esse separatos, illud
esse melius abesset; quod tamen Optati, an librariorum
0958C vitio hic sit, haud facile dixerim. M. Casaub.
nec oblatam libenter accipere. Quis enim in tot
0958B provinciis, quibus nati estis, audivit? et si aliquis audivit, quis non vestrum miretur errorem? quis non vestrum facinus
damnet? Igitur cum manifestum sit, et ipsa luce sit clarius, nos cum tot innumerabilibus populis esse, et tot provincias nobiscum:
jam videtis vos in parte unius regionis positos, et ab Ecclesia vestris erroribus esse separatos, frustra vobis solis hoc
nomen Ecclesiae cum suis dotibus vindicare, quae magis apud nos sunt quam apud vos: quas constat ita sibi connexas et individuas
esse, ut intelligatur unam ab altera separari non posse. Etenim numerantur in nomine, sed uno intellectu suo junguntur in
corpore: ut in manu digiti, quos intervallis singulos videmus esse distinctos. Unde, qui tenet unum, totos teneat necesse
est, cum unusquisque a
0958C paribus separari non possit. Adde quod non unam solam, sed omnes proprie possidemus.
VI.
De Angelo, secunda Ecclesiae dote; eum non esse apud Donatistas.—Igitur de dotibus supradictis cathedra est (ut diximus) prima,
0958C
Quam probavimus per Petrum nostram esse. Per communionem quam habemus cum summo pontifice, et per eum cum D. Petro probavimus Ecclesiam
0958D et cathedram penes nos esse. Albasp.
quam probavimus per Petrum nostram esse,
0958D
Qui ducit ad se angelum. Qui habet Spiritum sanctum; qui habet potestatem Spiritum sanctum conferendi et manus imponendi; qui trahit ad se Spiritum
sanctum ex vi cathedrae quae ei tradita est. Per Angelum enim intelligit Spiritum sanctum, ut patet ex his:
non enim Spiritum Dei soli vobis vindicare potestis aut includere. Albasp.
quae ducit ad se angelum
0958D
Quae ducit ad se angelum. Per
angelum nihil aliud intelligunt quam episcopum, legitimam habentem potestatem regendae Ecclesiae. Non habebant hujusmodi
angelum Donatistae, quandoquidem eorum episcopi non agnoscebantur tales, et ab aliarum ecclesiarum episcopis pro episcopis non habebantur.
Du Pin.
. Nisi forte eum vobis vindicantes,
0958D
Habetis in loculis inclusum. Habetis Spiritum
0959B sanctum, qui est secunda dos Ecclesiae, in loculis clausum. Albasp.
habetis in
0959A loculis clausum.
0959B
Mittite illum si potestis. Si habetis verum Spiritum sanctum, mittite illum in Asiam, ad illas septem ecclesias quae ex auctoritate Apostoli censentur
eum habere, ut excludat Spiritum qui illas ecclesias gubernat; et ita concedemus vos habere Spiritum sanctum et dandi potestatem,
quae est secunda Ecclesiae dos; sed si spiritus vester non potest excludere spiritum illarum ecclesiarum, non est verus spiritus,
sed pseudo-spiritus. Albasp.
Mittite illum si potestis, excludat septem angelos, qui sunt
0959C
Apud socios nostros. Quia cum illis communicavimus. Albasp.
apud socios nostros in Asia, ad quorum ecclesias scribit Joannes apostolus;
0959C
Cum quibus ecclesiis. Quia non probabant ad eos se posse scribere. Albasp.
cum quibus ecclesiis nullum communionis probamini habere consortium.
0959C
Unde vobis angelum. Unde constat vos non habere Spiritum sanctum, hoc est, vos non posse eum conferre. Albasp.
Unde vobis angelum, qui apud vos
0959C
Possit fontem movere. Possit ecclesiam vestram animare: alludit ad octavum caput Apocalypsis, ni fallor; vel si mavis cum Tertulliano, existimabat
Angelos movere aquas baptismi et vim aliquam illis inspirare de baptismo:
Igitur medicatis quodammodo aquis per angeli interventum, Spiritus in aquis corporaliter diluitur. Item,
angelum aquis intervenire; item,
tunc ille sanctissimus Spiritus super emundata et benedicta corpora libens a Patre descendit super baptismi aquas: docet baptizatis Spiritum sanctum in iisdem aquis infundi; idem hic docet Optatus. Albasp.
possit fontem movere, aut inter caeteras dotes Ecclesiae numerari.
0959D
Extra septem ecclesias. Qui non communicant septem illis ecclesiis quae probantur habere Spiritum sanctum, foris sunt; hoc est, qui non habent Spiritum
sanctum, foris sunt. Albasp.
Extra septem ecclesias, quidquid foris est, alienum est (Apoc. I) :
0959D
Aut si inde habetis aliquem. Aut si ab illis ecclesiis Spiritum sanctum accepistis, Spiritus ille qui vos regit, facit ut communicetis cum aliis angelis
a quibus eum accepistis, quia unus et idem Spiritus est: quodsi aliis angelis communicatis, cum iisdem ecclesiis et cum nobis
societatem habetis. Albasp.
aut si inde habetis aliquem unum, per unum communicatis et caeteris angelis, et per angelos supra memoratis ecclesiis, et
per ipsas ecclesias nobis. Si ita est,
0959D
Si ita est, litigium, etc. Ad superiora referendum, non quae proxime praecedunt. Si ita res habet, inquit, ut diximus, ut quaecumque unum habet
angelum Ecclesia, caeteris quoque per illum communicet angelis et ecclesiis; cum vos constet aliis minime communicare ecclesiis,
quid superest, quam ut causa plane excideritis?
Ecce (nam et illud quoque consequitur):
jam apud vos, etc. M. Casaub.
0960B Ibid.
Litigium perdidistis. Causam perdidissent Donatistae si cum orthodoxis, vel cum Asiaticis communionem aliquam habuissent: nam perperam rebaptizarent
orthodoxos si eorum communionem approbassent. Albasp.
litigium perdidistis.
VII.
Spiritum sanctum esse in Ecclesia, non apud Donatistas.—
0960B
Ecce jam apud vos. Transit ad dotes: et haec verba a linea debent inscribi, vultque dicere Donatistas non posse spiritum sibi vindicare et ita
includere, ut non sit apud orthodoxos; apud eos non potest esse, quia nulla inter eos est communio. Albasp.
Ecce jam apud vos dotes esse non possunt; non enim Spiritum
0960B
Non enim spiritum. Tertia Ecclesiae dos a
0960C Parmeniano commemorata spiritus adoptionis quo fiunt Christiani Dei filii. Hoc carere aiebat Ecclesiam, quia pariebat solos
filios gehennae. Istud convicium potius quam argumentum breviter repellit Optatus, et in ipsum retorquet locum sacrarum litterarum
quem adduxerat. Du Pin.
Dei soli vobis vindicare
0959B potestis, aut includere quod intelligitur et non videtur. Sic enim in Evangelio scriptum est:
nam
0960A
Spiritus Deus est, et ubi vult adspirat, et vocem ejus audis, et
0959B In mss. S. T. et P. S.
sed.
nescis unde veniat et quo eat (Joan. III) : Permittite Deum unde velit ire, et quo velit accedere habeat 37 libertatem: qui audiri potest et videri
non potest. Et tamen studio criminandi libenter blasphemare voluisti, ut diceres: Nam in illa Ecclesia quis spiritus esse
potest, nisi pariat filios gehennae? Vomuisti de pectore tuo convicium, et putasti adjungendum esse de Evangelio testimonium,
ubi lectum est:
Vae vobis, hypocritae, qui circuitis maria et terras, ut faciatis unum proselytum, et cum inveneritis, facitis eum filium
gehennae dupliciter quam vos estis
(Mat. XXIII, 15) .
0960C
Si hoc convicium faciendum erat, etc. Totus hic locus foede corruptus: sententia tamen non obscura: ut de verbis minus laborandum sit. Fortasse scripserat
Optatus:
Si hoc convicium faciendum erat, quamvis sine causa fiat; utinam aliquis (f. alius quis) ex vestro numero hoc dixisset, et
tamen
(vel,
te tamen) eum fuisse satis admiror, qui falso in
alterum diceres, ex quo, etc., vel,
et tamen te hoc dixisse satis admiror. Id falso in alterum diceres, vel,
dicere te ex quo, si ordinationem tuam consideres, possis et erubescere? Quod non licet tamquam glossema τοῦ
quamvis sine causa fiat, qualia vulgo solent e margine in ipsum contextum irrepere, penitus expungo.
Tamen
0960D pro
autem interdum poni jampridem ad Vopiscum historicum observatum est. Quod si quisquam subtilius ista distinguere voluerit,
non licet et
sine causa fit; per me licebit illi: ut mihi tamen integrum sit illud quod probo magis sequi. Ideo autem hoc dicit Optatus, quod Parmenianus
esset peregrinus. Quod etiamsi non hic exerte, alibi tamen disertis ipsi verbis objicit. Possis etiam, si retinemus illud
quamvis sine causa fiat, ita interpretari: Quandoquidem tamen ita vobis sedet, convicium utcumque illicitum facere, utinam, etc. M. Casaub.
Si hoc convicium faciendum erat, quod non licet: quamvis sine causa fiat,
0960D
Utinam aliquis ex vestro. Utinam alius hoc dixisset quam tu. Albasp.
utinam aliquis ex vestro numero hoc dixisset: et
0960B tamen te hoc dixisse satis admiror, id falso in alterum dicere, ex quo,
0960D
Si ordinationem tuam consideres. Rebaptizatus fuerat Parmenianus, et se rebaptizari permiserat ut ad sedem Carthaginis eveheretur a Donatistis, nam aliter
illa verba
facitis eum filium gehennae dupliciter, non potuissent ei convenire, neque ex iis erubescere: nisi velis illi erubescendum facere ex illis verbis:
0961B
Circuitis maria et terras ut faciatis unum proselytum; quia cum peregrinus esset, Donatistae circuierant terras, ut eum ex Hispania in Africam transportarent, nam haec verba:
Numquid nos aliquem adduximus
0961C
Hispanum et Gallum, aut nos ordinavimus ignorantibus peregrinum? hanc explicationem confirmare videntur. Albasp.
si ordinationem tuam consideres,
0961A possis et erubescere
0961C
Si ordinationem tuam consideres, possis et erubescere. Quia Parmenianus peregrinus a Donatistis circumeuntibus maria et terras in eorum sectam inductus et ordinatus episcopus Africae,
in quem proinde cadebat id quod Catholicis exprobrabat. Du Pin.
. Commemorasti enim lectum esse in Evangelio,
vae vobis, hypocritae, qui circuitis maria et terras, ut faciatis unum proselytum, hoc est, ut mutetis alicujus sectam. Tu quidem cujus sectae fueris nescio: tamen importune a te hoc dictum est
0961B Ita in ms. S. G. In aliis et in editis,
dictum esse aestimo, sed ita minus bene cohaeret oratio.
0961C
Importune a te hoc dictum est. Quia in nos istud non cadit,
qui nullas peragravimus terras, etc., sed in vos recidit, qui haec omnia fecistis. Ingeniose admodum hic Parmenianum deridiculo habet. Du Pin.
: aestimo quod te jam forte
0961B Deest in ms. S. G.
hujus dicti poeniteat. Numquid nos aliquas peragravimus
0961B In ms. S. G.
circuimus.
terras? numquid nos aliqua circumivimus maria? numquid nos ad peregrinos accessimus portus? numquid nos aliquem adduximus
Hispanum et Gallum? aut nos ordinavimus
0961C
Ignorantibus. Peregrinus et alibi natus non erat ordinandus episcopus, quia ejus mores non erant ignorandi a plebe cui praeficiebatur.
Albasp.
ignorantibus peregrinum?
VIII.
De fonte, sigillo et umbilico, notis Ecclesiae.—
0961C
Nam et fontem. Deesse hoc loco videtur aliquid, nam cum caeteris haec verba non cohaerent. Albasp.
Nam et fontem
0961D
Nam et fontem. Caeteras Ecclesiae dotes quas
0961D enumeraverat Parmenianus tam leviter hic attingit Optatus, ut crediderim aliquid deesse. Umbilicus erat ultima, quam repudiat
Optatus; haud magni sane ponderis argumento, sed levius erat id quod Parmenianus allegarat umbilicum esse altare. Revera satis
ipse Optatus innuit se fusius de cathedra quam de aliis notis dixisse, cum ait per cathedram Petri caeteras etiam dotes Ecclesiae
apud Catholicos esse, hoc est ex illa fluere. Du Pin.
constat unam esse de dotibus, unde haeretici non possunt vel ipsi bibere, vel alios potare; quia soli sigillum integrum (id
est symbolum
0961B catholicum) non habentes, ad fontem verum aperire non possunt.
0961D
Nam cum in canticis. Non cohaerent cum praecedentibus. Tota haec de dotibus tractatio, duabus potissimum constabat partibus. Prima parte quinque
dotes a Parmeniano tractatas Optatus agnoscit quidem, sed ita ut verae Catholicae asserat, et quae super iis a Parmeniano
male, arguat ipse ac retexat. Postea confutabat ejus errorem super earum numero, quod sex ille numerasset, quas quinque dumtaxat
0962B esse Optatus contendebat. Adhuc in priore parte versabatur, et de
fonte praecedente sententia disputabat; et ecce nova jam res hic agitur, novum affertur argumentum, sine ulla conclusione praecedentium,
aut aditu qui viam faciat ad novam disputationem. Hic
0962C igitur asterisci, hiatus indices, erant ponendi: non mox (quod vult Balduimus) ante τὸ
restat. Postquam enim ostendit ac vicit
umbilicum de sexta dote non debere accipi, quod Parmenianus affirmaverat, recte tum concludit (siquidem nulla erat alia de numero controversia):
Restat jam ut dotes quinque esse videantur, etc. M. Casaub.
Nam cum in Canticis Canticorum scriptum sit:
Umbilicus tuus, ut crater tornatilis
0961B In ms. S. G.
tornatus.
(Cant. VII, 2) :
0962C
Umbilicum altare. Parmenianus umbilicum sextam Ecclesiae dotem faciebat. Albasp.
umbilicum altare affirmare conatus es. Si umbilicus membrum est in corpore,
0962A inter dotes esse non potest quod membrum est. Si
0961B In ms. S. G.
Et si.
ornamentum est, pars corporis non est.
IX.
Dotes Ecclesiae esse apud Catholicos, neutiquam apud Donatistas.—Restat jam ut dotes quinque esse videantur
0962C
Dotes quinque esse videantur. Conclusio haec erat disputationis, qua probaverat umbilicum dotem esse Ecclesiae non posse. Du Pin.
: quae dotes, cum sint Ecclesiae catholicae (quae est in tot provinciis supra memoratis), etiam apud nos hic in Africa deesse
non possunt. Intelligite vel sero
0961B In ms. S. G.
vos servos; sed contra mentem auctoris.
vos esse filios impios, vos esse ramos fractos ab arbore, vos esse abscisos palmites a vite, vos rivum concisum a fonte.
Non enim potest esse 38 origo rivus, qui parvus est, et
0962C
Non de se nascitur. Hoc est, qui non oritur ex alio fonte noto, et conspicuo. Vide not. ad lib. I ubi exprobrat Optatus Donatistis quod
de se nati essent. Clericus.
non de se nascitur: aut arbor ramus concisus
0962B In ms. S. T. et in editis,
a ramo concidi, sed minus ad mentem scriptoris.
, cum arbor fundata suis radicibus gaudeat, et ramus, si fuerit exsectus, arescat. Jamne vides, frater Parmeniane, jamne sentis,
jamne intelligis te argumentis
0962B tuis contra te militasse? cum probatum est nosse in Ecclesia sancta catholica, apud quos et
0962C
Symbolum Trinitatis. An
symbolum vocat hic mysterium, ut aliquando symbolica et mystica confunduntur? an potius synecdochice, aut κατ᾽ ἐξοχὴν,
0962D ita vocat symbolum Apostolorum; quia Trinitatis mysterium, praecipuum ejus argumentum? Malo tamen simpliciter accipere,
pro fide ac professione; ut symbolum Trinitatis nihil aliud sit quam quod Victor Uticensis, lib. II,
Fides integra Trinitatis. Ratio cuivis obvia, quia nimirum
symbolum, fidei nostrae summa. Unde et illa conjunguntur interdum, ut synonyma.
De fide et symbolo presbyterum se disputasse scribit Augustinus, Retract. lib. I, 17, et eo nomine liber est ab eo editus: quemadmodum et alii
loquuntur. M. Casaub.
symbolum Trinitatis est
0962B Hic locus integer diverso prorsus modo habetur in ms. S. G. hoc pacto:
cum probatum est non esse in Ecclesia sancta catholica, apud quos et symbolum Trinitatis non est; sed nihil immutandum.
, et
0962D
Et per cathedram Petri. Per communionem quam habebat cum D. Petro et cum Siricio probat apud se caeteras esse dotes: hoc est, qui cum summo Pontifice
non communicat, nullam secundum Optatum potest habere Ecclesiae dotem. Albasp.
per cathedram Petri, quae nostra est, per ipsam, et caeteras dotes apud nos esse. Etiam
0962D
Sacerdotium quod in nobis annullare visus es.
0963C Qui
annullare verbum usurparet, antiquiorem Optato non vidi. Quae phrasis nullius pretii est, licet Jurisconsulti Forenses pro dedicato
et tamquam festis diebus uti ament. Incert.
sacerdotium, quod in nobis annullare
0963A visus es: in excusatione
0963B In ms. P. S.
exsecutione.
erroris et livoris vestri, dum post nos rebaptizatis
0963B In ms. S. G.
baptizatis.
, et post socios vestros in peccato detectos, hoc non facitis. Dixisti enim quod si sacerdos in peccato sit, solae possint
dotes operari. Igitur, quia docuimus et quid sit haeresis, et quid sit schisma, et quid sit sancta Ecclesia: et hujus sanctae
Ecclesiae est
0963C
Constituta persona. Hoc est in persona S. Pontificis Ecclesia est constituta, tamquam in capite, atque illic est ubi et cum quibus communicat.
Albasp.
constituta persona, et hanc esse catholicam, quae sit in toto orbe terrarum diffusa: cujus membra et nos inter alios sumus:
cujus dotes apud illam ubique sunt. Deinde in primo libro probavimus, ad nos non pertinere traditionis invidiam, et hoc crimen
etiam a nobis esse damnatum.
X.
Apud Catholicos esse vera Ecclesiae sacramenta.—Jam illud mihi volo respondeas, cum de solis Ecclesiae
0963B dotibus loqui voluisti, et de sanctis ejus membris ac visceribus tacuisti: quae sunt procul dubio in sacramentis et
0963C
Et in nominibus Trinitatis, etc. Nomina Trinitatis hic ut apud Tertullianum de Bapt., lib. VII, numerus nominum divinorum, id est, personarum. Noster
infra lib. III, nomina pietatis pro personae vinculo pietatis sibi junctae, et lib. V, tria nomina, id est, tres personae.
De fide ac professione credentium, quae sequuntur, ut aliis decantata, sciens praetereo. Caeterum angelum aquis intervenire,
multis probatum Tertulliano de Bapt., cap. 5, 6. Sed non aquis tantum, sed et orationibus. De orat. cap. 12, et matrimonii
sacris, ad uxorem lib. II, c. ult. De baptismo autem etiam August. de symbolo ad cathecum. ubi
0963D post quaedam de professione:
Videte, inquit,
dilectissimi, quia hanc professionem vestram in curiam profertis angelorum, nomina profitentium in libro excipiuntur vitae,
non a quolibet homine, sed a superiore coelitus potestate,
etc., qui locus eximie hunc Optati illustrat.
Acta autem hic ut
secreta, studia, spectacula, apud alios et istiusmodi innumera pro locis ipsis actorum, secretorum, etc. Ita centies in collat. Carthag.
apud acta et actis, id est, publice, coram officio, sive Notario publico, etc. Mox
Trinitas, id est, personae Trinitatis Pater, Filius, et Spiritus sanctus. Deo nempe cum ipsa fide et professione baptizandorum concordante
et concurrente, etc. M. Casaub.
in nominibus Trinitatis
0963D
In sacramentis et in nominibus Trinitatis. In sacramento baptismi, quod ad Trinitatis invocationem confertur. Du Pin.
. Cui concurrit fides credentium, et professio, quae
0964C
Quae apud acta conficitur Angelorum. Tertullianus,
obsignatum angeli renuntiant, Pater rato habet, de Matrimonio libro II, ad uxorem. Albasp.
apud acta conficitur angelorum
0964C
Quae apud acta conficitur angelorum. Aquis lustralibus angelum intervenire affirmat Tertull. l. de Bapt. c. 5 et 6; August. de Symbolo ad catech. post quaedam
de professione, haec habet:
Videte, inquit,
dilectissimi, quia hanc professionem vestram in curiam profertis angelorum: nomina profitentium in libro excipiuntur vitae. Quam haec consona sunt Optati dicto! Du Pin.
, ubi miscentur coelestia et spiritalia semina, ut sancto germine nova possit renascentium indoles procreari: ut dum Trinitas
cum fide concordat, qui natus fuerat saeculo, renascatur spiritaliter Deo. Sic fit hominum pater Deus, sancta sic fit mater
Ecclesia. Haec omnia intelligo a te ideo non esse nominata, ne in iis omnibus
0964A ratio baptismatis agnosceretur: ubi nihil sibi operarius, qui homo est, vindicet,
0964C
Quod vos facitis. Dicebant ex opere operantis baptismum et ejus gratiam conferri. Albasp.
quod vos facitis. Ideoque ad solas dotes te conferre voluisti, quas velut manu apprehensas, aut
0964C
Aut aqua conclusas. Nescio quorsum hic aquae mentio, nisi forte ad eluendum quod latet hic mendum; idque tam foedum, ut mirum sit, tandiu fefellisse
viros doctos. Nam pro
aqua rescribendum est cum Optato
arca; quod olim scribebatur
arqua, velut
arqus pro
arcus, teste Prisciano. Quae tamen a Nonio Marcello distingui non nescimus. Sed plura sunt
0964D apud Priscianum aliosque veteris istius scriptionis exempla, et in quibusdam hodieque, ut,
quum, sequutus, etc., retinemur. Hoc qui non intellexerunt, quod baptismi paulo ante mentio facta esset, in
aquam mutarunt. Atqui jam supra:
Nisi forte eum vobis vindicantes, habetis in loculis clausum: angelum intellige. Non ovum ovo similius, quam sunt hae duae φράσεις, in loculis clausum et arca conclusum aliquid habere.
M. Casaub.
arca
0963B Ita optime in ms. S. G. In mss. S. T. et P. S.
0964B aqua.
conclusas, Catholicis denegans, vobis solis eas frustra vindicare conatus es. Cum agatur de regeneratione
0964B Omissa sunt haec in ms. S. G.
, cum agatur de homine innovando, nulla a te credentium fides, nulla professio
0964B In ms. S. G.
promissio.
nominata est: dum vis de solis dotibus loqui, haec omnia, sine quibus 39 spiritalis illa nativitas reparari non potest,
in silentio remisisti: et cum dotes ad sponsam, non sponsa ad dotes pertineat, sic ordinasti dotes, quasi ipsae videantur
generare,
0964D
Non viscera. In baptisterio tanquam in utero, patres aiunt homines nasci et renasci; quapropter recte vocat sacramenta viscera Ecclesiae.
Albasp.
non viscera; quae intelliguntur plus posita in sacramentis quam in ornamentis.
XI.
Ecclesiam paradisum merito dici, sed toti terrarum
0964B
orbi respondentem.—Nec illud praetereo, quod ore tuo et sensu nostro Ecclesiam paradisum esse dixisti: quae res sine dubio vera est: in quo
horto Deus plantat arbusculas. Et tamen Deo divitias suas denegastis, cujus hortum in angustias cogitis, dum vobis solis immerito
omnia vindicatis. Utique plantationes Dei sunt diversa semina per diversa praecepta. Justi, continentes, misericordes et virgines,
spiritalia sunt semina: harum rerum arbusculas
0964D
In paradisum Deus plantat. In paradisum, hic et alibi ut apud Ciceronem
in potestatem; apud Plautum,
in mentem, apud alios
in controversiam esse, pro potestate, etc. Quod ideo moneo, non quod valde novum
0965C sit aut insolens, sed ne quis tamen, qui minus advertat, suspectum habeat. M. Casaub.
in paradiso Deus plantat. Concedite Deo ut hortus ejus sit longe lateque diffusus. Quid illi negatis Orientis
0965A et Septentrionis, etiam Occidentis provinciarum omnium, et innumerabilium insularum populos christianos: contra quos vos
soli pauci, rebelles estis, et cum quibus nullum communionis consortium possidetis.
XII.
Ex oblationis oratione unam et ubique diffusam Ecclesiam colligi.—Jam et mendacium vestrum hoc loco juste damnari potest, quo
0965C
Quo quotidie a vobis sacrificia condiuntur. Mentiebantur cum rogarent Deum inter sacra ut Ecclesiam suam adunaret; quia eam ipsam suo schismate dividebant: deinde mentiebantur
cum eam unam in orationibus sacrificii praedicabant, quia plures faciebant. Albasp.
quotidie a vobis sacrificia condiuntur. Nam quis dubitet, vos illud legitimum in sacramentorum mysterio praeterire non posse?
afferre vos Deo dicitis pro Ecclesia quae una est: hoc ipsum mendacii pars est, unam te vocare, de qua feceris duas: et offerre
Deo
0965C Omittitur in mss. S. T. et P. S. et in editis.
vos dicitis pro una Ecclesia, quae sit in toto terrarum orbe diffusa. Quid si unicuique vestrum dicat Deus: quid offers
0965B pro tota, qui non es in tota? Si nos vobis displicemus, quid vobis fecit
0965D
Antiochia civitas. Traditionis non accusabant Arabes aut Syros, tamen non minus eos rebaptizabant quam Afros. Albasp.
Antiochia civitas? quid Arabia provincia?
0965D
Unde probamus. Probamus, ἀντὶ τοῦ probare possumus, ut coll. Carth. ii, cum interroganti Notarii,
quando possent in schidis gesta conscribi et edenda compleri, respondissent,
hodie schidas complemus, excipiens Tribunus, ita repetit, ut simul explicet, quoniam suggessit officium, hodie se schidas posse complere, etc., mox
meminis pro
meministi hactenus mihi non observatum, et fortasse (quamquam nihil non audent hi scriptores) restituendum
meministi, meminens autem multis usurpatum. M. Casaub.
Unde probamus venientes a vobis esse rebaptizatos.
XIII.
Laudes Ecclesiae commemoratas a Parmeniano Catholicis convenire.—In uno tibi solo, Parmeniane frater, ingrati esse non possumus; quod Ecclesiam nostram, id est, catholicam, quae continetur
toto orbe terrarum, quamvis ab ea sis alienus, laudare voluisti, in numerando dotes; in quarum numero satis errasti, et in
dicendo, quia ipsa est hortus conclusus, et fons signatus, et unica sponsa. Hoc nos de nostro dicimus; nam tu de alieno locutus
es. Quidquid de laudibus Ecclesiae dicere potuisti, nos
0965C In ms. S. G.
et nos.
priores eadem loquimur. Traditores vobiscum et ipsi damnamus
0965C eos videlicet, quos, si meministi, in primo libro demonstravimus
0966C In ms. S. G.
in primo modo demonstravimus libro.
. Et cum sit nobis cum universo terrarum orbe communio, ex universis provinciis nobiscum: sic jamdudum duas ecclesias comparare
voluisti,
0965D
Quasi sola habeat Africa Christianos, in qua. Quoties Catholici ex Catholici nominis proprietate Donatistis invidiam faciebant, illi se Christianos esse regerebant, nec
tam se de prioris tituli, quam de secundi
0966C possessione, quem sibi proprium vindicabant, sollicitos esse palam profitebantur; quamquam nec illum sibi negari paterentur;
sed eatenus tamen assererent, quatenus
Christiani. Ait igitur Optatus, Parmenianum de duabus Ecclesiis ita disseruisse, ut dum suae parti Christianum nomen vindicat, etiam
Christianos Africa concluderet, ut in qua sola, divisa nempe, per eos Ecclesia, vigerent, et aliquo loco, et
0966D numero essent Donatistae. M. Casaub.
quasi sola habeat Africa populos Christianos,
0966A in qua vitio vestro duae videntur partes effectae: et dum immemor factus es Christi dicentis, unam esse sponsam suam; tu
in Africa non dixisti duas esse partes, sed duas Ecclesias. Certe una est, quae ex voce Christi meruit indicari, qui ait:
Una est columba mea, una est sponsa mea.
XIV.
Catholicos nihil crudeliter egisse.—Et tu hujus vocis oblitus, ad invidiam Catholicis faciendam, his locutus es verbis:
Neque enim Ecclesia illa dici potest
0966D
Cruentis morsibus. De expeditione Macarii haec accipienda sunt. Albasp.
quae cruentis morsibus pascitur, et sanctorum sanguine et carnibus opimatur. Certa membra sua habet Ecclesia episcopos, presbyteros, diaconos, ministros, et turbam fidelium: dicite cui generi hominum
in Ecclesia nostra hoc possit adscribi quod objicere voluisti? specialiter nomina aliquem ministrum;
0966B ostende aliquem diaconum nomine suo; indica hoc ab aliquo factum esse presbytero; proba hoc episcopos admisisse; doce aliquem
nostrum cuiquam insidiatum esse. Quis nostrum quemquam persecutus est? quem a nobis persecutum esse aut dicere poteris aut
probare? 40
0966D
Sed quia unitas tibi displicet. Unitatem fecerat Macarius, et nonnullos precibus et hortatione, alios vi ad Ecclesiam compulerat: quare dicebant Donatistae
non sine sanguine unitatem factam esse, et Ecclesiam quae cum Macario communicaret, crudelem esse. Albasp.
Quia tibi unitas displicet, hoc si crimen putas, argue nos Thessalonicensibus, Corinthiis, Galatis, septem Ecclesiis quae
sunt in Asia communicasse. Si nefas tibi videtur, aut
0966D
Reatum putas memoriis Apostolorum. Non ita facile est dicere quamobrem de reliquiis sanctorum mentionem faciat hoc loco, cum non agat de reliquiis, sed de communione
quae est inter Ecclesias: etenim de reliquiis mentionem facit, quia communio non potest esse perfecta, quin fiat inter omnia
ejus membra, hoc est inter vivos et mortuos. Albasp.
si reatum putas, memoriis apostolorum et sanctorum omnium communicasse: hoc nos fecisse, non solum non negamus, sed etiam
gloriamur.
XV.
Pax et felicitas Ecclesiae antequam turbaretur a Donatistis.—Sed ut ostendam partem vestram (ut dixi) cruentis morsibus pastam, Christianorum sanguine
0966C et carnibus opimatam, a principio suo vester jam rabidus commemorandus est furor, jam vestra retexenda impietas, jam stultitia
demonstranda. In quo prius est ostendere, erubescendam laetitiam vestram, et gaudia criminosa,
0966D
Quod vobis a pristini erroris libertate. Plane haec contra mentem Optati, contra rem ipsam factique
0967C veritatem, ut sequentia palam faciunt. Priores editiones,
quod vobis ad pristini erroris libertatem factam esse
constitit, unde levi mutatione,
quod vel
quando vobis ad pristinos errores libertatem factam esse constitit. Quod si quis malit,
quod vobis ad pristini erroris libertatem rediisse contigerit, quod ad Balduinum propius, dum eadem sit sententia, pili non interest utro modo legas. Si quis praeterea, qui
errorem pro
exsilio ab Optato positum hic putet, non valde repugnarim, cum de revocatis ab exsilio Donatistis hic agat. M. Casaub.
quod vobis pristini
0967A erroris libertatem factam esse contigerit
0967B Hic locus partim ex conjectura, partim auctoritate mss. emendatus est. In mss. S. T. et P. S. sic legitur:
quod vobis ad pristini erroris libertatem facta esse constitit. In ms. S. G.
quod vobis ad pristini erroris libertatem rediisse contigerit. Mens auctoris est: ostendere primum oportet quanta laetitia, quam malignis gaudiis affecti fueritis,
0968B eo quod Julianus Imperator vobis libertatem reddiderit, quam Constantinus abstulerat.
. Recensete tempora, discutite rationes rerum, dissimilia vota et personas diversas attendite. Redeat in memoriam Constantinus
imperator
0967C
Constantinus imperator. Quae de pace Ecclesiae Africanae et Donatistarum statu ait Optatus, magis conveniunt Constantis quam Constantini imperio:
nam tempore Constantini non sunt repressi, nec basilicis spoliati, sed sub Constantis imperio. Praeterea Julianus statim hujus
imperatoris successor perhibetur. Nihilominus quia in omnibus mss. legimus
Constantino, nihil immutandum esse censuimus. Du Pin.
Christianus: quem famulatum exhibuerit Deo, quae habuerit vota, ut remotis schismatibus inter mortua omni dissensione,
0967D
Sub toto coelo filios suos gaudens in uno videret sancta mater Ecclesia. Perperam mendi suspectus hic locus, sic auctor non semel alibi. Tamen Barthius reponit,
gaudens in sinu videret sancta mater Ecclesia, fundamentum ponens de verbis lib. VII:
Quando vos Catholica pio sinu suscipere deberet Ecclesia. Vide et lib. I. Incert.
sub toto coelo filios suos gaudens, in uno
0967D
Videret sancta mater Ecclesia, etc. Margini appictum est, legi alibi,
in unum. Ex qua varietate ego suspicor utrumque furcillandum hinc esse, et scribendum,
in sinu videret, fundamentum ponens de verbis lib VII:
Quando vos Catholica pio sinu suscipere deberet Ecclesia. Barth.
videret sancta mater Ecclesia. Reddiderat unam communionem, maritis uxores, parentibus filios, fratribus fratres. Quibus
rebus Deus se laetari testatur, dum dicit in psalmo CXXXII:
Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum. Etenim cum Africanos populos et Orientales et caeteros transmarinos pax una conjungeret, et ipsa unitas repraesentatis omnibus
membris corpus Ecclesiae coagularet:
0967B dolebat hoc diabolus, qui semper de fratrum pace torquetur. Illo tempore sub imperatore christiano, desertus in idolis tamquam
inclusus, jacebat
0968B In ms. S. G. et in quibusdam editis,
latebat.
in templis. Hoc eodem tempore duces et principes vestros merita relegaverant
0968B In mss.
religaverant.
sua. In Ecclesia nulla fuerant schismata, nec Paganis licebat exercere sacrilegia: pax Deo placita apud omnes Christianos
populos habitabat: diabolus moerebat in templis,
0967D
Vos in regionibus alienis. Quia Constantinus eos exsilio multaverat. Albasp.
vos in regionibus alienis.
0968A XVI.
Juliani edictum in gratiam Donatistarum.—Deinde, ut nobis notum est, secutus
0967D
Alius Imperator. Julianus, qui basilicas Donatistis concesserat. Albasp.
alius imperator
0968C
Alius imperator. Julianus. Huic imperatori libellum obtulere Donatistae, ut sibi restituerentur basilicae quas ablatas querebantur, utque
pristinam consequerentur libertatem. Hujus libelli Juliano oblati meminit infra Optatus l. III, ubi easdem preces memorat:
datas a Cassiano Rogatiano, Pontio, et caeteris episcopis partis Donati. Hujus etiam saepe meminit Augustinus, eosdemque ejus auctores nominat. In eo Julianum imperatorem laudaverunt, dicentes:
quod apud eum sola justitia haberet locum. Vide August. ep. olim CLXVI, nunc CV. Haec contigerunt anno 362.
, vobiscum vota sinistra concipiens, ex famulo Dei factus est minister inimici, apostatam se edictis suis
0968B In ms. S. G. additur
ubique.
testatus est: quem precibus rogastis, ut reverti possetis: quas preces, si vos negatis misisse, nos legimus. Nec difficultatem
praebuit, quem rogastis: ire
0968B In ms. S. G. additur
vos.
praecepit pro voto suo, quos intellexerat ad disturbandam pacem cum furore esse venturos. Erubescite si ullus est pudor:
eadem voce vobis libertas est reddita, qua voce idolorum patefieri jussa sunt templa.
XVII.
Donatistarum furor et crudelitas.—Eisdem pene momentis vester furor in Africam revertitur, quibus Diabolus de suis carceribus relaxatur. Et non
0968B erubescitis, qui uno tempore cum inimico
0968C
Communia gaudia. Unum membrum de alio debet laetari aut contristari: itaque cum Diabolus gauderet, gaudebant Donatistae. Albasp.
41 communia gaudia possidetis! Venistis rabidi, venistis irati, membra laniantes Ecclesiae: subtiles in seductionibus,
in caedibus immanes, filios pacis ad bella provocantes. De sedibus suis multos fecistis extorres, cum conducta manu venientes
basilicas invasistis: multi ex numero vestro per loca plurima (quae sub nominibus dicere longum est)
0968C
Cruentas operati sunt caedes, etc. Quid hoc novi est? an ergo omnia facinora usque adeo exsecrabilibus modis atrocia, quae judicibus referri solita? Nec
sufficit demonstrare missam relationem judicibus,
0968D ut in nobis prurigo aliqua mutandi demonstraretur, quod putavit vir doctissimus qui pagellas notarum Optato non ita olim
adjecit; hanc enim neque nos ante ignorabamus. Sed dicat mihi velim, siquidem ista mera prurigo est, an ideo atrocia crimina
caedibus junxerit Optatus, quia judicibus hae relatae? Sane est aliqua prurigo in reprehendendis bene et circumspecte doctis,
quae haec ita credit, nec considerat aliud quid sequi debere, cum simplices alioquin caedes, aut minora etiam facinora referantur
judicibus; nec opus sit inde inusitatam eorum atrocitatem concludere. Quare ego etiamnum legendum arbitror,
relatio timeretur. Judicibus nimirum talibus, qui de episcopis Christianum schema praeferentibus, tam horrenda facinora ad palatium (ut loquitur
in eadem re gesta Optatus noster) nuntiare metuebant, ne tota scilicet religio, calumniam pateretur, plurimis
0969B in aula imperatoria praepotentibus paganismo devotissimis. Barth.
Ibid.
Cruentas operati sunt caedes. Mendum fefellit in ultima voce, quod projectum in malam rem, clarere locum faciet universum. Legendum,
judicibus relatio timeretur. Quod quin Optati genuinum sit, nemo, arbitror, dubitare se putaverit. Haec Barthius: Ego vero non sine causa dubito, aioque
controversiam status huic loco minime movendam, confirmante utique hunc altero ejusdem auctoris loco, lib. I:
Iisdem
0969C
temporibus Felix quidam diaconus, qui per famosam nescio quam de tyranno imperatore tunc factam epistolam appellatum est,
periculum timens, apud Mensurium episcopum delituisse dicitur. Quem cum postulatum Mensurius publice denegaret, relatio missa
est: Rescriptum venit, ut si Mensurius Felicem diaconum non reddidisset, ad palatium dirigeretur.
Quare abstine emendandi pruriginem, lector, atque istinc lucem obscuro tibi loco foenerare. Incert.
cruentas operati sunt caedes, et tam atroces, ut de talibus factis, ab
0969A illius
0969B Ita legendum, ut habetur in ms. S. G. non
judicibus, ut in mss. S. T. P. S. et in editis, nam relatio mittitur a judicibus ad imperatorem, non ad judices.
temporis judicibus
0969C
Relatio mitteretur. Elogia, epistolae et relationes ad imperatorem de illa caede mitterentur: quidam reponunt
timeretur, sed nullo sensu. Albasp.
relatio mitteretur. Sed intervenit et occurrit judicium Dei, ut ille, qui vos jamdudum redire jusserat, imperator profanus
et sacrilegus moreretur, qui persecutionem vobis provocantibus jam miserat aut mittere disponebat.
XVIII.
Donatistarum caedes et facinora.—Operata est apud loca supradicta in Catholicos trucidatio, memoramini per loca singula, qui fuerint vestri discursus. Nonne
de numero vestro fuerunt Felix Zabensis
0969B Ita in ms. S. G. In mss. S. Th. et Ph. S.
Diabensis.
0970B Prior lectio retinenda: vide nostram ad hunc locum observationem.
0969C
Zabensis. In notitia Africae est episcopus
Zabensis in Numidia, et hujus etiam nominis Numidiae episcopus in collat. Carth., sed alia est
Zabe in Sitifensi, cujus hic Felix erat episcopus, ut docet vicinia Lemellensis castelli. Du Pin.
et
0969C
Januarius Flamen Pistensis. Recte, quidam Januarius episcopus Flamen Pistensis. Albasp.
Ibid.
Januarius Flamen Pistensis. Probabili conjectura
0969D nixus vir doctus in notis ad Optatum, pro
Flamen Pistensis aut
Flumen Pistensis, quod alii repraesentant, ipse
Flumenpiscensis ex collat. Carthag. restituendum censet. Ego non renitor, et in tanta locorum istorum (quae in Carthag. collat. paginam utramque
implent) caligine, aliquid certo definire arduum puto. Mox
cum contra importunitatem suam, etc. Moneo minus cautos, ne τὸ
importunitatem vulgari notione accipiant, sed quomodo Virgilius, Cicero, Terentius, optimi latinitatis auctores, accipiunt saepe: nempe
pro immanitate ipsa, et ultima flagitiorum linea. Neque tamen puto, nostrum tam hos imitari, quam scripturae φράσιν, qua ἄτοποι
absurdi proprie pro scelestis et impiis. Vide Luc. XXIII, 41 et 11: Thess. III, 2, ab vulg.
importunis malis, etc.
An et importuna peccata lib. VII, ita quoque interpretabimur? Nisi tamen ibi
peccata vocet
importuna, quae
0970B non proprio sed alieno loco et tempore seminata sint. Loquitur enim de zizaniis, quae a diabolo furtiva superseminatione
per tenebras bonis frugibus immiscentur. M. Casaub.
Ibid.
Januarius Flamen Pistensis. Januarii luminis mentio merito hoc loco offendit Barthium, sed qui mutari in melius possit, profitetur candide se nescire. Balduini editio
secunda:
Januarius Flamen Pistensis: unde legerim,
Flumenpiscensis. Flumenpiscensis loci sic dicti in Africa meminit collatio Carthaginensis
0970C cum Donatistis a Papirio juris publici primum facta, editionis Commelinianae p. 195, ubi nominatur,
Restitutus episcopus Flumenpiscensis. Sic
Flumenzeritani episcopalem locum Africa habet; Victor Uticensis de persecutione Vandalica. Incert.
Januarius Flumenpiscensis
0970B Ita legendum ut in mss. S. T. et S. G. non
flamen Piscensis, aut
flamen Pistensis, ut in editis.
0970C
Flumenpiscensis. In collatione Carthag. inter episcopos Donatistas recensetur Victor episcopus Flumenpiscensis. Est ejusdem nominis episcopus
in notitia Mauritaniae Sitifensis. Du Pin.
, et caeteri, qui tota celeritate concurrerunt ad castellum Lemellense
0970C
Lemellense. Oppidum etiam Mauritaniae Sitifensis, cujus mentio est in notitia. Du Pin.
: ubi cum contra importunitatem suam viderent basilicam clausam, praesentes jusserunt comites suos, ut ascenderent culmina,
nudarent tecta, jactarent tegulas: imperia eorum sine mora
0969B completa sunt; et cum altare defenderent diaconi catholici, tegulis plurimi cruentati sunt, duo occisi
0970A sunt
0970C
Duo occisi sunt. Primus et Donatus dicuntur in martyrologio Romano ad diem IX Februarii, in qua eorum memoria recolitur. Du Pin.
, Primus filius Januarii, et Donatus filius Nini, urgentibus et praesentibus coepiscopis vestris supra memoratis: ut sine
dubio de vobis dictum sit:
Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem (Ps. XIII, 3) . De qua re Primosus episcopus catholicus loci supra memorati, in concilio vestro apud Thenestinam
0970C
Thenestinam. Thenae urbs in provincia Byzacena, cujus mentio apud Plinium et in Antonini itinerario. Du Pin.
civitatem questus est, et querelas ejus dissimulanter audistis. Ecce a vobis factum est quod dixisti:
Ecclesiam non esse quae cruentis morsibus pascitur; et
0970C
Aliud sunt milites missi. Multum differunt quae fecistis et quae nobis objicitis; nam etsi Macarius
0970D unitatem fecerit, et a nobis postulatus sit ut eam faceret; tamen, si quid minus humani in illa expeditione accidit, id
neque jussimus, neque fecimus: sed episcopi vestri tempore Juliani multas caedes propria manu perpetrarunt. Albasp.
aliud sunt milites 42
missi, aliud episcopi ordinati. Quod contra nos invidiose loquimini, ab aliis factum est, non a nobis: quod dicitis non debuisse fieri, vos fecistis. Commemorasti
et beatissimum apostolum Paulum dixisse,
sine ruga et sine sorde Ecclesiam esse debere. Episcopis vestris jubentibus
0970B et praesentibus, supra altare catholici diaconi occisi sunt; similiter et apud Carpos
0970D
Apud Carpos. Carpis urbs Africae proconsularis a Ptolemaeo memoratur l. IV, C. III. Hanc urbem Plinius appellat
Carpi. Secundinus a
Carpis interfuit concilio Carthaginensi sub Cypriano. In collatione Carthaginensi comparent duo episcopi
Carpitani, unus catholicus, alter ex parte Donati concilio Carth. sub Aurelio anni 419, et saeculo sequenti, concilio sub Bonifacio
adfuere episcopi Carpitani. Est in notitia episcoporum provinciae procons.
Carpitanus episcopus: denique in concilio Lateranensi sub Martino II, act. 2, memoratur Bassus episcopus Ecclesiae
Carpitanae. Du Pin.
. Non tibi
0971A videntur
0971B In mss. S. T. et P. S.
non dividentur, sed perperam.
inexpiabiles sordes? in Mauritaniae civitatibus, vobis intrantibus, quassatio populi facta est: mortui sunt in uteris matrum,
qui fuerant nascituri. Non tibi videtur ruga, quae non possit ullis satisfactionibus tendi aut explanari? Quid tale a nobis
admissum est? nos exspectamus vindicem Deum. Et invidiam facitis Macario, qui si aspere aliquid fecit pro unitate, leve esse
videri poterit: dum vos pro dissensione tanta mala acerba, cruenta et hostilia
0971B In ms. S. G.
inutilia, errore amanuensis.
feceritis. Quid commemorem Tipasam
0971C
Tipasam. Urbem Mauritaniae Caesariensis, ut hic observat Optatus. Urbis hujus meminit Ptolemaeus. Occurrit in Antonini Itinerario.
Plinius eam Latio datam scribit. Est in notitia episcoporum hujus provinciae
Tapasitanus episcopus. Civium hujus urbis egregiam fidem laudat Victor Vitensis l. V, n. 6. Du Pin.
Caesariensis Mauritaniae civitatem? ad quam de Numidia Urbanus Formensis
0971C
Formensis. Duae leguntur sedes episcopales hujus nominis in notitia Numidiae. Adfuit Justus
Formensis episcopus in collatione Carthaginensi. Du Pin.
, et Felix Idicrensis
0971B In ms. S. T.
Idierensis; sed postea in eodem ms.
Idicrensis.
0971C
Idicrensis. Episcopus Numidiae in notitia et in collatione Carthaginensi. Du Pin.
, duae faculae, incensae livoribus, cucurrerunt:
0971C
Qui et eorum in pace positorum animos perturbantes. Vel est
perturbantes pro
perturbarunt, ut post aliquot paginas,
militantes et destruentes pro
militastis et
destruxistis, vel est nominativus pro auferendi casu; quales ἀντιπτώσεις, etiam plusculas observabis
0971D in N. T. Vide eruditum interpretem ad Marc. XII, 40, et II Cor. IV, 13, qui exemplo elegantissimorum scriptorum fieri nonnunquam
docet. Aliquando retinuit et interpres vetus, ut Coloss. III, 16:
Verbum Christi habitet in vobis abundanter in omni sapientia docentes, et commonentes vosmetipsos. Concilii Carthag. an. 419, initio.
Aurelius episcopus dixit: Post diem praestitutam concilii, ut recordamini, fratr. beatiss., multa flagitata sunt exspectantes
fratres nostros,
ἐν τὦ ἀναμένειν ἡμᾶς τοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν, ut recte Graecus interpres: moxque iterum,
a decessoribus nostris eamdem synodum firmantes ἀπὸ τῶν προηγησαμένων ἡμᾶς τὴν αὐτὴν σύνοδον βεβαιωσάντων. M. Casaub.
quietorum
0971B In ms. S. T. et in editis,
qui et horum in pace, etc.
et in pace positorum animos perturbantes: nonnullorum officialium et favore et furore juvante, et
0971B Athenio praeside praesente cum signis, catholica frequentia exturbata et cruentata, de sedibus suis expulsa est: lacerati
sunt viri, tractae sunt matronae, infantes necati sunt, abacti sunt partus. Ecce vestra Ecclesia, episcopis ducibus, cruentis
morsibus pasta est. Post hoc etiam illud addidisti:
Quantum vult consumat edacitas vulturum, tamen major est numerus columbarum. Ubi est quod vulgo dicitur, memoriam custodem habere oportet mendacem
0971C In ms. S. G.
memoriam custodem debere esse mendacis.
0972B In ms. S. T.
memoriam custodem habere esse mendacem.
? Oblitus es, quod
0972B In ms. S. T.
quid. In ms. S. G.
quia.
paulo ante dixisti,
Ecclesiam unam columbam
0972B In ms. S. T.
Catholicam, errore amanuensis.
0972A
Christi in Canticis canticorum. Si una est apud vos Ecclesia, una est columba: quid est quod dicere voluisti, numerus major est columbarum?
XIX.
Eucharistia a Donatistis canibus data, ampulla chrismatis in praeceptis projecta, aliaque eorum sacrilegia.—Et quod vobis leve videtur, facinus immane commissum est, ut omnia sacrosancta supra memorati vestri episcopi violarent.
0971D
Jusserunt Eucharistiam. Negabant Donatistae Eucharistiam rite ab orthodoxis consecrari. Albasp.
Jusserunt Eucharistiam canibus fundi
0972B In ms. S. G.
fundere.
; non sine signo divini judicii: nam iidem canes accensi rabie, ipsos dominos suos, quasi latrones, sancti corporis reos,
dente vindice, tamquam ignotos et inimicos laniaverunt. Ampullam quoque chrismatis per fenestram, ut frangerent, jactaverunt;
et cum casum
0972B In mss. S. T. et P. S.
casu.
adjuvaret abjectio, non defuit manus angelica, quae ampullam spiritali subvectione
0972B deduceret: projecta casum sentire non potuit; Deo muniente, illaesa inter saxa consedit.
0971D
Et possent ista non fieri. Observanda μείωσις
0972C pro
haec autem minime facta essent, fieri non potuissent: ut in cod. Theod. et apud Cassiodorum,
non jubemus, pro
vetamus. Vide ad Lamprid. p. 356. Ita constit. Apost. lib. III, c. 20:
Nec presbyterum neque diaconum jubemus ordinare: ἀντὶ vetamus quemquam vel presbyterum, vel etc. Graeca non erant ad manum, cum haec scriberem; sed interpretem opinor, hic
quoque verbum verbo reddidisse. Sciendum tamen est, verbum
posse saepe redundare, ubi τῇ μειώσει locus non est. Sic hoc ipso libro circa finem,
mereri possunt pro
merentur: mori potuerunt, pro
mortui sunt: etiam
pati potuerunt, pro
passi sunt; item,
potuit geri, pro
gestum est. Operae et chartae parco, ne plura congeram: sed multo plura similis locutionis exempla, poterit in hoc uno scriptore sedulus
lector observare. Quo fortasse pertinet et illud S. Marci VI, 5, καὶ οὐκ ἠδύνατο,
et non poterat ibi virtutem ullam facere, etc. ut et illud Genes. XIX, 22,
0972D quod vulg. ad verbum,
quia non potero facere quidquam. M. Casaub.
Et possent ista non fieri, si mandata Christi in memoria haberetis, qui ait:
Ne dederitis sanctum canibus, neque miseritis margaritas vestras ante porcos, ne conculcent eas pedibus suis, et conversi
elidant vos
(Matth. VII, 6) . Quid tale ab operariis unitatis fieri potuit? unde nobis Catholicis 43 vanam invidiam facere laboratis
0972C In ms. S. G.
voluisti.
. Inde revertentes Urbanus Formensis et Felix Idicrensis,
0972D
Invenerunt matres quas de castimonialibus. Matres possumus Abbatissas interpretari. Quemadmodum enim Patres vocati qui monachis, ut docet Augustinus de moribus Eccles.
Cath. cap. 31, ita quae Monialibus praeerant, matres olim vocatae. Hieronym. ad Sabinianum diaconum lapsum:
Moris est, Aegyptiis et Syriis monasteriis, uttam virgo quam vidua, quae Domino se voverint, et saeculo renuntiantes omnes
delicias saeculi conculcaverint, crinem monasteriorum matribus offerant desecandum, non intecto postea, secundum voluntatem
Apostoli incessurae capite, sed ligato pariter ac velato.
Ita descripsi ex antiquo codice ms. quem nuper in hac urbe nactus sum. Idem Hieronymus, et ex eodem codice adversus Vigilantium
circa finem:
0973B
Matres vocamus, sorores, et filias, et non erubescimus vitiis nostris, nomina pietatis obtendere. Quid facit Monachus in cellulis
foeminarum,
etc. Praeterea solemne
0973C huic nostro, verbum
invenire, hac in re post aliquot paginas,
invenistis pueros, etc.
invenistis fideles antiquos, etc.
Invenistis diaconos, presbyteros, etc. Cur tamen hic potius,
Matrum, quae singulae praeerant, quam monialium sub earum imperio, ac disciplina viventium meminisset? Praeterea, tot ibi tum fuisse
credibile est, consecratarum Deo virginum, sive
monasteria, sive
diversoria (Augustinus 33 cap. de Moribus Ecclesiae) , ut hinc sequeretur, si plures matres? quare verius ego puto, ut
matrem hic communiter accipiamus: nempe pro puerpera: et acutior sane tum erit sententia.
Fecerunt autem, pro
fecerunt, nisi ipsum
fecerant, reponendum. Quondam pro
matres legebam
mitratas: sed non probo. Caeterum de mitris et mitrellis, velisque virginum sanctarum, tum purgandi ritu, per cineres et salsam aquam,
et si quae alia ad ritus antiquos, in hoc nostro pertinentia, ut de poenitentia passim multa observanda; haec omnia a viris
doctis pridem occupata, nos consulto praeterimus. Neque enim hoc agimus, ut chartas impleamus,
0973D aut aliorum plumis superbi, qui multorum hodie mos est, nos ostentemus; sed si quae adhuc in Optato obscura et aliis hactenus,
quod quidem sciamus, intacta, ea nos illustranda suscepimus. M. Casaub.
invenerunt matres, quas de
0973A castimonialibus fecerant
0973B Ita in ms. S G. Male in ms. S. T. et in editis
fecerunt.
mulieres
0973D
Invenerunt matres, quas de castimonialibus fecerant mulieres. Invenerunt eas peperisse quibus virginitatis velum detraxerant, et quas sic de castimonialibus mulieres fecerant. Du Pin.
. Ecce quales
0973B In ms. S. G.
qualis est, lapsu amanuensis.
, frater Parmeniane, episcopos celas
0973B Forte
zelas.
: et cum pro tuis erubescere debueras, Catholicos innocentes accusas. Interea supra memoratus Felix inter crimina sua, et
facinora nefanda, ab eo comprehensa puella cui
0973D
Mitram. Indumenti et tegminis genus quo, quae Deo dicatae essent, utebantur. Albasp.
mitram
0973D
Mitram. De hoc nomine vide quae dicemus infra in notis ad librum VI. Du Pin.
ipse imposuerat, a qua paulo ante
0973D
Pater vocabatur. Quia eam, cum castimionialis fieret, quasi Deo pepererat. Albasp.
pater vocabatur, nefarie incestare minime dubitavit. Et quasi de peccato sanctior fieret, Tysedim
0973B Ita in ms. S. G. In mss. S. T. et P. S.
sedi, corrupte in editis inde.
Tysedis, locus erat cujus episcopus Donatus. In collatione Carthaginensi est episcopus
Tiseditensis in Numidia, et
Tisidii meminit Salustius in libro de bello Jugurtino cap. 62. In notitia episcoporum Africae,
Tididitanus
0974B aut
Tiditanus; et in Leonis notitia
Titisis.
velociter properavit. Sic
0973D
Sic Donatum. Quemdam episcopum ex orthodoxis. Albasp.
Donatum annorum septuaginta episcopum, hominem innocentem spoliare ausus est episcopali
0973D
Nomine. Nomen, officium, et honor: tria haec in episcopo distinguebantur: nam quidam officio
0974B privabantur, quibus neque honor, neque nomen episcopale detrahebantur: rursus quidam et honore et officio spoliabantur,
quibus nomen episcopi relinquebatur:
0974C denique cum ad laicos rescriberentur et deponerentur, horum trium privatione puniebantur. Albasp.
nomine et officio et honore. Venit schismaticus ad episcopum catholicum, ad innocentem reus, ad Dei sacerdotem sacrilegus,
incestus ad castum, ad episcopum jam non episcopus; sed de
0974C
Placito. Melius
de Palatio. Albasp.
placito et de conjuratione
0973B vestra securus, vestris legibus et decretis armatus:
0974C
Manus, quas paulo ante peccata crassaverant. Idem Fr. Balduinus,
gravaverant. Barthius, crassare inculcatum verbum, inquit, est aevi sequioris, quo et Sidonius Apollinaris usus, et Agroetius orthographiae
commentarium suum fecit ornatiorem. Ubi ait:
Crassari corporis est et saginae: Grassari autem animi et crudelitatis. Vide et Zenonem Veronensem antistitem. Incert.
manus, quas paulo ante peccata gravaverant
0974B Ita in ms. S. G. In mss. S. T. et P. S.
crassaverant.
, capiti innocentis injecit: et de illa lingua
0974A ausus est ferre sententiam,
0974C
Quae jam vel ad poenitentiam. Haec lingua ausa est damnare Donatum episcopum annorum septuaginta, quae post tanta crimina digna non erat quae ad poenitentiam
admitteretur, sed in perpetuum ab Ecclesia debebat excludi. Albasp.
quae jam nec ad poenitentiam agendam vel
0974B Deest in ms. S. G.
idonea videbatur. Ecce quales, frater Parmeniane, defendis: ecce
0974C
Pro qualibus. Ecce quorum opera et ex opere operantis sacramenta, et gratiam sacramentorum vultis conferri. Albasp.
pro qualibus jamdudum dotes operari dixisti.
XX.
Contra Donatistas qui se sanctos dicunt, nullum hominem esse a peccato immunem et perfectum.—Etiam vos ipsi, qui sancti
0974B In ms. S. G.
Qui quasi sancti.
et innocentes videri ab hominibus vultis, dicite, unde est ista sanctitas, quam vobis licentius usurpatis? quam Joannes apostolus
profiteri non audet, qui ait:
Si dixerimus, quia peccatum non habemus, nos ipsos decipimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I, 8) . Hoc qui dixit, sapienter se ad Dei gratiam reservavit. Est enim Christiani hominis, quod bonum est, velle;
0974D
Et in Deo quod bene. Et in eo, non autem
Deo scribendum esse vel caecus videat: mox enim:
Quia nostrum est velle, nostrum est currere: Dei autem perficere. Ad ea nempe Apostoli respexit:
Igitur neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei. Quibus in verbis, qui Verborum Hebraicorum vim et vim non advertunt, suavissimae et elegantissimae παρονομασίας, quam in
animo tum habebat Apostolus, quaeque his verbis occasionem dedit, jacturam faciunt. Sed et τοῦ prima syllaba, ut pars τῆς
παρονομασίας attendenda. Commode autem sunt haec Optati, et ex mente Apostoli accipienda, ne eidem Apostolo contradicere videatur
ad Philipp. II, 12,
Deus est enim, etc. Sed hac de re tota adi si lubet, virum praestantissimum, et quod non in minima felicitatis parte ponimus, nobis amicissimum,
in opere laudatissimo, lib. IV, parte secunda. M. Casaub.
et in eo
0974B Ita in ms. S. G. In mss. S. T. et P. S. necnon in editis,
in Deo; sed contra mentem auctoris, qui statim ait,
nostrum est velle, nostrum est currere; Dei perficere.
, quod bene voluerit, currere: 44 sed homini non est
0974B datum, perficere: ut post spatia, quae debet homo implere, restet aliquid Deo, ubi deficienti succurrat: quia ipse solus
est perfectio, et perfectus solus Dei
0975A Filius Christus. Caeteri omnes semi-perfecti
0975C In ms. S. G.
imperfecti.
sumus. Quia nostrum est velle, nostrum est currere; Dei, perficere. Unde beatissimus apostolus Paulus, ait:
Neque volentis, neque currentis, sed ad Dei gratiam pertinentis (Rom. IX, 16) . Nam et a Christo salvatore nostro, perfecta sanctitas non est data, sed promissa. Denique sic ait:
Sancti eritis, quia ergo sanctus sum (Levit. XI, 45) . Solus est ergo perfectus et sanctus. Denique non dixit,
sancti estis, sed,
sancti eritis, dixit. Unde est ergo, quod vobis perfectam sanctitatem de superbia vindicatis? nisi ut appareat,
quia vos ipsos decipitis, et veritas in nobis non est. In Joannis schola
0975C Ita in mss. S. T. et P. S. In ms. S. G.
Joannis socii.
esse noluistis. Cum enim seducitis aliquos, promittitis vos indulgentiam peccatorum esse daturos: et cum vultis donare peccata,
vestram profitemini
0975B innocentiam: et remissionem peccatorum sic datis, quasi nullum
0975C Deest in ms. S. G.
habeatis ipsi peccatum. Non est ista praesumptio, sed deceptio: nec veritas, sed mendacium. Etenim inter vicina momenta,
dum
0975D
Manus imponitis. Publice et in missa poenitentes olim absolvebantur: Tertull. de pudicita,
prosternens in medium: item,
caeteras etiam metu comples. Albasp.
manus imponitis et delicta donatis, mox
0975D
Mox ad altare conversi. Absolutis poenitentibus ad altare revertebantur episcopi. Albasp.
ad altare conversi,
0975D
Dominicam orationem. Ergo absolutio fiebat ante orationem Dominicam, et ante communionem. Albasp.
dominicam orationem praetermittere non potestis. Et utique dicitis:
Pater noster, qui es in coelis, dimitte nobis debita et peccata nostra. Quid vocaris
0975C In ms. S. G.
vocitaris.
, dum peccata confiteris tua? si sanctus es, dum dimittis aliena? hoc modo et vos ipsos decipitis, et veritas in vobis non
est. Sed ut apparet, hoc vobis dictat nutrix vestra superbia, quam Christus in Evangelio testificatur: quia etsi nomina vestra
non dixit, per similitudinem tamen vestros mores ostendit; sic enim scriptum est:
Dicebat Jesus hanc similitudinem,
0975C
propter eos qui se sanctos putant, et contemnunt caeteros (Luc XVIII, 9) . Hoc de vobis dictum esse, ipsa res evidenter ostendit; dum vos quasi sanctos extollitis, et nos manifeste
aperteque contemnitis:
Duo (inquit)
ascenderunt in templum adorare, unus Pharisaeus, et unus Publicanus (Ibid. 10) . Pharisaeus tumidus, superbus, inflatus, talis, quales et vos videmus: non humiliato corpore, non inclinata
cervice; sed erecta facie, et tumenti pectore:
Gratias tibi, Deus, quia nihil peccavi; hoc est dicere Deo, non habeo quod
0976A ignoscas. Hoc insanus furor, hoc punienda et damnanda superbia. Deus paratus est ignoscere, et reus festinat indulgentiam
recusare. Publicanus humilis, hominem se esse cognoscens, sic rogavit, dicens:
Propitius esto, Domine, mihi peccatori (Ibid. 14) . Sic justificari meruit humilitas
0975C Additum hoc verbum ex ms. S. G.
: sic superbia in Pharisaeo, magistro vestro, de templo damnata descendit. Meliora inventa sunt peccata cum humilitate, quam
innocentia cum superbia. Deinde cum vobis traditionis et schismatis gravia peccata non desint, insuper et superbos vos esse
gratulamini
0975D Ita in ms. S. G. In ms. S. T.
Insuper et super vos esse
0976B
gratulamini: super vos, pro
superbos.
.
XXI.
Reprehenduntur Donatistae quod episcopos dignitate spoliarint et poenitentiae laboribus subjecerint.—Nunc quoniam erubescenda gaudia vestra probavimus, et furor vester tot locis ostensus est; restat de
0976C profunda impietate vestra aliquid dicere. Nam omnia, quae a vobis fiunt aut facta sunt, quis poterit explicare? sic cuncta
malignitate quadam ordinasse vos constat, ut in una specie operis vestri, species alias impleretis: ut dum presbyter aut
0975D
Dum episcopus dejicitur. Loco removetur. Tertull. de Exhort.:
Memini digamos loco dejectos: episcopos e suis sedibus deturbabant, laicos faciebant; poenitentiae manus eis imponebant, haec omnia ut fidelium animos
ab Ecclesia averterent. Albasp.
episcopus dejicitur, sic populus caperetur. Quomodo
0976B In mss. S. T. et P. S.
quando.
posset turba hominum stare, quae rectorem suum a vobis elisum esse conspiceret? Non aliter, quam quocumque casu, pastore
occiso, lupi grassantur. Exorcizastis fideles
0976B In ms. S. G. additur istud
fideles, quod deest in mss. S. T. et Ph. S.
, et lavistis sine causa parietes: ut hoc nequitiae genere subrueretis simplicissimorum hominum mentes. Talibus consiliis
vestris, nonnullorum animi jugulati sunt, et sub nube simplicitatis, obcaecato astutiae lumine, ut miseros sterneretis, sagittas
de pharetra pectoris vestri, seductionibus
0976B praemisistis: ut de vobis Spiritus sanctus per David prophetam in psalmo praedixerit:
Quoniam ecce peccatores intenderunt arcum: paraverunt sagittas in pharetra sua, ad sagittandos obscura luna rectos corde (Ps. X, 3) . Quid a vobis minus factum est vestris consiliis? sauciati
0976B Ita in ms. S. G. In ms. S. T. et in editis
sagittati.
sunt innocentes, exarmati fideles, honore nominis sui spoliati sunt sacerdotes. O impietas inaudita, 45
0975D
Quem jugulaveris inter poenitentiam. Alia editiones
0976D haec ita legunt:
O impietas inaudita, quae jugulas inter poenitentiae tormenta secure! in comparatione, etc. Quod praecedentibus quidem non male convenit, sed quae sequuntur, illud potius exigere videntur quod in hac editione.
M. Casaub.
Ibid.
Inter poenitentiam et tormenta servare. Episcopos quos deposuerant, et privatione episcopatus occiderant, eos demum inter poenitentes rescribebant: hoc erat jugulatos
servare inter tormenta poenitentiae. Albasp.
quem jugulaveris inter poenitentiae tormenta servare
0976D Ita in ms. S. G. In mss. S. T. et P. S.
saevire.
0976D
Quem jugulaveris inter poenitentiae tormenta servare. Sacerdotem quem gradu dejeceris in poenitentiae laboribus detinere. Du Pin.
! in comparatione operis vestri, latronum levior videtur immanitas.
0976D
Vos vivum facitis homicidium. Sinitis episcopos quos occidistis et quos dignitate spoliastis, inter
0977C poenitentes miseram vitam trahere: hoc est, vivum homicidium facere. Albasp.
Ibid.
Vos autem vivum homicidium facitis. Pro eo dixit quod est, vos deturbatos bonis et dignitatibus, summates viros vivere in poenam, velut ipsis sibi superstites
facitis. Manil. libro V:
Virginis et vivae rapitur sine funere funus.
Bona atque dignitates, altera hominibus vita, alter sunt sanguis, ut jurisconsultus barbarae vocis, minime vero mentis, Accursius
dixit. Cujus generis alia videre te volumus apud Joan. Meursium, optimum, eruditissimum, nobisque amicissimum virum, in animadversionibus
Miscellis. Ejusdem sententiae est Ulyssis ad Penelopen versus apud Ovidium:
Viscera nostra, tuae dilacerantur opes.
Barth.
Vos vivum
0977A facitis homicidium
0977C
Vivum facitis homicidium. Episcopos quos occidistis quod spectat ad vitam civilem, id est, quos honore et dignitate spoliastis, miseram vitam inter
poenitentes trahere cogitis, hoc est,
vivum facere homicidium.
0977D Du Pin.
: latro jugulatis dat de morte compendium: paupertate sensus sui circumventi sunt, quos decipere potuistis. Perfecti enim
fuerant illi, opere scilicet Dei, qui in ejus nomine fuerant ordinati. Et vos contra opus Dei hostiliter militantes, divinum
opus malitiae
0977B Ita in ms. S. G. In mss. S. T. et P. S.
militiae.
vectibus destruentes. Apparet ergo de vobis dictum esse in X psalmo:
Quoniam quae tu perfecisti, ipsi destruxerunt (Ps. X, 4) . Fecit vos superbos impietas vestra: sed accusat vos prospiciens de coelo justitia: et iniqua vos gerentes error
hominum laudat, ut de vobis in IX psalmo dixerit Spiritus sanctus,
quoniam laudatur peccator in desideriis animae suae; et qui iniqua egerit, benedicetur (Ps. IX, 24) . Quid iniquius, quam exorcizare Spiritum sanctum; altaria frangere; Eucharistiam animalibus
0977B projicere? et
0977D
Et ut in errorem vos vester populus mittat, laudando felices appellant, et bene nominant, etc.
Bene nominant, id est, loco omnis boni vestra nomina proferunt. Tibullus l. II, eleg. 1:
Sed bene Messallam sua quisque ad pocula dicat:
Nomen et absentis singula verba sonent.
Barth.
ut in errorem vos vester populus mittat, laudando felices appellant, et
0977D
Et bene nominant. Id est,
loco ominis boni vestra nomina proferunt: vir doctus ad hunc locum, qui etiam profert locum Tibulli:
Sed bene Messallam sua quisque ad pocula dicat,
Nomen et absentis, singula verba sonent.
Illud fortasse verum, sed hoc parum apposite, ni fallor. Aliud enim est amicorum, sive praesentium, sive absentium inter bibendum
meminisse, et illis bene precari Plautina illa formula:
Bene me, bene te,
0978C
bene nos, bene vos, bene nostram etiam Stephanium: aliud,
nomen alicujus, ominis boni causa proferre; quod qui facit, sibi potius bene precatur. Non me latet, deos quoque deasque appellari solitos a bibentibus, quos probabilius
boni ominis causa nominatos putes; sed illud neque ad hunc Optati, neque illum Tibulli locum pertinet. Possis etiam interpretari,
bene nominant, quoties nominant,
benedictos appellant: quomodo Tertullianus
benedictos et
benedictas proprie designatos martyres, paucis ad
martyres capitibus saepius. Solitos autem Donatistas
de persecutione Catholicorum, passim quaeri, et sese suosque
veritatis martyres nuncupare, pluribus docet Augustinus. M. Casaub.
bene nominant
0978C
Bene nominant. Bene precantur vobis: vos ut sanctos et Dei amicos praedicant. Du Pin.
, et
0978C
Per vos jurant. Haec ad Donatum Carthaginensem referenda sunt, qui patiebatur ut per se homines jurarent. Albasp.
Ibid.
Per vos jurant, et personas vestras pro Deo
0978D
habere noscuntur. Vide et lib. III. Horatius carminum lib. IV, od. 5, ad Augustum:
Hinc ad vina redit laetus et alteris
Te mensis adhibet Deum.
Item:
Jurandasque tuum per nomen ponimus aras.
Incert.
per vos jurant, et personas vestras jam pro Deo habere noscuntur.
XXII.
Impietas Donatistarum qui per suos jurabant episcopos.—Solet Deus ad probandam fidem in juratione ab hominibus nominari; sed cum per vos juratur, jam apud vestros de Deo et Christo
silentium est
0977B In ms. S. G.
siletur.
. Si ad vos divina migravit de coelo religio, quia per vos juratur, nemo vestrum aut vestrorum langueat: nolite mori: imperate
nubibus, pluite si
0978A potestis; ut per vos plenius juretur, et de Deo sileatur. Nam et prioribus saeculis, ut templa fabricarentur, et Idola fierent,
quid a vestro populo diabolus potuit amplius facere? nihil aliud, nisi ut de Deo taceretur, dum per errorem homines de solo
diabolo loquebantur.
XXIII.
Reprehenduntur Donatistae quod unctorum Dei sacerdotum capita raserint.—O sacrilegium impietati commissum
0977B Ita in ms. S. T.
junctum scilicet impietati sacrilegium:
0978B quippe sacrilegium est per hominem jurare, impietas de Deo silere ac ejus vocem non audire.
! dum homines per vos jurantes libenter auditis, et vocem Dei auribus non admittitis vestris qui in CIV psalmo (v. 15) sic
ait:
Ne tetigeriritis unctos meos; neque in prophetas meos manum miseritis. Unctos autem esse et reges et sacerdotes, et libri Regnorum indicant; et David in psalmo CXXXII (v. 2) sic ait:
Sicut unguentum in capite quod descendit
0978B
in barbam Aaron.
0978D
Et tamen vos contra easdem vires. Miror unde haec in meliorem hanc editionem irrepserint, cum melius antea legeretur:
et tamen vos contra, iisdem viribus conati, etc. M. Casaub.
Et tamen vos contra iisdem viribus conati estis praecepta contemnere, quibus, qui Deum timent, mandata conantur implere.
46 Docete ubi vobis mandatum est,
0978D
Radere capita sacerdotum. Poenitentium capita radebantur et cinere aspergebantur; itaque cum sacerdotibus poenitentiam imponerent Donatistae, eis capita
radebant. Albasp.
radere capita sacerdotum
0978D
Radere capita sacerdotum. Radebant Donatistae
0979C capita sacerdotum, quasi ad auferendam unctionem sacerdotalem. Du Pin.
, cum e contrario sint tot exempla proposita, fieri non debere. Saul antequam peccaret, ungi meruit: post unctionem non leviter
offendit. Hoc Deus cum videret
0978B In ms. S. T.
diceret, lapsu exscriptoris.
, propter oleum non tangendum, volens exempla proponere, poenitentiam professus est; sic enim legitur dixisse Dominum:
Poenitet me unxisse Saul in regem (I Reg. XV, 11) ; et
0979A utique potuit Deus oleum quod dederat auferre. Sed cum voluit docere, non debere contingi oleum etiam in peccatore: ipse
qui dederat, poenitentiam gessit. Igitur Deus, si, ut te doceret, quod dedit auferre non potuit, per quod noluit: tu quis
es, ut auferas quod non dedisti? et qui parare debebas aures ad audiendum, parasti novaculam ad delinquendum: et cum possetis
esse filii Dei, filii hominum esse voluistis: et ad infigendum morsum honoribus alienis, dentes vestros in sagittas et arma
vertistis; linguas acuistis in gladios: implestis quod de vobis in psalmo LVI scriptum est:
Filii hominum, dentes eorum arma et sagittae, et lingua eorum gladius acutus (Ps. LVI, 4) .
XXIV.
Injuria facta a Donatistis omni hominum generi et aetati per impositionem manuum in poenitentiam.
0979B —Ergo linguas vestras acuistis in gladios, quas movistis
0979C
In mortes non corporum, sed honorum. Quia episcopos honore et officio spoliarent. Albasp.
in mortes, non corporum, sed honorum: jugulastis non membra,
0979C
Jugulastis nomina. Dignitatem detraxistis. Albasp.
Ibid.
Jugulastis non membra, sed nomina. Nomina pro
dignitatibus et
honoribus posuit. Ibidem subjungit ecce,
ereptae portant funera dignitatis, et pag. 60,
gutturi vestro honorum funera minime sufficiunt. Item pag. 60,
Dei episcopos linguae gladio jugulastis, fundentes sanguinem non corporis, sed honoris, etc. Incert.
Ibid.
Sed nomina. Nomina, pro dignitatibus posita notabamus.
Jugulastis non membra sed nomina. Cum statim dicat,
ereptae funera dignitatis. Ovidius:
Vive tibi et longe nomina magna cole.
Barth.
sed nomina. Quid prodest, quia vivunt homines, et
0979D
Occisi sunt honores. Nihil turpius olim, neque indignum magis, quam videre episcopum inter poenitentes: ideo ait occisos fuisse episcopos quos
poenitentes fecerant Albasp.
honore a vobis occisi sunt? valent quidem membris, sed ereptae portant funera dignitatis.
0979D
Extendistis enim manum. Imposuistis poenitentiam omnibus, et omnes ordines, episcopos, presbyteros, diaconos, et laicos vere fecistis. Albasp.
Extendistis enim manum, et super omne caput
0979D
Mortifera. Summum erat scelus iis qui nihil commeruerant poenitentiam impertire: nam erat innocentem reum facere, et peccatum illi tribuere.
Albasp.
mortifera velamina praetendistis: ut cum sint (sicut supra dixi)
0979D
Quatuor genera capitum. Si credamus iis qui sacrificandi potestatem sacerdotibus et laicis juxta concedunt, unum tantum erit capitum genus. Albasp.
quatuor genera capitum in Ecclesia, episcoporum, presbyterorum, diaconorum, et fidelium:
0979D
Nec uni parcere voluistis, evertistis animas hominum.
0980C Tolle mendum nimis quam manifestarium, legendo
animas omnium. Incert.
nec uni parcere voluistis:
0980C
Evertistis. Qui fidelem ex lege Christi et ex ejus corpore rescendit, is statum fidelium evertit. Albasp.
Ibid.
Evertistis animas hominum. Corrige cum viro docto
animas omnium, quale est quod et septimo legebatur:
Si unum est quod ab hominibus admittitur, etc., ubi correximus,
omnibus. M. Casaub.
evertistis animas hominum. Hos actus vestros odit Deus in Ezechiele propheta, cum dicit:
vae facientibus velamen, hoc est, imponentibus manum
super omnem aetatem
0979B In ms. S. G.
super omne caput et super omnem aetatem.
ad
0980A
evertendas animas (Ezech. XIII, 18) .
0980C
Invenistis pueros. Extremum erat malitiae genus pueros ac propterea innocentes, et omni lumine vacuos ad poenitentiam cogere; nam post publicam
illam poenitentiam in clerum adlegi non poterant amplius: uti ait,
ne qui ordinari potuissent. Albasp.
Invenistis pueros; de poenitentia sauciastis, ne aliqui ordinari potuissent. Agnoscite vos animas evertisse. Invenistis
0980C
Fideles antiquos. Seniores laicos, poenitentiam quamvis nihil peccassent, subire coegerant. Albasp.
fideles antiquos, fecistis poenitentes. Agnoscite vos animas evertisse. Invenistis diaconos, presbyteros,
0980C
Episcopos fecistis laicos. Episcopos orthodoxos deponebant: hos postmodum inter poenitentes relegabant, et acta poenitentia laicos faciebant; quod merito
exprobrat Donatistis Optatus; nam episcopus
0980D olim poterat fieri laicus, ut legimus de Trophimo, sed hoc non fiebat nisi ob aliquod grave crimen: deinde poenitentia:
illi nunquam imponebatur. Albasp.
episcopos, fecistis laicos. Agnoscite vos animas evertisse.
XXV.
Iterum in Donatistas, qui sacerdotes innocentes dignitate et honore spoliabant et poenitentiae addicebant.—
0980D
Socius et comes. Hoc est, illi episcopi quos poenitentia sauciastis, erant socii et fratres vestri, qui si quid fecerant, erant deponendi,
non poenitentia puniendi, non hoc dedecore afficiendi: oleum enim Dei non est violandum. Albasp.
Socius et comes vester jamdudum fuerat, cui nunc manus inferre conatus es: pariter currebatis: fac illum peccasse (cum peccatum
non esse constet); jacebat ut aestimas: si Apostolum legisti, tu vide cui stes, et illi cui jaceat: si servus es, dominum
recognosce, et intellige, quia non tibi jacebat,
0980B qui tecum paulo ante currebat. Quid in potestatem alienam irruis? quid temerarius Dei tribunal ascendis? et cum ipse sis
reus, in alterum audes ferre sententiam? et legisti:
qui stat, domino stat suo, et qui jacet, domino suo jacet (Rom. XIV, 4) . Potens est autem dominus ejus, suscitare eum: tu qui es, qui de servo alieno judices? Oleum sacerdoti a
Deo collatum, non debuisse vos tangere, a puero Dei David discere debuistis, qui sic per Samuelem ungitur, ut Sauli quod jamdudum
datum fuerat, minime 47 tolleretur (I Reg. XVI) . Denique vel cum Deo jubente vel eventu procurante, una eos spelunca concluderet;
venerat in potestatem pueri David Saul, qui peccaverat.
0980D
Videtur non videns, etc. Lege disjuncta voce
clausi oris. Os autem totam denotat faciem; Germanicus de Astrea:
Seraque ab Ecclesiis descendens montibus, ore
Velato.
Barth.
Videtur non videns, ideo
0981A quod a majori lumine (ut fieri assolet)
0981C
In caligine clausieris. Manifestum itidem mendum legit voce disjuncta Fr. Balduinus,
clausideris; Sed Barthius emendat
clausi oris. Os totam faciem denotat; Germanicus Caesar in signo Astraeae:
Seraque ab excelsis descendens montibus, ore
Velato.
Incert.
Ibid.
In caligeine clausi aeris, etc. Ideo ait, Saulem visum a Davide videre tamen ipsum non potuisse, cum uterque in eadem essent spelunca, quod Sauli a
majore lumine oculi adhuc caligarent. Vulgo experimur, ut qui ex apertis in clausa et tenebricosa, subita emigratione deveniunt,
claramque lucem obscuriore aliquo loco repente mutant, illi aliquandiu nihil omnino videant, ut et illis contra, qui ex densis
tenebris in apertam lucem subito prodeuntes, totum simul admittunt solem, repentino fulgore oculos
0981D ad aliquod tempus praestringi. Ad verba quod attinet, aut subaudiendum est
veniens, a majori
veniens lumine; aut
a majori lumine, id est, propter majus lumen, prae majori lumine; quod scilicet ante paulo oculos ejus implebat, etc.
Clausi aeris, ut hic est, ferri potest, pro quo tamen si quis
clausi antri, vel
clausurae, vel tale quid malit, dummodo eodem recidat, ego non contenderim. Barthius, inquit vir doctus, emendat,
clausi oris. Hoc quoque ferri potest; non illud item, quod mox subjicit:
os aliquando totam faciem denotare. Quorsum enim illud hic? Sane si
oris admittamus, de
ore speluncae, ut in vulg. occurrit interdum, non hominis intelligendum esse, dubitaturum credo neminem. Sed nec principis editionis contemnenda
scriptura est,
in caligine clausus; mox,
poterat bellum per compendium mutare in caedem: aliae editiones plenius:
poterat bellum mutare in caedem; paulo post,
in cote livoris acuitis novaculas: pro
0982C quo prima facie,
in corde livoris, non dubitabam reponendum, sed jam mihi videtur illud et elegantius et acutius. Mox
in captivitatem trahere, cum tam clarum sit, quam si solis radio scriptum esset, quid dicemus illos, nisi nodum in scirpo quaesivisse, qui
in captivitatem caecos, id est, prorsus excaecatos, et oculis orbatos seu captos, ex Apuleio maluerunt interpretari. M. Casaub.
in caligine clausi aeris, alterum juxta se videre non potuit. Innumerabiles antiquum regem sequebantur exercitus: sed ipse
rex in potestatem venerat alienam. Occasionem victoriae David habebat in manibus: incautum et securum adversarium, sine labore
poterat jugulare: et sine sanguine et conflictu multorum, poterat bellum per compendium mutare in caedem
0981B In tribus mss.
mittere caedem, sed recte emendatum in editis.
: et pueri ejus et occasio suadebant: ad victoriam opportunitas hortabatur. Stringere jam coeperat ferrum; ire jam coeperat
armata manus hostiles in jugulos: sed obstabat plena divinorum memoria mandatorum; hortantibus se pueris et occasionibus contradicit,
tamquam et hoc diceret: sine causa me, victoria, provocas; frustra me, occasio, in triumphos
0981B invitas. Volebat hostem vincere; sed prius est Domini divina praecepta servare.
Numquid mittam manus in unctum Domini (I Reg. XXIV, 7) ? Repressit cum gladio manum; et dum timuit oleum, servavit inimicum. Et ut
0981B In ms. S. T. et in editis,
Cum.
compleret observantiam, vindicavit occisum (II Reg. I) . Vos nec Deum timetis, nec fratres agnoscitis, in cote
0981C In ms. S. G.
in cute. In aliis
corde: legendum
cote.
livoris acuistis novaculas linguae; et divina praecepta calcantes, miserorum properastis in capita,
0982C
Ut in captivitatem caecos aut imperitos populos. Vocat
in captivitatem caecos, prorsus excaecatos et oculis orbatos seu captos. Sic Apuleius,
defletis ad captivitatem oculis. Incert.
ut in captivitatem caecos
0982B In ms. S. G. additur
ducitis, quod superfluum.
et imperitos populos, jugulatis
0982B Male in ms. S. G.
jugulastis.
ducibus, traheretis. Esuritis honores innocentium sacerdotum: unde furori vestro tanta fames innata est, ut
0982A guttura vestra sepulcra patentia faceretis. Unicuique sepulcro sufficit unum funus, et clauditur: gutturi vestro honorum
funera minime suffecerunt, et adhuc patent, dum aliquos quaeritis devorare; ut merito de vobis dictum sit:
sepulcrum patens est guttur eorum (Ps. V, 11) ; nam et de maledictione praesumitis, cum scriptum sit:
Benedicite et nolite maledicere (Rom. XII, 14) . Quisquis contra vestram voluntatem aliquid
0982B Deest in mss. S. T., P. S.
fecerit, intentatis terrores, maledicta praetenditis; et quia aliqui homines, plus mali mereri possunt quam boni; quidquid
0982C
Judicium Dei. Quid sit vindicare maledictionibus quidquid judicium Dei fecerit, non satis intelligo, nisi velit dicere quidquid Deus fieri
permisit contra eorum voluntatem. Albasp.
Ibid.
Quidquid judicium Dei, etc. Quia, inquit, ita solet usu venire, ut non omnes sint felices, quidquid e nostris alicui contingit adversi, id vos protinus
vestris maledictionibus vindicatis et asseritis, quasi eorum vi ac virtute contigisset. Fecit Albaspinaeus ut interpretandum
putarem, ne valde reconditum quis putaret et obscurum, quod ipse profitetur, se non intelligere. M. Casaub.
judicium Dei aut peccati meritum fecerit, amaris vestris maledictionibus vindicatis: merito de vobis dictum est in psalmo
XIII (v. 3) :
Os eorum maledictione et
amaritudine plenum est. Gloriamini, quod vobis maledicentibus,
0982B aliqui homines mori potuerunt. Certe non licet occidere. An ideo vos putatis innocentes, quia ferro usi non estis?
0982D
Innocentem se et venenarius judicet, etc.
Venenarium vocat hominem veneficum et pharmacopaeum κακῶν τῶν φαρμάκων, quod nomen notandum. Usitatum non huic soli, verum etiam aliis
non de plebe scriptoribus, Tertulliano, Julio Firmico, ipsi denique Suetonio. Incert.
Ibid.
Venenarius. Hominem dicit veneficum κακῶν φαρμάκων conditorem. Venenatores eloquentissimus aevi ultimi scriptor Saxo Grammaticus dixit,
ut a nobis infra his libellis docebitur, Barth.
innocentem se et venenarius judicet, si in solo ferro est homicidium: non sibi videatur reus, qui alterum subducto cibo necaverit:
innocentem se judicet, qui spirandi prohibita facultate, suffocaverit vivere cupientem. Necis multa sunt genera, sed unum
nomen est mortis. Maledictionibus tuis cum fiducia hominem mortuum protestaris, quid 48 interest, an gladio ferias, an lingua
percutias? indubitanter homicida es, si per te mortuus fuerit qui vivebat. Quisquis talis ex vobis
0983A est, frustra se Christianum aut sacerdotem Dei profitetur, qui lenitatem Dei non curat imitari
0983B Haec supplevimus ex ms. S. G. In aliis hic lacuna, quam suppleverat Balduinus per vocem
ignorat.
; cum scriptum sit in Salomone:
Deus mortem non fecit, nec laetatur in perditione vivorum (Sap. I, 13) . Credo vos oblivisci non posse, quid per loca aliqua feceritis, cum eos, qui legem Dei praedicabant, id est,
prophetas velletis occidere contra jussionem Dei dicentis:
Et in prophetas meos manum ne miseritis (Ps. CIV, 15) . Deuterium, Partenium, Donatum
0983B Deest in ms. S. G.
, et Getulicum, Dei episcopos, linguae gladio jugulastis, fundentes sanguinem non corporis, sed honoris. Vixerunt postea homines,
sed a vobis occisi sunt in honoribus, Dei sacerdotes. Multis notum est et probatum, persecutionis tempore episcopos aliquos,
0983B
Inertia. Inter tormenta Christum negasse. Albasp.
Ibid.
Inertia a confessione Dei elapsos, etc. Verbum hoc
inertia, non pro atrocitate criminis, quo vix ullum majus, si, ut vulgo, accipias. Sed
inertiam hic vocat Optatus, metum mortis, et amorem mundi et temporalis tranquillitatis; quae sane vere
inertis et ignavi propria: unde et in N. T, δειλοὶ meticulosi, timidi, et ἄπιστοι infideles conjunguntur, et ab haereditate
0983C coelesti cum caetera peccatorum colluvie excluduntur, Apocal. XXI, 8. Magni enim et generosi animi est, esse Christianum.
Quo fortasse et illud pertinet, quod Hebraei dicunt,
Nullus nebulo (fatuus stolidus)
timet peccatum: nec idiota (Hebr. populus terrae)
quisquam pius: ex quae vulgo
capitula patrum. Sed et Hebr. VI, 11 et 12 segnes et inertes eis opponuntur, qui in fide ad finem usque perseverant, neque dubitavit beatus
Chrysostomus infandam Judae proditionem ipsius inertiae καὶ ῥαθυμί;ᾳ uni adscribere; τοσοῦτόν ἐστι ῥαθυμία κακὸν, ut eleganter
ibi concludit tom. V, pag. 363. Idem beatus pater, ὅτι ἐκ ῥαθυμίας ἡ κακία, καὶ ἀπό σπουδῆς ἡ ἀρετὴ, fuse tuetur ac disputat
tom. VI, pag. 844. etc. supra libr. I, eadem de re,
ut damno aeternae vitae, istius incertae lucis moras brevissimas compararent, etc. Quod igitur prius amori, studioque praesentis hujus vitae, hic inertiae imputat ut etiam Q. Curtius,
pigros, et,
qui diuturnam vitam
0983D
unicum bonum aestimant, conjunxit:
Quamquam ne pigri quidem sibi fata disponunt, sed unicum bonum diuturnam vitam aestimantes, saepe acerba mors occupat, de Gest. Alex. lib. IX. Mox
qui evaserunt, id est, qui tentationi seu persecutioni non succubuerunt, qui
steterunt. Ita enim solet sanctus Cyprianus,
stantes lapsis opponere. M. Casaub.
inertia a confessione nominis Dei delapsos thurificasse,
0983B et tamen nullus eorum qui
0983D
Evaserunt. Ii qui Christum non negarunt. Albasp.
evaserunt, aut
0983D
Aut manum lapsis. Poenitentiam lapsis non imposuissent; nusquam enim reperies neque in Ancyrano, neque in Eliberino poenitentiam episcopis
impositam, imo contrarium legitur de Trophimo et de Marcellino. Albasp.
manum lapsis imposuit, aut
0983D
Aut ut genua figerent. Aut ut publice errorem suum detestarentur: poenitentes enim coram omnibus
0984B genua figebant, et in porticus Ecclesiae transeuntes genibus flexis orabant, ut Deum et Ecclesiam pro se exorarent. Tertullianus,
caris
Dei adgeniculari, presbyteris advolvi: quo respexit Optatus. Albasp.
ut genua figerent
0983B In mss. S. T. et Ph. S. lapsu amanuensis,
fierent.
; imperavit. Et facitis vos hodie
0983B Deest in ms. S. G.
0984B
Post unitatem. Post unitatem a Macario factam: postquam crudelem in episcopos vindictam exercebant Donatistae tanquam in eos quorum impulsu
ea facta esset. Ait igitur Donatistas gravius puniisse episcopos qui unitatem procurarunt, quam olim
0984C Ecclesia in lapsos animadverterat et in eos qui fidem pejerassent. Albasp.
0984A post unitatem, quod a nullo factum est post thurificationem: quia scriptum est:
Ne tetigeritis unctos meos, neque in prophetas meos manum miseritis (Ps. CIV, 15) . Oleum suum defendit Deus: quia si peccatum est hominis; unctio est tamen divinitatis.
Ne tetigeritis (inquit)
unctos meos: ideo, ne dum peccatum hominis percutitur, et
0984C
Oleum quod Dei est feriatur. Oleum feriebatur quia dignitas sacerdotalis ludibrio habebatur. Albasp.
oleum, quod Dei est, feriatur. Judicio suo Deus servavit rem suam, et tamen vos passim irruistis in alienam, corrumpentes
omnium felicitatem.
0984C
Namque major infelicitas. Ita legendum,
neque major infelicitas. Cum vulgo pessime coaluerint voces etiam
nec esse. Id quod videre, cuivis pronum. Barth.
Nam quae
0984B Ita in ms. S. G. Male in mss. S. T. et P. S.
Neque.
major infelicitas, quam Dei sacerdotes vivere, nec esse quod fuerant?
XXVI.
Matronae, pueri, virgines, immerito a Donatistis poenitentiae addictae.—Matronae, pueri simul et virgines a vobis coactae, nullo interveniente peccato,
0984B salva innocentia et pudicitia, vobis docentibus poenitentiam gerere didicerunt. Numquid minor est infelicitas?
0984C
Contritas sexu vexastis artes. Aut cum aliis editionibus legendum:
numquid minor est infelicitas, contritas (lege
cum contritas, ut supra,
compressit, pro
cum praecessit:) sexu vexastis artes? vere, etc. Aut si illud,
numquid minor est infelicitas, ad superiora pertinet, scribendum hic:
contritas sexu vexastis aetates? vere, etc. Sed quid hoc, contritas sexu aetates? an subaudiendum aut restituendum,
utriusque, et lege,
contritas utriusque sexus vexastis aetates. Aetates, sive seorsim capias, sive cum
contritas conjunges, eleganter ponitur pro senibus, seu personis senio confectis: ut, aedium senectutem, et aedium aetatem, promiscue
0984D usurpata reperias. Atqui jam virginum et matronarum, in superiori periodo meminerat, an igitur hic iterum:
sexus utriusque? an potius
senum: contritas senum vexastis ut ante aliquot pag.
invenistis fideles antiquos, etc. Conjiciebam aliquando
contritas saxo vexastis, cum pauca retro,
genua figere inter poenas, a poenitentibus exigi solitas, posuerit. Praeterea, quid huc pertinent sequentia Psalmistae verba, quae profert
Optatus, si haec contritio, de qua istic agitur, non ab eorum crudelitate, quos hic incessit noster, sed ipsa senum aetate?
nisi tamen contritas vexastis, pro conterendo vexastis, sit ab eo dictum. Tuum erit arbitrium, lector, quod malueris eligere.
Optatum autem ejusmodi argutias nimis amasse, utinam non tam multa in mundo exempla, quae fidem facerent. Atque ego quae ita
super hoc loco, sed idem vir doctus et acutus Bb, cujus jam supra memini, ita
0985B corrigebat:
gerere didicerunt; numquid minor est infelicitas? contristis sexus, vexastis aetates. Vere de vobis, etc. ut ad illa alludat quae supra,
vae facientibus velamen super omnem aetatem, etc. quod mihi quoque valde placet. M. Casaub.
contrivistis sexus
0984B Ita in ms. S. G. In mss. S. T. et P. S. et in editis,
contritos sexu vexastis aetates, minus bene, nam duo sunt membra distincta sexus et aetas.
, vexastis aetates. Vere
0985A de vobis dictum est in psalmo XIII:
Contritio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt: non est timor Dei ante oculos eorum. Indixistis poenitentiam plebibus;
0985B
Nec enim acta. Nemo eam rogavit. Albasp.
nec enim acta est ab aliquo, 49 sed a vobis exacta; nec
0985B
Aequalibus spatiis. Etsi omnium secundum vos, unum esset delictum, dissimilis fuit poenitentia, quod est acceptare personas, quo apud antiquos
nullum gravius poterat esse peccatum neque quidquam
0985C in episcopo majus reprehendi poterat; Tertullianus de Pudicitia, et Clementis constitutiones. Albasp.
aequalibus
0985B In ms. S. G.
plenis.
temporum spatiis, sed egistis omnia pro personis, alter anno toto, alter mense, alter vix tota die, imperantibus vobis poenitentiam
gessit.
0985C
Si consentire unitati. Si peccatum procurasse ut Macarius unitatem faceret. Albasp.
Si unitati consentire (ut vultis) peccatum est, si est similis culpa; quare non est aequalis pro eodem reatu poenitentia?
Dubium non est,
0985C
Esse vocatum populum credentium, etc. Miror quid eos a quibus Optatus hausit, inducere potuerit, ut Israel interpretarentur,
qui mente Deum videat. Non quaero quam id verum sit, quod esse falsissimum, nemo potest ignorare; sed aliquam tamen erroris ansam, quam in illis
Deum videns vel
homo Deum videns ab Augustino aliisque notatis agnoscimus, quaero. Au vel quod 72 Seniores interdum καταμανθάνειν, προσνοεῖν reddidere, nomen
etiam quod mentem significaret, inde deduxerunt? Sed quidquid hujus sit, cum et hanc adducat, irridens ille quidem, sed adducat
tamen inter alias Hieronymus, et qui post Hieronymum voces Hebraicas Scripturae congessere; non est quod de antiquitate ejus
interpretationis dubitemus. Illud tamen porro cordato lectori considerandum propono, quomodo
0985D ista
mente Deum videre, et
flectere et inclinare cervices, quae tanquam contraria committit hic Optatus, opponantur. Ego plane persuasum habeo scripsisse Optatum
recte vel
erecte; quod postea, quia minus esset notum, etsi magis probum, et ab Hebraicis minus remotum; quia tamen fortasse minus notum, in
mente mutatum sit, ut quemadmodum supra in parabola Publicani et Pharisaei
erecta facies et
inclinata cervix opponuntur, ita et hic
erecte videns, et
inclinans cervicem. Affine est et ab eadem radice, quod Hieronymus ipse commendat, qui vertit Israel,
0986B
directus Dei, sive εὐθύτατος Θεοῦ. Affert et Remigius in interpretationibus nominum Hebraicorum, quarum hodieque in nostra qualicumque
Cantuariensi bibliotheca olim, heu olim! instructissima, sed ab impiis Zelotis, rapinis ac sacrilegiis suis pietatem obtendere
solitis, dudum direpta, atque inter ipsos, ut aiunt, spoliatores veluti praeda divisa, codex manuscriptus satis antiquus exstat.
Mox pro
massam poenitentium facere corrigendum aliquando putavi,
ferre, sed jam non probo. Non enim tantum de pondere
0986C dixerunt, ut
massa auri, argenti, et id genus; sed et de quovis acervo, seu serie rerum, quae ejusdem essent generis. Unde saepissime apud Gregorium, aliosque,
domus rusticanas plures inter se junctas, quas Graeci συνοικίας vocant,
massas nuncupatas reperias; id est,
fundos sive
praedia. Codice can. Eccl. Afric. pag. 157,
massa diaeceseon vocatur, quae mox
fascis diaecesium; vertit interpres gr. συγκλησίαν, et σῶμα τῶν παροικιῶν.
M. Casaub. Fallitur
Casaubonus, cum non apud
Hieronymum tantum, in libro de Nominibus, habeatur,
mens videns Deum, sed etiam in Graecis fragmentis, νοῦς ὁρῶν Θεοῦ, aut Θεόν. In voce autem Hebraica, non continetur significatio
mentis, sed ab interprete suppletur, quia mente tantum Deus cerni potest. Clericus.
populum credentium Israel esse vocatum
0986C
Populum credentium Israel esse vocatum, etc. Haec est hocce in loco, ni fallor, mens Optati: Christiani sunt populus Israel, singulae plebes sunt filiae Israel;
sic appellantur, quod Deum videant, quod in ipsum credant. Vos coegistis fideles, qui stantes
0986D et erecto capite orabant, cervices flectere et inclinare, versa scilicet in terram facie et humi procumbentes. Multorum
capitibus grave jugum imposuistis, et ex iis ita simul junctis, massam poenitentium fecistis.
Inclinare et flectere cervices opponit
visioni Dei; et poenitentium massam, credentium plebi. Du Pin.
; plebes singulas filias Israel, id est,
0986A qui mente
0986D
Deum videat. Erecta cervice Deum orabant fideles; poenitentes vero dejecta in terram facie; unde ait Donatistas coegisse ut qui Deum respicere
deberent, oculos humi figerent et terram intuerentur. Albasp.
Deum viderint, et Deo crediderint: et tamen has plebes coegistis flectere et inclinare cervices, et serie capitum juncta,
massam poenitentium facere
0985B Totus hic locus ita corruptus erat, tam in mss. quam in editis, ut vix medicabilis videretur. In ms. S. T. sic habetur:
Dubio non est populum credentium Israel, id est, qui mente Deum viderit, et tamen has plebes coegistis flectere et inclinare
cervices, et serie capitum injunctam massam poenitentium facere.
Ita etiam in ms. P. S. qui ubique ferme concinit cum ms. S. T. nisi quod pro
massam, habetur,
in assem. In ms. S. G.
Dubium non est populum credentium
0986B
Israel esse vocatum, plebes singulas filias Israel, id est, qui mente Deum viderint et Deo crediderint, et tamen has plebes
coegistis flectere et inclinare cervices, et serie capitum juncta massa poenitentium facere.
Ex hoc ms. caeteris ubique ferme emendatiori hunc Optati locum restituimus.
. Has plebes dolet Deus per Ezechielem Prophetam dicens:
Vae filiabus, quae sarciunt cervicalia (Ezech. 13) , id est membra cervicis ut supponant sub cubito et sub manu. Utique sub cubitibus et sub manibus vestris, et
cum super eorum vel earum capita velamina poenitentiae tenditis. Quae impietas vestra et furor ostensus est, et superbia demonstrata:
etiam stultitia fuerat revelanda; sed hanc in sexto libro demonstrabo
0986B In ms. S. G.
demonstrabimus. Post haec verba in mss. S. T. et P. S. habetur,
Explicit liber secundus. In ms. S. G.
Explicit liber sancti Optati secundus.
.
